Dane oryginału

Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, Vivian McCann

Psychology: Core Concepts, Sixth Edition

Authorized translation from the English language edition, entitled: Psychology: Core Concepts, Sixth Edition, ISBN: 0-205-54788-5; by Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, and Vivian McCann; published by Pearson Education, Inc, publishing as Allan & Bacon, Copyright © 2009 by Philip Zimbardo.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission from Pearson Education, Inc. Polish language edition published by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010.

Autoryzowane tłumaczenie z języka angielskiego książki pt. Psychology: Core Concepts, wydanie szóste, ISBN: 0-205-54788-5, autorstwa Philipa Zimbardo, Roberta L. Johnsona i Vivian McCann, opublikowanej przez Pearson Education Inc, wydające jako Allyn & Bacon, Copyright © 2009 Philip Zimbardo.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tej książki nie może być kopiowany lub przekazywany w jakiejkolwiek formie, elektronicznie lub mechanicznie, w tym za pomocą fotokopii, nagrań, albo zapamiętany w jakimkolwiek systemie wyszukującym bez zgody Pearson Education, Inc. Wydanie polskie opublikowane przez Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010

Projekt okładki, strony tytułowych i wnętrza

Agata Muszalska

Ilustracje na okładce

Shutterstock: a9photo; Jan Martin Will

Redaktor inicjujący

Monika Pujdak-Brzezinka

Redaktor

Małgorzata Żakowska-Kasprzewska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r. (wyd. I - 4 dodruk)

Warszawa 2015

ISBN 978-83-01-18387-5

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta.

Wstęp do wydania polskiego

Jestem zaszczycony, że mój Wydawca w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, zdecydował się nie tylko przetłumaczyć mój amerykański, psychologiczny tekst na język polski, ale również uczynić go zrozumiałym dla każdego Czytelnika. Nie zdarzyło się to wcześniej w żadnym kraju z żadnym podręcznikiem z założenia przeznaczonym wyłącznie dla studentów. Podczas moich licznych wizyt w Polsce (Warszawa, Wrocław, Kraków, Oświęcim) przekonałem się o wysokim poziomie intelektualnym Polaków. Z pasją tworzycie, czytacie, dzielicie się wiedzą, uczestniczycie w debatach, co nie jest zbyt powszechne w większości krajów, które odwiedziłem, a także w moim własnym. Byłem zachwycony, widząc tysiące zwykłych ludzi, którzy odwiedzili ostatnie targi książki w Warszawie, przychodzili całymi rodzinami i kupowali mnóstwo książek. Niezależnie od przyczyn, taki pęd do wiedzy jest dla mnie, jako nauczyciela i autora, niewątpliwym źródłem radości.

Mam nadzieję, że lektura sprawi Wam przyjemność – ja i pozostali Współautorzy przedstawiliśmy w tej książce obszerną wiedzę, dotyczącą w naszym przekonaniu najbardziej kluczowych, podstawowych koncepcji i idei w psychologii. Ma to szczególne znaczenie dla tych Czytelników, którzy nie mogli studiować, a także dla tych, którzy już dawno ukończyli kurs psychologii i chcieliby pozostać na bieżąco ze wszystkimi ekscytującymi nowościami w tej dziedzinie. Zachęcam również do wyrażania opinii na temat książki, jej najciekawszych fragmentów, najważniejszych przekazów oraz przedstawiania propozycji udoskonalenia kolejnego wydania.

Pozdrawiam serdecznie i ciepło

Phil Zimbardo

Wprowadzenie

Drogi Czytelniku

oddajemy do Twoich rąk czwarty z pięciu tomów nowoczesnego podręcznika psychologii. W poszczególnych tomach znalazły się następujące treści:

tom I: PODSTAWY PSYCHOLOGII

tom II: MOTYWACJA I UCZENIE SIĘ

tom III: STRUKTURA I FUNKCJE ŚWIADOMOŚCI

tom IV: PSYCHOLOGIA OSOBOWOŚCI

tom V: CZŁOWIEK I JEGO ŚRODOWISKO

Tematy kolejnych tomów dzielą podręcznik na względnie niezależne całości. W założeniu książka ta jest nie tylko podręcznikiem akademickim przeznaczonym dla studentów pierwszego roku studiów psychologicznych i pokrewnych, ale polecamy ją także wszystkim tym Czytelnikom, których kontakty z psychologią, z racji wykonywanego zawodu i zainteresowań są wybiórcze i niesystematyczne: pedagogom, socjologom, pracownikom socjalnym, prawnikom, oraz wszystkim pozostałym pasjonującym się psychologią jako dziedziną wiedzy. Nasz wysiłek włożony w budowanie systemu pojęć psychologicznych od podstaw czyni tę książkę dostępną właściwie dla każdego, zarówno w całości, jak i w częściach.

