Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

15 frimaire’a VI roku ery republikańskiej
(5 grudnia 1797 roku)

Przypisy

Redakcja: ARTUR SZREJTER

Korekta: PIOTR KRÓLAK, DOROTA RING

Skład: ANNA SZARKO

Projekt okładki: MARIUSZ BANACHOWICZ

© Copyright for the Polish edition by Andrzej Sawicki, 2013
© Copyright for the Polish edition by Instytut Wydawniczy Erica, 2013
Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN 978-83-64185-52-6

Instytut Wydawniczy ERICA
e-mail: wydawnictwoerica@wp.pl
www.WydawnictwoErica.pl
Oficjalny sklep www.tetraErica.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Oąśćstatnie lata XVIII wieku. Po upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej i klęsce powstania kościuszkowskiego wielu polskich oficerów i żołnierzy zostało siłą wcielonych do armii trzech zaborców lub znalazło się na uchodźstwie – głównie w Turcji, Francji, Szwajcarii, Saksonii.

Niektórzy z uciekinierów próbowali utworzyć polskie oddziały na terenie Turcji, lecz bez powodzenia. Rezultaty przyniosła dopiero działalność grupy patriotów przebywających we Francji, między innymi Józefa Wybickiego. W 1796 roku ściągnęli do Paryża generała Jana Henryka Dąbrowskiego, by zaproponował Dyrektoriatowi, jak nazywano porewolucyjny rząd Pierwszej Republiki Francuskiej, sformowanie podlegającego armii francuskiej polskiego legionu. Jednakże konstytucja młodej republiki nie zezwalała na obecność obcych wojsk na terenie Francji, dlatego Dąbrowski został odesłany do stacjonującego na terenach włoskich generała Napoleona Bonapartego, dowódcy Armii Italii. Bonaparte poparł utworzenie polskich oddziałów, czego Polacy nigdy mu nie zapomnieli.

Legiony Polskie narodziły się w styczniu 1797 roku jako wojsko wspierające władze nowo utworzonej Republiki Cisalpińskiej (Zaalpejskiej), późniejszej Republiki Italii. Państwo to powstało z inicjatywy rewolucyjnej Francji i znajdowało się pod jej zwierzchnictwem, a w jego skład wchodziły niektóre ziemie północnej Italii.

Do Legionów wstąpili przetrzymywani we Francji jeńcy polskiego pochodzenia, a także rzesza polskich dezerterów z armii austriackiej, pruskiej i rosyjskiej. Na proklamację Dąbrowskiego masowo odpowiedzieli też Polacy z terenu zaborów, szczególnie z Galicji. Wkrótce ochotników było tak wielu, że Pierwszą Legię rozwinięto do dwóch Legionów – każdy składał się z trzech batalionów i kompanii artylerii.

W Legionach obowiązywało polskie umundurowanie i regulamin wojskowy, choć formalnie oddziały te pozostawały na żołdzie włoskim. Stworzyły trzon formującej się armii młodego państwa północnoitalskiego. Jako część kierowanego przez Francuzów Korpusu Romanii wzięły udział w próbach zjednoczenia całego półwyspu. Pomogły zająć Wenecję i Weronę, a potem zostały skierowane do Rimini, miasta nad Adriatykiem, leżącego blisko granicy Republiki Cisalpińskiej z Państwem Kościelnym – rządzonym przez papieża i wrogim rewolucyjnej Francji. Tu długi czas bezczynnie oczekiwały na rozkaz wyruszenia do Polski przeciwko zaborcom.

Dąbrowski zdawał sobie sprawę, że w najbliższym czasie nie nadejdzie szansa na wyzwolenie ojczyzny, a Legiony, pozostając na obcym żołdzie, mogą z czasem stracić narodowy charakter. Postanowił więc scalić jedność oddziałów dzięki głośnemu sukcesowi militarnemu, który przypomniałby równocześnie sprzymierzeńcom o istnieniu sił polskich.

Zdecydował się przeprowadzić samodzielną akcję przeciw Państwu Kościelnemu, a w efekcie powiększyć obszar Republiki Cisalpińskiej i wyzwolić kolejne włoskie prowincje spod papieskiego jarzma. Atak przeprowadził bez wiedzy i zgody zarówno Dyrektoriatu francuskiego, jak i rządu cisalpińskiego. Legiony uderzyły bez wypowiedzenia wojny na państwo formalnie pozostające w stanie pokoju z Republiką Cisalpińską i Francją, ale stojące na drodze do zjednoczenia Włoch, a co za tym idzie – do szybszego powrotu Polaków do ojczyzny.

15 frimaire’a VI roku ery republikańskiej[1]
(5 grudnia 1797 roku)

Sąśćkóra Sofii pachniała cyprysową żywicą, którą nasiąkła od świeżych desek służących kochankom za łoże. Kazik zanurzył twarz w ciemnych, kręconych włosach dziewczyny. Przesunął językiem po szyi i obojczyku drobnej włoskiej ślicznotki, po czym wyprostował się gwałtownie, by zarzucić jej nogę na swoje ramię. Syknęła i wydęła usta w grymasie bólu, a zarazem rozkoszy, gdy wszedł w nią energicznie. Młody żołnierz brał ją zachłannie i szybko, jedną ręką trzymając dziewczynę za łydkę, a drugą opierając o małą pierś. Biust Sofii podskakiwał rytmicznie, deski chybotały się i skrzypiały, a z nagich ciał unosiły się smugi pary, znikając po chwili w chłodnym powietrzu.

Gdzieś na zewnątrz, zapewne na placu przed ratuszem miasteczka San Leo, załomotały o bruk buty maszerującego oddziału. Dziewczyna jęknęła głośno, zacisnęła dłoń w pięść i włożyła ją w usta, by stłumić krzyk. Nad warsztatem stolarskim spała macocha i dwójka bachorów – przyszywane rodzeństwo Sofii. O to, że do pracowni pełnej nieukończonych mebli i surowych desek wejdzie ojciec, dziewczyna nie musiała się martwić. Pochowano go tydzień temu – Szwajcarzy z Gwardii Papieskiej zakłuli go bagnetami, gdy nie chciał oddać klucza do spiżarni. Jego śmierć była bezsensowna, bo załoga twierdzy broniącej się przed republikańskim wojskiem już wcześniej zabrała mieszkańcom miasteczka całą żywność.

Kant deski wbijał się w jej plecy, pośladki tarły po nieheblowanym drewnie, a polski żołnierz nacierał z prawdziwą furią. Czuła ból zlewający się z przyjemnym gorącem. Wygięła się i złapała Kazika za szyję, a potem przyciągnęła go do siebie. Opadł na nią, przygniótł całym ciężarem, a ona oplotła go nogami. Znów jęknęła. Na placu rozległo się bębnienie w werbel. Skóra żołnierza paliła żarem. Sofia zadrżała, gdy młodzieńczy zarost piechura podrapał ją w szyję i boleśnie otarł się o sutek. Głos werbla narastał w coraz szybszym rytmie. Polak odruchowo zgrał z nim ruchy swoich bioder.

– Co się dzieje? – wydyszała.

– Francuski kapral i dwóch doboszy obrabowało jakichś cywili – wyjęczał Kazik niemal nienagannym włoskim.

– Dostaną baty?

– Nie. – Piechur wyprężył się gwałtownie. – Coś więcej.

Werble załomotały po raz ostatni i ucichły. Kazik zadrżał i opadł na dziewczynę. Na rynku pluton egzekucyjny wymierzył muszkiety w pobladłych z przerażenia więźniów. Gruchnęła salwa. W tej samej chwili w stolarni wystrzelił jeszcze jeden żołnierz.

Dziewczyna poczekała chwilę, by ochłonął, a potem odepchnęła go bezceremonialnie. Złapała za stojące w kącie wiadro z wodą i schowała się za częściowo zmontowaną szafą. Kucnęła nad naczyniem.

– Cóżeś zrobił! – rzuciła ze złością. – Nie wiedziałeś, że trzeba wyciągnąć, zanim to się stanie? Zrobisz mi dzieciaka, pusty łbie!

Kazik usiadł na stole. Miał niepewną minę. Wstydliwie zasłonił przyrodzenie. Nie wiedział, rzecz jasna. Miał raptem siedemnaście lat, a Sofia była pierwszą dziewczyną, która dopuściła go aż tak blisko.

– Ożenię się więc z tobą – bąknął niepewnie.

Wyszła zza szafy i kołysząc biodrami, przemaszerowała przez warsztat. Uśmiechnęła się do Kazika. Podobał się jej ten niebywale wysoki przystojniak. Miał gęste, czarne włosy oraz błękitne oczy, pełne życia i humoru. Do tego uroczy dołeczek w brodzie i zawadiacki uśmiech. Całości nie psuły nawet dziobate policzki, poznaczone licznymi bliznami po ospie. Dodawały surowości chłopięcej urodzie żołnierzyka. Pięknie, pięknie. Szkoda tyko, że uroda to nie wszystko– pomyślała.

– Ożenisz się? I co dalej? Schowasz mnie do plecaka i zabierzesz na wojenkę?

– Mam lepszy pomysł. – Wyszczerzył zęby w szerokim uśmiechu. – Wystąpię do szefa batalionu o oficjalną zgodę na ślub. Potem ty, już jako moja żona, poprosisz o przydział na kantynoskę...

– Na kogo?

– No, na markietankę.

Groźnie zmarszczyła brwi. Włożyła koszulę i szybko zapięła guziki. Ku żalowi Kazika urocze piersi i krągłe biodra znikły pod białą tkaniną. Dziewczyna ze złością chwyciła getry i sięgające kolan majtki.

– Chcesz zrobić ze mnie wojskową dziwkę?! – wrzasnęła niespodziewanie i cisnęła bieliznę w twarz żołnierza.– Jak śmiesz?!

– Co ty opowiadasz, Zosiu! Nie wszystkie kantynoski kupczą własnym ciałem. Te, które są żonami żołnierzy, dostają oficjalną blachę z numerem przydziału armijnego, wóz z końmi i prowiant. Bogacą się na prowadzeniu obwoźnej kantyny i za pieniądze cerują żołnierzom mundury i gacie. Wiesz, ile moglibyśmy zarobić?

Błyskawice w czarnych oczach Włoszki przygasły. Jej twarz nieco złagodniała, ale dziewczyna i tak sięgnęła po drewniany chodak. Wyglądało na to, że zaimprowizowana broń zostanie użyta przeciwko Kazikowi. Żołnierz uśmiechnął się zaczepnie i śmiało podszedł do dziewczyny.

– Wiesz, że trafiłaś na nie byle kogo. Jestem szlachcicem i mam szarżę. – Wskazał na wiszącą na oparciu krzesła granatową kurtkę mundurową. Na jej rękawie, ponad łokciem, błyszczał pojedynczy pasek: zielony galon, oznaka kaprala-furiera[2]. – Jestem unteroficerem[3]! I to odpowiedzialnym za rozdział prowiantu i furażu. Dzięki temu mam dostęp do zasobów kwatermistrzostwa. Czeka mnie oszałamiająca kariera w intendenturze – niedługo dostanę patent oficerski i awans na kwatermistrza całego batalionu. Będę załatwiał towar, który ty upłynnisz między żołnierzami i zamienisz na brzęczącą monetę. Wódka, mięso, owoce, wino.

– Będziesz kradł dla mnie? – Zatrzepotała rzęsami.

– Pewno! – Dumnie wyprężył chudą pierś. – Nigdy nas nie złapią. Jestem warszawskim spryciarzem, nie byle łapserdakiem[4]. Zarobimy krocie, zwiedzimy pół świata. A potem kupię ci kamienicę albo dworek pod Warszawą, będziesz wielką panią.

– Urodzę ci gromadkę małych dzieciątek, mój ty Casimiro. – Przytuliła się do żołnierza. – Teraz jednak wracaj do oddziału i załatw nam coś do jedzenia.

Pokiwał głową i zaczął wciągać kalesony. Nałożył koszulę o przykrótkich rękawach i zapiął na niej białą kamizelkę. Sofia przyglądała mu się z zadumą. Musiała poważnie rozważyć jego propozycję, która wbrew pozorom nie była taka głupia. W złupionym przez papistów San Leo nic na dziewczynę nie czekało. Zgwałcą i zabiją – jeśli nie gwardia papieża, to rewolucjoniści. Nawet gdyby uszła z życiem, to zdechnie z głodu razem z macochą i dwójką rodzeństwa. Potrzebowała opiekuna. Niby już takiego miała, ale starego i nudnego. Wolałaby przystojnego i energicznego młodzieńca, najlepiej oficera. Na Kazimierza Luxa trafiła przypadkiem. Wzięła go za porucznika, bo miał czysty i zadbany mundur. Zmyliła ją krótka szabla dyndająca u pasa piechura i epolety na ramionach, z których jeden ozdabiała zielono-biało-czerwona tasiemka Republiki Cisalpińskiej z wyszytym napisem: Gli uomini liberi sono fratelli[5].

Uwiodła go w jednej chwili. Dopiero potem wydało się, że jest ledwie podoficerem, a nie nosi muszkietu tylko dlatego, że targa wór z żarciem dla żołnierzy. Ale właśnie to okazało się jedną z zalet Kazika. Nakarmił rodzinę Sofii i ją samą, okradając z żywności własnych kompanów. Dopóki zostanie z nim, będzie miała pełny brzuch. W czasie wojny i tak nie mogła przebierać w zalotnikach. Chłopcy z San Leo, zamiast się o nią starać, przyłączyli się do papieskich powstańców i uciekli w góry. Musiała sama dbać o siebie. Może rzeczywiście powinna wyjść za polskiego przystojniaka i wstąpić do wojska? Lepsze to niż śmierć głodowa lub wydanie się za starego, śmierdzącego mieszczanina z Rimini, który smalił do niej cholewki.

Kazik nałożył granatowy mundur, zapinając nawet wyłogi w kurtce – na znak, że jest na służbie. Z pietyzmem wcisnął na głowę wysoką na łokieć, kanciastą czapkę z czarnego płótna. Była ozdobiona zielonym otokiem uszytym z tego samego sukna co galon na rękawie i wyłogi. Barwa ozdób oznaczała przynależność do konkretnego oddziału, w tym wypadku do Drugiego Batalionu Pierwszej Legii Polskiej. Wyprężył się przed Sofią na baczność, a trójkolorowa kita na rogatywce dotknęła sufitu. Dziewczyna z przyjemnością patrzyła na żołnierza. Dzięki swojemu wzrostowi mógłby należeć do grenadierów. Na razie jednak – z powodu młodego wieku i niewielkiego doświadczenia – służył w formacji mniej poważanych i niespecjalnie imponujących fizylierów.

