Seria „Lektury reportera” przygotowana we współpracy z serwisem www.lekturyreportera.pl

Tytuł oryginału: Bejrut szi mahall

Redakcja: Olga Gorczyca-Popławska

Korekta: Agata Liberek

Opracowanie graficzne i łamanie: Monika Pest

Projekt okładki: Beniamin Fedorowicz

Zdjęcia: Youssef Rakha

Od tłumaczki: Zapis arabskiego nazwiska autora w transkrypcji polskiej
to „Jusuf Racha”. Forma „Youssef Rakha” została użyta na prośbę autora.

© 2012 for the Polish edition by Wydawnictwo Dobra Literatura

© for the Polish translation by Agnieszka Piotrowska

Słupsk 2012

ISBN: 978-83-935437-5-5

Wszelkie prawa zastrzeżone

All rights reserved

Książka ani żadna jej część nie mogą być publikowane
ani w jakikolwiek inny sposób powielane w formie elektronicznej
oraz mechanicznej bez zgody wydawcy.

WYDAWNICTWO DOBRA LITERATURA

e-mail: wydawnictwo@dobraliteratura.pl

www.dobraliteratura.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Wstęp

– Ale zobacz, jak oni się mnożą – mówi Piotrek, na co dzień rezolutna szycha z agencji PR w jednym z dużych polskich miast, repatriant z Londynu, od półtora roku znów nad Wisłą.

Siedzimy w knajpie, kłócąc się o wojnę z terroryzmem i śmiało zahaczając o wątki poboczne, a to jest jego koronny argument za tym, że Europa już za chwilę, za moment stanie się częścią Wielkiego Kalifatu. Nasze dziewczyny będą zakwefione od stóp do głów – prawdę mówiąc, to przeraża go najbardziej – a my sami zostaniemy zmuszeni, by obowiązkowo zwlekać się z łóżek o świcie (na szczęście albo niestety nie będziemy wówczas skacowani – alkohol oczywiście zostanie zakazany), by oddać cześć Allahowi.

I.

„Oni”, ten dziwny, bezosobowy i paradoksalnie ogromny plankton, który „mnoży” się bez opamiętania, to zdaniem Piotra, rzecz jasna, Arabowie. I od razu dodajmy, że w jego teorii Arabowie to tak naprawdę również Persowie, a w konsekwencji po prostu muzułmanie, obcy i dzicy, którzy, idąc za błyskotliwą myślą Oriany Fallaci¹, za główne zajęcie obrali sobie obsikiwanie naszych pięknych placów imienia różnych chrześcijańskich świętych wzdłuż i wszerz Starego Kontynentu.

I do tego – absolutnie nie można o tym nie wspomnieć! – przygotowują rakiety balistyczne z ładunkami nuklearnymi, by nas wszystkich wysadzić w powietrze, albo bomby z wąglikiem, by nas wszystkich wytruć, albo miliardy ulotek z wersetami Koranu, by nas wszystkich zindoktrynować. Oni, muzułmanie, obcy. Najeźdźcy. „Arab napada” – jakoś tak mogłaby brzmieć przeróbka przeboju pewnego popularnego polskiego wokalisty, jak sądzicie? No dobrze, spróbujmy jednak być poważni.

Jeszcze dziesięć lat temu można było się uśmiechać, słuchając Edwarda Saida opowiadającego o tym, że jeśli amerykański superbohater, ratujący świat od zagłady w hollywoodzkim przeboju, efektownie niszczy samochód ze złoczyńcami, to dziwnym trafem w większości przypadków rolę złych będą odgrywać aktorzy o śniadej cerze, przebrani w turbany, chwilę przed ekranową śmiercią wykrzykujący coś gwałtownie w dziwnym narzeczu z ponadnormatywną ilością głoski „dż”. Można było się uśmiechać, bo stereotypy kulturowe są zawsze trochę kabaretowe, a kalifornijscy scenarzyści musieli przecież zastąpić kimś Rosjan przy obsadzaniu postaci szwarccharakterów. Ale po 11 września to wszystko przestało być zabawne.

