Dane oryginału

Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, Vivian McCann

Psychology: Core Concepts,  Sixth Edition

Authorized translation from the English language edition, entitled: Psychology: Core Concepts, Sixth Edition, ISBN: 0-205-54788-5; by Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, and Vivian McCann; published by Pearson Education, Inc, publishing as Allan & Bacon, Copyright © 2009 by Philip Zimbardo.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission from Pearson Education, Inc.

Polish language edition published by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010.

Autoryzowane tłumaczenie z języka angielskiego książki pt. Psychology: Core Concepts, wydanie szóste, ISBN: 0-205-54788-5, autorstwa Philipa Zimbardo, Roberta L. Johnsona i Vivian McCann, opublikowanej przez Pearson Education Inc, wydające jako Allyn & Bacon, Copyright © 2009 Philip Zimbardo.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tej książki nie może być kopiowany lub przekazywany w jakiejkolwiek formie, elektronicznie lub mechanicznie, w tym za pomocą fotokopii, nagrań, albo zapamiętany w jakimkolwiek systemie wyszukującym bez zgody Pearson Education, Inc.

Wydanie polskie opublikowane przez Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010

Projekt okładki, stron tytułowych i wnętrza

Agata Muszalska

Ilustracje na okładce

Shutterstock: Sergey Galushko; Jan Martin Will

Redaktor inicjujący

Monika Pujdak-Brzezinka

Redaktor

Małgorzata Żakowska-Kasprzewska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r. (wyd. I - 4 dodruk)

Warszawa 2014

ISBN 978-83-01-18385-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Aleksandra Łapińska

Wstęp do wydania polskiego

Jestem zaszczycony, że mój Wydawca w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, zdecydował się nie tylko przetłumaczyć mój amerykański, psychologiczny tekst na język polski, ale również uczynić go zrozumiałym dla każdego Czytelnika. Nie zdarzyło się to wcześniej w żadnym kraju z żadnym podręcznikiem z założenia przeznaczonym wyłącznie dla studentów. Podczas moich licznych wizyt w Polsce (Warszawa, Wrocław, Kraków, Oświęcim) przekonałem się o wysokim poziomie intelektualnym Polaków. Z pasją tworzycie, czytacie, dzielicie się wiedzą, uczestniczycie w debatach, co nie jest zbyt powszechne w większości krajów, które odwiedziłem, a także w moim własnym. Byłem zachwycony, widząc tysiące zwykłych ludzi, którzy odwiedzili ostatnie targi książki w Warszawie, przychodzili całymi rodzinami i kupowali mnóstwo książek. Niezależnie od przyczyn, taki pęd do wiedzy jest dla mnie, jako nauczyciela i autora, niewątpliwym źródłem radości.

Mam nadzieję, że lektura sprawi Wam przyjemność – ja i pozostali Współautorzy przedstawiliśmy w tej książce obszerną wiedzę, dotyczącą w naszym przekonaniu najbardziej kluczowych, podstawowych koncepcji i idei w psychologii. Ma to szczególne znaczenie dla tych Czytelników, którzy nie mogli studiować, a także dla tych, którzy już dawno ukończyli kurs psychologii i chcieliby pozostać na bieżąco ze wszystkimi ekscytującymi nowościami w tej dziedzinie. Zachęcam również do wyrażania opinii na temat książki, jej najciekawszych fragmentów, najważniejszych przekazów oraz przedstawiania propozycji udoskonalenia kolejnego wydania.

Pozdrawiam serdecznie i ciepło

Phil Zimbardo

Wprowadzenie

Drogi Czytelniku

oddajemy do Twoich rąk drugi z pięciu tomów nowoczesnego podręcznika psychologii. W poszczególnych tomach znalazły się następujące treści:

tom I:   PODSTAWY PSYCHOLOGII

tom II:   MOTYWACJA I UCZENIE SIĘ

tom III:   STRUKTURA I FUNKCJE ŚWIADOMOŚCI

tom IV:   PSYCHOLOGIA OSOBOWOŚCI

tom V:   CZŁOWIEK I JEGO ŚRODOWISKO

Tematy kolejnych tomów dzielą podręcznik na względnie niezależne całości. W założeniu książka ta jest nie tylko podręcznikiem akademickim przeznaczonym dla studentów pierwszego roku studiów psychologicznych i pokrewnych, ale polecamy ją także wszystkim tym Czytelnikom, których kontakty z psychologią, z racji wykonywanego zawodu i zainteresowań są wybiórcze i niesystematyczne: pedagogom, socjologom, pracownikom socjalnym, prawnikom, oraz wszystkim pozostałym pasjonującym się psychologią jako dziedziną wiedzy. Nasz wysiłek włożony w budowanie systemu pojęć psychologicznych od podstaw czyni tę książkę dostępną właściwie dla każdego, zarówno w całości, jak i w częściach.

