Tytuł oryginału: Los Indecibles Pecados de Sor Juana

Copyright © by Kyra Galván 2010

Copyright © for the Polish Edition by Dom Wydawniczy MAŁA KURKA, Piastów 2011

Copyright © for the Polish translation by Paulina Bojarska-Gargulińska

Wydanie pierwsze, czerwiec 2011

Opieka redakcyjna:

Dom Wydawniczy MAŁA KURKA

Przygotowanie do druku:

Trevo – Grażyna Martins

Projekt okładki i stron tytułowych:

Czartart, Magdalena Muszyńska, Izabela Surdykowska-Jurek

ISBN 978-83-62745-00-5

Wydawca:

Dom Wydawniczy MAŁA KURKA

wydawnictwo@malakurka.pl

www.malakurka.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Motto

- Prolog

- Rękopis Pierwszy

- Rękopis Drugi

- Rękopis Trzeci

- Rękopis Czwarty

- Rękopis Piąty

- Rękopis Szósty

- Rękopis Siódmy

- Rękopis Ósmy

- Rękopis Dziewiąty

- Rękopis Dziesiąty

- Rękopis Jedenasty

- Rękopis Dwunasty

- Rękopis Trzynasty

- Rękopis Czternasty

- Rękopis Piętnasty

- Rękopis Szesnasty

- Rękopis Siedemnasty

- Rękopis Osiemnasty

- Rękopis Dziewiętnasty

- Rękopis Dwudziesty

- Rękopis Dwudziesty Pierwszy

- Rękopis Dwudziesty Drugi

- Rękopis Dwudziesty Trzeci

- Rękopis Dwudziesty Czwarty

- Rękopis Dwudziesty Piąty

- Rękopis Dwudziesty Szósty

- Rękopis Dwudziesty Siódmy

- Epilog

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Lubię wyobrażać ją sobie nagą na poddaszu

Jedwabie na podłodze, rozedrgane spojrzenie

drżenie tysiąca diabłów podchodzi jej do piersi

gdy miłość nadchodzi, tuż przed spełnieniem

ÁLVARO SALVADOR La otra en el diván

Czy tak wielkie, o Losie!, moje przewinienie,

że jako kara za nie lub dla udręczenia

nie wystarczą te myśli, co gnają bez wytchnienia

jeszcze w uszach wciąż dźwięczy twoje ostrzeżenie?

A skoro tak surowo ze mną postąpiłeś

Przekonuję się teraz o twej żelaznej woli,

by w tym większej dzisiaj pogrążyć niedoli

najpierw umysłem lotnym mnie obdarzyłeś.

Dałeś mi podziw świata, by potem niesławą

okryć. I myślę nawet, że twe zdrady

przyniosły mi strapień w nieszczęściu niezrównanych,

gdyż widząc mnie darami twymi obsypaną

któż będzie się litował nad mymi cierpieniami.

SIOSTRA JUANA INÉS DE LA CRUZ

Sonetos filósoficos-morales, Sonet nr. 150

PROLOG

Styczeń 1693 roku. Coatepec, Vera Cruz.

Nieśmiałe słońce wisiało w zenicie. Dzień był jasny, ale zimny. Mastiffy kręciły się niespokojne po podwórku i rozszczekały nerwowo, gdy jeździec w galopie wpadł na drogę, wzniecając tumany kurzu. Wzburzył też kury, które rozbiegły się z histerycznym gdakaniem. Załomotała kołatka u starych drzwi. Sprawa musiała być poważna. Trzaśnięcie drzwiami, potem głosy. Malarz westchnął. Znowu ktoś mu przerywał. Przyjechał z Królewskiego Miasta Meksyk do maleńkiej hacjendy, którą jego rodzice po przyjeździe z Sewilli zakupili w miasteczku Coatepec, aby uprawiać kawę. Przyjechał w nadziei, że w spokoju poświęci się pracy nad swoimi obrazami, ale co chwila było jakieś zamieszanie. Co się mogło stać tym razem, pomyślał.

– Mistrzu, mistrzu! Szukają pana, mówią, że to pilne – kucharka Carmen wpadła do pracowni malarza potykając się i z trudem łapiąc oddech. Woń rozmarynu i czosnku rozeszła się po pokoju.

– Spokojnie, Carmen. Co się tam dzieje?

Kucharka wycierała ręce w fartuch, jej żywe oczy nie kryły strachu, zacinając się powiedziała:

– Pana uczeń, mistrzu, młody pan Santiago, przywiózł najnowsze wieści z Królewskiego Miasta. Mówi, że to sprawa życia albo śmierci.

– Więc przyprowadź go, kobieto, prędko, na co czekasz – powiedział mistrz, poruszony Odłożył pędzle na stół i rozważał, co to może być za sprawa, w której chodzi o życie lub śmierć.

Santiago musiał podsłuchiwać pod drzwiami, gdyż natychmiast wszedł do pokoju. Był zdyszany.

– Co się dzieje chłopcze, co to za pilna sprawa przywodzi cię tutaj w takim stanie i tak wcześnie?

– Mistrzu, dowiedziałem się, że ktoś… – powiedział Santiago, przerywanym głosem – …nie wiem skąd się dowiedzieli… nie rozumiem, ja nie puściłem pary z ust… ale to pewne… ktoś doniósł szpiclom Świętego Oficjum o pana sekretnym obrazie i jadą już, żeby pana zabrać… i obraz też.

– Jesteś pewny? Ale kto to mógł być? – zapytał malarz bardziej samego siebie niż chłopca.

– Naprawdę nie wiem, złe języki powiadają, że to mistrz Antonio, ale Bóg raczy wiedzieć.

– Ten skurwysyn! Zawsze mi zazdrościł… od kiedy zrobiłem ten portret dla niego… od zawsze – głośno pomyślał artysta.

– Szybko, mistrzu! Trzeba ukryć obraz – ponaglił go chłopiec.

– Nie, Santiago, jeśli ukryję go tutaj, prędzej czy później go znajdą. Są blisko? Myślisz, że sporo ich wyprzedziłeś?

