Strona redakcyjna

© Copyright for the text by Jadwiga Górnicka, Warszawa 2013

© Copyright by Agencja Wydawnicza Jerzy Mostowski, 2013

Zdjęcie na okładce

© Andrejs Pidjass/Fotolia.com

Redakcja

Monika Marczyk

Koordynacja

Martyna Maroń

Korekta

Zespół redakcyjny AWM

Skład

HAPPY Studio DTP

Projekt okładki i rysunki

Piotr Kozera

Zdjęcia

© Panthermedia

© Shutterstock

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za efekty stosowania porad zawartych w niniejszej książce. Prosimy pamiętać o tym, że żaden poradnik nie zastąpi diagnozy lekarskiej.

Agencja Wydawnicza Jerzy Mostowski

Janki k. Warszawy, ul. Wspólna 17a, 05-090 Raszyn

tel. +48 22 720 35 99, faks +48 22 720 34 91

e-mail: awm@morex.com.pl

www.awm.waw.pl

ISBN 978-83-7250-843-0

Publikacja elektroniczna

Tomasz Fiałkowski

Jadwiga Górnicka — lekarz medycyny, wybitna specjalistka chorób wewnętrznych i medycyny naturalnej w Polsce. W swojej ponad 60-letniej praktyce zawodowej wyleczyła metodami naturalnymi tysiące pacjentów, w tym wielu takich, których dolegliwości uważano za nieuleczalne. Popularyzatorka wiedzy o medycynie naturalnej i potrzebie życia w zgodzie z naturą. Autorka książek publikowanych nakładem AWM: Apteka natury — poradnik zdrowia, Na zdrowie. Porady dr Górnickiej, Zdrowie przez dotyk, Bądź zdrowa. Poradnik dla kobiet, Bądź zdrowy. Rady dla niego, przewodnik dla niej oraz licznych artykułów w prasie branżowej i popularnej.

ZIOŁA I ZIÓŁKA, CZYLI ZIOŁOLECZNICTWO W PIGUŁCE

Jeszcze nie tak dawno temu zwolennicy ziołolecznictwa mieli prawo odczuwać, że zioła są traktowane nieco lekceważąco, jako „babcina farmacja” — nie zaszkodzi, ale i nie pomoże, a prawdziwe leczenie działa tylko, gdy wspierane jest przez farmakologię. Ostatnimi czasy jednak chemia przynosi nam coraz więcej zawodów i rozczarowań, a nawet szkód — warto zatem odkurzyć ziołolecznictwo i w miarę możliwości włączyć do „krwiobiegu” medycyny.

Poza katedrą medycyny powstają nowe nauki, którym początek, jak to często bywa — dają Polacy. Kazimierz Funk w laboratorium Państwowego Instytutu Higieny odkrył pierwszą witaminę, ustalił nazwę tego mikroskopijnego czynnika o olbrzymim znaczeniu. Niemal wiek później nie mówimy już tylko o witaminach syntetycznych, ale o całej ogromnej nauce, zwanej w skrócie witaminologią, o gospodarce witaminami naturalnymi w organizmie ludzkim i ich znaczeniu. Jerzy Fragner już w 1968 roku wyliczył aż 172 choroby związane z niedoborem witamin (awitaminozy) — i to biorąc pod uwagę tylko nasz klimat.

I gdzież się taka nauka miała zakotwiczyć, jak nie przy ziołolecznictwie? Zastosowanie witamin syntetycznych nie spełniło nigdy pokładanych w nich nadziei, a przecież stężenie prawie każdej witaminy w takiej czy innej pigułce było wielokrotnie większe niż w jakimkolwiek produkcie naturalnego pochodzenia. W dodatku witaminy nigdzie w naturze nie występują pojedynczo (jak w pigułkach) i samodzielnie, bez towarzystwa innych związków chemicznych, które dla wygody nazwaliśmy mikroelementami. Są to więc minerały — wyliczmy najważniejsze i najczęściej spotykane: żelazo, miedź, cynk, fosfor, mangan, kobalt, magnez, sód, potas, fluor, jod, wapń i chlorki. Oprócz nich — aminokwasy: izoleucyna, leucyna, walina, metionina, cysteina, fenyloalanina, tyrozyna, treonina, tryptofan, lizyna, histydyna i arginina, a ponadto kwasy tłuszczowe, których jest też kilkanaście. Każdy z tych mikroelementów odgrywa ważną rolę w organizmie ludzkim, w prawidłowym działaniu poszczególnych organów wewnętrznych, we właściwym składzie i działaniu krążących w organizmie hormonów czy poszczególnych składników naszej krwi.