– Niedługo przyniosę ci jakiś prezent – obiecał. – Jak tylko zdobędziemy twierdzę i wezmę na papistach łupy.

– Nie bajdurz. – Uśmiechnęła się szeroko. – Lepiej przynieś coś do jedzenia.

Pocałowała go w policzek i wypchnęła za drzwi. Słyszała dobiegające z góry kroki macochy. Lepiej, by chłopak już sobie poszedł.

Kazik wymaszerował dziarskim krokiem na ulicę średniowiecznego miasteczka. Wciągnął w płuca chłodne, grudniowe powietrze i wystawił twarz na powiew górskiego wiatru. Wzdłuż ulicy stały piętrowe kamienice, przytulone jedna do drugiej, a obecnie gęsto wypełnione kwaterującym wojskiem. Ponad nimi, wysoko nad miastem, wznosiła się potężna góra o ostrych stokach, zwieńczona starą twierdzą. Nad jej blankami powiewały czerwono-żółte papieskie chorągwie. Lux pogroził im w myślach, a potem ruszył w kierunku pobliskiego rynku.

Pluton egzekucyjny złożony z grenadierów – potężnych chłopów z sumiastymi wąsiskami – minął go, nie obdarzywszy nawet jednym spojrzeniem. Kazik zasalutował sprężyście prowadzącemu ich sierżantowi, ale ten nie zwrócił na niego uwagi. Niezrażony, że starsi koledzy go ignorowali, furier ruszył szybko przed siebie i pogwizdywał raźnie. Musiał się pospieszyć, bo słońce wspięło się już wysoko i żołnierze pewnie czekali na swoje dzienne racje.

Na rynku dwaj chłopi wrzucali na wóz rozstrzelanych Francuzów. Skazani na śmierć przez generała Dąbrowskiego nieszczęśnicy już w areszcie zostali odarci ze wszystkiego, co cenne. Na plac przyprowadzono ich boso i w samych koszulach – poszarpanych kulami i zbryzganych krwią. Lux nie poświęcił trupom wiele uwagi. Zauważył tylko, że jeden z zabitych doboszów był Murzynem. Kula zgruchotała mu szczękę i przez ziejącą w niej wielką dziurę groteskowo wystawał język.

– Niech będzie pochwalony! – Kazik ukłonił się stojącemu przy wozie i mamroczącemu modlitwę żołnierzowi.

Ksiądz Skwarski skinął mu w odpowiedzi, nie przerywając ostatniej posługi. Nakreślił każdemu zabitemu znak krzyża na czole, wzdychając przy tym ciężko. Duchowny nosił się jak zwykły piechur, bo w republikańskiej armii kapelani nie powinni służyć. Jeśli już się na to decydowali, robili to na własną prośbę i nie cieszyli się z tego powodu żadnymi przywilejami. Chłopak zauważył, że ksiądz lekko się chwieje, a oczy ma okropnie przekrwione. Udało mu się zatem wczoraj dorwać do jakiejś beczki wina. Stary pijanica miał dobrego nosa – potrafił wywęszyć ukryty alkohol i wydobyć go nawet spod ziemi.

Kwatermistrzostwo zajmowało austerię na obrzeżach miasteczka. Kazik dotarł tam po krótkim marszu i z impetem wpadł do środka, rozpychając się między żołnierzami wszystkich trzech batalionów Pierwszej Legii. Z tłoku wywnioskował, że dotarły tu zmarznięte i głodne czujki, które nocą patrolowały okolicę oraz pilnowały dróg prowadzących do republiki San Marino i papieskiego miasta Urbino. Wojacy próbowali wepchnąć się do karczmy, by ogrzać gnaty i dostać coś ciepłego do jedzenia.

W życiu trzeba umieć używać łokci – pomyślał Kazik, wpychając się przed jakiegoś niepozornego strzelca, a potem przeciskając między potężnymi grenadierami.

Zatrzymał się na chwilkę przy trzech fizylierach z zielonymi wyłogami mundurów, które oznaczały, że żołnierze należą do tego samego batalionu co on. Dwaj z nich wyglądali niemal identycznie. Krępe i silne chłopaki o zaciętych gębach polskich chłopów. Bliźniaki Antoni i Anzelm Kura z Galicji. Towarzyszył im gefrajter Stachowski, ścigany na terenach zaboru rosyjskiego za morderstwo carskiego urzędnika i grabież.

– Czołem, wiara! Górale się pokazali? – zagaił furier.

– Sukinsyny – mruknął Stachowski. – Siedzieli w krzakach przy drodze. Wyrżnęliby nas, gdyby kapitan nie kazał wysłać kilku chłopców w awangardzie. I tak stary Kobacki oberwał tasakiem w łeb i ducha na miejscu wyzionął. A pięciu chłopców Włosi pokiereszowali śrutem, bo walili do nas jak do kaczek – ładunkami na ptactwo.

– Ale gówno to rebellom[6] dało – dodał Antoni. – Ruszyli my na nich z marszu, bez ładowania, i wzięli ich na bagnety. Kilku zwiało, bo ciemno było jak diabli, ale resztę my wykłuli. Będzie ze dwa tuziny zawszonych makaronów wysłanych na tamten świat.

– Znaczy u nas pięciu rannych i jeden zabity? – upewnił się chłopak. – Rannych zabrali już do Rimini?

– Aha. – Stachowski skinął głową. – Skołuj nam coś mocniejszego, Kazik. Gnaty musimy rozgrzać.

Młodzieniec klepnął gefrajtra w ramię i kazał mu czekać z bliźniakami przy składach, na tyłach karczmy. Cała trójka naburmuszyła się, że goni ich do roboty, ale żaden nie śmiał się postawić. Furier mógłby się zemścić i pominąć buntownika przy rozdziale wódki lub mięsa.

Lux wszedł głębiej w tłum. Zatrzymał się przy kontuarze, za którym krzątało się dwóch wydających prowiant pomocników kwatermistrzów. Zasalutował im służbiście. Łaskawie wpuszczony, przeszedł na zaplecze austerii. Zastał tam pogrążonych w pracy dwóch kwatermistrzów legionowych, Antoniego Caccianiga i Giuseppe Rebuffa. Od tego pierwszego, wesołego grubasa o rumianej twarzy, uczył się włoskiego. Drugi z kolei uchodził za niechętnego Polakom. Siedział przy stole i pilnie notował w księgach wydaną żywność. Nawet nie spojrzał na furiera, tylko od razu zażądał podania numeru kompanii.

Kazik przewrócił oczami. Pewnie przez zamieszanie z oblężeniem twierdzy San Leo zamiast kwatermistrza batalionowego obsługiwali dziś osobiście kwatermistrze legionowi, najwyżsi rangą. Musiał zapomnieć o machlojkach z zaprzyjaźnionymi, polskimi funkcjonariuszami intendentury. Z tymi cholernymi Włochami trudniej się dogadać.

– Jakie są stany? – warknął Rebuff.

– Jeden piechur poległ w nocy, czyli jest stu dziewiętnastu, z czego stu osiemnastu w obozie, a jeden odesłany do szpitala – gładko skłamał Polak.

– Jeśli bierzesz żarcie na martwe dusze, staniesz przed plutonem egzekucyjnym – ostrzegł Rebuff.

– Casimiro to uczciwy chłopiec. – Caccianiga uśmiechnął się. – Wypisz mu kwit na stu osiemnastu.

Kazik odpowiedział uśmiechem. Nigdy nie brał na „martwe dusze” – wiedział, czym to grozi. Za to zawsze fałszował liczbę chorych i rannych, bo tych nie sposób było się doliczyć – szczególnie, gdy wojsko stało rozrzucone na dużym obszarze.

– Panowie kochani, dorzućcie coś dla weteranów, którzy całą noc walczyli z rebelią. Zziębnięci, przemoczeni i głodni, cierpią katusze dla wolności waszej ojczyzny. Krew przelewają dla was, a wy trzymacie ich o chlebie i wodzie. Okażcie serce starym żołnierzom.

– Wódki się zachciewa, co? – syknął Rebuff. – Krew przelewają? Dobre sobie! Rabują i gwałcą, ledwie oczy od nich odwrócić. Masz tu przydział i precz mi z oczu, gówniarzu. Ani butelki ponad normę! Następny!

Chłopak pieczołowicie sprawdził wypisany dokument i podpisał się w księdze. Funkcję zawdzięczał właśnie temu, że potrafił czytać i pisać – w czterech językach. Do tego świetnie radził sobie z liczeniem. Miał do tych spraw wrodzony talent. Z nauki obcej mowy czerpał prawdziwą przyjemność.

Giuseppe Rebuff wyrwał mu pióro i odgonił niczym natrętną muchę, a gruby Włoch wstał i odprowadził furiera do wyjścia. Przeszedł z nim do pomieszczeń magazynowych, gdzie nadzorował wydanie prowiantu przez pomocników. Kazik rzucił worki z jedzeniem i beczułkę z winem trzem fizylierom czekającym na niego na tyłach karczmy. Gdy potem napełnił własny mantelzak[7], Caccianiga wziął go pod rękę i odciągnął w kąt. Aż nadto czule pogładził chłopaka po policzku i wrzucił do jego worka jeszcze dwie butelki wina, kamionkowy flakon gorzałki, a na koniec – pokaźny pakunek zawinięty w elegancką, białą ściereczkę.

– To spory kawałek soczystej pieczeni baraniej, którą komisarz ordynator cisalpiński przesłał w prezencie dla sztabu dywizji – wyjaśnił szeptem. – Obywatel komisarz Luigi Gazzari życzy sobie pojednania z polskimi oficerami. Niepotrzebne są przecież te niesnaski wśród sojuszników, prawda? Zapomniał tylko o prostych żołnierzach... Ale ja podzieliłem pieczeń na porcje. Zjedzcie sobie, chłopaczki moje.

Złapał kaprala za policzek i uszczypnął go weń soczyście. Furier zasalutował i odwrócił się, by na odchodnym dostać jeszcze zalotnego klapsa w pośladek. Zacisnął zęby i wyszedł, zachowując stoicki spokój. Sądząc po ciężarze mantelzaka, dostał w prezencie z pięćdziesiąt uncji mięsa. Za coś takiego zbierałby klapsy przez cały dzień, ba!, dałby się nawet pocałować panu Antoniemu.

Czym prędzej pognał dróżką prowadzącą w dół, ciągnąc za sobą trzech fizylierów. Ich ponure gęby pojaśniały, gdy wręczył Stachowskiemu flaszkę wódki. Wszyscy byli więc zadowoleni. Kazik cieszył się, że nie musi targać ponad pięćdziesięciu chlebów, worka cebuli i marchwi oraz beczułki wina, a fizylierzy – że we trzech osuszą flaszeczkę.

Zostawili za sobą miasteczko i groźną twierdzę pełną papieskiego wojska. Minęli odchodzącą na południe drogę do Urbino, której pilnowali grenadierzy, i po paru minutach dotarli do skrzyżowania z traktem na San Marino. Kawałek dalej, w małej wiosce, znajdowała się kwatera główna generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Lux bał się trochę naczelnego wodza. Jego potężna sylwetka budziła taki sam respekt jak rządy, które utrzymywał silną ręką. Jeszcze większą grozę budził w Kaziku major Chłopicki, od którego dostanie po łbie, jeśli spóźni się z rozdziałem racji dla kompanii. Przyspieszył kroku, by po kolejnych paru minutach dotrzeć do zaimprowizowanego obozu Drugiego Batalionu, rozłożonego wzdłuż drogi do Veruggio.

Żołnierze kulili się w lichych szałasach lub ogrzewali przy niewielkich ogniskach. Nad płomieniami kilku z nich kiwały się blaszane kociołki z cienką zupą. Wiatr co chwilę rozganiał tumany dymu z wilgotnego, ledwie tlącego się drewna. Śnieg nie padał, a zima była cieplejsza niż w Polsce, ale obozowanie w grudniu w szałasach pozbawionych nawet lichej słomy nie należało do przyjemności. Mimo kiepskiej atmosfery żołnierze Pierwszej Kompanii powitali swojego furiera radosnymi okrzykami. Kazik ukłonił się im i pomaszerował prosto do namiotu kapitana.

Piotr Bazyli Wierzbicki przyjął go zakutany w ciężki płaszcz i z oficerskim halsztukiem[8] nieregulaminowo naciągniętym aż na twarz. Na lewym naramienniku oficera błyszczały cztery gwiazdki – oznaka kapitana. Na głowie nosił granatową rogatywkę, ozdobioną srebrnym kordonem z kutasem zakończonym kiwającym się bulonem. Zbył meldunek wyprężonego Kazika niedbałym machnięciem i kazał mu rozdzielić prowiant. Dowódca kompanii był tylko cztery lata starszy od furiera i wąs ledwie mu się sypał. Mimo młodego wieku miał już spore doświadczenie bojowe i słynął ze zdecydowania. Zdarzało mu się lekceważyć regulaminy i drogę służbową, ale uważano go za dobrego oficera. A prości żołnierze doceniali, że wolał cierpieć z nimi niewygody, a nie, jak większość wysokich szarż, grzać się u boku generała. Kazik nagrodził go za poświęcenie – i przede wszystkim za to, że kapitan słowem nie wspomniał o jego nocnej nieobecności – kawałkiem pieczeni i dodatkową butelką wina.

– Słuchajcie no, kapralu. – Wierzbicki przywołał Luxa już po rozdzieleniu żywności. – Mam dla was dodatkowe zadanie. I to bojowe!

– Służba, panie kapitanie! – Lux wyprężył się jak struna.

– Ktoś musi zanieść jedzenie i picie plutonowi kapitana Walentego Borowskiego – oznajmił krótko Wierzbicki. – Furier z jego kompanii nażarł się zepsutego żarcia i wylądował wczoraj w lazarecie.

– Tak jest. – Piechur nawet ucieszył się z rozkazu, bo trafiała się kolejna okazja, by wycyganić coś z magazynów. – Proszę tylko o napisanie upoważnienia dla kwatermistrzostwa, bo dziś wydają makaroniarze i bez kwitów...