W pisaniu Psychologii. Kluczowych koncepcji od początku przyświecała nam intencja zaoferowania studentom i wykładowcom podręcznika, który łączyłby w sobie zaawansowane wprowadzenie w obszar psychologii z dydaktyką opartą na stosowaniu zasad psychologii do nabywania wiedzy z tej dziedziny, a wszystko to w ramach dającej się ogarnąć liczby stron. W zamierzeniu jest to synteza wielkiej nauki z wielkim nauczaniem, alternatywa w stosunku do tradycyjnie oferowanych podręczników – przytłaczająco encyklopedycznych lub zbyt ubogich w podstawowe treści. Mamy nadzieję, że Czytelnicy polubią wprowadzenie do psychologii zaoferowane w naszej książce – zarówno treść, jak i narzędzia dydaktyczne. W końcu jest to podręcznik, który konsekwentnie odwołuje się do dobrze ugruntowanych zasad psychologicznych. Oto najważniejsza z nich. Podręcznik Psychologia. Kluczowe koncepcje był inspirowany klasycznymi badaniami nad ekspertami szachowymi.

Badania pokazały, że eksperci szachowi wcale nie byli lepsi od nowicjuszy w zapamiętywaniu pozycji figur na szachownicy w przypadku losowego układu pionków (de Groot, 1965). Wykazywali przewagę jedynie wtedy, gdy układy figur miały sens – ponieważ reprezentowały faktyczne sytuacje spotykane w grze. To wyraźnie pokazuje, że sensowne wzorce są łatwiejsze do zapamiętania niż układ losowy.

Stosując tę zasadę do naszego podręcznika, przegląd zagadnień z dziedziny psychologii przedstawiliśmy w postaci sensownych wzorców, które pomogą Ci łatwiej zapamiętać treść, a później zastosować tę wiedzę we własnym życiu.

Do realizacji założonego celu zastosowaliśmy ujednolicenie struktury poszczególnych rozdziałów według następującego schematu:

PROBLEM

Na początku każdego rozdziału został postawiony ważny problem, a zawarte w nim narzędzia umożliwiają Czytelnikowi jego rozwiązanie. Rozważanie czy jesteśmy w stanie rzetelnie odróżnić zaburzenie psychiczne od zachowania, które jest jedynie dziwaczne? (rozdz. 2) lub analiza sposobów dokonywania wyboru spośród dostępnych form terapii dla któregokolwiek z zaburzeń psychicznych (rozdz. 3) to przykłady takich problemów.

MYŚL PRZEWODNIA

Poszczególne rozdziały składają się z kilku podrozdziałów, z których każdy jest zorganizowany wokół jednej, klarownej idei nazwanej MYŚLĄ PRZEWODNIĄ. Oto, dla przykładu, czwarta myśl przewodnia z rozdziału 1:

Nasze pojmowanie samych siebie i innych ludzi opiera się na ukrytych teoriach osobowości i na naszych auonarracjach, które są uwarunkowane kulturowo

Jest to główna idea, wokół której jest zorganizowanych około 30 kolejnych stron tekstu. Podczas czytania każdego podrozdziału, utrzymywanie tej idei w myślach pomoże Ci zakodować nowe terminy i idee pochodne, zachować je w pamięci, a potem wydobyć w momencie sprawdzania wiedzy. Zgodnie ze starym powiedzeniem, MYŚLI PRZEWODNIE stają się „lasem”, a szczegóły zawarte w rozdziale „drzewami”.

KLUCZOWE PYTANIE

Każda MYŚL PRZEWODNIA jest poprzedzona KLUCZOWYM PYTANIEM, które stanowi także tytuł podrozdziału. Oto kluczowe pytanie do przytoczonej wcześniej myśli przewodniej:

JAKIMI „TEORIAMI” POSŁUGUJĄ SIĘ LUDZIE, ABY ROZUMIEĆ SIEBIE I INNYCH?