W pisaniu Psychologii. Kluczowych koncepcji od początku przyświecała nam intencja zaoferowania studentom i wykładowcom podręcznika, który łączyłby w sobie zaawansowane wprowadzenie w obszar psychologii z dydaktyką opartą na stosowaniu zasad psychologii do nabywania wiedzy z tej dziedziny, a wszystko to w ramach dającej się ogarnąć liczby stron. W zamierzeniu jest to synteza wielkiej nauki z wielkim nauczaniem, alternatywa w stosunku do tradycyjnie oferowanych podręczników – przytłaczająco encyklopedycznych lub zbyt ubogich w podstawowe treści. Mamy nadzieję, że Czytelnicy polubią wprowadzenie do psychologii zaoferowane w naszej książce – zarówno treść, jak i narzędzia dydaktyczne. W końcu jest to podręcznik, który konsekwentnie odwołuje się do dobrze ugruntowanych zasad psychologicznych. Oto najważniejsza z nich. Podręcznik Psychologia. Kluczowe koncepcje był inspirowany klasycznymi badaniami nad ekspertami szachowymi.

Badania pokazały, że eksperci szachowi wcale nie byli lepsi od nowicjuszy w zapamiętywaniu pozycji figur na szachownicy w przypadku losowego układu pionków (de Groot, 1965). Wykazywali przewagę jedynie wtedy, gdy układy figur miały sens – ponieważ reprezentowały faktyczne sytuacje spotykane w grze. To wyraźnie pokazuje, że sensowne wzorce są łatwiejsze do zapamiętania niż układ losowy.

Stosując tę zasadę do naszego podręcznika, przegląd zagadnień z dziedziny psychologii przedstawiliśmy w postaci sensownych wzorców, które pomogą Ci łatwiej zapamiętać treść, a później zastosować tę wiedzę we własnym życiu.

Do realizacji założonego celu zastosowaliśmy ujednolicenie struktury poszczególnych rozdziałów według następującego schematu:

PROBLEM

Na początku każdego rozdziału został postawiony ważny problem, a zawarte w nim narzędzia umożliwiają Czytelnikowi jego rozwiązanie. Co przypadek Elliota – wraz z badaniami nerwowych dróg przetwarzania emocji w mózgu – mówi nam o roli emocji w naszym myśleniu? (rozdz. 1) lub Jak wiedza na temat pamięci może nam pomóc w ocenie twierdzeń dotyczących odzyskanych wspomnień? (rozdz. 3) to przykłady takich problemów.

MYŚL PRZEWODNIA

Poszczególne rozdziały składają się z kilku podrozdziałów, z których każdy jest zorganizowany wokół jednej, klarownej idei nazwanej MYŚLĄ PRZEWODNIĄ. Oto, dla przykładu, trzecia myśl przewodnia z rozdziału 1:

Choć reakcje emocjonalne nie zawsze podlegają świadomej regulacji, możemy się nauczyć je kontrolować.

Jest to główna idea, wokół której jest zorganizowanych około 10 kolejnych stron tekstu. Podczas czytania każdego podrozdziału, utrzymywanie tej idei w myślach pomoże Ci zakodować nowe terminy i idee pochodne, zachować je w pamięci, a potem wydobyć w momencie sprawdzania wiedzy. Zgodnie ze starym powiedzeniem, MYŚLI PRZEWODNIE stają się „lasem”, a szczegóły zawarte w rozdziale „drzewami”.

KLUCZOWE PYTANIE

Każda MYŚL PRZEWODNIA jest poprzedzona KLUCZOWYM PYTANIEM, które stanowi także tytuł podrozdziału. Oto kluczowe pytanie do przytoczonej wcześniej myśli przewodniej:

ILE KONTROLI MAMY NAD WŁASNYMI EMOCJAMI?

KLUCZOWE PYTANIA pomogą Ci przewidzieć najważniejsze kwestie zawarte w danej części tekstu. MYŚL PRZEWODNIA dostarcza zawsze krótkiej odpowiedzi na kluczowe pytanie, które można porównać do długich świateł samochodu, pomagających kierowcy skoncentrować się na tym, co się znajduje przed nim, i reagować z wyprzedzeniem na to, co wkrótce się pojawi. Nasze kluczowe pytania powinny Ci także posłużyć jako wskazówka do stawiania własnych pytań na dany temat.

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Ponieważ zależało nam, aby lektura naszej książki wymagała także Twojej własnej sensownej aktywności, wprowadziliśmy równocześnie rodzaj ćwiczeń w myśleniu „jak psycholog”. Psychologia ma wiele odniesień do wydarzeń z życia codziennego. Z naszych rozważań we wspomnianym już rozdziale 1 o wpływie emocji na nasze życie i możliwości ich kontrolowania, wynika np. następujące zagadnienie dotyczące kontrolowania gniewu:

Popularna błędna koncepcja głosi, że dawanie upustu złości jest zdrowe.

W książce znajduje się również specjalny rodzaj Zagadnień psychologicznych: Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii. Poświęcone temu tematowi fragmenty poszczególnych rozdziałów wyjaśniają, w jaki sposób Czytelnik (przeważnie student) może zastosować nowo nabytą wiedzę psychologiczną do zwiększenia efektywności własnego funkcjonowania. Na przykład w rozdziale 3 pokażemy Ci, że, zdobywając wiedzę psychologiczną, nie musisz uczyć się wielu rzeczy na pamięć, ale przydadzą ci się mnemotechniki, aby poznać i zapamiętać pewne idee. Pomyśl więc „jak psycholog” także o sobie samym.

WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Na końcu każdego rozdziału poprosimy Cię o aktywne rozważenie zagadnień przewijających się w dyskusjach psychologów i zagadnień obecnych w mediach, takich jak np. natura nieświadomości i podprogowej perswazji. Każde z tych zagadnień wymaga sceptycznej postawy i zastosowania specjalnego zestawu umiejętności z zakresu krytycznego myślenia, które przedstawiamy w rozdziale 1 tomu I. Doniesienia medialne są częstym źródłem problemów psychologicznych. Zauważ, jak często napotykasz wiadomości prasowe zawierające twierdzenia, które zaczynają się od słów „badania pokazują, że…”, np.: „bliźnięta wychowywane osobno wykazują mimo to mnóstwo podobieństw w rozwijaniu różnych funkcji i sprawności” (zob. rozdz. 3, t. I). Po lekturze tej książki staniesz się znacznie mądrzejszym odbiorcą takich informacji, które często bywają nieprawdziwe i mylące. Pytania, na które należałoby sobie odpowiedzieć, oceniając wartość takich informacji, są następujące: Jakie jest źródło informacji? Czy twierdzenie ma charakter umiarkowany, czy kategoryczny? Jakie są dowody? Czy wnioski mogą być zniekształcone przez tendencyjność w myśleniu? Czy w rozumowaniu nie popełniono typowych błędów logicznych? Czy zagadnienie wymaga ujęcia z wielu perspektyw jednocześnie?

ZRÓB TO SAM!

Innym sposobem pobudzenia Twojego umysłu są krótkie, proste zadania do wykonania. W różnych miejscach książki zamieszczone zostały ilustracje omawianych zjawisk i praw psychologicznych wraz z instrukcjami do wykonania ćwiczenia. Pozwolą Ci one przekonać się o istnieniu jakiegoś efektu albo umożliwią prosty pomiar jakiejś Twojej cechy lub sprawności. Możesz na przykład sprawdzić swoją skłonność do poszukiwania doznań, wypełniając skalę Zuckermana, którą znajdziesz w rozdziale 1.

Sprawdź, czy rozumiesz

Ponieważ po lekturze treści poszczególnych rozdziałów dla wielu Czytelników, takich jak Ty, przyjdzie pora testowania przyswojonej wiedzy, postanowiliśmy podpowiedzieć Ci parę pytań dotyczących głównie rozumienia przeczytanych treści. Temu właśnie służą quizy znajdujące się na końcu każdego podrozdziału. Dają one okazję do szybkiego sprawdzenia, czy przyswoiłeś sobie przeczytane właśnie zagadnienia. Niektóre pytania wymagają prostego przypomnienia, inne głębszej analizy i przejrzenia materiału. Część quizów ma postać pytań z kilkoma odpowiedziami do wyboru, inne – pytań wymagających krótkich odpowiedzi opisowych. Te ćwiczenia pomogą Ci określić, w jakim stopniu opanowałeś materiał.

więcej znajdziesz w

Wskazówki zawarte w odsyłaczach „więcej znajdziesz w” – odwoływanie się do wątków zawartych w różnych miejscach książki – są elementem budowania siatki pojęciowej wiążącej ze sobą ważne treści, niezależnie od ich rozmieszczenia. Przykładowo, w podrozdziale 1.2, na temat emocji, znajdziesz odsyłacz do rozdziału 2 z tomu I o autonomicznym układzie nerwowym, gdzie była omawiana budowa układu nerwowego, a także do rozdziału 3 z tomu IV, gdzie znajdziesz rozszerzone informacje o leczeniu depresji.

Podsumowanie rozdziału

Żeby zapewnić Ci możliwość wstępnego przeglądania podstawowych kwestii z każdego rozdziału i ułatwić jego powtórkę, napisaliśmy Podsumowania rozdziałów. Podsumowania są zorganizowane wokół KLUCZOWYCH PYTAŃ  i MYŚLI PRZEWODNICH przedstawionych w rozdziale. Chcemy Cię jednak ostrzec, zwłaszcza jeśli jesteś studentem, że przeczytanie podsumowania nie zastąpi przeczytania rozdziału. Natomiast w celu zdobycia ogólnej orientacji, zalecamy przeczytanie podsumowania i przejrzenie zestawienia ważnych terminów, zanim przeczytasz rozdział jako taki, a następnie ponowne przeczytanie podsumowania po ukończeniu rozdziału. Zaznajomienie się z podsumowaniem w pierwszej kolejności pomoże Ci tak zorganizować materiał, że będzie on łatwiejszy do zakodowania i zachowania w pamięci. Naturalnie, powrót do podsumowania po przeczytaniu rozdziału wzmocni to, czego się nauczyłeś, żebyś w przyszłości potrafił te informacje łatwiej wydobyć z pamięci.

PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA

Po zakończeniu lektury każdego rozdziału warto także rozważyć zamykające poszczególne rozdziały PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA. Zawierają one propozycje otwartych pytań, nad którymi warto się zastanowić. Przykładowo, jako członek składu sędziowskiego jesteś świadomy tendencji do rekonstruowania wspomnień. Jaką wagę przywiązujesz do zeznań naocznych świadków? Czy w ogóle jest możliwe uzyskanie od świadka „prawdy i tylko prawdy”? Czy sądzisz, że zniekształcenia pamięciowe (dotyczące szczegółów tego, co było mówione w trakcie procesu) występują także u sędziów (rozdz. 3). Przećwicz z kolegami odpowiadanie na te pytania.