– Zaraz dostaniesz dokument. – Kapitan zadrżał z zimna, po czym postawił kołnierz płaszcza. – Walenty z grupą strzelców celnych[9] podszedł pod samą twierdzę. Mają nękać papistów ogniem ze specjalnej broni – gwintowanych fuzji. Musisz bardzo uważać, bo prócz szwajcarskiej załogi za murami fortecy w okolicy działa kilkuset górali – ponoć świetnych myśliwych. Przeskakuj od drzewa do drzewa, chyłkiem, o tak.

Wierzbicki pochylił się i ugiął kolana. W tej absurdalnej i dziwacznej pozie okrążył własny namiot, zataczając się dodatkowo i robiąc uniki przed wyimaginowanymi kulami. Kazik nie wytrzymał i parsknął śmiechem. Dawno nie widział czegoś takiego, nawet pijany ksiądz Skwarski nie odstawiał podobnych cyrków. Kapitan nie był jednak skory do żartów, więc bez namysłu walnął chłopaka pięścią w brzuch. Niezbyt mocno, ale wystarczająco, by furier z jękiem zgiął się wpół.

– O tak. Widzę, że zaczynasz łapać – mruknął oficer. – I nie śmiej się jak ostatni dureń, tylko słuchaj, co do ciebie mówię. Od tego może zależeć twoje zakichane życie. Zrozumiałeś, jak masz się przemieszczać pod ostrzałem?

– Tak jest, panie kapitanie – stęknął Lux.

– Dobrze. Walenty Borowski i jego ludzie czają się gdzieś na linii tamtych drzew, może trochę na południe. Nie wiem. Myślę, że jakoś ich znajdziesz. Zajęli pozycje jeszcze w nocy i pewnie są głodni. Pobierzesz prowiant i zaniesiesz im. Aha, masz z powrotem to wino i mięso. Oddaj je Borowskiemu, niech rozdzieli między swoich ludzi.

Kazik zasalutował i odebrał podany pakunek. Skoro Wierzbicki jest głupi – czy tam szlachetny, na jedno wychodzi – proszę bardzo. Furier poczuł się nawet trochę urażony, że jego dar został odrzucony i tak zwyczajnie przekazany prostym żołnierzom. Kto tam trafi za oficerami? Zamiast zachowywać się normalnie, we wszystkim kierowali się cholernym honorem i innymi, wydumanymi i głupimi przymiotami. Powinni dbać przede wszystkim o siebie i własny interes. Lux już dawno zauważył, że oficer żył tym krócej, im bardziej był natchniony i pozbawiony przywar. Honorowi rycerze – bohaterowie uważający się za nowego Zawiszę Czarnego – ginęli w niepotrzebnych i pozbawionych sensu pojedynkach. Albo na czele oddziału, w marszu pod huraganowy ogień wroga. Albo z głodu, oddając własne racje. Albo ratując przyjaciół. Durnie.

Kazik już dawno obiecał sobie, że jego działaniom zawsze przyświecać będzie stara francuska maksyma: Charité, bien entendue, commence per soi-même[10].

Okna na piętrze Pałacu Królewskiego w Neapolu pokryła para wodna, buchająca z wiader wnoszonych przez łaziebne. Dwie wielkie cynowe balie stały obok siebie na środku sali. Rozłożono przed nimi puszyste futra, by szykujące się do kąpieli kobiety nie musiały stąpać boso po kamiennej posadzce. Ściany buduaru zamienionego na łaźnię pokryte były wielkimi zwierciadłami. Także one natychmiast zaparowały, optycznie zmniejszając pomieszczenie. Jedna ze służebnych dorzuciła kilka szczap do wbudowanego w róg komnaty kamionkowego pieca. Następnie, kłaniając się, wycofała się do drzwi. W sali zrobiło się jeszcze goręcej.

Jej wysokość Maria Karolina, królowa Neapolu i Sycylii[11], niedbale zrzuciła jedwabny peniuar – natychmiast podniesiony przez jedną z łaziebnych – i całkiem naga przemaszerowała przez buduar. Zanim weszła do wanny, poprawiła jeszcze upięte włosy, by się nie zamoczyły. Syknięciem nakazała służebnej zawinąć wokół nich ręcznik. Lubiła gorące kąpiele – szczególnie zimą, gdy rozgrzewały starzejące się ciało – ale mycia włosów unikała z przyczyn zdrowotnych. Mokrą głowę łatwo było przeziębić w przestronnych i wietrznych korytarzach pałacu. Poza tym włosy niemal zawsze pozostawały ukryte pod wysoką, białą peruką. Nie było sensu myć ich częściej niż raz w miesiącu.

Służące rozbierały towarzyszącą jej damę, lady Hamilton. Aż dwie osoby musiały rozsznurowywać jej gorset. Brytyjska piękność, najbliższa przyjaciółka neapolitańskiej królowej, nie cierpiała tego ciasnego i niewygodnego elementu bielizny. Wolała gęste zwoje luźnych sukien i podomek, udrapowanych na wzór antycznych strojów. Sama nawet wprowadziła na nie modę i teraz każda dama w Europie chciała wyglądać tak powabnie i dostojnie jak lady Hamilton, znana jeszcze kilka lat temu pod mniej szlachetnym nazwiskiem Emmy Hart. Nawet ona jednak musiała czasami wkładać suknię bardziej oficjalną, gdyż jako żona brytyjskiego ambasadora nie mogła paradować po królewskim pałacu w strojach, które uwielbiała jako tancerka i modelka.

Maria Karolina z przyjemnością patrzyła na stopniowo ukazujące się ciało przyjaciółki. Emma była kilkanaście lat młodsza od pięknej niegdyś władczyni. Nadal promieniała dziewczęcą jeszcze urodą – w przeciwieństwie do przygasającej już Marii. Odkąd tancerka i muza malarzy zamieszkała w Neapolu i zbliżyła się do królowej, jej sylwetka mocno się zaokrągliła. Monarchini z zadowoleniem zauważyła, że puszystość dodawała Emmie uroku. Jej arystokratycznie małe piersi, zgodne z antycznymi wzorcami urody, wreszcie zyskały godną oprawę w łagodnie zaokrąglonych ramionach i lekko wydętym brzuszku. Doprawdy, lady Hamilton dojrzała na królewskim dworze.

– Wyglądasz na zmartwioną, moja kochana – powiedziała Emma, powoli zanurzając się w wannie.

Leżały teraz naprzeciw siebie, a dwie łaziebne nacierały każdą miękkimi ściereczkami, by rozgrzać i ujędrnić skórę. W kolejce czekała bateria balsamów i wonnych olejków, ustawionych na stoliku w barwnych flakonikach z ciętego kryształu.

– Znów kłopoty. – Królowa westchnęła. – Wszystko przez przeklętych Francuzów. Niech ich piekło pochłonie.

Emma pokiwała głową ze zrozumieniem. Jej wysokość nienawidziła Francuzów, odkąd ścięli jej ukochaną siostrę, a swoją królową – Marię Antoninę von Habsburg-Lothringen. Zwalczała ich z niezwykłą energią i bezwzględnością. Do akcji posyłała nie tylko oddziały wojska, ale przede wszystkim zamachowców uzbrojonych w sztylet i truciznę. Królowa nie wahała się przed niczym, by zniszczyć zwolenników republiki, a utrzymać monarchię i absolutyzm. Także w królestwie Neapolu bez skrupułów rozprawiała się z bojownikami o wolność ludu. Rewolucjoniści płonęli na stosach, wisieli na szubienicach i ginęli od kul plutonów egzekucyjnych. Maria Karolina nie miała dla nich żadnej litości. Skazanym zawsze odmawiała prawa łaski.

– Spójrz na to. – Wskazała na stolik przed lustrem, na którym, pomiędzy grzebieniami i szkatułkami z biżuterią, leżał pokaźny stos papierów. – Meldunki od stronników i szpiegów.

– Dyrektoriat znów knuje? – domyśliła się Emma.

– Już nie tylko knuje. Armia cisalpińska wtargnęła na tereny należące do Państwa Kościelnego – odparła władczyni. – Kierują się na papieską twierdzę w San Leo. Teraz pewnie już ją oblegają.

– Mówiłaś, że to tylko banda źle uzbrojonych i tchórzliwych obwiesi. – Była tancerka skinęła na łaziebną, by podała jej kielich wina. – Wyślij wojsko, by wsparło papieża. Pod pretekstem ochrony wiary, obrony miejsc kultu. Wszyscy wiedzą, co wyprawiają żabojady. Rabują kościoły, mordują księży, niszczą przydrożne krzyże i sadzą w ich miejsce „drzewka wolności”. Masz pełne prawo bronić świętej wiary.

– Ha! I kto to mówi? Protestantka radzi mi ratować papieża – parsknęła królowa. – Wiem, że mam pretekst do ataku, do wsparcia Państwa Kościelnego, ale nie mogę tego zrobić. To byłoby równoznaczne z wypowiedzeniem wojny Francji, a jesteśmy na to za słabi. Jeszcze. Na razie kazałam przesunąć wojska ku granicy. Jutro mój mąż ogłosi kolejny pobór. Wzmocnimy się, poczekamy.

– Może papież własnymi siłami poradzi sobie z republikanami? – zastanawiała się Emma. – Przy twoim drobnym wsparciu, rzecz jasna. Wyślij mu oficerów, szpiegów... Może żołnierzy w przebraniach Gwardii Szwajcarskiej?

– Twoja śliczna główka dobrze pracuje, moja kochana. – Monarchini rozparła się wygodnie i przymknęła oczy. – Już to zrobiłam. Dziesiątki ochotników są w drodze do Rzymu. Niestety, armia papieża ma marne szanse. Poza batalionami Szwajcarów składa się głównie z bogobojnych chłopów i górali. A armia cisalpińska dysponuje nie tylko własnym wojskiem, ale też oddziałami kondotierów.

– Najemnicy? – zdziwiła się Emma. – A więc można ich przekupić!

– Próbuję to zrobić. Moi agitatorzy już są na miejscu i obiecują kondotierom fortuny i awanse w zamian za przejście na moją stronę. Niestety, najemnicy tytułują się wojskiem augzyliarnym, czyli wspierającym.

– Co to znaczy?

– Walczą z pobudek ideologicznych i odżegnują się od bycia kondotierami. Wydaje się im, że bijąc monarchistów, niosą Italii wolność. Nie wiedzą, że są tylko narzędziem w łapach tego małego, młodego generała...

– Bonapartego?

– ...który użyje ich do podbicia Rzymu, a potem pośle do diabła. Francuzi wysługują się nimi, by zagarnąć bogactwa Italii. Cholerny Dyrektoriat, cholerna Francja! Tumanią wszystkich hasłami o równości, wolności i braterstwie, a tak naprawdę knują, jak podbić Europę. Ograbić ją, zgwałcić! Zabiję ich wszystkich – wycedziła przez zęby Maria Karolina.

Zanurzyła się, mocząc ręcznik chroniący włosy. Po chwili wyprostowała się i prychnęła z wściekłości.

– Nie denerwuj się tak, złotko. – Emma uniosła pulchną nóżkę, by łaziebne miały czym się zająć. – Czy ci najemnicy naprawdę są tak groźni?

– To Polacy. – Królowa westchnęła. – Armia nieistniejącego państwa. Weterani, desperaci i szaleńcy, którzy szukają wolności ojczyzny w innych krajach. Niebezpieczni żołnierze, lepiej byłoby mieć ich po swojej stronie.

– Niestety, są po przeciwnej.

Władczyni uśmiechnęła się do ulubienicy. Jej surowa twarz na chwilę się rozpromieniła i przybrała dobrotliwy wyraz. Emma wiedziała, że to pozorna łagodność. Pod jej maską krył się spryt i bezwzględność. Ci, którzy lekceważyli królową, szybko trafiali na tamten świat. Tylko ktoś taki jak ona mógł pokonać potężną i złą Francję – córa Habsburgów, Austriaczka na włoskim tronie.

– Czeka cię wielka przyszłość, moja pani – powiedziała tancerka zmysłowym głosem, po czym niedbałym gestem odgoniła łaziebne. – Zatańczę dla ciebie.

Nie czekając na zgodę jej wysokości, wstała, wijąc się zmysłowo. Uniosła ręce wysoko nad głowę, jakby sięgając po coś, a jej biodra zaczęły zataczać kręgi. Obróciła się raz i drugi, woda pryskała na wszystkie strony. Emma zaczęła wyginać się w akrobatycznym, pantomimicznym układzie, z którego słynęła niegdyś w całej Europie. Z rozgrzanej, zarumienionej skóry unosiły się smugi pary. Królowa zachichotała jak podlotek. Oto pląsała dla niej najpiękniejsza, niegdyś najbardziej pożądana tancerka świata. Monarchowie wszystkich krajów także i dziś zabijaliby się, by móc podziwiać ją nagą.

Emma postawiła stopę na krawędzi wanny i przechyliła się w tył, w niewiarygodny sposób. Jej piersi i biodra kołysały się nieustannie hipnotycznym ruchem. Nagle oparła obie dłonie o dno wanny i wykonała salto, lądując miękko na futrach. Ukłoniła się klaskającej radośnie Marii Karolinie i powolnym, zmysłowym krokiem podeszła do niej. Usiadła na krawędzi wanny.

– Napijesz się wina, kochana? – spytała. – A może wymasować ci plecy?

– Chodź, żmijko, wymasuj moje stare, zwiędłe ciało – odparła władczyni, objęła żonę ambasadora i przyciągnęła ją do siebie.

Emma z piskiem wpadła do wody. Obie kobiety śmiały się głośno i przepychały, chlapiąc mydlinami na wszystkie strony. Wreszcie Maria Karolina cmoknęła przyjaciółkę w usta i wypchnęła z wanny. Na koniec klepnęła ją w pośladek, aż trzasnęło.

– Dosyć zabaw, muszę zająć się moim królestwem – oznajmiła. – Natrzemy się olejkami i jazda do pisania rozkazów.

– Wymyśliłaś, co zrobić z Polakami?

– Tak, złotko. – Monarchini uśmiechnęła się groźnie. – Zniszczę ich.

Otwory strzelnicze dwóch przysadzistych baszt, wzniesionych na krańcach muru fortecy, zdawały się spoglądać z wysokości na wspinającego się po stoku furiera. Podejście było strome i upiornie męczące, a ogrom budowli zdawał się przygniatać piechura. Co jakiś czas powietrzem wstrząsał huk. Nie wiedząc, skąd i do kogo strzelano, Kazik za każdym razem rzucał się na ziemię. Wreszcie postanowił poruszać się chyłkiem, od drzewa do drzewa – tak jak radził kapitan Wierzbicki.