– Na szczęście cały jeden dzień. Jechałem równo z nimi od ośmiu dni, odkąd wyjechali z miasta. Dzisiaj, wczesnym rankiem widziałem ich ostatni raz w zajeździe Posada de San José, w Fortín de las Flores. Zepsuło im się koło od karety i musieli się zatrzymać, by je zreperować. Nie sądzę, żeby ruszyli po południu. Będą tu jutro – mówił chłopiec. – Gnałem więc ile sił, aż zniszczyłem uprząż. Zatrzymywałem się tyle tylko, ile było konieczne.

Mistrz zacisnął wargi i przez chwilę rozmyślał. Patrzył przez wielkie okno pracowni na sokoła, który akurat przemierzał niebo. Zastanawiał się nad czymś, ale w końcu zapytał:

– Santiago, drogi przyjacielu, czy byłbyś gotów wyświadczyć mi największą przysługę w życiu?

Chłopiec, wciąż roztrzęsiony, przełknął ślinę i odpowiedział zdecydowanie:

– Mistrzu, gdybym nie był gotów, nie jechałbym aż tutaj. Zanim wyruszyłem, wahałem się może dwie sekundy. Podziwiam pana i szanuję jak ojca.

– Posłuchaj zatem uważnie. Chcę, żebyś pojechał z obrazem do portu w Vera Cruz, tam wsiądziesz na pierwszy okręt, jaki będzie płynął do Sewilli. Pilnuj go jak własnych trzewi. Oddasz go moim krewnym, którzy tam mieszkają. Musisz mieć pewność, że nikt, rozumiesz mnie,  n i k t   i   n i g d y   n i e   d o w i e   s i ę,   g d z i e   j e s t   t o   p ł ó t n o. Moja miłość do tej kobiety nie pozwala mi go zniszczyć., ale gdyby się tak stało, że… Gdyby nie było innego wyjścia, nie zastanawiaj się ani chwili.

– Carmen! – zawołał malarz – Poczęstuj pana Santiago tym królikiem, którego doprawiasz i przygotuj mu zapasy na kilka dni – a zwracając się znów do ucznia, rzekł: – Niczym się nie przejmuj, dam ci nową uprząż, pieniądze i trochę kosztowności, abyś zdołał dotrzeć, gdzie mówię i był w stanie wykonać bez obaw zadanie, które ci powierzam. Później możesz tu wrócić, jeśli będziesz tego chciał.

– Ale mistrzu, pan musi jechać ze mną! Przecież oni zabiorą pana na przesłuchanie, brutalne i nikczemne. Nie boi się pan? Nie słyszał pan tych strasznych historii? Jeśli pana wezmą i udowodnią którekolwiek ze swych oskarżeń, straci pan życie i niczego nie zdoła wyjaśnić.

Malarz zmarszczył brwi zatroskany, czuł jak przerażenie ściska go za gardło. Odetchnął głęboko, przełknął ślinę i z trudem wymawiając słowa powiedział:

– Ale ja nie zrobiłem niczego złego, rozumiesz? Nie mogę uciekać jak przestępca. Mój jedyny grzech, to miłość do niej i jeśli los chce, żebym skończył w rękach tych łajdaków, niech tak się stanie. Moje życie się dokonało.

– Nie, niech pan jedzie ze mną, błagam – nalegał Santiago. – Jeszcze zdążymy uciec. Ma pan dzieci, którym jest potrzebny – i jako argument, który miał go przekonać ostatecznie, dodał – I jest przecież pana kochana matka, doña Enedina.

– Dlatego muszę tu zostać, Santiago, właśnie dlatego. Jeśli pojadę z tobą złapią nas obu. Znajdą obraz i ona znajdzie się w wielkim niebezpieczeństwie. A jeśli ty pojedziesz sam, nikt cię nie rozpozna.

Wsiądziesz na okręt do Hiszpanii, nieważne kiedy odpłynie, i nikt nie będzie wiedział co wieziesz na pokładzie. Jeśli coś się ze mną stanie, moje dzieci, moja matka i ona będą przynajmniej mieć pewność, że umarłem z godnością. Broniłem naszej miłości. A jeśli nic wielkiego się nie wydarzy, w czym oczywiście pokładam nadzieję, będę dalej malował i żył jak Bóg przykazał. Tobie powierzam, przyjacielu, mój honor i moje życie.

I uczeń patrząc w oczy swojego mistrza, które zaszły mgłą i błysnęły w nich łzy zrozumiał, że ten podjął już decyzję, że zostaje i stawi czoła niebezpieczeństwu. Nie nalegał więcej.

Następnego dnia, w południe, przyjechali mężczyźni w kapturach z nakazem Świętego Oficjum, by doprowadzić malarza na przesłuchanie. Zajechali w dwie karety, w towarzystwie licznych służących i kilku więziennych strażników. Kurz na drodze uniósł się, przyjmując tym razem kształt spirali, jak zapowiedź splątanego losu wznoszącego się wolno ku niebu. Niczym świadkowie, korony topoli i drzew ocozote rozciągały się po horyzont. Jak zielona ręka, która chce ich zatrzymać. Psy rozszczekały się znowu, zaniepokojone, ale tym razem wizyta, którą ogłaszały, nie zaskoczyła domowników.

Kucharka Carmen przywitała gości z obrażoną miną, która tak naprawdę miała ukryć jej przerażenie, z marnym zresztą skutkiem. Niechętnie wpuściła ich na wewnętrzne patio i zapytała, jak nakazywały względy grzeczności, czy życzą sobie wody ze studni. Nie mogła jednak ukryć drżenia głosu.