KLUCZOWE PYTANIA pomogą Ci przewidzieć najważniejsze kwestie zawarte w danej części tekstu. MYŚL PRZEWODNIA dostarcza zawsze krótkiej odpowiedzi na kluczowe pytanie, które można porównać do długich świateł samochodu, pomagających kierowcy skoncentrować się na tym, co się znajduje przed nim, i reagować z wyprzedzeniem na to, co wkrótce się pojawi. Nasze kluczowe pytania powinny Ci także posłużyć jako wskazówka do stawiania własnych pytań na dany temat.

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Ponieważ zależało nam, aby lektura naszej książki wymagała także Twojej własnej sensownej aktywności, wprowadziliśmy równocześnie rodzaj ćwiczeń w myśleniu „jak psycholog”. Psychologia ma wiele odniesień do wydarzeń z życia codziennego. Z naszych rozważań we wspomnianym już rozdziale 2 na temat odróżniania zachowań związanych z zaburzeniami psychicznymi od takich, które można uznać za dziwactwa, wynika np. następujące zagadnienie dotyczące problemu niepoczytalności:

Niepoczytalność nie jest terminem psychologicznym ani psychiatrycznym i, wbrew popularnej opinii, jest rzadko stosowana jako argument obrony.

W książce znajduje się również specjalny rodzaj Zagadnień psychologicznych: Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii. Poświęcone temu tematowi fragmenty poszczególnych rozdziałów wyjaśniają, w jaki sposób Czytelnik (przeważnie student) może zastosować nowo nabytą wiedzę psychologiczną do zwiększenia efektywności własnego funkcjonowania. Na przykład w rozdziale 2 odradzimy Ci wykorzystywanie swojej nowo nabytej wiedzy o zaburzeniach psychicznych do diagnozowania Twojej rodziny i przyjaciół oraz pokażemy, że naruszanie tego zakazu jest powodem kłopotów w przypadku wielu studentów psychologii. Pomyśl więc „jak psycholog” także o sobie samym.

WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Na końcu każdego rozdziału poprosimy Cię o aktywne rozważenie zagadnień przewijających się w dyskusjach psychologów i zagadnień obecnych w mediach, takich jak np. natura nieświadomości i podprogowej perswazji. Każde z tych zagadnień wymaga sceptycznej postawy i zastosowania specjalnego zestawu umiejętności z zakresu krytycznego myślenia, które przedstawiamy w rozdziale 1 tomu I. Doniesienia medialne są częstym źródłem problemów psychologicznych. Zauważ, jak często napotykasz wiadomości prasowe zawierające twierdzenia, które zaczynają się od słów „badania pokazują, że…”, np.: „bliźnięta wychowywane osobno wykazują mimo to mnóstwo podobieństw w rozwijaniu różnych funkcji i sprawności” (zob. rozdz. 3, t. I). Po lekturze tej książki staniesz się znacznie mądrzejszym odbiorcą takich rewelacji, które często bywają nieprawdziwe i mylące. Pytania, na które należałoby sobie odpowiedzieć, oceniając ich wartość, są następujące: Jakie jest źródło informacji? Czy twierdzenie ma charakter umiarkowany, czy kategoryczny? Jakie są dowody? Czy wnioski mogą być zniekształcone przez tendencyjność w myśleniu? Czy w rozumowaniu nie popełniono typowych błędów logicznych? Czy zagadnienie wymaga ujęcia z wielu perspektyw jednocześnie?

ZRÓB TO SAM!

Innym sposobem pobudzenia Twojego umysłu są krótkie, proste zadania do wykonania. W różnych miejscach książki zamieszczone zostały ilustracje omawianych zjawisk i praw psychologicznych wraz z instrukcjami do wykonania ćwiczenia. Pozwolą Ci one przekonać się o istnieniu jakiegoś efektu albo umożliwią prosty pomiar jakiejś Twojej cechy lub sprawności. Może to być np. przedstawiona w rozdziale 1 propozycja określania umiejscowienia własnego poczucia kontroli na podstawie kilku twierdzeń z testu Rotterowskiej Skali Wewnętrznej–Zewnętrznej Kontroli.