Furier targał na plecach mantelzak pełen wiktuałów przeznaczonych dla strzelców. Oczywiście, zanim ruszył pod twierdzę, zatrzymał się w miasteczku i wręczył Sofii bochenek, kilka marchwi, trochę octu, mąki i ryżu oraz połowę pieczeni podarowanej mu przez kwatermistrza. W zamian otrzymał całusa, ale tylko w policzek, bo obok stała macocha dziewczyny. Ta jednak nie tylko nie protestowała przeciwko tej czułości, lecz sama prawie rzuciła się żołnierzowi na szyję. Polak liczył więc, że po powrocie uda mu się zatrzymać u niemalże już oficjalnej narzeczonej i po raz kolejny zdobyć coś więcej niż tylko całusa.

Od samego wspomnienia rozchylonych zachęcająco ust, zmrużonych powiek, spod których błyszczały czarne oczy, białej skóry i ciemnych brodawek wieńczących małe piersi poczuł przyjemne mrowienie – nie tylko na plecach. Na chwilę zapomniał o czających się na blankach zamku góralach z myśliwskimi fuzjami i o mierzących w dół lufach armat. Wyprostowany ruszył sztywno przed siebie, w myślach zanurzając twarz we włosach Sofii.

– Qui vive?![12] – Z zamyślenia wyrwało go zawołanie wartownika.

– Swój! – odparł bez wahania po polsku. – Furier z żarciem!

– No, wreszcie. – Strażnik wychylił się zza najbliższego drzewa. – Chodź no tu, bratku.

W garści ściskał karabin z nasadzonym bagnetem. Otok jego czapki i wyłogi munduru były w tym samym zielonym kolorze, a więc służył w batalionie Kazika. Wyszczerzył do niego popsute, upiornie żółte zęby i przyjacielsko objąłramieniem.

– Gdzie kapitan? – rzeczowo spytał chłopak.

– Na awanpoście[13], ać kilka kroków stąd. A masz może wódkę? Zmarźli my jak cholera.

– Mam. Ale oddam dowódcy. Muszę się rozliczyć z towaru.

Kapitan Walenty Borowski siedział z trzema strzelcami w pobliskim wykrocie. Oficer, niespełna trzydziestoletni, przystojny i dobrze zbudowany mężczyzna, spokojnie palił faję. Nie wyjmując jej z ust, odezwał się do Kazika:

– Sierżant ze zmianą? Przysłali cię na nasze miejsce? A gdzie masz ludzi?

– Niestety, panie kapitanie, melduję, że jestem tylko furierem. Z prowiantem.

– Co, do kurwy nędzy, wyobraża sobie ten Chłopicki? Że będę tu konsystował do usranej śmierci? Amunicja nam się kończy, ludzie zmarznięci i głodni, w dupę jego mać! – klął kapitan, nadal zaciskając zęby na cybuchu. – Cholerne Szwajcary pukają do nas na okrągło. Cud, że nikogo nie trafili. Na każdą naszą kulę od razu odpowiadają dwudziestoma. Dobrze się pilnują i rzadko który gębę na blankach pokazuje. I jak tu walczyć? A gdzie sapery, które miały kopać aprosze[14]? Dąbrowski obiecał przysłać Włochów z łopatami, ale jakoś żadnego nie widzę. Jak jenerał zamierza zdobyć tę twierdzę, nawet nie zacząwszy prac oblężniczych? A gdzie artyleria? To co, mam z kilkoma strzelcami wypukać całą załogę?

Kazik wzruszył ramionami i bez słowa wręczył oficerowi flaszę wódki. Kapitan wyjął korek zębami i pociągnął dwa łyki wprost z butelki. Siedzący obok strzelec skończył właśnie nabijać karabin, wylazł z wykrotu i kucnął za pniem zwalonego drzewa. Celował przez chwilę, po czym pociągnął za spust. Kurek z krzemieniem trzasnął w panewkę i broń gruchnęła głośno. W powietrzu rozszedł się siarkowy smród palonego prochu. Wszyscy przez chwilę patrzyli na pnące się nad nimi mury twierdzy. Po kilku sekundach w otworach strzelniczych błysnęło parę ogników z luf muszkietów i blanki okryły się chmurkami dymu. Żołnierze skulili się w wykrocie, tylko

kapitan nawet nie drgnął. Pociski zagwizdały niedaleko. Jedna z kul pacnęła głucho w pień drzewa.

– Patałachy – mruknął Borowski. – Ech, Pietrek, chyba któregoś trafiłeś, bo szybko zaczęli strzelać.

– Sie wie, panie kapitanie – oznajmił strzelec. – Widziałem, jak fiknął koziołka, musiał dostać.

– Widzicie, kapralu, jakich mam strzelców celnych? – Oficer mrugnął do Kazika. – Z pięciuset kroków potrafią wystrychować[15] nieprzyjaciela, który ledwie na mgnienie oka pojawi się na blankach. A wszystko dzięki tym karabinom z gwintem – to broń przyszłości. Chodź no tu, Pietrek! Dawaj kubek, naleję ci do pełna. Zasłużyłeś.

– Piękna robota, panie kapitanie, aż miło popatrzeć. – Warszawiak uśmiechnął się szeroko i zaczął rozdawać żołnierzom żywność.

Okazało się, że za drzewami jest ich jeszcze siedmiu. Na każdego wypadało po pół bochenka pagnotte – okrągłego, włoskiego chleba. Do tego jedna czwarta pinty wina, czyli tak zwany kielich mediolański, oraz mały kieliszek wódki. Do tego powinni dostać mięso, warzywa i ocet, ale zamiast nich intendentura wydała po solidnym plastrze wędzonej słoniny i główce surowej cebuli. Kazik uszczknął z przydziału to i owo dla siebie – włącznie z całością ryżu, którego żołnierze na pozycjach oblężniczych i tak nie mieli jak ugotować. Furier zamierzał zanieść Sofii skradzioną żywność na kolację. Tylko przez mgnienie oka miał wyrzuty sumienia, ale okradanie kompanów było chlebem powszednim każdego kwatermistrza, więc szybko zapomniał o głupich rozterkach.

Kapitan pociągnął kilka razy z butelki, a z każdym łykiem robił się bardziej gadatliwy. Gniew i żale mu minęły, więc zaczął opowiadać o pulchnej matronie z wielkimi cyckami, u której kwaterował sztab Dąbrowskiego. Strzelcy na czas posiłku wstrzymali ogień i zgromadzili się w wykrocie. Furier pociągnął z krążących butelek najpierw łyk wina, potem wódki, a na końcu znów wina. Zrobiło mu się miło i sympatycznie. Któryś z żołnierzy poczęstował go fajeczką nabitą tytoniem. Strzelcy śmiali się z opowieści dowódcy, nic sobie nie robiąc z górującej nad nimi wielkiej twierdzy pełnej wrogów. Młodemu warszawiakowi imponowało ich towarzystwo. To byli w większości moustachus[16], jak zwano we francuskiej armii weteranów – wiarusów. Ci z oddziału Borowskiego walczyli kilka lat temu w insurekcji kościuszkowskiej albo służyli w armiach – austriackiej, pruskiej czy carskiej. Prawdziwi żołnierze, którzy nie bali się patrzeć śmierci w oczy. A teraz traktowali Kazika jak swojego, jak młodszego brata!

Pchnięty jakimś niezrozumiałym impulsem, chwilą słabości albo porywem zmiękczonego przez alkohol serca, sięgnął do mantelzaka i wydobył resztę baraniej pieczeni. Wręczył ją szybko zaskoczonemu kapitanowi, który – zmierzywszy wzrokiem furiera – wzruszył ramionami i nie dopytywał o pochodzenie podarunku. Przekazał go jednemu ze swoich wąsaczy i kazał podzielić. Sam oficer nie jadł mięsa, zadowolił się chlebem i wódką. Młody kapral, któremu kapitan zdążył już zaimponować, nieświadomie zaczął go naśladować. Po chwili dopadły go wyrzuty sumienia, że w tak durny sposób pozbył się mięsa, które zamierzał zjeść sam, ale doszedł do wniosku, że nieświadomie zachował się jak prawdziwy oficer. Okazanie raz na jakiś czas bezinteresownej dobroci nie powinno mu chyba zaszkodzić. Trzeba tylko uważać, by z tym nie przesadzać, bo jak po oddziałach rozejdą się wieści o rozrzutnym i głupim kwatermistrzu, jego kariera może runąć w gruzach.

Żołnierze zjedli i wypili, ale każdy zostawił sobie na później po kawałku chleba. Na polecenie Borowskiego zaczęli z ociąganiem wracać na stanowiska. Kazik trochę żałował, że pewnie zaraz zostanie odesłany do kompanii.

– Chcesz ustrzelić Szwajcara? – Strzelec celnych, na którego wołali Pietrek, przyjaźnie szturchnął go w ramię. – Chodź, młody, nauczę cię, jak się wali z karabinu tak, by trafić wroga.

Furier, ożywiony wypitym alkoholem, poderwał się energicznie, gotowy do akcji. Strzelec też wstał i oparł fuzję kolbą o ziemię. Otarł wierzchem dłoni usmarowane tłuszczem usta i wąsiska, po czym sięgnął do wiszącego u pasa patrontasza[17]. Wyciągnął papierowy ładunek i rozerwał go zębami. Wsypał proch do lufy, ale zamiast wrzucić za nim kulę, wydłubał ją z papieru i zawinął ściśle w niewielki kawałeczek natłuszczonej szmatki wyciągniętej z ładownicy. Dopiero wtedy z pietyzmem wepchnął kulę do lufy i sięgnął po stempel. Zamiast ubić ładunek dwoma szybkimi uderzeniami, wpychał go powoli i z mozołem.

– Idzie o to, by kula ciasno siedziała w lufie – wyjaśnił chłopakowi. – Trzeba ją przepchnąć, ale tak, by nie uszkodzić gwintu. Widzisz, lufa ma w środku skręcające się rowki, inaczej niż muszkiet.

– To one wprowadzają wystrzelony pocisk w ruch wirowy – wtrącił kapitan, ponownie nabijając fajkę. – Dzięki temu kula poleci prosto tam, gdzie się ją wyceluje i uderzy z większym kopnięciem.

Strzelec pociągnął Kazika do zwalonego pnia. Oficer dołączył do nich, ale zamiast kucnąć za drzewem, usiadł na nim okrakiem, nic sobie nie robiąc z zagrożenia ostrzałem. Wyciągnął z kabury u pasa rozkładaną lornetę.

– Powiem wam, gdzie strzelać, chłopcy – oznajmił.

– Masz. – Pietrek wręczył młodzieńcowi broń. – Muszka, no ta kulka na lufie, i ta ramka, o tutaj, to są przyrządy celownicze. Ramka jest ustawiona na pięćset kroków, czyli tyle, ile nam trzeba. Musisz teraz tak się ustawić, by ramka, muszka i cel znajdowały się w jednej linii. Przyciśnij kolbę do ramienia, głowa tutaj. Nie bój się ognia z panewki, najwyżej trochę cię przypali i będziesz wyglądał jak chłop z prochem pod skórą, a nie jak baba z taborów. Uspokój oddech, nie wierć się, ramiona oprzyj mocno, widzisz? Karabin zaczyna cię słuchać. Ciągnij spust powoli, powoli. Nie szarp!

Kazik oberwał kilka bolesnych szturchańców, gdy wąsacz poprawiał pozycję furiera ciosami pięści. Widocznie jego tak samo szkolono w austriackiej armii. Lux stłumił wściekłe przekleństwo. Przez tego durnia dorobi się siniaków. Jak będzie wyglądał nagi w łóżku Sofii?

– Czekajże, jeszcze nie strzelaj – rozkazał Borowski. – Tym razem spróbujemy trafić dalej niż w obrońców na blankach. Mój dalekowidz[18] coś mi podpowiedział. Spójrz na budynek zamczyska za murami...

– Mnóstwo dużych i małych okien – mruknął warszawiak.

– W jednym z nich – na samej górze, po lewej – ktoś zapalił lampkę oliwną. Musi być znaczny gagatek, skoro pracuje w dzień przy świetle. Pewnie siedzi nad papierami, znaczy jakiś oficer. Może dowódca obrony? Co jakiś czas pojawia się na tle blasku. Widzisz? Teraz sylwetka zasłoniła światło.

– Tak! Ktoś stał w oknie. – Kazik zamrugał i otarł dłonią załzawione z wysiłku oczy.

– Strzelaj, kiedy powiem. Poczekamy, aż pojawi się po raz kolejny...

Zapadła cisza. Furier uspokoił oddech, przytulił się do kolby, oddychał tylko nosem. Czuł zapach drewna i metalu broni, przede wszystkim jednak nagaru ze spalonego prochu. Ustawił broń tak, że muszka zlała się z ramką celownika i widocznym ledwie jako punkt oknem. Nie spodziewał się udanego strzału, ale wypadało przynajmniej spróbować, wszak prawdziwi wojacy poświęcają mu czas i uwagę. Nie mógł tak po prostu odstawić fuszerki. Skupił się jeszcze bardziej.

Pietrek najpierw chrząknął, a po chwili mruknął, że źle się czuje i musi udać się na stronę. Z przekąsem dodał jeszcze, że włoska wódka zawsze mu szkodzi. Pewnie kwatermistrze kupują ją od miejscowych Żydów, a ci wszak gorzałę nagminnie fałszują.

Kapitan siedział nieruchomo z lunetą przyklejoną do oka. Gdzieś niedaleko strzelcy celni zaczęli pojedynczo pukać. Odpowiedziały im liczne muszkiety obrońców i kule zagwizdały w lesie pozbawionym liści. Borowski nic sobie z tego nie robił, Lux też nie śmiał nawet drgnąć. Mijały minuty.

– Cel – szepnął oficer. – Pal!

Kazik powoli pociągnął za spust, uważając, by nie rwać broni i nie zmieniać ustawienia lufy nawet o źdźbło. Trzask opadającego kurka wręcz go zaskoczył. Ułamek sekundy później eksplodujący proch na panewce zupełnie oślepił furiera. Kolba mocno kopnęła go w ramię. Wrzasnął z bólu i przerażenia, poleciał w tył i z impetem usiadł na ziemi. Na szczęście nie narobił sobie wstydu i nie upuścił broni.

