Copyright © by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2015
Grupa Wydawnicza PWN
ul. Gottlieba Daimlera 2
02-460 Warszawa
tel. 22 695 45 55
www.dwpwn.pl

Copyright © for the text by Joanna Kusy, 2015

Redaktor prowadzący: Marcin Kicki

Redakcja: Redaktornia.com

Korekta: Olga Gorczyca-Popławska

Konsultacja lingwistyczna: dr Krzysztof Iwanek

Projekt graficzny okładek do serii Bieguny: Przemek Dębowski

Opracowanie okładki: Ewa Modlińska

Zdjęcia na okładce: Javed Iqbal

Pozostałe zdjęcia: Waqar Ashraf

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Aleksandra Łapińska

ISBN 978-83-7705-909-8 (e-book)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

prawolubni Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Jak pięść do nosa

Ideał pakistańskiej żony

Daleko mi do niego. Z punktu widzenia rodziny miałam najwyżej dwa plusy. Przypadkiem wyjawił mi je Wasim.

– A co powiedziała twoja mama na wieść, że będziesz się żenił z cudzoziemką? – zapytałam kiedyś.

– Nie zna tu nikogo i nie będzie urządzać rodzinnych intryg – miała powiedzieć.

Nie znam obyczajów i strategii. Łatwy przeciwnik, którego bez trudu można urobić, choć jego niewiedza będzie też uciążliwa. Nie mam w pobliżu rodziny, która mnie obroni w razie konfliktu. Pakistańska synowa w czasie rodzinnej kłótni dzwoni do mamy, alarmuje tatę i braci. Ci potrafią przyjechać z daleka i zaprowadzić porządek. Można się spodziewać, że ojcowie i bracia z przeżartego kryzysem wartości Zachodu nie będą aż tak ofiarni. Nie przylecą do Pakistanu bronić niezależnej kobiety, która świadomie podjęła decyzję. Jej decyzja, jej sprawa, jej życie. Już nie mówiąc o tym, że nie mają pakistańskich wiz. Rozkład sił jest aż nadto oczywisty.

Jestem wprawdzie biała. Jednak nie z Ameryki, nie z Anglii i innych najwyżej cenionych krajów. Nie można nazwać mnie gori, bo nie przyjechałam z „tego” Zachodu.

– Skąd jesteś? – pyta lekarka podczas USG.

– Z Polski.

– I mówisz po angielsku! To wspaniale! Ludzie z Rosji często nie znają angielskiego!

– Jesteś Rosjanką? – pytają mnie najczęściej.

– Polska! To u was był komunizm! – Uśmiecha się z rozmarzeniem wielu starszych znajomych, którzy jako młodzieńcy należeli do pakistańskich partii komunistycznych i, jak jeden z nich, Nusrat, zapuszczali wąsy, wcale nie żeby podkreślić swoje związki z Sindhem (wąsy są tam atrybutem prawdziwego mężczyzny), tylko na cześć Lecha Wałęsy, przywódcy robotników. Nusrat, urzędnik państwowy, czytał Boże igrzysko Normana Daviesa i wypytywał mnie o szczegóły bitwy warszawskiej 1920 roku. Kupił owczarka, którego zupełnie nie umiał ułożyć.

– To owerczarka. Polski pies – mówił, pokazując mi zamkniętą za kratami ryczącą bestię.

– Polska!… Hm. – Uprzejmie uśmiecha się sąsiadka, która mnie zatrzymała i obsypała pytaniami. Ta nazwa nic jej nie mówi.

– Jestem z Polski. Poland – mówię chłopakowi w świątyni sufickiej.

– Naprawdę z Holandii? – cieszy się chłopak.

– Spotkałam w Anglii wielu Polaków! – opowiada pani profesor najczystszym brytyjskim akcentem, którego brak mnie czasem całkowicie dyskwalifikuje. (Szczytem pakistańskich marzeń o statusie jest mówić po angielsku jak native speaker. Kto ma obcy akcent, ten jest peindu, odpowiednikiem polskiego „Janusza z Podkarpacia”). Pani profesor była raz na Węgrzech, to blisko, prawda? Pyta mnie o religię w Polsce. Istnienie grekokatolicyzmu i różnych patriarchatów prawosławnych jest dla niej odkryciem.