– Mistrz w domu? Pilnie go poszukujemy – powiedzieli zakapturzeni podróżni i nie czekając, aż ich poprowadzi zaczęli szukać sami, za nic mając dobre maniery. Znalezienie malarza nie zajęło im wiele czasu, gdyż ten czekał na nich spokojnie w swojej pracowni, w wielkim pokoju z oknem na północ. Malował właśnie sceny z życia świętego Ignacego, na kilku płótnach jednocześnie, tak więc stał otoczony czterema sztalugami. Kiedy mężczyźni weszli, gwałtownie popychając drzwi, on spokojnie pracował dalej, jakby był w transie. Pomyśleli nawet, że jest pijany. Zmieniał pędzle, jedne odkładał na drewniany, wiejski stolik, który stał z boku, potem sięgał po następne. Delikatnie nakładał farbę na płótno, zupełnie ignorując przybyłych. Nie wyglądał na przestraszonego. Jakby czekał na takich właśnie gości. Rozwścieczeni, podnieśli krzyk, zaczęli go popychać i okładać, wykonywali groteskowe, wulgarne gesty, ale on zdawał się być myślami daleko od tego zamieszania. Wtedy demonstracyjnie zrzucili obrazy na podłogę, a mistrz wybuchnął szalonym śmiechem. Zaczęli przewracać do góry nogami wszystkie pokoje, szukali jakiegoś obrazu, portretu, jak mówili. Rozkazali swoim lokajom, aby wszystko dokładnie przetrząsnęli, krok po kroku. Zaglądali nawet w miejsca niedorzeczne, jak studnia, szafa w ścianie, czy stajnia, ale znaleźli jedynie dwa płótna w pokojach, jedno przedstawiające Modlitwę w Ogrodzie Oliwnym i drugie z Wizją Świętej Teresy. Zniszczyli też mały ołtarz Matki Boskiej Macareny, której figurę Carmen przywiozła ze sobą z rodzinnej Sewilli, i której ołtarzyk ustawiła sobie w kuchni. Spodziewali się, że za ołtarzem znajdą coś ukrytego, ale był tam tylko czarny kopeć z sadzy na ceglanej ścianie. Wypchnęli malarza na zimną terakotę patio, związali mu ręce, bili go i opluwali. Szydzili z niego. Potem znów węszyli we wszystkich kątach domu, raz i drugi, aż w końcu mieli dosyć Niczego nie znaleźli.

O zmierzchu zaciągnęli mistrza do powozu i odjechali.

Rękopis Pierwszy

Roku Pańskiego 1676, Królewskie Miasto Meksyk

Pamiętam bardzo dobrze ten dzień, gdy mój ojciec, kapitan don Fernando Martínez de Santolaya, zawiózł mnie do wspaniałego miasta Meksyk, gdzie miałam odtąd zamieszkać z ciotką. Był październik i śnieg leżał już na szczytach wulkanów. O ciotce Juanie, rodzonej siostrze mojej matki Marii, słyszałam wiele, ale nigdy wcześniej jej nie poznałam. Babcia, matka i ciotka Josefa ściszały głos, gdy coś o niej mówiły, moim skromnym zdaniem po części z szacunku, a po części z zazdrości i złości. Cóż za dziwna mieszanka uczuć, myślałam sobie, skierowanych do jednej i tej samej osoby. I strasznie mnie intrygowało, jaki był powód ich zachowania.

Wydawało się, jakoby wszyscy wokół dobrze wiedzieli kim była i co robiła ta moja ciotka, tak znamienita i dla mnie tak tajemnicza. Mam na myśli nie tylko krewnych i bliskich znajomych domu, ale nawet Indian i Mulatów, którzy ją znali, gdy była dzieckiem. Wciąż wspominali ją serdecznie i z podziwem. „Ach, dziewczynka Juana”, mówili z westchnieniem.

Nagle rozległy się melodyjne dzwony. To telefon komórkowy Laury Ulloa wyrwał ją ze skupienia, aż podskoczyła na krześle.

– Halo? – rzuciła, jak tylko mogła najszybciej, bo nie wolno było używać telefonów komórkowych w sali Generalnego Archiwum Indii Zachodnich. – Pilar, ale mnie przestraszyłaś – powiedziała Laura najciszej, jak się dało. Czuła na sobie spojrzenia innych naukowców. – Pracuję. Nie, nie widziałam jej. Dobrze, może być w środę wieczorem, przed kinem. Może być o siódmej. Ta, która przyjdzie pierwsza kupuje bilety. I musisz mi wszystko opowiedzieć, wiesz o kim. Aha. Dobrze. Na razie.

Laura była zaskoczona, że rękopisy zachowały się w tak dobrym stanie. Od dłuższego już czasu poszukiwała w archiwach informacji na temat pewnej kwoty pieniędzy, które markiz de Mancera, wicekról Meksyku przesłał w XVII wieku królowej Mariannie Austriackiej, wkrótce po śmierci jej męża, króla Filipa IV, między rokiem 1665 i 1666. Wspominał o tym książę de Maura w jednej ze swych rozpraw, a także inne źródła, ale nigdy nie został znaleziony żaden dokument, który potwierdzałby ten fakt. Podobno markiz de Mancera przesłał królowej pokaźną sumę, którą wyłuskał ze zubożałego już wówczas skarbca meksykańskiego, a królowa przekazała te pieniądze swojemu protegowanemu, ojcu Everardo Nithardowi. Tak przynajmniej głosiła plotka. Źródła nie były zgodne co do wysokości przekazanej kwoty. Mówiono o sumie między czterema a szesnastoma tysiącami pesos w złocie. Na pierwszy rzut oka różnica między obiema kwotami była ogromna, w rzeczywistości jednak nie musiała być aż tak wielka, zważywszy, że do dziś nie wiadomo, w jakich złotych monetach wypłacono darowane pieniądze. Mogły to być stare hiszpańskie escudos lub doblones. W każdym razie była to znaczna suma jak na owe czasy i musiała zostać gdzieś zaksięgowana. Sprzeczności było wiele, na przykład jedno ze źródeł podawało, że przekazano tysiąc monet duros o wartości czterech peso, podczas gdy ówczesne duros odpowiadały pięciu peso, tak więc w sumie musiało to być pięć tysięcy, a do tego duros były ze srebra a nie ze złota.

Inne źródło, chociaż mniej godne zaufania, informowało jakoby przesyłka wynosiła szesnaście tysięcy pesos, nie podając jednak w jakiej walucie. Złote monety w tamtej epoce mogły mieć różną wartość, w zależności od swojej wagi. Laura odbyła już w tej sprawie konsultacje z ekspertem od numizmatyki, który powiedział, że teraz będzie bardzo trudno stwierdzić, jaka była dokładna wartość tego przekazu. A zatem nie można było się dowiedzieć, jaką konkretnie sumę markiz wysłał do Europy, ale można wydedukować, że jak na owe czasy była ona pokaźna. Po prostu całkiem spory majątek.