Kiedy Bernard Lewis, orientalista z Princeton – to on w swoim tekście The Roots Of Muslim Rage² jako pierwszy ukuł podchwyconą później twórczo przez Samuela Huntingtona teorię zderzenia cywilizacji (Lewis był bezlitośnie wyśmiewany z tego powodu przez Saida. Autor Orientalizmu zarzucał Amerykaninowi, że w jego tekście kategorie „Zachodu” i „islamu” są „potraktowane lekkomyślnie, tak jakby ogromne, skomplikowane kwestie tożsamości i kultury funkcjonowały w świecie z filmu rysunkowego, w którym Popeye i Bluto tłuką się nawzajem bezlitośnie, przy czym to zawsze cnotliwszy z walczących uzyskuje przewagę nad swoim przeciwnikiem”³) – zostaje doradcą do spraw islamu prezydenta Stanów Zjednoczonych, to już nie jest śmieszne. Kiedy bezwstydnie rasistowskie teksty wybitnej dziennikarki Oriany Fallaci uznaje się za poważny i interesujący głos w debacie publicznej, a islamofobia dotyka tak wybitnych pisarzy, jak Martin Amis⁴, trzeba przestać się śmiać i zacząć martwić. Kiedy dzień po dniu jesteśmy wtłaczani w westernowy scenariusz, według którego spokojni i dobrzy mieszkańcy miasteczka na Cywilizowanym Zachodzie bronieni przez dzielnych i odważnych szeryfów są co i rusz atakowani przez coraz liczniejszą grupę koniokradów z Dzikiego Wschodu, to znak, że na gwałt potrzeba nam edukacji i poznania Innego.

Po co? Choćby po to, by wyrwać się z dyskursu opisującego wyznawców islamu jako grupę jednorodną, homogeniczną,

dręczoną problemami, z którymi my, światli ludzie Zachodu, już dawno sobie poradziliśmy. Kilka lat temu ten sposób myślenia opisała w swojej książce The Politics of the Veil profesor Joan Wallach Scott. Wskazała, jak szybko dyskusja o zakazie noszenia hidżabów we francuskich szkołach przekształciła się w przypisywanie „islamowi w ogóle” rozmaitych cech na wyłączność: „[…] troska o równouprawnienie kobiet została ograniczona tylko do muzułmanów, tak jakby Francuzi, Holendrzy czy Niemcy nie stosowali praktyk wymagających od kobiet podporządkowania. Zaczęło to wyglądać tak, jakby patriarchat był wyłącznie islamskim fenomenem”⁵.

W rzeczywistości ostrego konfliktu taka opowieść przeradza się w coś jeszcze groźniejszego. Przez ostatnich kilka lat systematycznie zbliżamy się do świata, w którym nie będzie nic trywialniejszego niż zabicie muzułmanina. Oczywiście nie tego prawdziwego, poznanego i zrozumianego, tylko „muzułmanina politologicznego”, który nie musi być nawet wyznawcą islamu, terrorysty, wojenno-strategicznej żywej tarczy, kulturowego kolonizatora zagrażającego cywilizacji Zachodu, literackiej, mrocznej, szalonej, dziwnej postaci z sensacyjnych książek i kulturoznawczych opracowań.

Dlatego książka Youssefa Rakhy jest tak ważną lekturą dla Europejczyków. Pokazuje bowiem, że za propagandowym obrazkiem wzywającym do wojny z terroryzmem kryje się świat niezwykle podobny do naszego: z yuppies skoncentrowanymi na karierze, z narkotykami, seksem i patriotycznym kiczem, z politycznymi konfliktami, za których bezsensownymi regułami nikt o zdrowych zmysłach nie potrafi już nadążyć. Z popkulturą, kawiarnianymi dyskusjami do pierwszej krwi, romansami i marzeniami, żeby być gdzieś indziej. Choćby tam, gdzie jest Bejrut. Choć, jak się przekonacie, Bejrut bardzo często bywa i tu. 

II.

Historia Libanu, a Bejrutu w szczególności, doskonale nadaje się do tworzenia efektownych metafor. Oto kolejne miasto na sześć liter, zaczynające się na „B”, podzielone w wyniku wojny – tym razem niewidzialnym – murem na część wschodnią i zachodnią. Z chrześcijanami i muzułmanami zabijającymi się nawzajem z powodu dzielących ich różnic, jak i z zabijającymi się w sekciarskich wojnach ze względu na łączące ich podobieństwa.

Bejrut mógłby być doskonałym ucieleśnieniem nieuchronności koncepcji zderzenia cywilizacji, jej koszmarną forpocztą. Mógłby, gdyby nie to, że ludzie w Libanie nie umierają z powodu nieuchronnej dziejowej konieczności, jak chcieliby Huntington i Lewis, giną banalnie – jak większość ofiar współczesnych wojen – jako funkcja geopolityki. W tym wypadku jako uboczne ofiary strategicznych potyczek w konflikcie bliskowschodnim (i zarazem jedne z głównych – szacuje się, że w czasie wojny domowej w Libanie od 1975 do 1990 roku zginęło ponad sto tysięcy ludzi), spadające z szachownicy pionki w grze między mocarstwami. Wszystko, co związane z Libanem, wygląda względnie prosto jedynie w notce w polskiej Wikipedii albo w ideologicznych narracjach jednej lub drugiej strony.