Sprawdź, czy rozumiesz

Ponieważ po lekturze treści poszczególnych rozdziałów dla wielu Czytelników, takich jak Ty, przyjdzie pora testowania przyswojonej wiedzy, postanowiliśmy podpowiedzieć Ci parę pytań dotyczących głównie rozumienia przeczytanych treści. Temu właśnie służą quizy znajdujące się na końcu każdego podrozdziału. Dają one okazję do szybkiego sprawdzenia, czy przyswoiłeś sobie przeczytane właśnie zagadnienia. Niektóre pytania wymagają prostego przypomnienia, inne głębszej analizy i przejrzenia materiału. Część quizów ma postać pytań z kilkoma odpowiedziami do wyboru, inne – pytań wymagających krótkich odpowiedzi opisowych. Te ćwiczenia pomogą Ci określić, w jakim stopniu opanowałeś materiał.

więcej znajdziesz w

Wskazówki zawarte w odsyłaczach „więcej znajdziesz w” – odwoływanie się do wątków zawartych w różnych miejscach książki – są elementem budowania siatki pojęciowej wiążącej ze sobą ważne treści, niezależnie od ich rozmieszczenia. Przykładowo, w podrozdziale 2.2, o klasyfikowaniu zaburzeń psychicznych, w części na temat zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), znajdziesz odsyłacz do rozdziału 1 z tomu I, gdzie po raz pierwszy były omawiane badania przyczyn nadpobudliwości, a także odwołanie do rozdziału 1 z tego tomu, gdzie znajdziesz rozważania o długotrwałym charakterze zaburzeń osobowości i ich wpływie na podstawowe cechy osobowości.

Podsumowanie rozdziału

Żeby zapewnić Ci możliwość wstępnego przeglądania podstawowych kwestii z każdego rozdziału i ułatwić jego powtórkę, napisaliśmy Podsumowania rozdziałów. Podsumowania są zorganizowane wokół KLUCZOWYCH PYTAŃ i MYŚLI PRZEWODNICH przedstawionych w rozdziale. Chcemy Cię jednak ostrzec, zwłaszcza jeśli jesteś studentem, że przeczytanie podsumowania nie zastąpi przeczytania rozdziału. Natomiast w celu zdobycia ogólnej orientacji, zalecamy przeczytanie podsumowania i przejrzenie zestawienia ważnych terminów, zanim przeczytasz rozdział jako taki, a następnie ponowne przeczytanie podsumowania po lekturze rozdziału. Zaznajomienie się z podsumowaniem w pierwszej kolejności pomoże Ci tak zorganizować materiał, że będzie on łatwiejszy do zakodowania i zachowania w pamięci. Naturalnie, powrót do podsumowania po przeczytaniu rozdziału wzmocni to, czego się nauczyłeś, żebyś w przyszłości potrafił te informacje łatwiej wydobyć z pamięci.

PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA

Po zakończeniu lektury każdego rozdziału warto także rozważyć zamykające poszczególne rozdziały PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA. Zawierają one propozycje otwartych pytań, nad którymi warto się zastanowić. Przykładowo, porównaj umiejętności społeczne twoich znajomych i swoje własne z umiejętnościami społecznymi osób, które dorastały w czasach, gdy komputery i Internet nie odgrywały centralnej roli w życiu. Czy dostrzegasz jakieś systematyczne różnice pod względem towarzyskości, nieśmiałości? (rozdz. 1). Przećwicz z kolegami odpowiadanie na te pytania.

ZADANIA DO WYKONANIA

Umieszczone pod koniec każdego rozdziału ZADANIA DO WYKONANIA, zachęcają do sprawdzenia swojej wiedzy poprzez wykonanie prostych czynności, jak np. przejrzyj strony z poradami psychologicznymi w takich czasopismach, jak „Claudia”, „Zwierciadło” czy „Charaktery”. O jakich problemach piszą czytelnicy? Jak często redaktorzy kierują ich po poradę do psychologów, psychiatrów czy innych profesjonalistów? Dlaczego ludzie zwracają się do anonimowych osób z prośbą o poradę dotyczącą ich osobistych problemów? (rozdz. 2).