Wyglądało na to, że bibliotekarka pracująca w archiwum, którą Laura poprosiła o pomoc, zna właściwą drogę w tym labiryncie dokumentów, wydobyła bowiem plik druków zapisanych w rejestrze jako dokumenty księgowe wicekrólestwa markiza de Mancera. Czasem niełatwo było się dowiedzieć, co dokładnie zawierały zbiory. Tylko dziewięć procent dokumentów z Archiwum Indii Zachodnich zostało zdigitalizowanych. Reszta starych dokumentów, jakieś siedemdziesiąt milionów stron, nie została dotąd przestudiowana. I chociaż są uporządkowane i ogólnie sklasyfikowane, większość z nich jest wciąż zupełnie nieznana nauce. Dlatego bez pomocy archiwistki byłoby prawie niemożliwe natrafić na właściwe dokumenty. Gdy Laura zaczęła przeglądać przyniesione papiery natrafiła na coś, co wprawiło ją w wielkie zdumienie. Razem z różnymi zapiskami dotyczącymi wydatków i przychodów wicekróla don Antonio Sebastiana de Toledo, markiza de Mancera, które jak się wydawało nie miały większego znaczenia dla jej badań, znalazła dwa zeszyty zapisane ręcznym pismem, pochodzące z XVII wieku, które wyglądały na pamiętnik jakiejś zakonnicy ze Zgromadzenia Sw. Hieronima. Póki co było dla niej tajemnicą, dlaczego znalazły się w tym właśnie pliku dokumentów.

Muszę powiedzieć, że w owym czasie zajmowały mnie głównie dziecięce zabawy w Hacjendzie Panoayan w Amecameca, gdzie mieszkałam wraz z rodziną. Jednego popołudnia usłyszałam ostrą kłótnię rodziców na temat mojej przyszłości. Była to dokładnie ta pora dnia, gdy zapada zmierzch i ciemność przykrywa swoim płaszczem różowe niebo zachodu, a moskity rozpoczynają ucztę z człowieczej krwi. Stałam na kolumnowym ganku i aż tu dochodziły mnie krzyki, chociaż nie bardzo mogłam zrozumieć, co mówili. Gdy kłótnia ucichła, w przedsionku zjawiła się moja babcia Isadora. Wołała, że ma dla mnie ważne wieści. Poszłam za nią powoli, przeczuwając, że oznacza to jakąś wielką zmianę, raczej nieprzyjemną. Rodzice powiedzieli mi o swoim postanowieniu. Miałam zamieszkać u ciotki Juany, w zakonie Świętego Hieronima. Nie powiedzieli mi, dlaczego tak postanowili, a ja poczułam takie przerażenie, że uderzyłam w wielki płacz i nie usłyszałam już niczego z tego, co mówili później. Gdybym wiedziała, co mnie czekało! Tego dnia, jak mniemam, skończyło się moje dzieciństwo.

Następnego dnia rozpoczęła się długa podróż końmi do miasta Meksyk. Byłam w wielce podłym nastroju, gdyż pożegnanie z matką i z babcią przeżyłam bardzo boleśnie. Do tej pory nigdy się z nimi nie rozstawałam, więc czułam się wyrwana z mojego gniazda tak nagle, tak gwałtownie, i bez żadnego wyraźnego powodu, że nie byłam w stanie zapanować nad sercem, które kołatało jak oszalałe. W gardle czułam taki ucisk, że ledwie łapałam oddech. Chciałam być dzielna, ale nie umiałam. Próbowałam przekonywać samą siebie, że rozłąka jest tylko na trochę, ponieważ nie miałam pojęcia, co to za miejsce ten zakon ani kim była moja ciotka, ani nawet czy ją pokocham, a ona mnie.

Zatęskniłam za domem rodzinnym jak tylko opuściliśmy jego progi. Konie szły równo, jechaliśmy we trójkę: mój ojciec, stajenny, który miał pomagać nam w drodze – karmić i poić konie, i służyć nam w miarę możliwości, i ja, dziewczynka Isabela, ochrzczona tym samym imieniem, które nosiła moja babcia. Z ciężkim sercem wyruszyliśmy o poranku w kierunku drogi do Chaco. Było zimno i ze smutkiem żegnałam się nawet z okolicznymi wulkanami (mali Indianie z hacjendy nauczyli mnie kiedyś ich imion: tata Popo i mama Iztla). W południe zatrzymaliśmy konie w cieniu rozłożystych drzew i spożyliśmy posiłek złożony z sera i suszonego mięsa. Na koniec zagryźliśmy figami w cukrze, po czym ruszyliśmy dalej i jechaliśmy spokojnie przez resztę dnia, a gdy zapadła noc dotarliśmy do osady Chalco. Tam znaleźliśmy tawernę, z wielkim kominkiem. Gospodarze szczodrze dokładali do ognia, dali nam też po kilka wełnianych koców, tak że mogliśmy położyć się w miłym cieple. Jednakże powietrze przesiąknięte było tyloma woniami: brudu, potu i jedzenia, że z początku nie mogłam usnąć, potem jednak zmęczenie całego dnia wzięło górę i zapadłam w sen. Następnego ranka zerwaliśmy się wcześnie i podróż trwała dalej, aż do Xochimilco, gdzie znów znaleźliśmy nocleg. Klimat był tam już łagodniejszy, bo szczyty gór, wysokie i białe, zostały daleko za nami. W trzecim dniu jazdy moja tęsknota za domem rodzinnym zmniejszyła się nieco i zaczęłam radować się przygodą, jaką była ta podróż, gdy nagle i niespodziewanie dotarliśmy na Wielki Plac Królewskiego Miasta Meksyk.

Laura przerwała lekturę i zamyśliła się. To było lepsze, niż mogła się spodziewać. Zasiadła do przeglądania tych dokumentów pełna rezerwy. Nie wiedziała, czy znajdzie w nich cokolwiek interesującego, czy będzie to zwykła strata czasu. Teraz jednak miała wrażenie, że natrafiła na żyłę złota. Tekst, napisany siedemnastowiecznym kastylijskim, nie został podzielony na części czy rozdziały, zatem zdecydowała, że podzieli go sama i ponumeruje kolejne fragmenty, między którymi były niewielkie przerwy. Jednocześnie przepisywała zdanie po zdaniu do swojego laptopa, zmieniając miejscami język na bardziej współczesny. Fragment, który sklasyfikowała jako pierwszy, miał dalszy ciąg w kolejnym akapicie.