ZADANIA DO WYKONANIA

Umieszczone pod koniec każdego rozdziału ZADANIA DO WYKONANIA, zachęcają do sprawdzenia swojej wiedzy poprzez wykonanie prostych czynności, jak np. Przyglądaj się działaniom, na których się koncentrujesz, kiedy jesteś najedzony i porównaj je z tym, co dzieje się, kiedy jesteś głodny. Jak dobrze potrafisz się skupić na bardziej abstrakcyjnej motywacji, kiedy twoje potrzeby biologiczne są niezaspokojone? (rozdz. 1).

Zasoby w języku angielskim MyPsychLab

W podsumowaniu każdego rozdziału znajdziesz wytyczne do oglądania dodatkowych materiałów w języku angielskim, do których dostęp możesz uzyskać przez stronę internetową: www.mypsychlab.com. Numeracja polecanych materiałów jest zgodna z podaną w wydaniu oryginalnym podręcznika.

A oto nasza ostatnia propozycja dydaktyczna. Ta książka pełna jest przykładów służących zilustrowaniu najważniejszych kwestii, ale zagadnienia te zapamiętasz na dłużej, jeśli w trakcie pracy nad tekstem będziesz wymyślać własne przykłady. Ten nawyk sprawi, że zawarte tu informacje staną się w równym stopniu Twoje, co nasze. A więc życzymy Ci niezapomnianej podróży przez krainę, którą kochamy.

Phil Zimbardo

Bob Johnson

Vivian McCann

Podziękowania

Podejmując projekt napisania podręcznika, nie zdawaliśmy sobie sprawy z ogromu czekającej nas pracy. Stephen Frail, nasz redaktor inicjujący, zręcznie pokierował nas (a czasem przepychał) przez ten proces. Wizja szóstego wydania spotkała się z rzeczywistością pod kierunkiem Julie Swasey i Deb Hanlon, naszych upartych redaktorek odpowiedzialnych za postęp prac, które skłoniły nas do pracy cięższej, niż nam się to wydawało możliwe. Redaktor pomocniczy Angela Pickard zdołała wesprzeć nas w działaniach technicznych.

Praca polegająca na przekształceniu manuskryptu w książkę przypadła Robertowi Shermanowi, kierownikowi ds. produkcji, Lyndzie Griffiths, kierownikowi projektu, i Margaret Pinette, adiustatorce. Naszym zdaniem, wszyscy oni wykonali wspaniałą robotę – podobnie jak niestrudzona Kate Cebik odpowiedzialna za wyszukanie zdjęć.

Jesteśmy przekonani, że żadna z wymienionych tu osób nie poczuje się urażona, jeśli najgłębsze podziękowania zarezerwujemy dla naszych współmałżonków, najbliższych kolegów i przyjaciół, którzy inspirowali nas, zapewniając nam troskliwe wsparcie, którego potrzebowaliśmy, służąc jako płyty rezonansowe dla naszych koncepcji. Phil dziękuje swojej wspaniałej żonie Christinie Maslach, za jej nieskończoną inspirację i za służenie jako wzorzec tego, co stanowi psychologię akademicką w najlepszym wydaniu. Bob wyraża wdzięczność swojej małżonce i najlepszej przyjaciółce, Michelle, która znosiła jego tyrady na tematy psychologiczne, zaniedbania obowiązków domowych i znaczne odroczenia gratyfikacji – w większości przypadków bez słowa skargi. Była źródłem nieustannego zrozumienia i czułego wsparcia i najbardziej pomocnym z recenzentów. Swoje podziękowania chciałby również przekazać Rebecce, ich córce, która nauczyła go praktycznej strony psychologii rozwojowej – a teraz, ku swojemu zdumieniu, jest posiadaczką własnego stopnia naukowego z psychologii. Ponadto Bob jest zobowiązany Mary Bagshaw, Lindzie Denney, Emerson Jall, Claudii Johnson, Cheryl Okonek i (znów) Michelle. Choć żadna z tych osób nie jest psychologiem, wszyscy byli gotowi do podejmowania i dyskutowania interesujących zagadnień dotyczących stosowania psychologii w życiu codziennym. Czytelnicy znajdą podnoszone przez nie tematy w podręczniku, zwłaszcza w ramach rozpoczynających poszczególne rozdziały „problemów” i sekcji poświęconych myśleniu krytycznemu na zakończenie rozdziałów.

Zarówno Phil, jak i Bob z zadowoleniem powitali w projekcie nowego współautora Vivian McCann. Vivian wnosi nie tylko spojrzenie nauczyciela, ale i wiedzę ekspercką w kwestiach płci i zagadnień kulturowych. Do szóstej edycji podręcznika Psychologia. Kluczowe koncepcje Vivian wniosła także silny nacisk na myślenie krytyczne.

Podziękowania Vivian są skierowane przede wszystkim do jej rodziny, poczynając od jej niezwykłego męża i najlepszego przyjaciela Shawna. Był nie tylko wspaniałym źródłem miłości i wsparcia, ale wytrzymał nawet to, że musiała dokonać redakcji rozdziału w trakcie ich miodowego miesiąca! Jej pasierbowie Storm i Blaze nigdy nie skarżyli się na jej nieobecność na meczach baseballu lub w czasie przeznaczonym dla rodziny i wynajdowali twórcze sposoby zabawiania się podczas długich weekendów wypełnionych pisaniem. Vivian jest także wdzięczna swojemu ojcu za wspieranie od najmłodszych lat jej zamiłowania do nauki i za bycie wzorem odporności, optymizmu i wdzięku. Wreszcie Vivian dziękuje wielu studentom za lata inspiracji i intelektualnych wyzwań w pracy, podobnie jak swojej najdroższej przyjaciółce i koleżance z pracy Lauren Kuhn, która stanowi dla niej wzorzec doskonałości, kreatywności i człowieczeństwa w nauczaniu.