Zasoby w języku angielskim MyPsychLab

W podsumowaniu każdego rozdziału znajdziesz wytyczne do oglądania dodatkowych materiałów w języku angielskim, do których dostęp możesz uzyskać przez stronę internetową: www.mypsychlab.com. Numeracja polecanych materiałów jest zgodna z podaną w wydaniu oryginalnym podręcznika.

A oto nasza ostatnia propozycja dydaktyczna. Ta książka pełna jest przykładów służących zilustrowaniu najważniejszych kwestii, ale zagadnienia te zapamiętasz na dłużej, jeśli w trakcie pracy nad tekstem będziesz wymyślać własne przykłady. Ten nawyk sprawi, że zawarte tu informacje staną się w równym stopniu Twoje, co nasze. A więc życzymy Ci niezapomnianej podróży przez krainę, którą kochamy.

Phil Zimbardo

Bob Johnson

Vivian McCann

Podziękowania

Podejmując projekt napisania podręcznika, nie zdawaliśmy sobie sprawy z ogromu czekającej nas pracy. Stephen Frail, nasz redaktor inicjujący, zręcznie pokierował nas (a czasem przepychał) przez ten proces. Wizja szóstego wydania spotkała się z rzeczywistością pod kierunkiem Julie Swasey i Deb Hanlon, naszych upartych redaktorek odpowiedzialnych za postęp prac, które skłoniły nas do pracy cięższej, niż nam się to wydawało możliwe. Redaktor pomocniczy Angela Pickard zdołała wesprzeć nas w działaniach technicznych.

Praca polegająca na przekształceniu manuskryptu w książkę przypadła Robertowi Shermanowi, kierownikowi ds. produkcji, Lyndzie Griffiths, kierownikowi projektu, i Margaret Pinette, adiustatorce. Naszym zdaniem, wszyscy oni wykonali wspaniałą robotę – podobnie jak niestrudzona Kate Cebik odpowiedzialna za wyszukanie zdjęć.

Jesteśmy przekonani, że żadna z wymienionych tu osób nie poczuje się urażona, jeśli najgłębsze podziękowania zarezerwujemy dla naszych współmałżonków, najbliższych kolegów i przyjaciół, którzy inspirowali nas, zapewniając nam troskliwe wsparcie, którego potrzebowaliśmy, służąc jako płyty rezonansowe dla naszych koncepcji. Phil dziękuje swojej wspaniałej żonie Christinie Maslach, za jej nieskończoną inspirację i za służenie jako wzorzec tego, co stanowi psychologię akademicką w najlepszym wydaniu. Bob wyraża wdzięczność swojej małżonce i najlepszej przyjaciółce, Michelle, która znosiła jego tyrady na tematy psychologiczne, zaniedbania obowiązków domowych i znaczne odroczenia gratyfikacji – w większości przypadków bez słowa skargi. Była źródłem nieustannego zrozumienia i czułego wsparcia i najbardziej pomocnym z recenzentów. Swoje podziękowania chciałby również przekazać Rebecce, ich córce, która nauczyła go praktycznej strony psychologii rozwojowej – a teraz, ku swojemu zdumieniu, jest posiadaczką własnego stopnia naukowego z psychologii. Ponadto Bob jest zobowiązany Mary Bagshaw, Lindzie Denney, Emersonowi Jallowi, Claudii Johnson, Cheryl Okonek i (znów) Michelle. Choć żadna z tych osób nie jest psychologiem, wszyscy byli gotowi do podejmowania i dyskutowania interesujących zagadnień dotyczących stosowania psychologii w życiu codziennym. Czytelnicy znajdą podnoszone przez nich tematy w podręczniku, zwłaszcza w ramach rozpoczynających poszczególne rozdziały „problemów” i sekcji poświęconych myśleniu krytycznemu na zakończenie rozdziałów.

Zarówno Phil, jak i Bob z zadowoleniem powitali w projekcie nowego współautora Vivian McCann. Vivian wnosi nie tylko spojrzenie nauczyciela, ale i wiedzę ekspercką w kwestiach płci i zagadnień kulturowych. Do szóstej edycji podręcznika Psychologia. Kluczowe koncepcje Vivian wniosła także silny nacisk na myślenie krytyczne.