Wjechaliśmy do miasta szeroką ulicą Rastro, po której kręciło się całe mnóstwo ludzi pieszo, konno i w powozach, ale nie spodziewałam się tego, co za chwilę ukazało się moim oczom. Był to Wielki Plac. Nigdy czegoś podobnego nie widziałam. Ogromna przestrzeń, otwarta na cztery strony świata, przypominała osobne pueblo albo spektakl pełen kolorów i życia.

Moją uwagę przykuła najpierw katedra, która stała nieco w głębi i chociaż jej budowa nie była skończona, wyglądała na o wiele większą niż kościoły, które widziałam wcześniej. Po mojej prawej ręce stał Pałac Królewski, wspaniały, z kamiennymi gzymsami, łukami i wielkim zegarem przypominającym oko, co bacznie wszystko obserwuje. Nigdy wcześniej nie widziałam zegara, który (jak wytłumaczył mi ojciec) służył do pokazywania dokładnej godziny. Główną ozdobą pałacu był duży balkon, wsparty na pozłacanych figurach aniołów. Z tego balkonu wicekrólowie oglądali procesje i uroczystości, sami zaś nie byli widoczni dla tłumów, za sprawą pięknych, drewnianych żaluzji, które strzegły prywatności królewskich osób.

Okazała fontanna na środku placu, wysoka na jakieś czterdzieści łokci kastylijskich, z wielkim orłem z brązu na szczycie, który szeroko rozkładał skrzydła, jakby się właśnie zbierał do lotu, była najpiękniejszym klejnotem tego niezwykłego miejsca.

Pomimo upomnień ojca, wciąż otwierałam usta ze zdumienia. Całe mnóstwo ludzi uwijało się tu i tam ze wszystkich stron, a drugie tyle sprzedawało towary nawołując głośno. Mulatki, z koszami pełnymi owoców, odziane w wesołe kolory i ubiory inne od wszystkich, spacerowały kołysząc biodrami, a bransolety na ich rękach i nogach dźwięczały rytmicznie. Mojemu zdziwieniu nie było końca, tyle różnych produktów sprzedawali Indianie i Indianki. Było tam wielkie nagromadzenie warzyw, nasion i papryki wszelkiego rodzaju. Oferowano peklowane i suszone mięsa, pstrągi, ryby pompano i sargo, a także żaby, aksolotle i żółwie. Nie brakowało drobiu – widziałam kaczki, chichicuilotes, kury, indyki i gołębie. Mleko, miód i pączki. Ślinka ciekła mi do ust na widok takiej ilości jedzenia zgromadzonej naraz, jakiej nawet w święta nie zwykłam oglądać. Obok tego festynu ludzie śpieszyli się gdzieś w swoich sprawach, niczym statki pod żaglami sunące po morzu. Kreole chodzili z jednego miejsca w drugie, niosąc ze sobą papiery i kajety. Księża i braciszkowie zakonni wędrowali w sutannach i habitach rozdętych od wiatru, pozdrawiając stadko swych owieczek. Możni panowie przechadzali się dumnie prezentując srebrne klamry przy butach i zapinki z diamentów i piór u kapeluszy, niczym pawie spacerujące po królewskich ogrodach. I trzeba było widzieć te dystyngowane panie, w strojnych sukniach z brokatu, z gorsetami wyszywanymi szlachetnymi kamieniami, z ozdobnymi rękawami z brabanckich koronek, w naszyjnikach z pereł i kunsztownych kolczykach. Ich urody dopełniały mantylki i grzebienie we włosach, sprowadzane z Hiszpanii. Chroniły się przed słońcem i plebejskimi spojrzeniami pod chińskie parasolki, jedwabne i w żywych kolorach, które niosły towarzyszące im damy lub niewolnice, trzymając prosto nad ich głowami. Wyglądały, niczym powracające do ula królowe roju w otoczeniu pszczół robotnic.

Opis Miasta Meksyk, który wyszedł spod pióra tej dziewczyny, wydał się Laurze fascynujący. Przywodził na myśl relacje innych podróżników, którzy przekazali potomnym obraz siedemnastowiecznego Meksyku. Jednak zapiski te miały szczególny urok, świeżość spojrzenia autorki, jej prostotę i szczerość.

Rękopis Drugi

Zmęczeni widokiem tylu cudowności, znaleźliśmy wytchnienie w cieniu Arkad Kupców. Tam łapczywie spożyliśmy tamales, popijając czekoladowym atole z orzechami. Jakże miałam odpoczywać, gdy tuż obok nas było tyle wspaniałych przedmiotów, których nigdy wcześniej nie dane mi było oglądać. Cieniutkie muśliny, jakby utkane przez anioły, mantylki, igły i wielobarwne nici, falbaniaste spódnice, klatki z ptaszkami różnej wielkości, a każdy inaczej upierzony, surduty, kapelusze, buty z cholewami, zastawy, kryształy i tyle innych rzeczy… Ojciec szybko uznał, że trzeba mnie stamtąd zabrać, póki nie nabędę niezdrowego upodobania do tych wspaniałych towarów. Zanim jednak skierowaliśmy nasze kroki do gospody, powiedział, że ma dla mnie niespodziankę. Zaraz też weszliśmy w ulicę Złotników, na której można było obejrzeć i kupić dzieła mistrzów jubilerskich. Czego tam nie było! Nie tylko srebrne i złote bransolety, ale również kielichy, tace, broszki, kasetki na tabakę, szkatułki na klejnoty, dzbany, lustra małe i duże, ozdobne figurki, Matki Boskie, świeczniki i inne święte przedmioty. W jednym z większych sklepów moją uwagę zwrócił ogromny srebrny pierścień z osadzonym w nim szmaragdem otoczonym aniołkami. Zielony kolor kamienia był tak głęboki, że przypominał barwę lasu sosnowego, który stał blisko naszego domu. Ojciec wyciągnął mnie stamtąd szybko, prosząc sprzedawcę o wybaczenie za impertynencję panienki, która ośmieliła się wpatrywać jak urzeczona w taki klejnot.