Działanie lecznicze ziół

Jeśli chodzi o działanie, nie ma granicy między ziołami leczniczymi a podawanymi samodzielnie leczącymi potrawami, względnie surowcami typowo kuchennymi. Lecznicze działanie pietruszki, selera, pieczarki, czarnuszki — w sprawach reumatycznych, czy cebuli, czosnku, cytryny — w nadciśnieniu tętniczym, a wreszcie kminku, majeranku, pieprzu i kilkudziesięciu innych przypraw trawiennych — jest tak wyraźne, że nie wolno nam tego nie doceniać.

Wykorzystując w lecznictwie zioła, powinniśmy zwracać uwagę na to, skąd pochodzą ich uprawy. Na ich właściwości ma bowiem ogromny wpływ klimat. Najpospolitsze chyba ziele polskie — krwawnik — na Południu jest tzw. zielem alkaloidowym, podobnie jak nasza naparstnica, i musi być ostrożnie dawkowane do celów wewnętrznych, bo achilleina, którą zawiera, jest alkaloidem bardzo mocnym. W naszym krwawniku natomiast achilleiny nie ma i możemy napar z łyżki ziela na szklankę wrzątku pijać bez obawy nawet 3 razy dziennie. Tojad jest u nas zielem trującym — w Szwecji już nie ma w nim akonityny, nie truje więc ani ludzi, ani zwierząt.

Równie ważne jest występowanie rośliny, czyli jej „adres”. Występowanie „na poboczach dróg”, „na nieużytkach”, „na polach” nic nie mówi poszukującemu, bo roślina rośnie na takiej lub innej glebie, a nie na takiej lub innej konfiguracji terenu. Każdy rolnik to potwierdzi. Istotne są warunki ekologiczne rośliny, a więc w pierwszej kolejności glebowe. Weźmy dla przykładu białą gorczycę. Promieniowanie molekularne nasion białej gorczycy, wyraźnie pomagające w schorzeniach reumatycznych, trwa zazwyczaj 4 lata, ale na niektórych gatunkach gleby nawet do 10 lat.

Inny przykład? Od wielu lat człowiek uprawia miętę. Ale mało który rolnik zwraca uwagę na jej migrację: mięta po 2-3 latach „opuszcza” plantację i „wędruje” w różne strony. Powstaje pytanie, czy ta „wędrująca” mięta ma większą wartość od uprawianej, czy mniejszą? Otóż dużo większą! I wiele badań należałoby jeszcze przeprowadzić, żeby odpowiedzieć na pytanie, w jakich warunkach ziele uprawiane jest lepsze od ziela dziko rosnącego. Tendencja przenoszenia do uprawy ziół zagrożonych wytępieniem jest oczywiście ze wszech miar mądra, ale czy uzyskamy to samo? Trudno przewidzieć, bywa różnie. Jedno jest natomiast pewne — zioła, warzywa i owoce rosnące na glebie nawożonej naturalnym nawozem mają niemal dwukrotnie więcej składników odżywczych i leczniczych niż te, które rosną na glebach nawożonych sztucznymi nawozami.

W ziołolecznictwie trudno o wyraźną granicę, przy której można byłoby powiedzieć, że dokładnie tu się kończy leczenie, a zaczyna żywienie. Działanie lecznicze wielu artykułów kuchennych jest tak wyraźne, że nie sposób nie brać go pod uwagę. Warto więc zgłębiać wiedzę na temat ich właściwości i świadomie ją wykorzystywać.