Dziękujemy także wielu ekspertom i nauczycielom wprowadzenia do psychologii, którzy podzielili się z nami swoją konstruktywną krytyką dotyczącą każdego rozdziału i każdej cechy szóstego wydania tej książki. Jeśli chciałbyś się do nich przyłączyć, przekazując nam swoje uwagi i rekomendacje do dalszych wydań, to napisz do nas na adres: bjohnson@dcwisp.net

Autorzy

1
EMOCJE I MOTYWACJA

1.1

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

PO CO NAM EMOCJE?

Ewolucja emocji

Liczenie emocji

Uniwersalia w ekspresji emocji

MYŚL PRZEWODNIA

Emocje pomagają nam skierować uwagę na ważne sytuacje i reagować na nie oraz przekazywać innym ludziom nasze intencje

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Różnice emocjonalne między mężczyznami a kobietami zależą zarówno od biologii, jak i od kultury

Kultura i socjalizacja pozwalają wyjaśnić wiele różnic – ale nie wszystkie

1.2

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

SKĄD SIĘ BIORĄ NASZE EMOCJE?

Mózgowe podłoże emocji

Psychologiczne teorie emocji: wyjaśnienie kilku dotąd nierozstrzygniętych zagadnień

MYŚL PRZEWODNIA

Odkrycie w mózgu dwóch rozłącznych dróg przetwarzania pobudzenia emocjonalnego wyjaśniło, jak działają emocje i pozwoliło zaproponować rozwiązania wielu dotąd nierozstrzygni ętych zagadnień psychologii emocji

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Pobudzenie, poziom wykonania zadania i odwrócone U

Podwyższony poziom pobudzenia poprawia wykonanie zadania – ale tylko do pewnego poziomu. Optymalny poziom pobudzenia zależy od zadania

1.3

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

ILE KONTROLI MAMY NAD WŁASNYMI EMOCJAMI?

Rozwój inteligencji emocjonalnej

Wykrywanie kłamstw

MYŚL PRZEWODNIA

Choć reakcje emocjonalne nie zawsze podlegają świadomej regulacji, możemy się nauczyć je kontrolować

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Kontrolowanie gniewu

Popularna błędna koncepcja głosi, że dawanie upustu złości jest zdrowe

1.4

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

MOTYWACJA: CO SPRAWIA, ŻE ZACHOWUJEMY SIĘ TAK, JAK SIĘ ZACHOWUJEMY?

Jak psycholodzy używają pojęcia „motywacja”?

Rodzaje motywacji

Teorie motywacji

Motywacja – niespodziewane skutki nagrody

MYŚL PRZEWODNIA

Motywacja przybiera różne formy, ale wszystkie one obejmują procesy umysłowe, które nas pobudzają, pozwalają na dokonanie wyboru i ukierunkowują nasze zachowanie

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii

Kiedy się uczysz, spróbuj wprowadzić się w stan nazywany przepływem

1.5

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

CO ŁĄCZY MOTYWACJĘ OSIĄGNIĘĆ, ŁAKNIENIE I SEKS? CO JE RÓŻNI?

Motywacja osiągnięć

Motywacja zaspokajania głodu

Motywacja seksualna

MYŚL PRZEWODNIA

Nie ma jednej teorii wyjaśniającej wszystkie rodzaje motywacji, ponieważ każda motywacja charakteryzuje się specyficzną mieszanką wpływów biologicznych, umysłowych, behawioralnych i społeczno-kulturowych

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Siła woli, śmiech i ciastka czekoladowe

Psycholodzy preferują pojęcia „samokontrola” lub „kontrola impulsu”, ponieważ „siła woli” zakłada odmienną zdolność umysłową, którą można lepiej wyjaśnić pojęciami biologicznymi i behawioralnymi

• WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Czy „wykrywacze kłamstw” rzeczywiście wykrywają kłamstwa?

Elliot był zagadką. Choć jego życie rozpadało się, on zachowywał zimną krew. Dawniej był uznawany za wzorowego pracownika, jednak jakość jego pracy pogorszyła się tak bardzo, że pracę stracił. Trudno o konkretne zarzuty. Według jego przełożonych chodziło głównie o to, że Elliot zaczął tak bardzo skupiać się na szczegółach wykonywanej pracy, iż miał kłopoty z wyznaczeniem priorytetów. Często „uczepiał się” drobnego zadania, na przykład klasyfikowania dokumentów klienta, i spędzał całe popołudnie, tworząc różne schematy porządkowania owych dokumentów – nigdy nie podejmując rzeczywistej pracy, która została mu zlecona (Damasio, 1999).

Jego życie osobiste także się rozpadało. Po rozwodzie było kolejne krótkotrwałe małżeństwo i kolejny rozwód. Kilka prób rozkręcenia własnego biznesu i rażąco błędne decyzje ostatecznie pochłonęły wszystkie jego oszczędności.