Wędrowaliśmy różnymi uliczkami, aż doszliśmy do pasażu, który ojciec zamierzał mi pokazać. Był to park zwany La Alameda. Rosło w nim mnóstwo topoli i białych wiązów. Rozległy i pełen uroku, wytyczony podług perfekcyjnego zamysłu. W samym środku zobaczyłam wielką fontannę ozdobioną na szczycie kulą odlaną z brązu. Odgłos spadającej z niej wody łączył się z dźwiękiem czterech pozostałych fontann umieszczonych w każdym rogu ogrodu i wszystkie razem rozbrzmiewały najpiękniejszym koncertem. W cieniu szlachetnych topoli jest tak przyjemnie, że spacerowali tu również ważni panowie w towarzystwie swoich dam i lokajów, prowadząc ożywione rozmowy. Ponoć o każdej porze dnia park pełen jest ludzi.

Osłabliśmy wreszcie od tego oglądania i konnej jazdy, zawróciliśmy zatem o jedną przecznicę ulicą San Francisco w stronę Wielkiego Rynku, aż dotarliśmy do szerokiej i ładnej alei Kolegium Świętego Jana na Lateranie, skręciliśmy w lewo w ulicę Mesones, przy której znajdowały się liczne gospody. Wybraliśmy jedną z nich, która wydała nam się wygodna. Prędko podali nam porządne porcje jeleniego mięsa i gotowanego grochu, ale nie mogłam dużo zjeść z powodu zmęczenia, a po trosze i z ekscytacji.

Gdy słońce już na dobre minęło południe, ojciec zostawił mnie w jednym z pokojów gospody pod opieką stajennego, gdzie po chwili przynieśli nam gorącą czekoladę i słodkie bułki, a sam udał się na spotkanie ze wspomnianą już ciotką. Ja pozostałam z ciężkim sercem. Kiedy zamknęły się za nim drzwi, poczułam się całkiem opuszczona i smutek dotknął całej mojej duszy. Pomyślałam sobie, że właśnie tak muszą czuć się sieroty. Patrzyłam na słoneczne światło, które wpadało przez okno coraz bardziej ukośnie i jedna myśl wciąż krążyła mi po głowie i nie dawała spokoju, jak natrętny bąk. Dlaczego matka przestała mnie kochać i wysłała tak daleko od domu? Czy zrobiłam coś złego?, zadawałam sama sobie te pytania i próbowałam odgadnąć, jakie nieposłuszeństwo tak ją rozgniewało. A może nigdy naprawdę mnie nie kochała? I zwątpienie ściskało mi serce. Po co kobiety rodzą dzieci, jeśli później je porzucają?, pomyślałam ze złością. Co ze mną będzie, jeśli ciotka mnie nie pokocha albo jeśli postawi jakieś warunki, których nie będę umiała spełnić? Czy najdroższy ojciec też mnie nie kochał? Aż mój delikatny umysł, zmęczony od tylu pytań, na które trudno było znaleźć odpowiedzi, wycieńczył się na tyle, że usnęłam, a łzy zaschły na moich brudnych policzkach.

Gdy obudziłam się następnego dnia, słońce wyzierało spomiędzy grubych zasłon. Tuż obok mnie ojciec, pogrążony we śnie, oddychał głęboko i głośno, a stajenny spał na podłodze, przy kominku. Ubrałam się, dokładając starań, by nie zakłócać ciszy i czekałam na przebudzenie ojca. Potem umyliśmy się, jak każdy mógł, korzystając z dzbana z wodą, misy i kawałka owsianego mydła, które właściciel gospody udostępnił nam na tę okazję. Ojciec zażyczył sobie też wody lawendowej, żeby się ogolić i skropił nią swoją chustkę. Następnie nakazał, by stajenny doprowadził do porządku moje warkocze, a gdy ten zaczął zrzędzić, że to robota dla kobiet, zbeształ go ostro i wymierzył mu policzek. Mój pan ojciec odpowiedział mu, żeby czesał tak samo jak czesze koński ogon i żeby się słuchał. Nie wiedziałam, jak wyglądam po uczesaniu, bo jedyne lustro, jakie znajdowało się w tym pokoju wisiało dla mnie za wysoko.

Po skromnym śniadaniu, na które składały się chleb, ser i mleko, ojciec oświadczył, że wszystko już jest przygotowane. Że rozmawiał o interesach z ciotką, tak to wówczas ujął, jakbym ja była jakimś dobrem, które służy na wymianę, i że była gotowa przyjąć mnie do siebie, do klasztoru. Nie wiedziałam o czym tak naprawdę rozmawiali i nie miałam się dowiedzieć jeszcze długo, długo potem. W tamtej chwili nie miałam pojęcia, czy usłyszana nowina powinna mnie uradować, czy pogrążyć w największym smutku. Nie odważyłam się też zapytać ojca, czy prędko po mnie wróci. Minę miał poważniejszą niż zwykle i wyrażał się bardzo oględnie. Paraliżujący strach znów powrócił do mego ciała. Czułam, że płacz wzbiera we mnie i ściska za gardło. Ale się powstrzymałam. Zebrałam te nieliczne rzeczy, które do mnie należały, kilka starych spódnic, gruby szal utkany z wełny przez babcię, obdrapaną lalkę, która prawie nie miała już włosów i kiedyś należała do mojej matki i drewnianą frygę, moje jedyne zabawki. Przytuliłam je, jakby były zbawieniem i wsiadłam na konia, zdecydowana spotkać się z losem i z ciotką, tak przez wszystkich wspominaną, którą wreszcie miałam poznać.