Należy też pamiętać, że to, co pachnie, bez względu na to, czy jest to seler, pietruszka, rumianek czy mięta, jest zdrowe — zapach jest lekiem. Kiedy więc kminek zmielony razem z majerankiem (najlepszy środek przeciw wzdęciom) traci zapach po jakimś czasie — traci również swoje działanie.

Żadnych pachnących środków ziołowych czy spożywczych nie należy zatem przechowywać w nieszczelnych opakowaniach, a i w szczelnych nie za długo. Nie powinno się też za długo ich gotować, ponieważ przez gotowanie „wypędzamy” lek z naszej potrawy. A więc wszystkie pachnące przyprawy (majeranek, kminek, kolendra itp.) dodajemy albo pod koniec gotowania, albo po ugotowaniu lub upieczeniu danej potrawy. Warto tę zasadę zapamiętać i sumiennie ją stosować.

Kolejna zasada dotyczy nasłonecznienia. W czymkolwiek domyślamy się witamin, tego nie trzymamy na świetle, a tym bardziej na słońcu. Nie ma ono dobrego wpływu zarówno na świeżo zerwane, jak i na suszone zioła i owoce.

Na surowo

Często spotykany błąd to gotowanie lub pieczenie tych produktów, które dają się zjeść na surowo, i nie są przez to ani mniej smaczne, ani ciężej strawne. Weźmy np. szpinak. Są ludzie, którzy za nic nie zjedzą surowego szpinaku, przyzwyczajeni do gotowania zamieniającego go w mało apetyczną, zieloną papkę. I przez to tracą dużo środków leczących i odżywczych. Drobno pokrojony szpinak z małym dodatkiem miodu lub cukru, a bezwarunkowo pieprzu, jest znakomitą surówką dla rekonwalescentów, a także bezcennym lekiem dla dzieci i młodzieży w wieku rozwojowym, a więc od 2. do 20. roku życia.

W ten sam sposób przyrządzona surówka z selera, pietruszki, kalafiora, pieczarek czy czerwonych buraków (oczywiście, nie wszystkie te produkty na raz — wystarczy jeden lub dwa) będzie najlepszym środkiem leczniczym przy kłopotach z nerkami.

Marchew, która w naszym wyżywieniu powinna występować możliwie często, przez gotowanie traci bardzo wiele, a jednocześnie nie zyskuje lekkostrawności, jak to się ogólnie sądzi. Gotując marchew, rozbijamy jej cały, bardzo bogaty zestaw witaminowy, zostaje nam tylko kaloryczna wartość tego produktu, a to już bardzo mało.

Takim samym nonsensem jest pieczenie lub gotowanie jabłek, gotowanie śliwek i innych owoców, obieranie pomidorów ze skórki... Jeżeli chodzi o ten ostatni zabieg, warto pamiętać: w kalafiorze i innych kapustnych najwięcej witamin jest w głąbie, zaś we wszystkich owocach okrytych jakąkolwiek skórką — najwięcej witamin gromadzi się w skórce i tuż pod nią.

Te kilka ostatnich akapitów można by streścić następująco: co tylko można zjeść na surowo, należy zdecydowanie jeść na surowo.

Napary, odwary i proszki

Jeśli chodzi o właściwe zioła lecznicze, nie parzymy ich i nie gotujemy. Przygotowujemy z nich napary, odwary, maceraty albo je proszkujemy.

Istnieją oczywiście wyjątki. Ziele świetlika i ziele dziurawca pijamy tylko parzone, a korzeń arcydzięgla tylko gotowany. Zażywane w postaci proszku środki te mają niekorzystne uboczne działanie.

Napar to łyżka drobno pociętego zioła na szklankę wrzątku, a więc coś w rodzaju herbatki. Odwar to w tej samej proporcji krótsze lub dłuższe zagotowanie wskazanego dla danej choroby zioła. Najrzadziej — zalewamy łyżkę ziela szklanką zimnej przegotowanej wody na kilka godzin, np. na noc, i tak otrzymujemy macerat.