Podziękowania Vivian są skierowane przede wszystkim do jej rodziny, poczynając od jej niezwykłego męża i najlepszego przyjaciela Shawna. Był nie tylko wspaniałym źródłem miłości i wsparcia, ale wytrzymał nawet to, że musiała dokonać redakcji rozdziału w trakcie ich miodowego miesiąca! Jej pasierbowie Storm i Blaze nigdy nie skarżyli się na jej nieobecność na meczach baseballu lub w czasie przeznaczonym dla rodziny i wynajdowali twórcze sposoby zabawiania się podczas długich weekendów wypełnionych pisaniem. Vivian jest także wdzięczna swojemu ojcu za wspieranie od najmłodszych lat jej zamiłowania do nauki i za bycie wzorem odporności, optymizmu i wdzięku. Wreszcie Vivian dziękuje wielu studentom za lata inspiracji i intelektualnych wyzwań w pracy, podobnie jak swojej najdroższej przyjaciółce i koleżance z pracy Lauren Kuhn, która stanowi dla niej wzorzec doskonałości, kreatywności i człowieczeństwa w nauczaniu.

Dziękujemy także wielu ekspertom i nauczycielom wprowadzenia do psychologii, którzy podzielili się z nami swoją konstruktywną krytyką dotyczącą każdego rozdziału i każdej cechy szóstego wydania tej książki. Jeśli chciałbyś się do nich przyłączyć, przekazując nam swoje uwagi i rekomendacje do dalszych wydań, to napisz do nas na adres: bjohnson@dcwisp.net

Autorzy

1
OSOBOWOŚĆ: TEORIE DOTYCZĄCE OSOBY JAKO CAŁOŚCI

1.1

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

JAKIE CZYNNIKI KSZTAŁTUJĄ OSOBOWOŚĆ?

Biologia, natura ludzka i osobowość

Wpływ wychowania: osobowość a środowisko

Wpływ natury: dyspozycje i procesy psychiczne

Społeczne i kulturowe uwarunkowania osobowości

MYŚL PRZEWODNIA

Osobowość kształtują łącznie czynniki biologiczne, sytuacyjne i procesy psychiczne – wszystkie osadzone w kontekście socjokulturowym i rozwojowym

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Rozumienie niezwykłych ludzi i wyjaśnianie niezwykłych zachowań

Aby wyjaśnić, dlaczego ludzie robią to, czego można się spodziewać, niepotrzebna jest teoria osobowości

1.2

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

JAKIE TRWAŁE WZORCE LUB DYSPOZYCJE SKŁADAJĄ SIĘ NA OSOBOWOŚĆ?

Osobowość a temperament

Osobowość jako zespół cech

Zaburzenia osobowości

MYŚL PRZEWODNIA

Wszystkie teorie dyspozycyjne wskazują, że spójność osobowości w czasie jest wynikiem istnienia niewielkiej wiązki właściwości osobowości, określanych jako temperamenty, cechy lub typy

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Określanie własnego typu osobowości

Przypisując osobowość do jakiegoś typu, dobrze jest zachować pewną ostrożność

1.3

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

JAKIE PROCESY PSYCHICZNE ZACHODZĄ W OSOBOWOŚCI?

Teorie psychodynamiczne: nacisk na motywację i zaburzenia psychiczne

Teorie humanistyczne: nacisk na ludzkie możliwości i zdrowie psychiczne

Teorie społeczno-poznawcze: nacisk na uczenie się społeczne

Trendy współczesne: osoba w systemie społecznym

MYŚL PRZEWODNIA

Chociaż każda z teorii kładących nacisk na procesy psychiczne dostrzega inne siły działające w obrębie osobowości, wszystkie opisują osobowość jako rezultat zarówno wewnętrznych procesów psychicznych, jak i interakcji społecznych

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii

Zewnętrzne umiejscowienie kontroli w odniesieniu do ocen jest niebezpieczne dla studentów

1.4

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

JAKIMI „TEORIAMI” POSŁUGUJĄ SIĘ LUDZIE, ABY ROZUMIEĆ SIEBIE I INNYCH?