Laura czuła jak bije jej serce, gdy stała na przystanku w oczekiwaniu na autobus C3, który miał ją zawieźć do jej sewilskiego mieszkania, w dzielnicy Triana. Nerwowo wyciągnęła z portmonetki jedno euro i dwadzieścia centów na bilet. Autobus jechał przez most de la Cartuja i zakręcał z drugiej strony Gwadalkiwiru, potem mijał wszystkie budynki, które pozostały po wystawie Expo 1992. Z niektórych korzystał uniwersytet. Laura wysiadała na ulicy San Jacinto i szła pieszo do rogu Condes de Bustillo, przy której wynajmowała, z pomocą rodziców, maleńkie mieszkanko w dużym kompleksie bloków. Jej myśli krążyły wokół rękopisu, na który natrafiła w archiwum. Po tej krótkiej lekturze nabrała pewności, że znalezione zapiski były interesujące. Jak się wydaje, dokonała ważnego odkrycia. Mogły jej posłużyć jako temat doktoratu, była też przekonana, że te manuskrypty powinni poznać nie tylko specjaliści, ale i szeroka publiczność. Zarówno papier rękopisu, jak i okładka zachowały się w idealnym stanie, nie licząc oczywiście brzegów i kilku niewielkich fragmentów, na których atrament prawie zanikł. Można je było jednak odtworzyć przy pomocy zwykłej wiązki ultrafioletu, co najważniejsze, w większości tekst był całkowicie czytelny i zrozumiały. Autorką manuskryptu była, jak się wydaje, niejaka siostra Isabel María de San José, zakonnica profeska w Klasztorze Świętej Pauli Zakonu Świętego Hieronima, gdzieś na przełomie XVII i XVIII wieku. Po wstępnej analizie Laura stwierdziła, że zapiski prowadzono przez okres dziesięciu, a może dwudziestu lat. Przypuszczała, że mogły to być lata między 1690 a 1710. Nietypowy dla pamiętników tego rodzaju był zeszyt, w jakim go prowadzono. Zazwyczaj zakonnice pisały swoje dzienniki w zwykłych zeszytach, ten jednak przeznaczony był do prowadzenia rachunków, dlatego linie poziome przecinały pionowe, które zwykle dzieliły stronę na rubrykę przychodów, wydatków i salda. Pozostawało tajemnicą, w jaki sposób notatki meksykańskiej zakonnicy z wieku XVII dotarły, po pierwsze do Hiszpanii, po drugie do Archiwum Indii Zachodnich w Sewilli, a w dodatku zostały zarchiwizowane wraz z dokumentami księgowymi wicekróla markiza de Mancera. Laura zastanawiała się, dlaczego nikt wcześniej nie zwrócił na nie uwagi. Czy był to łut szczęścia? Takie rzeczy zdarzają się niezwykle rzadko.

O tej porze dnia na ulicach panował straszny ruch. Z budynku Archiwum Indii Zachodnich, zwanego la Lonja, który znajdował się w starej części miasta, przedostanie się na drugi brzeg Gwadalkiwiru mogło zająć ponad pół godziny, ale Hiszpanie bardzo dokładnie pilnowali pory zamykania instytucji. Do trzeciej i ani minuty dłużej. Nie miała innego wyjścia, tylko pójść na obiad gdzieś w mieście albo pojechać do domu, żeby tam coś zjeść. Lodówka w jej mieszkaniu była raczej pusta, ale Laura pomyślała, że kupi coś w małym sklepiku na rogu albo zrobi sobie zwykłe grzanki.

Gdy autobus przedzierał się z trudem przez sewilskie ulice, nie przestawała myśleć o rękopisie. Najwięcej emocji budził w niej fakt, że, jak się wydaje, autorką zawartych w nim wspomnień mogła być ni mniej, ni więcej tylko siostrzenica najwybitniejszej meksykańskiej pisarki z XVII wieku, siostry Juany Inés de la Cruz, którą Laura uwielbiała i podziwiała. Ile Isabel Maríi de San José, piszących pamiętniki, mogło żyć w tej epoce?

Jeśli to prawda, być może wśród wspomnień znajdą się opowieści, które pozwolą wypełnić białe plamy w biografii siostry Juany. To niesamowite, jeśli uda jej się znaleźć dowody potwierdzające hipotezy snute na ten temat przez badaczy historii literatury. Wspominki mogą rzucić światło na różne wątpliwości, jakie budziła niezwykła historia życia siostry Juany. W owych czasach w klasztorach panował zwyczaj, że testamenty zakonnic, spisywane w chwili wstąpienia do zakonu, przechowywano w zakonnych archiwach. Zazwyczaj dotyczyły jedynie podziału tego, co było prywatną własnością siostry i w żadnym wypadku nie były przeznaczone do publicznej lektury. To, że osobiste zapiski znalazły się wśród starych dokumentów, które trafiły do archiwum graniczyło z cudem, bo większość z nich unicestwił czas albo gdzieś zaginęła. W Meksyku wiele cennych dokumentów zostało zniszczonych po wprowadzeniu przez Benito Juáreza, w XIX wieku, „Praw Reformy”, na mocy których państwo wysprzedawało majątek kościoła katolickiego. Gdy zaczęto wprowadzać je w życie, w porzuconych klasztorach powstał taki chaos, że większość archiwaliów i przedmiotów o wartości historycznej (co stało się oczywiste już po fakcie) została utracona. Klasztor Świętego Hieronima, opustoszały w pierwszym momencie, został przekształcony w obóz i szpital wojskowy. Następnie mieścił się tam Teatr Ulisses, później sala taneczna El Pirata, a jeszcze później znany Smyrna Dancing Club. W kolejnych latach podupadł i jego teren służył jako parking, a w zabudowaniach mieściły się prywatne mieszkania, aż w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku władze zdecydowały się odbudować go lub przynajmniej odrestaurować to, co z niego pozostało.

Gdy Laura dotarła w końcu do domu okazało się, że Epigmenio wrócił pierwszy i szykował już kanapki. Meno, jak pieszczotliwie go nazywała, był jej hiszpańskim chłopakiem. Od ponad roku mieszkali razem. Poznała go jakieś trzy lata temu na Uniwersytecie w Grenadzie, gdy robiła specjalizację z paleografii i konserwacji starych dokumentów. Właściwie był jej nauczycielem, zajmował się konserwacją manuskryptów i oboje zdecydowali się na przeprowadzkę do Sewilli, ponieważ mieli tam lepsze perspektywy pracy. Meno badał starodruki, między innymi Biblii, a specjalizował się szczególnie w średniowiecznych dokumentach sefardyjskich. Była to rozległa dziedzina wiedzy, ze względu na wielowiekową obecność Żydów w Hiszpanii, zwłaszcza w tej części Andaluzji, gdzie leżą Kordoba, Sewilla i Grenada. Laura natomiast chciała zająć się w swojej pracy naukowej historią Nowej Hiszpanii w wieku XVII i XVIII, uznała zatem, że możliwość korzystania z dokumentów kolonialnych w Archiwum Indii Zachodnich w Sewilli jest dla niej świetną okazją.

– Meno, co się stało? Prawie nigdy nie wpadasz tu w południe – powiedziała Laura, zaskoczona wizytą, ale zadowolona.