– Hm – mruknął Borowski, kontemplując cel za pomocą blaszanego dalekowidza. – Wygląda na to, że trafiłeś! Coś się tam poruszyło i światło zgasło. Brawo, chłopaku!

Z trzaskiem złożył lunetę, schował ją do kabury i zeskoczył z pnia.

– Jeśli się okaże, że trafiłeś jakiegoś ważnego typa, przedstawię cię generałowi do nagrody – oznajmił lekko. – Masz niezłe oko, wezmę cię do swoich strzelców i wyszkolę na celnego. Zawsze biłbyś się za pierwszą linią i wykonywał niebezpieczne misje na tyłach wroga. Emocje, przygoda i liczne nagrody gwarantowane. To co, pisać wniosek o twoje przeniesienie?

– Dziękuję, panie kapitanie, ale w kompanii fizylierów jest mi całkiem dobrze – odpowiedział Kazik i spłonął rumieńcem. Wiedział, jak to zabrzmiało: „nie chcę się narażać, wolę roznosić żarcie, w spokoju wykradać mięso i wódkę”. Furierowi zrobiło się wstyd, chciał wycofać swoją kategoryczną deklarację, ale tylko zaczął się jąkać. Oficer zmierzył go pogardliwym spojrzeniem. Niejeden z legionowych chłopaków dałby się pokroić za szansę służby w doborowych oddziałach, niejeden marzył o takim honorze.

– Właściwie nie wiem, czy to możliwe, by w tej części zamku był sztab – lodowatym tonem oświadczył obrażony kapitan. – Okno było trochę małe, pewnie to tylko luft jednej z cel. Wiesz, że ten zamek to przede wszystkim papieskie więzienie? W lochach trzymają najbardziej plugawych bandziorów, a w celach na piętrze arystokratycznych heretyków i bogatych buntowników przeciw papieskiej władzy. Pewnie trafiłeś jakiegoś więzionego nieszczęśnika, a może nawet zraniłeś... ducha. Módl się, by twoja kula nie trafiła Alessandra Cagliostro...

– Kogo? – zdumiał się warszawiak.

– Ja ci źle nie życzę, kapralu, ale marny twój los. Cagliostro był jednym z najbardziej znanych magików w tym stuleciu. Zajmował się czarami i alchemią, założył też tajne stowarzyszenie oddające cześć dawnym egipskim bogom. Papież kazał go uwięzić w tym zamku, by dokonał żywota w celi. Magik zmarł dwa lata temu, ale od tamtej pory jego duch ponoć nie opuszcza więzienia.

– Co też pan kapitan mówi – nerwowo parsknął Lux. – Co takiego może mi zrobić jakiś tam duch?

– Może cię zniszczyć. Szczególnie że to wściekły duch czarnoksiężnika, który nie znosi, gdy ktoś zakłóca mu spokój – z marsową miną odparł Borowski. – Dla drania, który jedną nogą stoi w piekle, rzucenie klątwy to tyle, co splunąć.

Kazik poczuł rozlewającą się po piersi falę przerażenia. Przeżegnał się ukradkiem. Nie był specjalnie strachliwy ani zabobonny, ale co innego słuchać opowieści o duchach przy obozowym ognisku, a co innego osobiście narazić się prawdziwemu, choć martwemu czarnoksiężnikowi.

Dowódca parsknął śmiechem, a potem z rozmachem klepnął chłopaka w plecy. Furier w jednej chwili zrozumiał, że oficer żartuje sobie z niego. Zazgrzytał zębami ze złości.

– Wybacz, kapralu, ale nie mogłem sobie odmówić tego dowcipu. – Kapitan uśmiechnął się. – Chodźmy do wykrotu.

Lux opuścił głowę, by ukryć rumieniec. Co za wstyd. Najpierw wyszedł na tchórza, a potem na głupka. Nic dziwnego, że Borowski się z niego naigrywa. Teraz nawet gdyby furier prosił go o to na kolanach, kapitan pewnie nie przyjąłby Kazika do strzelców. Chłopak ruszył za oficerem, który raźnym krokiem zmierzał do kryjówki. Po drodze wyciągnął z kieszeni fajkę i zaczął ją nabijać. Wypuścił ją jednak z ręki, gdy stanął nad krawędzią wykrotu.

– O cholera. Pietrek oberwał – warknął i wskoczył do dziury.

Kazik podbiegł do wykrotu i zsunął się za oficerem. Strzelec, który dał mu spróbować zabawy gwintowanym karabinem, leżał na dnie dziury, twarzą w dół, z szeroko rozrzuconymi rękoma. Kapitan pochylił się nad nim i przewrócił na plecy. Mężczyzna miał twarz nabrzmiałą i zaczerwienioną, oczy szeroko wytrzeszczone, a usta otwarte niczym do wrzasku. Wyglądał jakby umarł z przerażenia, a nie od kuli.

Borowski odsunął się od trupa i potarł nerwowo brodę. Zmarły wyglądał upiornie. Choć oficer widział wielu zabitych, w tym okrutnie okaleczonych cięciami szabli, zadźganych bagnetami, porozrywanych armatnimi kulami, to tak okropnego wyrazu twarzy nieboszczyka jeszcze nie zdarzyło mu się oglądać. Lux stał obok, dygocząc ze zgrozy. Co się stało temu nieszczęśnikowi? Obaj wiedzieli, że nie poległ od papieskiej kuli, bo na jego mundurze nie dostrzegli śladów krwi. Furier odruchowo spojrzał w tył, na wznoszący się wysoko zamek. Czy mu się wydawało, czy w oknie znów rozbłysło światło?

– Chryste! – gdzieś niedaleko rozległ się przeraźliwy wrzask.

Kapitan wyskoczył z wykrotu, a Kazik za nim. Nie spieszyło mu się, by pomóc. Po prostu wolał nie zostawać sam z martwym żołnierzem.

Przemknęli między drzewami i wpadli na skulonego strzelca, który dopiero co krzyknął. Mężczyzna wymiotował głośno, kaszlał i prychał. Twarz miał purpurową z wysiłku, a usta umazane w wymiocinach. Klęczał przed obrzydliwą kałużą z mieszanki przeżutego jedzenia i przetrawionego wina. Warszawiak ze zgrozą spostrzegł, że treść żołądka mężczyzny opalizuje, a właściwie lekko świeci.

– Co się dzieje? Co ci jest? – Borowski potrząsnął ramieniem strzelca.

Ten nie odpowiedział, tylko ciężko runął przed siebie. Jako że stali na pochyłym stoku, żołnierz obrócił się i zaczął staczać w dół. Kapitan nie próbował go łapać, bo piechur był już martwy, wzrok miał nieruchomy. Przekoziołkował po wertepach, aż wreszcie zatrzymał się na kępie uschniętych krzaków.

Na murach zagrzmiała karabinowa salwa. Obaj sparaliżowani zgrozą mężczyźni nie próbowali się nawet schować przed ostrzałem. Stali i patrzyli na siebie w oszołomieniu.

– To ten czarownik – wyjęczał Kazik. – Cagliostro.

– Gówno tam czarownik – warknął kapitan. – Czary nie zabijają.

Obrócili się na pięcie. Z trzaskiem gałęzi coś leciało z góry, taranując krzaki na swej drodze. Lux sięgnął do boku i wyszarpnął z pochwy krótką, szeroką szablę piechoty, będącą faktycznie tasakiem do cięcia faszyny. Borowski wyszarpnął zza pasa pistolet i odciągnął kurek. Obaj jednak szybko opuścili broń. Do ich stóp stoczył się kolejny martwy strzelec. Ten też miał twarz czerwoną i wytrzeszczone oczy, a mundur umazany wymiocinami mieniącymi się bladozielonymblaskiem.

– Wiara, do mnie! – ryknął kapitan. – Zbiórka!

Odpowiedziały mu zdławione odgłosy krztuszenia się i wymiotów. Kapitan wymierzył pistolet w pierś Kazika. Oczy oficera błyszczały lodowatą wściekłością. Łagodna i sympatyczna mina znikła bez śladu. Teraz przed chłopakiem stał gniewny wojownik, który właśnie stracił grono przyjaciół i marzył o zemście na ich zabójcy.

– To trucizna – syknął. – W czym była, sukinsynu? W winie, chlebie? Ach nie, czekaj! Tylko my dwaj nie jedliśmy mięsa. I tylko nam nic nie jest. Rzuć tasak! Już!

– Co pan, panie kapitanie? – Kazik jęknął, ale wykonał rozkaz. Cofnął się o krok. – To nie ja, ja nikogo nie otrułem.

– Dla kogo pracujesz? Dla Austriaków, Rosjan? Może dla monarchistów lub papistów? Przekupili cię włoscy arystokraci? Gadaj, bo od razu wpakuję ci kulę w łeb!

Lux uniósł trzęsące się ręce w błagalnym geście. W uszach huczały mu muszkietowe wystrzały, okropne rzężenie i dławienie się umierających strzelców. Nie docierało do niego, co się właściwie stało. Wszystko działo się zbyt szybko.

– Dla nikogo nie pracuję, nikogo nie otrułem. Przyniosłem tylko jedzenie z kwatermistrzostwa.

– Od kiedy intendentura rozdaje żołnierzom pieczoną baraninę? Skąd ją wziąłeś? – Oficer szturchał lufą pistoletu pierś pobladłego furiera.

– Dał mi ją sam kwatermistrz legionowy Antoni Caccianiga. Przysięgam, nie kłamię! Kazał rozdać żołnierzom. Cały wielki kawał mięsa był przeznaczony dla sztabu legionowego, ale kwatermistrz odkroił kawałek dla mnie. Resztę pewnie przekazał kucharzowi generała. To podarunek od komisarza ordynatora cisalpińskiego, by pojednać się z Polakami!

Obok głów żołnierzy zabzyczała muszkietowa kula. Brzęknęła o pobliski głaz i pomknęła w niebo. Górale i Szwajcarzy wypatrzyli dwóch żołnierzy i zaczęli do nich celować. Jeszcze chwila, a któryś trafi. Borowski ignorował jednak ostrzał, patrzył przenikliwie na Luxa i zastanawiał się nad jego słowami.

Kazik przełknął ślinę. Czarny otwór lufy mierzył prosto w jego serce, śmierć była o krok. Miała twarz marszczącego brwi oficera. Wystarczy, że jego palec omsknie się na spuście i koniec.

– Wierzę ci – mruknął kapitan i opuścił broń. – Jakiś sukinsyn zatruł mięso, a to trafiło w twoje ręce przypadkiem. Która godzina?

Obaj spojrzeli w zachmurzone niebo. Słońce przekroczyło już zenit i zmierzało w stronę gór Republiki San Marino.

– Musimy się spieszyć – warknął Borowski i wetknął pistolet za pas. – Może zdążymy do sztabu, zanim generałowie zasiądą do obiadu. Jeśli się spóźnimy, jeszcze dziś Legiony przestaną istnieć.

– Biegniemy? – Kazik podniósł swoją szablę. Ręce ciągle mu dygotały.

– Ile sił w nogach. – Dowódca ruszył w dół, z miejsca sadząc wielkie susy.

Furier pognał, nie oglądając się za siebie. Wolał nie patrzeć – ani na błyskającą lufami muszkietów twierdzę, ani na poskręcane w spazmatycznych pozach trupy polskich strzelców.

Główny salon przestronnej willi zapełnił się oficerami w barwnych mundurach. Właścicielka i gospodyni domu, pulchna wdowa po producencie oliwy, przyglądała się im przez otwarte drzwi do kuchni i uśmiechała szeroko. Rada byłaby przygruchać sobie któregoś z tych przystojnych mężczyzn. Wszyscy, szczególnie przybysze z dalekiej Północy, zachowywali się wobec niej niezwykle grzecznie, wręcz szarmancko. Ach, gdyby ten wysoki polski generał zainteresował się jej wdziękami! Szkoda, że nic tego nie zapowiadało. Nieważne, z jak głębokim dekoltem sukienkę włożyła, on gapił się tylko na mapy lub pisał listy i rozkazy. Kłaniał się jej i całował w dłoń, a za kwaterowanie płacił złotymi florenami, ale zupełnie nie miał ochoty na miłość. Ach, zapewniłaby mu łoże tak gorące, że nie trzeba byłoby rozpalać w kominku.

Generał Dąbrowski był człekiem niedźwiedziej postury i wyglądał na takiego, co potrafi przytulić, aż dech zapiera. I wiek miał odpowiedni, dostojny, ale jeszcze znamionujący siłę. Lekko siwiejące skronie dodawały mu powagi większej niż granatowy mundur obszyty białym, generalskim szlaczkiem. Jego oficerowie wyglądali na zbyt młodych dla wdowy. Każdy liczył niewiele ponad trzydziestkę – zarówno żwawy generał Kniaziewicz, który dowodził Pierwszą Legią, jak i jego pułkownicy: Forestier i Strzałkowski. Adiutanci, Carlo Rosignana i Eliasz Tremo, to już w ogóle szczenięta. Uwagę wdowy przyciągali także włoscy generałowie, którzy dopiero dziś zjawili się w sztabie: dowodzący Brygadą Brescjańską Giuseppe Lecchi i Giuseppe La Hoz d’Orlz, naczelnik Cisalpińczyków. Najmniej ciekawy, bo najbiedniej odziany, był wenecki pułkownik, którego nazwiska gospodyni nie dosłyszała.

Rozmyślania nad tym, jak upolować któregoś z oficerów, przerwał łomot naczyń. Wdowa odwróciła się i wydarła na całe gardło, łajając trzy dziewki kuchenne. Każda oberwała ścierą w tyłek lub plecy, ale razy były słabe i należały do zwykłej bury, z której kucharki i tak nic sobie nie robiły. Ważne, że z garów unosił się zapach sosu do pasty, a makaron osiągnął już odpowiednią miękkość. Gospodyni kazała nałożyć go do misy, którą osobiście wniosła do salonu.

Niestety, stojący po całym pokoju oficerowie zajęci byli rozmową i zwrócili na nią uwagę jedynie przez grzeczność, robiąc jej przejście do stołu. Trwał zjazd sztabu włoskiej armii, w którego trakcie odbywały się niezrozumiałe dla gospodyni rozgrywki polityczne. Nie był to chyba dobry moment, by błyszczeć urodą i wabić przystojnych oficerów. Postawiła więc z impetem misę na środku blatu, obok półmisków z pokrojoną w plastry pieczenią baranią na zimno.