Czasem tylko można usłyszeć od najstarszych osób miód na polskie serce:

– Polacy! Wspaniali, gościnni, honorowi, serdeczni! Mój najlepszy przyjaciel był Polakiem! Uratował mnie, gdy tonąłem na morzu! – wzrusza się Roque Fernandez, emerytowany marynarz. Starzy ludzie pamiętają generała Turowicza i polskich lotników, a entuzjazm i szacunek w ich głosie są dla mnie wyrzutem sumienia. Czy podtrzymają swoją opinię o Polakach po spotkaniu ze mną i z ludźmi mojego pokolenia?

Rosjanka zresztą też nie jest gori. W Karaczi Rosjanie są dobrze znani, bo Związek Radziecki budował tu hutę żelaza i stali. Gori to Brytyjka, Francuzka, Niemka, Hiszpanka, Amerykanka, Australijka. Polacy, choć białoskórzy, uciekają ze swojego kraju tak samo jak Pakistańczycy. To znaczy, że w Polsce nie może być tak dobrze jak w Anglii. Mają obcy akcent. Godzą się na niższe zarobki. Polki są uważane za jedne z najłatwiejszych do omotania „wizowych żon”. Pakistańczycy słyną wśród Polek z tego, że biorą śluby dla wizy. Oczywiście, też się bałam – chwilami panicznie! – że Wasim może być wizowcem.

Gdy miał pierwszy raz jechać do Polski, jego koledzy się przerazili.

– Zawsze byłeś szalony, Wasim bhai – mówił Bilal. – Ale teraz to już przesadziłeś. Kochasz ją, oczywiście, tak, rozumiemy, tylko nie trać resztek rozumu. Dlaczego nie umówicie się na spotkanie w jakimś cywilizowanym kraju?

– W Polsce jest zimno! Przeziębisz się i kto ci pomoże? – martwił się Aamer.

– Polacy to złodzieje! Okradną cię! Polki są piękne, ale przewrotne! Ona też może cię okraść! – straszyli inni. – Gdybyście się spotkali w Londynie, moglibyśmy ci pomóc!

Bliscy przestrzegali go przed Polską tak, jak mnie moi bliscy przed Pakistanem.

– Zabiorą ci paszport! – brzmiały najłagodniejsze polskie przepowiednie. – Będziesz ich służącą. Zamkną cię i nie będziesz mogła wychodzić. Będzie cię bił – wróżyli.

Oboje mieliśmy szczęście. Choć spotkaliśmy się w Polsce, Wasima nikt nie okradł, nie zmogły go mrozy. W Pakistanie wciąż mam swój paszport, a jeśli problemem jest wychodzenie, to nie dlatego, że ktoś mnie gdzieś siłą zamyka.

Legenda głosi, że po piękne cudzoziemki jeździ się na Kaukaz (wzięło się to z opowieści o brankach z Kaukazu, niezwykle urodziwych, uduchowionych i eleganckich). Ja wyglądam bardziej jak Pasztunka niż jak Iranka czy kobieta z Kaukazu. Idealnie piękna panna młoda powinna mieć białą skórę. Jasne oczy ceni się bardzo, ale włosy najlepiej mieć kruczoczarne. Powinna być wysoka i szczupła. Ja jestem drobna, ale niska. Powinna mieć niskie czoło – mam wysokie. I pełne usta. Mam niezbyt pełne i zawsze chcą mi szminką powiększyć górną wargę.

Niemuzułmanka. Potężny minus, wywołujący burzliwe reakcje. W wielu rodzinach zupełnie by mnie skreślił. Idealna synowa jest muzułmanką i należy do tej samej gałęzi islamu co rodzina, do której wchodzi.

Wydaje się, że Koran stawia sprawę jasno. Kobiety wyznające religię Księgi mogą poślubiać muzułmanów bez konieczności zmiany swojej religii.

Dzisiaj są wam dozwolone dobre rzeczy; dozwolone wam jest pożywienie tych, którym została dana Księga; a wasze pożywienie jest im dozwolone. I kobiety cnotliwe spośród wierzących, i kobiety cnotliwe spośród tych, którym została dana Księga przed wami, jeśli daliście im należny posag jako ludzie uczciwi, a nie rozpustni, biorący je sobie jako nałożnice. A ktokolwiek odrzuca wiarę, to jego działanie jest daremne i on w życiu ostatecznym znajdzie się wśród tych, którzy ponieśli stratę[15].