– Przeszkadzam ci w czymś? Jak nie chcesz, to przyjdę kiedy indziej – odpowiedział, najwyraźniej w złym humorze.

– Ale wściekły! Nie, no skąd, przepraszam, jeśli to tak zabrzmiało. Raczej jestem mile zdziwiona – odpowiedziała Laura radośnie.

Już od kilku miesięcy nie układało się im najlepiej, ale ona chciała, żeby wszystko było znów tak, jak na początku albo nawet, jeśli to możliwe, lepiej. Rodzice Laury jeszcze nie wiedzieli o tym związku i postanowiła, że nie będzie im nic mówić, dopóki sama nie poczuje się bardziej stabilnie.

– A jak tam na uczelni, wszystko dobrze? – zmieniła temat i przyłączyła się do robienia sałatki.

– Dobrze, miałem coś do załatwienia w tej okolicy, dlatego pomyślałem, że zajdę do domu – odpowiedział, już udobruchany.

– To świetnie, prawie nigdy nie widujemy się o tej porze. Moglibyśmy to jakoś wykorzystać – zaproponowała przymilnie, przytulając się i gryząc go delikatnie w ucho.

– O masz, przestań, nie mam za dużo czasu – zaprotestował Meno, znów rozdrażniony.

– Daj spokój, Meno, wyluzuj. Przecież o tej godzinie w Hiszpanii zamiera wszystko, nawet liście na drzewach. Gdzie się tak spieszysz? Ktoś na ciebie czeka? – zażartowała Laura.

Wtedy nastrój Meno nagle się zmienił, podszedł i objął ją.

Laura nie była pewna, co spowodowało taką nagłą zmianę i czy takie wahnięcia nastroju jej się podobają, ale postanowiła, że skorzysta z sytuacji i da się ponieść chwili. Zły humor jej chłopaka rozpłynął się gdzieś, jak tylko ją przytulił. Całował najpierw delikatnie, a potem jakoś desperacko, gryząc jej wargi. Oboje oddychali coraz prędzej, Meno niecierpliwie rozsunął suwak jej spodni i dotknął jedwabistego wzgórka łonowego. Potem rozpiął guziki białej, eleganckiej bluzki, którą miała na sobie i oboje, śmiejąc się pobiegli do sypialni, gdzie rzucili się na łóżko i pośpiesznie zdejmowali z siebie resztę ubrań. Całowali się i pieścili z czułością. Laura wycałowała jeden po drugim pieprzyki na twarzy Meno, a potem wolno zbliżyła usta do jego ciała i delikatnie muskała wszystkie wrażliwe miejsca, aż dotarła do penisa. Całowała go, dotykała językiem, ssała, aż doprowadziła do erekcji, przerwała nagle, pozostawiła na chwilę, żeby wszedł w nią, i poczuła jak ją wypełnia. Potem szepnęła, by jej posmakował, lizał, tak jak kot liże swoje futerko, a ona odpychała go mrucząc i oddychając ciężko, aby po chwili przyciągnąć znowu. Zagłębiali się w rytmicznej, miłosnej grze, spoceni, wyczerpani i żywi jednocześnie, obdarowując się raz po raz, w kolejnych falach rozkoszy, spojrzeniami, bliskością ciał, pożądaniem.

Laura widziała samą siebie, w kuchni, w strumieniu porannego światła, który wpadał przez okno. Czuła ekscytujący aromat kawy, gdy wciągała powietrze nosem. Ze swojej lewej strony zobaczyła dziwną kobietę, która siedziała na kuchennym blacie, tuż obok zlewu z nierdzewnej stali. Ubrana była w zakonny habit, chociaż głowę miała odkrytą, bez welonu. Widziała z bliska jej twarz, jej pełne, mięsiste wargi. Zakonnica kręciła głową mówiąc: „Nie wierz w to. Bo to wszystko kłamstwa. Wszystko jest tylko odbiciem, pamiętaj o tym, wszystko oglądamy jak w lustrze, odwrócone. Oto cały sekret.” Laura wysilała umysł, by zrozumieć, by dociec, kim jest osoba, która zwraca się do niej w tak bezpośredni sposób. „Pamiętaj – powtarzała cicho – nie wierz we wszystko, co widzisz, naucz się widzieć to, czego inni nie widzą”. I zakonnica zaśmiała się, odsłaniając krzywe zęby. Natrętny dźwięk telefonu przywołał ją na drugą stronę rzeczywistości.

Kiedy się obudziła Meno już nie było. Uświadomiła sobie, że zasnęła z jakimś niepokojem w duszy. A jeśli Meno zabawiał się z inną albo co gorsza miał inną na stałe. A nią się bawił? Czy to błąd, że zgadzała się na życie z nim na takich zasadach? Była w nim bardzo zakochana, a jednocześnie bała się, że robi z siebie idiotkę. Już raz spotkało ją coś takiego. Jeśli Meno jej nie kocha, lepiej by było rozstać się z nim jak najszybciej. To znaczy, poprosić go, żeby się wyniósł, w końcu to ona płaciła za mieszkanie, w dodatku z pieniędzy przysyłanych przez jej rodziców z Meksyku. Telefon wciąż natrętnie dzwonił. Wstała, żeby odebrać. To telefonowała jej matka. Zapomniała zupełnie, że była środa, dzień, w którym zawsze dzwoniła do niej ze stolicy Meksyku, zawsze parę minut po szóstej. Chociaż Laura dobiegała trzydziestki, jej matka traktowała ją wciąż, jakby była dzieckiem, a przynajmniej tak to czuła.

– U nas wszystko dobrze, kochana, w najlepszym porządku. A jak ty sobie radzisz? – zapytała matka.

– U mnie też wszystko dobrze, mamo. Natrafiłam na stare dokumenty z XVII wieku, wyglądają na bardzo obiecujące.

– Naprawdę? To świetnie, córciu! Wykorzystasz je do doktoratu?

– Tak myślę. Możliwe, że mi się przydadzą.

– A jak tam sprawy sercowe? – zapytała Mercedes Zanabonni.

To zaskoczyło Laurę. Skąd wiedziała? Czy matki zawsze wiedzą?, pomyślała nieco rozzłoszczona, już była trochę za duża, żeby się jej zwierzać.