Bo jedni wytykają palcem Palestyńczyków, którzy pojawili się tam po kolejnych przegranych przez Arabów wojnach z Izraelem w 1948 i 1967 roku. To oni mieliby zburzyć budowany przez lata ład polityczny pozwalający funkcjonować w jednym państwie chrześcijanom oraz muzułmanom i w efekcie zmienić Bejrut z „Paryża Bliskiego Wschodu” w kupę gruzu i miasto nienawiści. Inni wskazują libańskich chrześcijańskich falangistów dokonujących kolejnych masakr na muzułmanach w porozumieniu z Izraelem. Kiedy dodamy do tych prostolinijnych konstrukcji Syrię, Hezbollah, Iran i zimną wojnę, otrzymamy jednak konflikt, którego zrozumienie przyprawia o ból głowy, w którym nie ma łatwych wyjaśnień i magicznych teoretycznych kluczy pasujących do każdego zamka. I nie miejcie złudzeń – opowieść Youssefa Rakhy także niczego wam nie wyjaśni.

Ten egipski dziennikarz, ze względu na karnację często brany w Libanie za Palestyńczyka, facet, który „ze wszystkich »bratnich państw« przed Bejrutem widział jedynie Maroko”, z sekwencją zdarzeń pod tytułem „haszysz, turystyka i gubienie paszportu”, zafascynowany Bejrutem, choć kompletnie go nieznający, próbuje zrozumieć wszystko, ale szybko zdaje sobie sprawę, że bez bezwarunkowego opowiedzenia się po jednej ze stron nie jest w stanie zrozumieć niczego. A zupełnie nie ma ochoty wdrapywać się na barykadę. „Sprawa jest poważna. Lepiej chyba pozostać ignorantem”. Więc w postmodernistycznym odruchu po prostu zbiera strzępki obrazów, zapachów, kulturowych kontekstów, zabawy i morderstw, kompletuje swój patchwork między obozami w Sabrze i Szatili, bejruckimi knajpami, kobietami, spotkaniami i pokojem hotelowym.

Przy pierwszym zetknięciu z tą książką w czytelniku nieuchronnie musi pojawić się poczucie chaosu, zagubienia w szczegółach, dziesiątkach nazwisk i dat. Toniemy w faktograficznym zamieszaniu, które w dużym stopniu dzielimy z autorem. I wtedy odkrywamy te fantastyczne momenty, kiedy nagle opowieść Rakhy staje się doskonale uniwersalna, wyskakuje z libańskich ram i po prostu mówi o absurdalnym konflikcie politycznym i jego następstwach. O świeżo odzyskanej niepodległości i nieznośnej patriotycznej tromtadracji połączonej z najprostszymi wykwitami kultury popularnej, o czczeniu klęski i masakr, jakby były zwycięstwami.

„Z okazji 13 kwietnia (13 kwietnia 1975 r. chrześcijańscy falangiści zatrzymali i zaatakowali autobus, zabijając dwudziestu siedmiu Palestyńczyków – przyp. M. D.) restauracje proponują oferty specjalne. Nawet reklamy make-upu zawierają patriotyczny przekaz. Każdy nachalnie eksponuje swój towar […]. Czuję się jak jeden z setek modeli na permanentnym wybiegu. Szczególnie tu, na Sahat an-Nadżma – placu, na którym stoi zegar. […] Gubię się pośród bannerów. Slogany i muzyka. Klaksony. Remiksy hymnu narodowego Libanu: rock, techno, hip-hop. Ze środka czerwonego namiotu właśnie wystartował maraton”.

I trudno nie ulec pokusie, by podmienić kwietniowe dni, z zegara zrobić krzyż, z Libanu Polskę, a z placu Sahat an-Nadżma Krakowskie Przedmieście – tak wszystko tutaj niesamowicie pasuje. 

III.

Tych, dla których kultura arabska sprowadza się do śpiewów muezina, obcinania głów niewiernych tępym narzędziem, ewentualnie do piekielnie nudnych filmów z Omarem Sharifem, książka Rakhy może przyprawić o szok poznawczy. Bo jest bardzo europejska lub, jeśli wolicie, zachodnia. W takim sensie, że nie znajdziemy w niej kwiecistych fraz rodem z Baśni z tysiąca i jednej nocy albo seansu nienawiści wobec „cywilizacji łacińskiej”. Nie ma w niej również pochwały kamienowania kobiet za niewierność czy dziesiątek innych rzeczy, które o arabskiej kulturze zwykł uważać zamulony i zaśmiecony stereotypami „zachodni zdrowy rozsądek”.