Oprócz tego Elliot wydawał się, co zaskakujące, całkiem normalny. Miał przyjemną osobowość i ujmujące poczucie humoru. Najwyraźniej był bystry – doskonale znał ważne zdarzenia, nazwiska i daty. Rozumiał polityczne i ekonomiczne wydarzenia dnia. Także badania nie ujawniły żadnych problemów z poruszaniem się, z pamięcią, ze zdolnościami percepcyjnymi, umiejętnościami językowymi, intelektem czy zdolnością uczenia się.

Uskarżanie się na bóle głowy zrodziło u lekarza rodzinnego podejrzenia, iż zmiany zachodzące w Elliocie mogą być skutkiem uszkodzenia mózgu. Badania potwierdziły tę hipotezę. Skany mózgu pokazały masę wielkości małej pomarańczy, która uciskała płaty czołowe tuż nad oczami Elliota.

Guz został usunięty, jednak zdążył już wyrządzić rozległe szkody. Jego skutki, ograniczone do płatów czołowych, były zdumiewająco podobne do tego, co działo się z osławionym Phineasem Gagem, którego poznałeś w rozdziale 2 tomu I. Podobnie jak Gage, Elliot w wyniku uszkodzenia płatów czołowych przeszedł głęboką zmianę. Jednakże u Elliota efekty były bardziej subtelne niż u Gage’a. Badający go psycholog powiedział: „Możemy podsumować kłopoty Elliota słowami wie, ale nie czuje” (Damasio, 1999, s. 63). Zdolność rozumowania była nienaruszona, ale uszkodzenia obwodów w płatach czołowych Elliota zaburzyły jego umiejętność posługiwania się emocjami przy ustalaniu priorytetów między obiektami, zdarzeniami i ludźmi w jego życiu. Krótko mówiąc, Elliot był emocjonalnym kaleką. Z zaburzoną zdolnością łączenia pojęć i emocji nie był w stanie przypisać jednej czynności większej wagi niż innej.

PROBLEM

Co przypadek Elliota – wraz z badaniami nerwowych dróg przetwarzania emocji w mózgu – mówi nam o roli emocji w naszym myśleniu?

Jedną z najbardziej utrwalonych błędnych koncepcji na temat ludzkiego umysłu jest założenie, że emocje są przeciwieństwem rozumu. Przypadki Elliota, Phineasa Gage’a i innych ludzi z podobnymi problemami jasno pokazują, że emocje są jednym z kluczowych elementów w podejmowaniu właściwych osobistych decyzji (Gray, 2004). W tym rozdziale przyjrzymy się niektórym odkryciom, pokazującym, w jaki sposób mózg przetwarza emocje, i znaczeniu tych odkryć w kontekście ścisłego związku emocji i rozumu.

Czym jest więc to coś zwane emocją? W skrócie, emocja posiada cztery przenikające się składniki: pobudzenie fizjologiczne, interpretację (ocenę) poznawczą, subiektywne odczucia i ekspresję behawioralną (mimiczną i pantomimiczną). Zilustrujmy to radosnym przykładem.

Załóżmy, że wygrałeś na loterii 50 milionów dolarów. Może się zdarzyć, że w reakcji na tę wiadomość zaczniesz skakać i krzyczeć, twoje serce będzie walić, a mózg zaleje fala szczęśliwości. Gratulacje: właśnie doświadczyłeś emocji, której składnik związany z pobudzeniem fizjologicznym obejmuje alarm rozprzestrzeniający się równocześnie po autonomicznym układzie nerwowym i układzie wewnątrzwydzielniczym. Efektem jest masywna wewnętrzna reakcja obejmująca łomotanie serca.

Drugi składnik emocji, interpretacja poznawcza zdarzeń i uczuć, obejmuje świadome rozpoznanie i interpretację sytuacji. Bez wątpienia wiadomość o wygranej na loterii zinterpretujesz jako szczęśliwe wydarzenie. Te same procesy – zarówno świadome, jak i nieświadome – mogą zachodzić także w przypadku doświadczeń nieprzyjemnych. (Pomyśl o goniącym cię głodnym niedźwiedziu.) Takie negatywne doświadczenia, zwłaszcza te powiązane z lękiem i strachem, mogą prowadzić do zaburzenia psychicznego określanego jako fobia.

więcej znajdziesz w rozdziale 2 tomu IV

Fobie są jedną z postaci zaburzenia lękowego

Składnik subiektywnych odczuć w twoim strachu może mieć kilka źródeł. Jedno obejmuje mózg wyczuwający obecny stan pobudzenia twojego organizmu (Damasio, 1999, 2005). Inne pochodzi ze wspomnień związanych ze stanem organizmu w podobnych okolicznościach w przeszłości. Tam mózg przechowuje coś w rodzaju emocjonalnego „obrazu ciała”, który Antonio Damasio określa mianem markera somatycznego. (Być może byłeś wniebowzięty, kiedy jako dziecko wygrałeś na loterii fantowej w szkole. To skojarzenie może zostać przeniesione i powiązane z obecną sytuacją na podobnej zasadzie, jak psy Pawłowa kojarzyły dźwięk z jedzeniem. Podobnie, w reakcji na głodnego niedźwiedzia twój mózg wydobędzie wspomnienie obrazu ciała, opisujące to, jak czułeś się podczas wcześniejszych konfrontacji z niebezpieczeństwem.)

więcej znajdziesz w rozdziale 2 tomu I

„Lustrzane neurony” pozwalają nam zrozumieć zachowanie innych, ich stany emocjonalne i intencje