– Proszę! – huknęła na tyle głośno, by choć na chwilę skupić na sobie wszystkie spojrzenia.

Odwróciła się zwinnie, zarzucając potężnymi biodrami i rozkołysanym krokiem wymaszerowała z sali. Zatrzepotała rzęsami do patrzącego na nią generała La Hoza. Ten przewrócił tylko oczami z zażenowaniem i sięgnął po kieliszek wina.

– A próbował pan generał pieczeni? – zagadnął go Lipczyński, major grenadierów Pierwszego Batalionu. – Wyjątkowo soczyste i tłuste mięso. Całkiem niezłe.

Polak trzymał nadgryziony plaster na widelcu i uśmiechał się przyjaźnie. Generał stłumił grymas niechęci, ale odpowiedział z uśmiechem:

– Wybaczy pan, ale podziękuję. Nie jadam mięsa – odparł i pociągnął łyk z kieliszka.

Starał się obserwować nastroje w polskim korpusie, wyraźnie coraz bardziej skłóconym. I bardzo dobrze! Liczył, że jeśli Polakom powinie się noga w czasie szturmu twierdzy, skoczą do gardeł nieudolnemu Dąbrowskiemu i sami się nawzajem zagryzą. Włoskie państwo nie potrzebowało ani kondotierów z Północy, ani ich francuskich mocodawców. Italia samodzielnie może wywalczyć sobie wolność. Nie potrzebuje do tego barbarzyńskich hord Franków i Sarmatów.

Przysunął się do szepczącej w kącie grupki oficerów pozostających w opozycji do Dąbrowskiego. Ci przyjęli go serdecznie i zaprosili do swojego grona. Majorowie Grabiński i Kosiński oraz kapitanowie Hauman, Dembowski i Zeyditz nie działali otwarcie przeciw naczelnemu wodzowi, ale coraz śmielej go krytykowali. La Hoz liczył, że szeregi niezadowolonych będą się powiększały i z czasem dojdzie do otwartego buntu przeciw Dąbrowskiemu. Póki co, postanowił trochę ich podrażnić i spytał, jak długo zamierzają pozostawać na żołdzie młodej włoskiej republiki.

– Ależ generale, zapewniam pana, że jak najkrócej – obruszył się Grabiński. – Wszyscy pragniemy szybko wrócić do ojczyzny. Gdyby to ode mnie zależało, jeszcze dziś wymaszerowalibyśmy do Mediolanu, zamiast prowadzić ofensywę na południe. Powinniśmy przesuwać się ku granicy z Austrią, a nie brnąć na Rzym. Zwalczanie Państwa Kościelnego nijak się ma do utraconej przez Polskę niepodległości.

Generał Dąbrowski zastukał w kieliszek, by uciszyć rozmowy, i wzniósł toast za szybkie zdobycie San Leo oraz wyzwolenie całej prowincji.

– Panowie, wszyscy wiemy, że droga do chwały Polski to podążanie ścieżką wyznaczoną nam przez Francję – powiedział jakby w odpowiedzi na zarzuty Grabińskiego. – Mamy obowiązek nieść przez Europę wielkie ideały rewolucji: wolność, równość, braterstwo. Tylko wtedy, gdy święty płomień wolności ogarnie świat, powali na kolana tyranów i obali wrogie nam monarchie, a wreszcie wyzwoli lud, będziemy mogli ocalić naszą ojczyznę. Zaniesiemy wolność wszystkim uciemiężonym, których wskaże nam generał Bonaparte. Zniszczymy tyranię wszędzie, gdzie będzie to konieczne, a wtedy wielka Francja poprowadzi nas do ziemi dziadów. I zwróci nam ją wolną i piękną.

Kapitan Hauman prychnął ze złością, lecz stojący przy głównodowodzącym generał Kniaziewicz i major Chłopicki wznieśli kielichy. Ten gest powtórzyli za nimi wszyscy obecni – także naburmuszeni poplecznicy Grabińskiego oraz włoscy oficerowie.

– Zapraszam panów do skosztowania posiłku, który przygotowała nasza droga gospodyni – Dąbrowski odezwał się nieco koślawym włoskim. W drzwiach kuchni natychmiast pojawiła się rumiana dama w wydekoltowanej sukni. Uśmiechnęła się i dygnęła łaskawie. – Sława wspaniałej kuchni szanownej pani powędruje z naszym wojskiem aż do dalekiej Polski. Dziękuję za gościnę w imieniu całego sztabu.

Kobieta pokraśniała z dumy i radości, zatrzepotała rzęsami i skromnie spuściła wzrok.

– Cała przyjemność po mojej stronie, generale – odparła mocnym głosem. – Niech przynoszące nam oswobodzenie wojsko pozna gościnność Italii. My, kobiety tej ziemi, mamy wam do zaoferowania nie tylko miskę strawy, ale i ciepło domowego ogniska, dobre serce i spokój, tak potrzebny żołnierzowi. Pamiętajcie o tym, panowie, gdy który znajdzie się w potrzebie.

Zaskakująca deklaracja nieco zakłopotała żołnierzy. Na szczęście część polskiego sztabu nie rozumiała po włosku i tylko uśmiechała się do pulchnej matrony. Dąbrowski przerwał kłopotliwe milczenie, zasiadając za stołem. Jego adiutant, Eliasz Tremo, nałożył mu na talerz solidną porcję makaronu z sosem. Salon znów wypełnił się szumem rozmów, do których dołączył brzęk naczyń. Oficerom rzadko trafiała się okazja kosztowania prawdziwego domowego obiadu. Ciepła strawa w grudniowe popołudnie smakowała im po dwakroć, raźno więc zabrali się do jedzenia.

Dąbrowski, wkładając do ust makaron nawinięty na widelec, pomyślał o głodnych i zmarzniętych piechurach tkwiących w szałasach na wzgórzach otaczających San Leo. Miał nadzieję, że cisalpińscy kwatermistrze stosownie o nich zadbali, bo on ze swojej strony zrobił wszystko, co należało. Pilnował, by wojsko dostawało prowiant i mundury, choć po prawdzie z jednym i drugim różnie bywało. To samo tyczyło się żołdu. No cóż, walka wymagała poświęceń od wszystkich. Sam też cierpiał – musiał podejmować wysokich oficerów rozwodnionym winem i kluchami z pomidorami. Dobrze chociaż, że komisarz ordynator podesłał im pieczeń. Posłużyła teraz jako królewska przekąska.

Za oknem powoli zapadał zmierzch, a zimny wiatr uderzył w szyby. Gospodyni wysłała służące, by zamknęły okiennice, sama zaś dorzuciła drew do kominka. Generał odprowadził ją spojrzeniem, delektując oczy miłym widokiem kobiecych krągłości. Wreszcie potrząsnął głową, by odgonić niegodne żołnierza myśli. Na szczęście w tej samej chwili przysiadł się do niego brescjański generał, Giuseppe Lecchi. Oficerowie rozpoczęli niezobowiązującą rozmowę po francusku.

Lecchi był szefem włoskiej brygady podległej Dąbrowskiemu. Mimo że musiał służyć pod rozkazami Polaka, nie narzekał, w przeciwieństwie do swoich kolegów. Roześmiany, smagły chudzielec był jednym z najbardziej energicznych Włochów, jakich miał okazję poznać polski dowodzący. Po chwili grzecznej rozmowy Giuseppe rozochocił się i zaczął gadać głośno, wymachując przy tym rękoma:

– I mówiłem im, że brescjańskie armaty mają nietypowy kaliber, więc będzie trudno dobrać do nich amunicję, ale czy ktoś mnie słuchał?! „Na wszystkie demony piekieł, idź na wroga z tym, co masz” – tak mówili! Wyobraża pan sobie, generale? A moi artylerzyści też mają to w dupie, chcieliby zadekować się w jakiej twierdzy, pić wino i macać markietanki. Tak sobie wyobrażają rewolucję. Myślą, że na sam ich widok monarchiści uciekną na Madagaskar. Zmusić ich nie mogę do ćwiczeń. Boję się, że jak zaczną strzelać, zbombardują całą okolicę, a w zamek nawet nie trafią.

Dąbrowski westchnął ciężko. Żałował, że nie udało się ściągnąć z Rimini polskiej artylerii. Szanse na zdobycie San Leo zmniejszyły się znacząco. A twierdza musiała paść za wszelką cenę. Legiony potrzebowały głośnego, błyskotliwego sukcesu. Atak na Państwo Kościelne był inicjatywą generała i musiał się udać, by Francuzi zaczęli traktować go poważnie. Jeśli Polacy oberwą i narażą sojuszników na straty oraz hańbę porażki, Bonaparte im tego nie daruje. Legiony zostaną podporządkowane Cisalpińczykom, którzy zadbają, by oddziały Dąbrowskiego szybko straciły swój polski charakter. A to pogrzebie szanse na powrót do ojczyzny jedynej narodowej formacji. Pogrzebie nadzieje na odzyskanie niepodległości dzięki wsparciu Francji.

Adiutant Tremo nalał rozmawiającym generałom wina i podsunął im usłużnie półmisek z pieczystym. Gdzieś na zewnątrz ktoś kłócił się głośno, po polsku. Lecchi nie zwrócił uwagi na podane mięso, za to jednym łykiem osuszył kielich. Dąbrowski nadział solidny kawał baraniny na widelec. Uniósł go do ust.

Drzwi otworzyły się z hukiem. Do środka wpadło dwóch potężnych grenadierów – strażników pilnujących spokoju biesiadującego sztabu. Runęli na podłogę, rozległ się łomot upuszczanej broni. Mężczyźni zostali wepchnięci do środka przez młodziutkiego chudzielca w rogatywce przekrzywionej na bakier i kapitana piechoty. Atak musiał być niespodziewany, skoro ściął z nóg dwóch silnych, starych wojaków. Depczący po leżących strażnikach kapitan krzyczał coś o truciźnie w jedzeniu, a młodzieniec próbował wyrwać nogę z uścisku jednego z grenadierów. Dąbrowski zauważył, że chłopak jest w wieku jego syna.

Kazik Lux z kolei patrzył wytrzeszczonymi oczyma na generała, który bezwiednie wsuwał widelec z mięsem do ust. Wreszcie chłopak obrócił się i kopnął w zęby trzymającego go grenadiera. Odbił się dwoma susami i skoczył szczupakiem na stół. Przejechał po nim brzuchem, zwalając naczynia i kosząc kielichy. Dotarł aż do Dąbrowskiego i w ostatniej chwili wyrwał mu widelec z ręki.

– Co to ma znaczyć, do diaska!? – ryknął generał, podrywając się z krzesła. – Co to za maniery, sierżancie?

– Jestem tylko kapralem-furierem, wasza miłość – powiedział chłopak, leżąc w makaronie. – Melduję, że mięso zostało zatrute.

– Każdy, kto jadł pieczeń, musi natychmiast zmusić się do wymiotów! – gorączkował się kapitan Borowski. – Trucizna jest bardzo silna. W pół zdrowaśki zabiła dziesięciu moich strzelców. To nie są żarty!

Major grenadierów, Lipczyński, który już zaczynał czuć się źle, rzucił się biegiem do wyjścia, pakując sobie palce do gardła. Do salonu wpadło kilku wartowników z bagnetami na muszkietach. Przewróceni grenadierzy poderwali się z podłogi i nie śmiejąc bić kapitana, rzucili się na Kazika. Generał poprawił kołnierz munduru i otrzepał spodnie.

– Proszę o spokój – powiedział, unosząc ręce. – Kapitan Tremo i dwaj legioniści ze mną do gabinetu, a panów proszę o chwilowe powstrzymanie się od spożywania posiłku.

Lux został siłą zaciągnięty na piętro, do pokoju zajmowanego przez generała. Dowódca strzelców celnych wszedł po schodach sam, nie zwracając uwagi na bagnety przytknięte do pleców. Generał i jego adiutant podążali za nimi z marsowymi minami. Chwilę później Borowski, wyprężony na baczność, meldował cały przebieg zdarzenia zasępionemu dowodzącemu.

– Kapitanie, proszę wziąć kilku grenadierów i aresztować kwatermistrza – Dąbrowski rozkazał adiutantowi. – Tylko dyskretnie i grzecznie. Może być areszt domowy. Zabezpieczyć też magazyn – trzeba będzie poprosić naszych chirurgów o przebadanie żywności. Czy mamy w oddziałach oficerów, którzy studiowali nauki przyrodnicze? Przydałby się jaki alchemik... Może wśród artylerzystów się trafi?

– Panie generale, czy mogę się odmeldować? – wtrącił niepytany warszawiak.

Trzej oficerowie spiorunowali go wzrokiem. Co za szczyt bezczelności i skandaliczny brak dyscypliny! Przerwać w pół słowa generałowi?! Za to należy się pluton egzekucyjny. Kazik wiedział, że ryzykuje życie, ale nic innego mu nie pozostało. Całą drogę spod twierdzy do generalskiej kwatery dręczył go niepokój o Sofię. Wszak zostawił jej solidny kawał zatrutego mięsa. Pozostawała nadzieja, że dziewczyna ze swoją rodziną czeka z kolacją na jego powrót. Musiał jak najszybciej pobiec do miasteczka i ocalić ukochaną.

– Panowie wybaczą, ale tak się złożyło, że oddałem część pieczeni pewnej biednej, włoskiej rodzinie. Jeśli ich natychmiast nie ostrzegę...

– Jak śmiecie, kapralu! – ryknął mu prosto w ucho kapitan Tremo.

– Zostawcie – mruknął Dąbrowski zmęczonym głosem. – Niestety, jesteście jednym z podejrzanych, kapralu. Na razie nie możemy dać wiary waszym słowom. Może to wy zatruliście mięso, a teraz będzie próbowali zdezerterować i zniknąć? Zostaniecie w areszcie do wyjaśnienia. Zabrać go.

Lux znalazł się za drzwiami kwatery dowódcy. Wielkie łapska grenadierów opadły na jego ramiona i obróciły w miejscu. Ani się spostrzegł, gdy był już na zewnątrz budynku. Chłodne powietrze uderzyło go w twarz, ale nie przyniosło ulgi. Szedł bezwolnie, popychany przez żołnierzy. Czarna rozpacz zalała mu serce. To jakiś koszmar! Lada chwila Sofia padnie martwa, szarpana potwornymi skurczami, a on nie może nic zrobić. A przecież, gdy wracali spod twierdzy, powinien był odłączyć się od Borowskiego i pognać do miasteczka, ale przez głupotę koniecznie chciał pomóc kapitanowi ocalić Legiony. I oto, co go spotyka. Wpakują go do lochu, a potem pewnie zastrzelą.