Mamy za to opowieść o egipskim yuppie, rozdartym między eskapizmem, melancholią i potrzebą świętego spokoju, a chęcią należenia do twardej rzeczywistości. Historię kogoś, kto z jednej strony chce być cool, a z drugiej życie przepływa mu między palcami, z jednej strony o niepoprawnym kobieciarzu, z drugiej o romantyku poszukującym miłości.

Bohater Youssefa Rakhy – czyli w dużym stopniu sam autor – jest dziennikarzem kulturalnym „Al-Ahram”, największej gazety w Egipcie. Od polityki jest oddalony akurat na taką odległość, by czuć się bezpiecznie, by nie wpadła nieproszona w jego życie wraz ze swoimi niezrozumiałymi i groźnymi prawidłami.

Kiedy kilkaset metrów od jego biura w Kairze trwa demonstracja ruchu Kifaja opozycyjnego wobec prezydenta Egiptu Hosni Mubaraka, Rakha właśnie flirtuje z koleżanką. Więc nie może uczestniczyć w antyrządowym zgromadzeniu, sami rozumiecie – są rzeczy ważne, ale są też ważniejsze. A w chwili pogrzebu Jasira Arafata nasz bohater przebywa w toalecie na parterze siedziby swojej redakcji: „zacząłem darzyć go sympatią dopiero, gdy był już martwy. To w pewnym sensie napawa mnie otuchą – jeszcze parę lat i wrócę do bieżących wydarzeń”.

Jego polityczna fascynacja to jedynie Bejrut. Po pierwsze dlatego, że jest jednak „gdzieś tam”, więc równocześnie można przynależeć do jego historii i być na zewnątrz. Po drugie zaś rozwikłanie zagadki pokręconej historii, bezsensownych wojen i zarazem kulturowego tygla, w którym różne style życia mieszają się tak bardzo, jak chyba nigdzie indziej na Bliskim Wschodzie, ma pomóc bohaterowi w odnalezieniu tożsamości i sensu.

Pisze reportaż o magicznym mieście i w tym samym czasie nurkuje w odmęty ontologicznych rozważań, które lekko zblazowani i cyniczni ludzie tuż po trzydziestce dość powszechnie na obu półkulach sprowadzają do wypowiadanego zirytowanym tonem tego samego pytania: „O co w tym wszystkim do cholery chodzi?”.

„W szkole ludzie zadawali szyku, paradując w arafatkach, ja zaś chodziłem w rzeczach Burberry (ekskluzywna firma odzieżowa – przyp. M. D.). Terroryzm okazywał się bardziej glamour niż sprawdzian z historii w przyszły piątek. Powinienem uciec, zadekować się gdzieś w podziemiu, ale w mieszkaniu mojej matki było cieplej niż w squatach. Dopiero w liceum […] zacząłem pochłaniać rewolucyjne manifesty, nadal jednak ucząc się wytrwale. W ten sposób mogłem upiec dwie pieczenie na jednym ogniu: nie pałowała mnie policja, nie lądowałem wieczorem w dzielnicach o zaostrzonym nadzorze, mogłem za to cytować Raoula Vaneigema (belgijski pisarz, autor koncepcji „rewolucji życia codziennego” – przyp. M. D.), że niby taki jestem cool”. Nie, tym razem to nie jest cytat z książki Rakhy, choć stylem, klimatem i treścią pasuje do niej niemal idealnie. To fragment Windows on the World, powieści Francuza Frédérica Beigbedera⁶.

W powyższy sposób przedstawia się jej bohater, pisarz, były dyrektor kreatywny w agencji reklamowej. Siedząc w restauracji na pięćdziesiątym szóstym piętrze paryskiej wieży Montparnasse, analizuje atak terrorystyczny z 11 września 2001 roku. Dlaczego o tym wspominam? Ponieważ bohaterów Rakhy i Beigbedera bardzo wiele łączy.

Jednego i drugiego rzeczywistość zmusiła do porzucenia eskapistycznego kokonu, w którym z sukcesem przez wiele lat chowali się przed światem. Jeden i drugi pozują na cyników i jednocześnie próbują rozpaczliwie połączyć w spójną całość setki nitek rozpadającej się rzeczywistości. Obaj starają się zrozumieć historie, których do końca zrozumieć się nie da. Są z jednej bajki, niesłychanie podobni: Youssef Rakha i Frédéric Beigbeder, dwaj pisarze, którzy pewnie nie mają pojęcia o swoim istnieniu, a jednocześnie zaprzeczają ekstremistycznym tezom o nieuchronnym konflikcie wartości między światem arabskim i zachodnim. 