– Pokaż mi tę surę w Koranie – prosiłam Wasima wiele razy.

Kupił więc Koran w trzech językach, złocony i dostojny, w czerwonej twardej okładce. Wspólnie odszukaliśmy potrzebny werset. Sura piąta. Dla mnie oczywista. Dla wielu uczonych nie. Nie każdy muzułmanin opiera się wyłącznie na Koranie. Mułła, którego Wasim poprosił o udzielenie nam ślubu, nie chciał go udzielić, jeśli nie wypowiem szahady – muzułmańskiego wyznania wiary.

– Chrześcijan, o których mowa w Koranie, już nie ma, więc nie można stosować tego przepisu – wytłumaczył. – Cnotliwe chrześcijanki to przeszłość – marudził. Wasim chodził nabuzowany i wyglądał, jakby zamierzał pobić mułłę. Nareszcie znalazł kogoś, kto zgodził się udzielić nam ślubu.

Główne nurty religii widzą w związkach mieszanych zagrożenie dla czystości wiary. Innowierca wprowadzi do rodziny niepotrzebny relatywizm i wielogłos. Kontakt z obcym już od dzieciństwa. Ryzyko i zagrożenie. A jednak ludzie zawierają takie związki. Moje pierwsze badania etnograficzne dotyczyły rodzin mieszanych na ukraińskim Podolu. To trudna droga, zgadzali się wszyscy moi rozmówcy. Jak się kłócą, to o religię zawsze też. Wywlekają ją i próbują przeciągnąć dzieci na swoją stronę. Opowiadali mi różne historie, radosne i smutne, w tym o prababkach wyklętych za ślub z „Ruskim” lub z „Polakiem”, i o rodzinach, które wyparły się swoich kobiet po takim wyborze życiowego partnera. Nie warto się w taki związek pchać, choć w życiu różnie bywa – stwierdzali zgodnie.

Moja droga do ślubu kościelnego w Polsce była wyboista. Księża opowiadali mi przerażające historie. Wypytywali mnie tak surowo, że czułam się z góry stracona dla Kościoła. Trudno się dziwić ich nieufności. Większość białych żon muzułmanów przechodzi na islam. Trafiłam też na duchownych, którzy mnie wspierali. Okazali się równymi chłopami, z którymi można było zwyczajnie pogadać przy kawie. Podczas ślubu zaopiekowali się Wasimem tak, żeby czuł się jak najlepiej – w czasie Podniesienia staliśmy, a nie klęczeliśmy, żeby nie czuł się głupio, stojąc sam jak palec w najważniejszym dla katolików momencie.

W Pakistanie ślub religijnie mieszany bez wypowiedzenia szahady przez żonę zdarza się niezmiernie rzadko. Między Pakistańczykami – prawie nigdy. Niemuzułmańska panna młoda wypowiada ją i już. O tym dowiedziałam się dużo później. Dla rodziny Wasima moja odmienna religia to duże wyzwanie i z pewnością wielki trud. Dziwi mnie, że je podjęli, narażając się na ostrą krytykę. Pozwolili na krzyż w mojej sypialni, na Pismo Święte – co prawda w języku, którego nie rozumieją. Na ikony, których nie zdejmują. Nie przeszkadzali. Może mieli nadzieję, że sama się opamiętam. Może zlekceważyli. Może wierzyli, że prędzej czy później i tak wybiorę islam, bo zrozumiem, że to mi ułatwi życie. A może są po prostu tolerancyjni i wierzą, że skoro Bóg pozwala mi być chrześcijanką, oni też pozwolą. Może ratuje mnie to, że staram się żyć tym, w co wierzę, i nie podważać celowo podstaw ich życia. Choć – niestety – sama moja obecność, choćby najbardziej dyskretna, już może być ich podważeniem.

Przypisy

[15] Sura Zastawiony Stół – Al Maida, 5,5. Źródło: www.poznajkoran.pl/koran/5.