Przeszli przez podwórko willi i skierowali się w stronę zabudowań gospodarczych. Pewnie jeden z chlewików służył za tymczasowy areszt. Gdyby nie ta cholerna pieczeń, dzisiejszą noc Kazik spędziłby w ramionach Sofii.

– Przejmuję więźnia! – Jak spod ziemi wyrósł kapitan Borowski. – I bez gadania, biorę go na swoją odpowiedzialność. Zabierajcie się stąd chłopcy, już.

Luxa ogarnęła fala euforii. Może jeszcze nie wszystko było stracone! Przez chwilę wahał się, czy rzucić się przed oficerem na kolana i błagać o pomoc. Nie zdążył się zdecydować, bo ten ścisnął go za ramię i spojrzał głęboko w oczy.

– Nadal ci ufam, chłopcze – powiedział. – Leć do tych swoich Włochów. Tylko wróć najdalej za dwie godziny. Może przez ten czas zdołam ukryć twoją nieobecność, a generał nie zażyczy sobie wezwać cię na przesłuchanie. Pamiętaj, że poręczyłem za ciebie. Jeśli zdezerterujesz, zostanę posądzony o zdradę i zapłacę głową. Rozumiesz, że ryzykuję dla ciebie życie?

W jednej chwili Kazik poczuł do Borowskiego ogromną wdzięczność. Wzruszenie ścisnęło mu gardło, nie mógł wydusić z siebie ani słowa. Kapitan zjednał go sobie ostatecznie, więc kapral ukłonił mu się tylko i wykonał gest, jakby chciał pocałować dobroczyńcę w rękę. Oficer wyszarpnął dłoń i trzepnął furiera w czapkę, przy okazji ją prostując.

Kazik odwrócił się i ruszył biegiem w stronę San Leo. Borowski odprowadził ponurym spojrzeniem znikającą w wieczornej szarówce sylwetkę kaprala. Miał nadzieję, że zaufał właściwemu człowiekowi i nie zmarnował sobie kariery. Wyciągnął z kieszeni fajeczkę i zaczął ją nabijać wilgotnym, tanim tytoniem. Zaraz wyruszy pod twierdzę, musi tylko wcześniej zorganizować wózek na ciała swoich strzelców.

Czekał go zbiorowy pogrzeb całego oddziału, a szturm San Leo nawet się jeszcze nie rozpoczął.

Rozedrgane światło trzech łojowych świeczek nie przeszkadzało doktorowi Jakubowi Hoffmanowi w pracy nad swoim największym wynalazkiem. Dobiegający czterdziestki chirurg pracowicie szkicował rysikiem skomplikowany diagram. Pochylał się nad blatem stołu i bezwiednie wysuwał język, niczym sztubak rozwiązujący zadanie z geometrii. Od dawna poświęcał cały wolny czas zagadnieniom związanym z mechaniką cieczy, teoriom przepływów i ciśnień. Starał się udoskonalić napęd zaprojektowanej przez siebie łodzi podwodnej. Wiosła uważał w tym wypadku za coś prostackiego i niewygodnego. Nawet niewielki statek wiosłowy musiałby zabierać kilkunastu galerników, a to przecież znacznie zwiększyłoby jego obciążenie. Medyk zastanawiał się więc, czy możliwe byłoby zainstalowanie z tyłu navis submarina[19] śruby, którą napędzałby jeden człowiek, wspierany systemem kół zębatych i dźwigni. Tylko czy śruba byłaby w stanie popychać kadłub solidnej wielkości? Jak to wyliczyć? Jak silny opór stawia woda i jak zaplanować optymalny kształt statku? Czy temperatura wpływa na gęstość cieczy? Czy łódź płynęłaby tak samo szybko zimą w Bałtyku, jak latem w Morzu Śródziemnym?

Rozmyślania zostały przerwane przez krzyki dobiegające zza okna. Po chwili załomotano do drzwi. Od czasów insurekcji kościuszkowskiej Hoffman nie pracował w tak spokojnym miejscu, jakim była niewielka kwatera w suterenie kamienicy na rynku San Leo. Wyglądało na to, że spokój ów właśnie się skończył. Pewnie któryś z legionistów został ranny albo zrobił coś sobie po pijanemu. Tydzień temu doktor opatrywał bohatera cisalpińskiej armii, który w czasie gwałtu na zwolenniczce kleru i monarchii wetknął penis w dziurę po sęku znajdującą się w drzwiach, do których przyparł niewiastę. Nie potrafił sam wyjąć przyrodzenia. Wtedy też było sporo zamieszania i wrzasków.

Niechętnie odłożył pióro i podszedł do drzwi. Do środka wpadł chłopak w grantowym mundurze polskiego legionisty i zatrzymał się dopiero w objęciach zaskoczonego lekarza. Głowa młodzieńca niemal sięgała powały. Dyszał ciężko i chwiał się ze zmęczenia, a ospowatą twarz miał bladą niczym trup. Chwilę łapał powietrze, wreszcie chwycił doktora za poły surduta. Hoffman podtrzymał go, dochodząc do słusznego wniosku, że stało się coś niedobrego.

– Jesteś ranny? Nic ci nie będzie, zaraz przyniosę instrumenty – powiedział uspokajającym tonem. – Zaczęliście już szturm czy to starcie z rebellami?

– Panie doktorze, niech pan pójdzie ze mną, szybko – wydyszał ledwie przytomny z przerażenia Kazik. – Trzeba je ratować. Trucizna! Może jeszcze da się ocalić im życie. Błagam, niech pan pomoże!

Hoffman próbował uspokoić chłopaka, ale bezskutecznie. Dowiedział się tylko, że jakieś kobiety z dziećmi zostały otrute. Nie pozostawało mu nic innego, jak ruszyć na pomoc. Z przyborów zabrał tylko zrolowane, oczyszczone jelita owcze i lejek do płukania żołądka lub lewatywy, a poza tym jeszcze sole trzeźwiące. Nie miał nic więcej na zatrucia pokarmowe. Chorującym na rozstrój żołądka żołnierzom zwykle kazał pić gorące napary ziołowe i modlić się o poprawę. Medycyna nic więcej nie mogła na to poradzić.

Kazik niemal siłą wyciągnął lekarza na zewnątrz. Hoffman szedł, kuląc się z zimna. Jedną ręką zapinał surdut sięgający kolan, a w drugiej ściskał oliwną latarnię. Zapadła lodowata grudniowa noc. Miasteczko San Leo pogrążyło się w ciemnościach i bezruchu. Z rynku dobiegały głośne śpiewy po włosku i po polsku – widocznie żołnierze dorwali ukrytą gdzieś beczkę wina. Dwaj mężczyźni przeszli wąską uliczką, by za rogiem niemal wpaść na kołyszącego się na piętach legionistę. Stał na środku chodnika i mamrocząc coś pod nosem, oddawał mocz na bruk ulicy. W pierwszej chwili warszawiak chciał odepchnąć pijaka, ale w świetle latarni poznał w nim kapelana Skwarskiego.

– Ksiądz jest w stanie udzielić ostatniej posługi cierpiącemu? – Potrząsnął ramieniem duchownego.

– Synu – żachnął się sługa boży – jestem nawet gotów odprawić mu mszę pogrzebową!

Zmarszczył brwi, przyglądając się intruzom i jednocześnie oburącz zapinając guziki w klapie spodni. Nie wyglądał na kompletnie pijanego. Właściwie zachowywał się jak zwykle, a i mówił płynnie i składnie.

– Możliwe, że ktoś umiera – łamiącym się głosem dodał Kazik. – Chodźcie szybko, panowie.

– Ktoś? Ale nie ten żydowski mason? – Ksiądz wskazał Hoffmana. – Szkoda. Myślałem, że udzielę ostatniego namaszczenia heretykowi.

– Wolnomularze nie są heretykami – burknął doktor. – Po prostu pracujemy nad rozpowszechnianiem nauki, zgłębianiem wiedzy, szerzeniem mądrości wśród ludu. To dlatego pozostajemy w opozycji do kleru, który sieje ciemnotę i zabobony. Boicie się nas, boicie się, że doprowadzimy do tego, że każde, nawet chłopskie dziecko będzie pobierać nauki i stanie się świadome otaczającego je świata. Kogo wtedy będziecie mamić i otumaniać? Kto wtedy będzie łożył na kościelne pałace i napychał kieszenie tłustych biskupów?

– Wybaczam ci, bracie starowierco, bo błądzisz – łaskawie odparł Skwarski. – Odwróciliście się od Boga przez głupią pychę. Myślicie, że pozjadaliście wszelkie rozumy – mędrcy ze szkiełkiem, kurwa wasza mać. Mamicie się, że te wasze tajne znaki i śmieszne tajemnice stawiają was ponad wszystkim. Ale jeszcze zrozumiesz, że się mylisz, łapiduchu, jeszcze będziesz błagał o odpuszczenie grzechów...

Mężczyźni spierali się, ale bez większych emocji i zaangażowania, bo dobrze się znali i wielokrotnie prowadzili tę rozmowę. Szli za oddalającym się Kazikiem, który długimi nogami sadził wielkie kroki, by wreszcie dotrzeć na podwórko jednego z niegdyś wystawnych, a obecnie podupadających domostw. Lux, szlochając, wpadł bocznymi drzwiami do środka, by po sekundzie wybiec w jeszcze większym przerażeniu. Łkał i zawodził, z trudem łapiąc oddech. Gdy opuszczał dom Sofii, ta jeszcze żyła, choć cierpiała katusze, wymiotując w boleściach. Teraz wyglądała tak koszmarnie, że furier nie mógł znieść jej widoku.

Hoffman odsunął go i śmiało wszedł do środka. Skwarski podążył za nim, coraz bardziej zaciekawiony. Światło ich latarni ledwo rozjaśniało obszerną kuchnię. Przy stole, z głową na blacie, tkwiła martwa kobieta w średnim wieku. Czołem opierała się o miskę z kawałkami mięsa wymieszanego z makaronem i warzywami. Świeczka wetknięta w drewnianą miskę stojącą na stole całkiem się wypaliła, a stopiony łój zalał dłonie zmarłej. Zagięte w skurczach palce niemal wbiły się w drewno. Na podłodze obok leżały ciała dwóch kilkuletnich chłopców, którzy w agonii zsunęli się z krzeseł.

– Chryste – jęknął doktor.

Ksiądz już chciał skomentować nawrócenie krakowskiego Żyda na rzymską wiarę, ale w tej samej chwili dojrzał widok, który tak wstrząsnął lekarzem, i sam zamarł ze zgrozy. Twarz leżącej w kącie dziewczyny zastygła w koszmarnym grymasie bólu i wrzasku. Nieruchomymi, wytrzeszczonymi oczami patrzyła na oniemiałych żołnierzy. Jej usta, broda i przód sukienki umazane były świecącymi, białozielonymi wymiocinami. Upiorna ciecz mieniła się niezwykłym, nienaturalnym blaskiem i oświetlała powyginane w drgawkach ciało.

– Apage, Satanas... – zaczął duchowny i niepewnie postąpił krok naprzód.

– Przestań, Władek – przerwał mu Hoffman. – To żaden szatan, tylko jakaś wymyślna trucizna. Nigdy jeszcze nie widziałem czegoś podobnego.

Podszedł do Sofii i kucnął. Ujął jej rękę, potem przyłożył dłoń do szyi. Wreszcie włożył palec w wymiociny i go powąchał. Skwarski stał nad nim i odmawiał półgłosem modlitwę. Ksiądz musiał stłumić zalewającą go złość, bo z tego wszystkiego całkiem wytrzeźwiał. Nie lubił tego stanu – źle się czuł, gdy miał zbyt jasne myśli.

Kazik nieśmiało wszedł do środka, stanął przy drzwiach i pociągnął nosem.

– To moja wina – wydukał. – Spóźniłem się. Niech mnie diabli, to ja im dałem zatrute żarcie. To samo, którego omal nie zjadł sztab Legionów. Generałów zdołaliśmy razem z kapitanem Borowskim ostrzec, ale do Sofii nie zdążyłem już dobiec. Przeze mnie nie żyje. I co ja teraz zrobię? Tak jąkochałem...

Hoffman najpierw z ciekawością wysłuchał zadziwiającej opowieści furiera o planowanym zamachu, a potem pochylił się, by szeroko rozewrzeć usta zmarłej. Próbował obejrzeć przełyk i język dziewczyny, ale było zbyt ciemno. Otworzył szybkę latarni i zbliżył ją do twarzy ofiary.

Oślepiający błysk, niczym wpadający przez okno piorun, rozświetlił całe pomieszczenie. Syknęło upiornie, usta dziewczyny wypełniły się białym ogniem, od którego natychmiast zajęło się jej ubranie. Lux wrzasnął ze zgrozy. Doktor przewrócił się na plecy, upuścił latarnię, ale natychmiast poderwał się na kolana i tyłem wycofał. Tylko Skwarski zachował przytomność umysłu, doskoczył do ściany i złapał jedną z wiszących na wieszaku ścierek. Energicznymi uderzeniami zgasił płomienie. Pomieszczenie wypełnił ohydny smród. Żołnierze czym prędzej wybiegli na zewnątrz.

– To jednak klątwa – oświadczył grobowym głosem Kazik. – Ten martwy alchemik, Cagliostro, rzucił na mnie zły urok. Ludzie, na których mi zależy, umierają w potworny sposób. Jestem przeklęty.

– Nie gadaj głupstw – burknął ksiądz. – Jakub zaraz ci wszystko wyjaśni. I co ci, konowale, mówi twój racjonalny, naukowy umysł? Co to było?

– Trucizna wytworzyła palny gaz. – Pobladły Hoffman westchnął. – W kontakcie z sokami żołądkowymi, rzecz jasna. I ten dziwny zapach wymiocin... Jakby gaz błotny, ale trochę mniej siarkowy, bez zwykłej zgnilizny. Hmmm. Tak, to z pewnością jakaś niezwykła substancja – coś jeszcze gorszego niż arszenik. Wydaje mi się, że kiedyś czytałem o świecącym w ciemności środku, ale gdzie to było? Nie pamiętam...