Niedawno odkryty układ „lustrzanych neuronów” jest kolejnym źródłem odczuć emocjonalnych. Te obwody mózgowe uaktywniają się, prowadząc do pojawienia się emocji, kiedy spostrzegasz czyjś stan emocjonalny – jak na smutnym filmie (Miller, 2006b; Niedenthal, 2007). W naszym przykładzie z głodnym niedźwiedziem twoje lustrzane neurony mogą odzwierciedlać emocje towarzysza, który dostrzega niedźwiedzia, zanim ty go zobaczysz. Liczne badania potwierdzają to przypuszczenie, a w jednym z ciekawszych przyjrzano się skanom mózgu par przeżywających romantyczną miłość: wykazano, że kiedy jeden z partnerów doświadczał nieprzyjemności, u obojga występowały praktycznie takie same zmiany w częściach mózgu powiązanych z emocjami (Singer i in., 2004).

I w końcu, czwarty składnik emocji powoduje ekspresję emocji przejawiającą się w zachowaniu. Kiedy dowiedziałeś się o swojej wygranej na loterii, prawdopodobnie się uśmiechnąłeś, wydałeś z siebie okrzyk radości, niewykluczone, że tańczyłeś po pokoju, ogłaszając nowinę innym osobom znajdującym się w pomieszczeniu. W scenariuszu alternatywnym widok głodnego niedźwiedzia z dużym prawdopodobieństwem uaktywni reakcję „walki–ucieczki”, oddający emocje wyraz twarzy i wokalizacje typu płaczu, grymasów i krzyku. Jeśli człowiek byłby wściekły, to reakcji mogłyby towarzyszyć świadome gesty w rodzaju grożenia pięścią lub wyrażania stanu swojego umysłu za pomocą środkowego palca.

Ponieważ ten rozdział jest zatytułowany Emocje i motywacja, możemy zapytać: „Jak emocje wiążą się z motywacją?” Zwróć uwagę, że w języku angielskim (podobnie w polskim – przyp. tłum.) obydwa słowa (emotion, motivation) mają wspólny rdzeń – mot; łacińskie motus oznacza „ruch”. Z tego powodu psychologia podtrzymuje pogląd, że emocje i motywacja są procesami ściśle ze sobą powiązanymi. Możemy myśleć o emocjach po prostu jako o bardzo ważnej klasie motywacji pomagających nam reagować na istotne dla nas zdarzenia.

1.1 PO CO NAM EMOCJE?

Śmierć przyjaciela, obraza, wygrana, utrata ukochanej osoby na rzecz rywala: wszystkie te sytuacje wywołują silne emocje – smutek, gniew, radość, zazdrość. Ale co łączy te stany? Dlaczego wszystkie wrzucamy do jednej kategorii nazwanej „emocją”? Wspólnym wątkiem jest fakt, że wszystkie emocje obejmują stan umysłowego i fizjologicznego pobudzenia koncentrującego się na jakimś zdarzeniu ważnym dla danej jednostki.

A jaką funkcję pełnią te reakcje emocjonalne? Z pewnością emocje muszą robić coś więcej, aniżeli tylko „ubarwiać” nasze życie umysłowe. Krótką odpowiedź na to pytanie daje nasza MYŚL PRZEWODNIA:

Emocje pomagają nam skierować uwagę na ważne sytuacje i reagować na nie oraz przekazywać innym ludziom nasze intencje.

W tym podrozdziale najpierw zajmiemy się adaptacyjną rolą emocji z perspektywy ewolucji. Następnie dodamy perspektywę społeczną, by zobaczyć, jak język wyrażania emocji opisuje innym nasz stan emocjonalny. Na koniec przyjrzymy się zagadnieniom różnic płciowych w emocjach oraz temu, jak są one kształtowane przez kulturę.

Ewolucja emocji

Niezależnie od tego, czy pojawiają się u ludzi, hien, kotów czy kangurów, emocje są stanami pobudzenia sygnalizującymi ważne zdarzenia, na przykład zagrożenie lub obecność płodnego partnera. Emocje także odciskają się w pamięci, pomagając organizmom szybko rozpoznawać sytuacje pojawiające się ponownie (Dolan, 2002; LeDoux, 2000b). A nasza zdolność łączenia emocjonalnych wspomnień z nowymi sytuacjami dotyczy emocji tak różnych, jak strach wywołany widokiem głodnego niedźwiedzia, radość z wygranej na loterii lub z bardzo dobrej oceny za pracę semestralną.

Ogólnie rzecz ujmując, nasze emocje są albo pozytywne, albo negatywne i obejmują skłonność do dążenia lub unikania (Davidson i in., 2000). Emocje związane z „dążeniem”, takie jak radość i wesołość, są na ogół pozytywne i sprawiają, że osoba, obiekt czy sytuacja są atrakcyjne (np. gdy czujemy pociąg do kolegi/koleżanki). Skany mózgu sugerują, że emocje związane z dążeniem obejmują dopaminergiczny układ nagrody w mózgu. Natomiast większość emocji negatywnych, jak strach czy obrzydzenie, łączy się z odrzuceniem i unikaniem (np. kiedy boimy się pójść do dentysty). Emocje związane z unikaniem zazwyczaj angażują ciało migdałowate.

więcej znajdziesz w rozdziale 2 tomu I

Ciało migdałowate jest częścią układu limbicznego szczególnie mocno zaangażowaną w strach