Ukryte teorie osobowości

Autonarracje: opowieści o naszym życiu

Wpływ kultury na nasze poglądy dotyczące osobowości

MYŚL PRZEWODNIA

Nasze pojmowanie samych siebie i innych ludzi opiera się na ukrytych teoriach osobowości i na naszych autonarracjach, które są uwarunkowane kulturowo

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Tworzenie teorii osobowości na własny użytek

Prawdopodobnie będziesz eklektyczny

• WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Kontrowersja osoba–sytuacja

Pogląd, iż każdy z nas jest odrębną osobą, posiadającą Ja, które czyni nas odmiennymi od wszystkich innych osób, jest założeniem, które rzadko kwestionują ludzie wychowani w Europie lub Ameryce. Większość psychologów nie zdaje sobie sprawy, że pojęcie „Ja” zakorzeniło się w psychologii w niemałej mierze dzięki pewnej kobiecie, która całe życie walczyła o uznanie jej za kompetentnego naukowca przez świat akademicki, który lekceważył ją z powodu jej płci (Calkins, 1906, 1930; DiFebo, 2002).

Mary Calkins weszła do psychologii tylnymi drzwiami. Wellesley College, w którym uczyła języków, uznał ją za wybitną wykładowczynię i zaproponował jej pracę w nowo powstającej dyscyplinie – psychologii – pod warunkiem, że przejdzie przeszkolenie, co w tym czasie, pod koniec XIX wieku, nie było rzadką praktyką w żeńskich college’ach. Ale znalezienie szkoły wyższej, która przyjęłaby kobietę, nie było łatwe. Atrakcyjną możliwością był Harvard, szczególnie dlatego, że legendarny William James chciał, aby została jego studentką.

Istniała tylko jedna przeszkoda: Harvard nie przyjmował kobiet. Jego rektor, Charles Eliot, był zdecydowanym zwolennikiem oddzielnego kształcenia kobiet i mężczyzn, ale ustąpił pod naciskiem Jamesa i innych członków wydziału psychologii – jednak pod warunkiem, że Calkins będzie uczestniczyła w zajęciach nieoficjalnie i nie będzie miała prawa ubiegania się o stopień doktora (Harvard nie przyznawał tytułu doktora kobietom aż do 1963 roku).

Wiosną 1895 roku Calkins ukończyła studia i swoje nowatorskie badania nad pamięcią, które stały się jej rozprawą doktorską, zatytułowaną Associations: An Essay Analytic and Experimental (Skojarzenia: rozprawa analityczna i eksperymentalna). Zbuntowany Wydział Psychologii Uniwersytetu Harvarda przeprowadził ustną obronę jej pracy i wniósł petycję do Rady Wydziału o przyznanie jej tytułu doktora filozofii. James pochwalił tę obronę jako: „najlepszy egzamin doktorski, jaki kiedykolwiek odbył się na Uniwersytecie Harvarda”. Jednakże Rada odmówiła. Rozwścieczony James powiedział Calkins, że postępowanie Harvardu: „stanowiło wystarczający powód, aby nakłonić ją i wszystkie kobiety do stania się rewolucjonistkami podkładającymi dynamit” (Furumoto, 1979, s. 350).

Mimo odmowy przyznania jej stopnia doktora, na który zapracowała, Mary Calkins powróciła do Wellesley, gdzie, zgodnie z obietnicą, została wykładowcą psychologii. Była produktywnym naukowcem i dobrym wykładowcą, opublikowała w sumie ponad 100 artykułów i książek, w tym swą najpopularniejszą pracę, Wstęp do psychologii. W 1902 roku ostentacyjnie odmówiła przyjęcia w ramach nagrody pocieszenia tytułu doktora filozofii Radcliffe College, żeńskiej instytucji oświatowej powiązanej z Harvardem. A w 1905 roku jako pierwsza kobieta została przewodniczącą Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Mary Whiton Calkins, pierwsza kobieta, która została przewodniczącą Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, nigdy nie otrzymała stopnia doktora, chociaż obroniła pracę doktorską.