Ostatni wreszcie sposób to zażywanie sproszkowanych ziół, co trzeba omówić dokładniej. Zioła wskazane dla danej dolegliwości można niekiedy proszkować i zażywać przy zachowaniu następujących zasad bezpieczeństwa: należy pamiętać, że szklanka odwaru lub naparu, jeżeli chodzi o siłę działania, odpowiada mniej więcej jednemu gramowi sproszkowanego ziela, a więc ilości, która zmieści się na końcu okrągło zakończonego noża.

Nie należy zażywać sproszkowanego dziurawca, świetlika i arcydzięgla, szczególnie w lecie lub gdy się korzysta z lampy kwarcowej czy solarium, ponieważ może to spowodować nadwrażliwość na słońce i promienie ultrafioletowe oraz doprowadzić do trwałych przebarwień skóry.

Zaparza się najczęściej zioła i kwiaty, gotuje kory lub korzenie, maceraty zaś sporządza się, w przypadku gdy witaminowe działanie danego środka przewyższa wszystkie inne, a więc gotowanie mogłoby pomniejszyć siłę jego oddziaływania. Poza tym warto pamiętać, że przez gotowanie lub parzenie wytrącamy jakieś (niekiedy zupełnie nam nieznane) czynniki leczące, które z zioła sproszkowanego organizm sam wybierze i zużyje, wydalając bez szkody dla siebie wszystko inne.

Zażywanie środków sproszkowanych musi być ostrożne: proszki popijamy obowiązkowo zimnym płynem, aby się nie zachłysnąć, albo wsypujemy do niewielkiej ilości zimnej wody i po zamoczeniu zjadamy. Wciągnięcie takiego proszku do tchawicy może spowodować katastrofalny niekiedy atak kaszlu.

Musimy sobie uświadomić, że przepis o „podgrzewaniu ziela w wodzie przez pół godziny, nie dopuszczając do wrzenia” przywędrował do nas z Południa, gdzie każde zioło lecznicze ma znacznie mocniejsze działanie. Żeby to zrozumieć, wystarczy winogrona spod Zielonej Góry porównać ze znacznie słodszymi bułgarskimi, a przecież jedne i drugie mają tę samą nazwę naukową.

Dawkowanie

Jeśli chodzi o dawkowanie ziół, warto wiedzieć, że niemowlętom dajemy nie więcej niż pół szklanki naparu w ciągu dnia, dolewając ten napar po 1 łyżce do każdej butelki pokarmu. Dzieciom do okresu dojrzewania, a więc do mutacji głosu u chłopców, a pierwszej menstruacji u dziewcząt — dajemy 2 razy dziennie po pół szklanki naparu lub odwaru. Po okresie dojrzewania dajemy 2 albo 3 szklanki dziennie, a mniej więcej po 60. roku życia zmniejszamy dawkę do ⅓. Robimy tak dlatego, że młode organizmy chłoną każdy środek leczniczy bardzo skwapliwie i w całości. Stąd ograniczenie, bo co dla dorosłego będzie dawką normalną, to dla dziecka będzie przedawkowaniem. Odwrotnie z osobami starszymi: one nie przyswajają już wielu składników środka leczniczego i nie ma sensu aplikować im dużych dawek.

Zioła przez skórę — okłady i kąpiele

Ostatnie, o czym należy tu wspomnieć, to zażywanie ziół... przez skórę. Istnieją witaminy, które przechodzą przez skórę i stosuje się je np. w ten sposób, że świeżym zielem, zmiażdżonym dla uzyskania soku, okłada się chore miejsce. Najbardziej chyba znany zabieg to okład z liści babki na obtartą nogę. Mniej znany, choć od niepamiętnych czasów stosowany, to okład z rozmoczonego nasienia lnu na oparzenia, odmrożenia, łuszczycę, pęcherze, półpasiec itp.

Koniec wersji demonstracyjnej.