Ponieważ większość emocji podstawowych pojawia się w sytuacjach, które mogą mieć znaczenie dla przeżycia, zostały one ukształtowane przez dobór naturalny (Gross, 1998; Izard, 2007). Na przykład strach niewątpliwie pomagał osobnikom z twojego drzewa genealogicznego unikać sytuacji, które mogły z nich uczynić czyjś obiad zamiast twojego przodka. Podobnie emocja, którą nazywamy „miłością”, może sprawić, że staniemy się rodziną, a to pomaga kontynuować naszą linię genetyczną. Również zazdrość o partnera seksualnego można rozpatrywać jako emocję, która wyewoluowała w celu radzenia sobie z biologicznie istotnym problemem niewierności partnerów, zmniejszającym indywidualne szanse na doczekanie się potomstwa (Buss, Schmitt, 1993). Humor także mógł ewoluować, by służyć celom społecznym, o czym możemy wnioskować na podstawie „żartów środowiskowych” (dla wtajemniczonych) i niepohamowanego, rozprzestrzeniającego się śmiechu w ściśle ze sobą związanych grupach społecznych (Provine, 2004; Winerman, 2006b).

Właśnie zahaczyliśmy o inną ważną, ale mało znaną funkcję emocji z historii Elliota przytoczonej na początku rozdziału. Jak sobie przypominasz, guz mózgu nie tylko zakłócał jego umiejętność przetwarzania emocji, ale także jego osądy. Przypadki takie jak Elliota i innych pokazują, że emocje pomagają nam podejmować decyzje, ponieważ nadają wartość rozważanym alternatywom (DeMartino i in., 2006; Miller, 2006a).

Prawdopodobnie znasz kogoś, kto jest „ciepły i życzliwy” i kogoś, kogo nazwałbyś „zimną rybą”. Te krańce przedstawiają ważny biologicznie fakt, że ludzie bardzo różnią się w zakresie swojej emocjonalności (Davidson, 2000b). Widzimy to na przykładzie różnej podatności na depresję. Niektóre z tych różnic indywidualnych są spowodowane przypadkową mutacją genetyczną – są genetycznym „wypadkiem”. Inne mają skłonność do występowania w rodzinach i są przekazywane z pokolenia na pokolenie (Gabbay, 1992).

Ale powinniśmy podkreślić, że emocje nie są całkowicie zaprogramowane genetycznie. Zależą także od uczenia się, czyli wynikają z naszych doświadczeń. Szczególnie ważną rolę w powstawaniu emocjonalnego składnika temperamentu odgrywają doświadczenia z wczesnych etapów życia, a także doświadczenia, które wywołały bardzo silne reakcje emocjonalne (Barlow, 2000; LeDoux, 2000b). Tak oto wyuczone reakcje emocjonalne wraz z biologicznymi predyspozycjami emocjonalności mogą być ważnymi składnikami wielu zaburzeń psychicznych, włączając w to depresję, ataki paniki i reakcje fobiczne – żeby wymienić tylko kilka.

Liczenie emocji

Ile emocji istnieje? W słowniku można znaleźć ponad 500 terminów określających emocje (Averill, 1980). Jednakże większość ekspertów zakłada istnienie bardziej ograniczonej liczby emocji podstawowych. Carroll Izard (2007) wyodrębnia ich sześć: zainteresowanie, radość, smutek, złość, wstręt i strach. Lista Paula Ekmana zawiera siedem emocji: złość, wstręt, strach, radość, smutek, pogardę i zaskoczenie – wyróżnionych na podstawie uniwersalnie rozpoznawalnej ekspresji mimicznej. Robert Plutchik (1980, 1984), posługując się matematyczną analizą olbrzymiej liczby określeń opisujących emocje, wyłonił osiem podstawowych emocji. Współczesne badania sugerują, że listę Plutchika można poszerzyć o dumę (Azar, 2006; Tracy, Robins, 2006). I choć rozliczni teoretycy podchodzą do problemu z różnych stron, rozbieżności są nieduże. Lista Plutchika pokazana na rycinie 1.1 jest typowa i pozwala uchwycić zasadniczą myśl, że liczba naszych emocji podstawowych jest ograniczona.

Ale co z emocjami, które nie pojawiają się na żadnej z tych podstawowych list? Co z zawiścią, skruchą czy wesołością? Ci, którzy optują za uproszczoną listą emocji podstawowych, sugerują, że szerszy wybór emocji pochodnych obejmuje mieszaninę emocji bardziej podstawowych. Na przykład teoria Plutchika opisuje optymizm jako mieszankę antycypacji i radości, co można zobaczyć na rycinie 1.1.

Rycina 1.1

Koło emocji Roberta Plutchika porządkuje osiem emocji podstawowych (w kręgu wewnętrznym); naprzeciw siebie ułożone są emocje przeciwstawne. Pary sąsiadujących ze sobą emocji mogą się łączyć, tworząc emocje bardziej złożone, przedstawione w kręgu zewnętrznym. Na przykład miłość jest przedstawiona jako kombinacja radości i akceptacji. Inne emocje, takie jak zazdrość czy poczucie winy (nieprzedstawione na rysunku), są efektem jeszcze innych kombinacji emocji podstawowych, przedstawionych na rysunku.

Źródło: Plutchik (1980a) Copyright © 1980 Sussex Publishers, Inc. Przedrukowano za zgodą Sussex Publishers, Inc. via Copyright Clearance Center.