Ten wzór wytrwałości i nieustępliwej determinacji, który dostrzegamy u Calkins przez 40 lat jej zawodowego życia, ilustruje główną ideę tego rozdziału: osobowość składa się ze wszystkich tych właściwości i procesów psychologicznych, które stanowią o ciągłości i stałości jednostki w różnych sytuacjach i w różnym czasie. Jest to szerokie pojęcie, które można opisać także jako pewną osnowę ciągłości przebiegającą przez nasze życie (Cervone, Shodqa, 1999). A jeśli ta osnowa osobowości zostanie przerwana, może to spowodować, że osobowość będzie wysoce niespójna, tak jak na przykład w wypadku zaburzenia dwubiegunowego, schizofrenii i zaburzenia tożsamości w postaci tzw. osobowości wielorakiej.

więcej znajdziesz w rozdziale 2 tego tomu

Osobowość wieloraka i rozdwojenie osobowości to starsze terminy określające dysocjacyjne zaburzenie osobowości

Łamigłówka, z jaką borykają się psycholodzy interesujący się osobowością, wymaga dopasowania do siebie wszystkich zróżnicowanych elementów, które składają się na osobę. Próba zrozumienia jednostki jako zespolonej całości wymaga zintegrowania wszystkiego, o czym uczyliśmy się dotychczas – uczenia się, spostrzegania, rozwoju, motywacji, emocji i wszystkich pozostałych aspektów. W tym rozdziale taki sposób ujęcia tematu określamy jako podejście do osoby jako całości.

Pod pewnym względem osobowość jest czymś całkiem prostym, ponieważ wszyscy jesteśmy w jakimś stopniu podobni do siebie. Na ogół wolimy przyjemność niż ból, poszukujemy sensu życia i często oceniamy siebie według standardów określonych przez zachowania innych. Ale poza tymi oczywistymi podobieństwami jesteśmy także niepowtarzalni – niepodobni do żadnej innej osoby. Dlatego też osobowość to także psychologia różnic indywidualnych.

W jaki sposób postępuje psycholog, aby zrozumieć osobowość? Zilustrujemy to na przykładzie Mary Calkins, wokół którego zorganizowany jest ten rozdział.

PROBLEM

Jakie czynniki wpłynęły na wyjątkowy wzorzec i spójność dostrzegane w osobowości Mary Calkins?

Czy jej osobowość ukształtowali przede wszystkim ludzie i wydarzenia z jej życia? Wydarzenia te bardzo często nie podlegały jej kontroli, musimy więc rozważyć inną możliwość – że jej siła i determinacja wynikała z jej wewnętrznych cech, z jej podstawowej konstrukcji. Te dwie ogólne możliwości możesz rozpoznać jako jeszcze jedną odmianę dylematu natura–wychowanie. Oczywiście odpowiedź obejmuje obie te możliwości: osobowość Mary Calkins ukształtowały zarówno doświadczenie, jak i czynniki wrodzone, podobnie jak kształtują one naszą własną osobowość.

W tym rozdziale rozpatrzymy kilka teoretycznych wyjaśnień osobowości. Przekonasz się, że niektóre teorie kładą większy nacisk na naturę, inne na wychowanie. Stwierdzisz także, że poszczególne teorie są lepiej dostosowane do rozwiązywania określonych rodzajów problemów. Na przykład:

• Jeśli chciałbyś uzyskać migawkowy obraz cech osobowości jakiejś osoby – co może być ci potrzebne, gdy przeprowadzasz selekcję osób starających się o pracę w twojej firmie – to najlepszym wyborem byłaby teoria temperamentu, cech lub typów osobowości.

• Jeśli twoim celem jest zrozumienie kogoś jako rozwijającej się i zmieniającej się osoby – być może przyjaciela, który poprosił cię o radę – to uznasz prawdopodobnie za najbardziej pomocną jedną z psychodynamicznych, humanistycznych lub społeczno-poznawczych teorii osobowości.

• Jeśli najbardziej interesujesz się tym, w jaki sposób ludzie spostrzegają się wzajemnie – jeśli na przykład zajmujesz się poradnictwem małżeńskim albo rozwiązywaniem konfliktów – to chcesz wiedzieć, jakie założenia przyjmują ludzie na temat innych. Chciałbyś więc poznać ich ukryte teorie osobowości.

• A jeśli ciekawi cię, czy ludzie na całym świecie rozumieją się nawzajem w ten sam sposób, to będziesz chciał poznać dotyczące osobowości międzykulturowe badania, które rozrzucone są po całym rozdziale.

Zgłębianie osobowości zaczniemy teraz od przeglądu czynników, które nas wszystkich ukształtowały.