– Słyszysz, chłopaku? – Skwarski poklepał furiera po plecach. – Wszystko zaczyna być jasne. Kto ma dostęp do niezwykłych trucizn? I kto chciałby zniszczyć sztab Legionów? Wywiad obcego mocarstwa, to jasne jak słońce. A jakie mocarstwo dysponuje taką potęgą?

– Każde wrogie Francji – podpowiedział lekarz. – Najbardziej podejrzewałbym szpiegów papieża.

– Akurat! Ojciec Święty nie wysyłałby przeciw nam trucicieli, tylko emisariuszy – oburzył się ksiądz.

– Czyżby Rzym nigdy nie zajmował się podstępnym pozbywaniem się wrogów? Każdy papież to aniołek? A ród Borgiów? Truciciele, jakich mało!

– Powtarzasz pomówienia heretyków – syknął Skwarski. – Jestem przekonany, że podstępem atakują nas Ruscy albo Prusacy. To są dopiero plugawe i zakłamane nacje.

– A Habsburgowie? Nie zapominaj, że to Austria ma najwięcej interesów we Włoszech. Przejęła już Wenecję i Weronę – dodał Hoffman dobitnie. – A i dysponuje odpowiednimi środkami, by walczyć w ten sposób.

– Jest jeszcze Fryderyk Burbon, król Neapolu i Sycylii. – Ksiądz uniósł palec w niebo. – Ale to dobry chrześcijanin, katolik, choć interesują go głównie polowania i cycate karczmarki. No i jest zbyt prostacki na podobne intrygi. Za to car Paweł, ten to dopiero gagatek. Robi wszystko, czego nauczyła go matka, okrutna Katarzyna. Ta dziwka była wcielonym złem, a car jest wiernym jej nasieniem.

Kazik osunął się po ścianie i usiadł w kucki. Opuścił głowę na kolana i zapłakał. Całe jego życie runęło w gruzy. Wszystkie wspaniałe plany rozwiały się bez śladu. Był skończony jako żołnierz – przyczynił się do śmierci ukochanej i całej gromady strzelców. To jakiś zły sen. To niemożliwe, absurdalne. Cóż uczynił, że spotykają go tak wielkie cierpienia?

– Nie becz – burknął Skwarski. – Nie bądź baba. Otrząśnij się, żołnierzu! Nie przyjechałeś tu dla zabawy, to nie niedziela na Bielanach[20]. To jest wojna! Ktoś nas atakuje, próbuje pozabijać, chce rozbić Legiony. Udało ci się ujść z życiem z podstępnego ataku, choć wszyscy wokół polegli.

– To fatalna ujma na honorze Legionów. – Hoffman pokiwał głową. – Obrażona została cześć polskiego żołnierza. Winni muszą za to zapłacić. Nie mogą pozostać bezkarni, bo znów uderzą i wreszcie dopną swego. Zamiast płakać, musisz stanąć do walki.

Kazik otarł oczy i powoli się wyprostował. Chciał powiedzieć tym dwóm dziwakom, gdzie ma ich ględzenie o honorze, cześć polskiego żołnierza i bajdurzenie o konieczności walki. Gadanina dobra dla nadętych oficerów, same bzdury. W dupie ma honor! Stracił ukochaną!

Opanował się jakoś, rękawem otarł nos. Żal powoli przyćmiewała rosnąca złość, a tę – lodowata wściekłość. Furier uspokoił się i próbował zebrać myśli.

Jacyś skurwysyni omal go nie zabili, skrzywdzili przyjaciół i ukochaną. Zemści się na nich. Od tej chwili będzie to jedyny cel jego życia. Dopadnie każdego po kolei i wypruje flaki. Jeśli będzie trzeba, puści z dymem całą cholerną Italię, ale ich dopadnie.

Bez przebaczenia, bez litości.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Podobał się jej ten niebywale wysoki przystojniak. – Powiedzenie „za mundurem panny sznurem” pochodzi z czasów Księstwa Warszawskiego, czyli z okresu niewiele późniejszego od pierwszej batalii, w której uczestniczył Kazik. Polscy legioniści cieszyli się ogromnym powodzeniem wśród Włoszek, które nazywały ich „jasnowłosymi olbrzymami z Północy”. Ponoć w czasie pobytu Legionów w Rzymie wszyscy oficerowie mieli kochanki, a niektórzy Polacy wzięli je nawet za żony. Później zdarzały się małżeństwa legionistów z Hiszpankami, Irlandkami, a nawet Angielkami. Przez owo niebywałe powodzenie legionistów u pań prawdziwą plagą stały się w ich szeregach choroby weneryczne, zwane później w Polsce „chorobą legionową”. Kazik z kolei rozsmakował się w urokach czarnoskórych dziewcząt, ale zdarzyło się to później, w czasie walk na San Domingo. Doceniał też mulatki, ale szczególnie lubił te najczarniejsze, uważając je za najbardziej ogniste.

Kantynoski – W Legionach przypadały po dwie markietanki na batalion. Zaopatrywano je w konne wózki, na których woziły zapasy i z których je sprzedawały. Zwykle zostawały żonami podoficerów, choć o ich względy starali się także oficerowie. Przeważnie były młodymi dziewczętami z gminu, lecz trafiały się wśród nich i prawdziwe damy. Z powodu nieodwzajemnionej miłości do markietanki podporucznik Szatyński z Drugiej Legii popełnił samobójstwo.

Kazik nałożył granatowy mundur (...). Z pietyzmem wcisnął na głowę wysoką na łokieć, kanciastą czapkę z czarnego płótna. Była ozdobiona zielonym otokiem uszytym z tego samego sukna co galon na rękawie i wyłogi. – W czasach napoleońskich przykładano dużą wagę do kroju i barw umundurowania, gdyż te elementy odróżniały od siebie nie tylko rodzaje wojsk, ale też poszczególne pułki i bataliony. Polacy dostali zgodę na umundurowanie według wzoru kawalerii polskiej, a więc w granatowe stroje z karminowymi ozdobami. Barwy te początkowo przysługiwały grenadierom, natomiast strzelcy nosili do granatowych kurtek zielone wyłogi. Potem zwyczaj ten zmieniono i barwami wyłogów rozróżniano nie rodzaje wojsk, ale poszczególne bataliony. Chodziło o to, by kolory wyłogów nawiązywały do barw dawnych polskich pułków i przez to noszące je oddziały stały się zalążkami odrodzonych pułków, które planowano stworzyć po powrocie do ojczyzny. Charakterystyczna dla polskich formacji stała się wysoka rogatywka, początkowo pozbawiona daszka, za to z kitą i obszyciem w kolorze batalionu. Wspanialsze były rogatywki oficerów: zaopatrywano je w sznury, kutasy i bulony.

...usta dziewczyny wypełniły się białym ogniem, od którego natychmiast zajęło się jej ubranie. – Biały proszek świecący w ciemności to fosfor. Odkryty w XVII wieku przez niemieckiego alchemika, w czasach Luxa jeszcze nie znalazł zastosowania. Dopiero dwadzieścia lat później dopracowano metody otrzymywania go w dużych ilościach i zaczęto mieszać z siarką, by otrzymać substancję nakładaną na główki pierwszych zapałek. Szybko okazało się, że fosfor jest niebezpieczny nie tylko z powodu łatwopalności, ale też dlatego, że stanowi silną truciznę. W nadchodzącej epoce romantyzmu zapałki stały się najpopularniejszą trucizną, używaną przez samobójców – bądź ubogich, bądź cierpiących młodych „Werterów”, bądź też nieszczęśliwie zakochane panny.

Gaz, który zapalił się w ustach martwej Sofii, to fosforowodór. Prawdą jest również, że wymioty otrutych fosforem świecą, choć oczywiście nie tak intensywnie, jak to – dla większego dramatyzmu – opisałem.

Granat fosforowy, który skonstruował Kazik, nie był używany w tamtych czasach, choć jego stworzenie nie było wykluczone. Ładunki wybuchowe z fosforem weszły do użycia dopiero w XX wieku, a największą popularność osiągnęły w czasie wojny wietnamskiej. Bomby z fosforem są straszliwą bronią zapalającą, której produkcja jest obecnie zakazana konwencjami międzynarodowymi.

Polscy żołnierze, z braku opału, zrąbali w okolicy sporo drzewek winogronowych. – Prócz tego zmarznięci legioniści wdzierali się do chałup, rabowali żywność i zabierali drwa na opał. Dąbrowski zasugerował oficerom przekazanie miesięcznego żołdu na pokrycie wojennych zniszczeń. Do Centralnej Admiralicji Emilii i władz miejskich Rimini wpłynęło dziesięć tysięcy franków – niebotyczna suma, znacznie przewyższająca koszty zniszczeń. Fakt, że armia inwazyjna zapłaciła za szkody, wywarł ogromne wrażenie na Włochach. Wielu niechętnych dotąd Polakom mieszkańców Italii zaczęło teraz wychwalać ich szlachetność.

...za niechlujny wygląd i picie należy się nam tylko trzydzieści dni aresztu, ale mogą doliczyć jeszcze po dziesięć dni za bijatykę... – Pod koniec 1797 roku obowiązywał jeszcze w Legionach bardzo surowy regulamin francuski. Dopiero w maju 1798 roku Dąbrowski wprowadził nieco łagodniejszy regulamin polski i utworzył sąd armijny. Więzienie legionowe znajdowało się w Bolonii, gdzie zsyłano „w kajdany” zarówno szeregowców, jak i oficerów. Zgodnie z prawem francuskim zakazane zostały kary cielesne, ale polscy dowódcy kilkakrotnie je wymierzali, by uchronić podwładnych przed rozstrzelaniem. Bezwzględną karę śmierci wymierzano za morderstwo, okrutny gwałt, dezercję albo atak na oficera. Przypadki rozrabiania po pijanemu były bardzo częste, także wśród kadry oficerskiej. Polakom, przywykłym do piwa, szybko uderzało do głowy mocne włoskie wino.

Po likwidacji rytu Wielkiego Wschodu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego należę do rytu francuskiego, jak większość polskich masonów... – W Legionach bardzo popularna stała się przynależność do tajnych stowarzyszeń, szczególnie lóż masońskich. W Republice Francuskiej wolnomularstwo było zwalczane przez rząd rewolucyjny, ale tylko do czasu przyjęcia Napoleona do jednej z lóż. Kiedy ten objął pełnię władzy, uczynił z masonerii organizację właściwie urzędową. Najwięcej legionowych wolnomularzy działało w założonej przez nich samych loży „Jedność”, należącej do Wielkiego Wschodu Mediolańskiego. Wbrew temu, co napisałem, Józef Chłopicki nie był jej mistrzem, choć piastował w niej wysoką funkcję.

Katastrofalna w skutkach okazała się przynależność części oficerów do tajnej loży „Aurora”, która została oskarżona o działalność antyfrancuską. Uczestnictwo w niej Polaków było jedną z przyczyn – czy może pretekstów – zesłania Legionów na San Domingo.

Zaręba, choć bez munduru, wyglądał na wielkiego pana, a w dodatku przedstawił się jako admirał. – Sebastian Zaręba podawał się, w zależności od sytuacji, za oficera artylerii litewskiej, polskiego admirała, księdza albo francuskiego oficera. Określony jako „awanturnik niegodny imienia Polaka”, został wydalony z Legionów. Nie przeszkodziło mu to w dalszych kombinacjach, a podczas pobytu w Paryżu wciąż twierdził, że jest oficerem. Później pojawił się w armii Księstwa Warszawskiego jako kapitan, prawdopodobnie posługując się sfałszowanymi dokumentami.

Już kolejne rozdanie z rzędu Kazikowi nie szła karta. – Gry karciane na pieniądze były w wojsku zakazane, ale prawa tego nie zawsze przestrzegano. Szczególnie że rozrywkę tę lubiły też najwyższe szarże. Namiętnymi graczami byli między innymi Józef Wybicki, generał Wielhorski czy sam Tadeusz Kościuszko. Zagorzałym wrogiem kart był za to generał Kniaziewicz – ale dopiero po tym, jak przegrał pieniądze armijne i omal nie popełnił z tego powodu samobójstwa. Z kolei generał Dąbrowski pozwalał grać na kwaterach, gdy nikt postronny nie mógł tego widzieć.

Najczęściej grano w wista, ale nie gardzono polskim mariaszem, tryszakiem, pancerolą, wetynem i biribi. Do gier uznanych za hazardowe – i przez to zakazanych – należał popularny faraon i oko (21).

Legioniści pojedynkowali się często i niejednokrotnie z byle powodu. – Zarówno w armii francuskiej, jak i polskiej służyło nazbyt wielu oficerów (w Legionach zwano ich „nadliczbowymi”), przez co nie liczono się z ich życiem. Pojedynki traktowano jako formę treningu w sztuce walki i za udział w nich nie karano. Polacy bili się bardzo często – nie tylko między sobą, ale też z oficerami włoskimi i francuskimi. Tak bardzo słynęli ze skuteczności pojedynkowej, że starano się unikać z nimi zatargów. Prócz pojedynków o honor i dla prestiżu często walczono z błahych powodów wynikłych zazwyczaj z pijackich zatargów.

Najsłynniejszym pojedynkowiczem był kapitan Jakub Bogusławski, zwany Piekielnikiem. Odbył sześćdziesiąt starć, w których zabił piętnaście osób, samemu nie odnosząc żadnej rany.

Ilu ludzi trafia przez to do lazaretu? – Legioniści najczęściej chorowali na febrę wywoływaną przez wilgotny klimat i kiepskie, pozbawione witamin pożywienie. Z tego samego powodu częstą przypadłością był szkorbut. Z kolei na San Domingo aż kilka tysięcy (!) legionistów zmarło na żółtą febrę, przenoszoną przez komary. Nagminne były również choroby skóry powodowane przez brud, w tym świerzb i parchy. Na skutek odżywiania się nadpsutym jedzeniem wielu żołnierzy cierpiało na tyfus brzuszny (dziś zwany durem brzusznym) i dyzenterię (czerwonkę).

Chorób wenerycznych nie leczono z urzędu, nie odsyłano zatem cierpiących na nie legionistów do szpitala. Musieli się kurować za własne pieniądze, a jako że często biedowali, syfilis (obecnie określany kiłą) zbierał śmiertelne żniwo.

[1] Data według tzw. francuskiego kalendarza rewolucyjnego, obowiązującego we Francji w latach 1793-1806, w którym za początek nowej ery przyjmowano 22.09.1792, czyli dzień proklamowania republiki (przyp. red.).

[2] Furier (fr. fourrier) – podoficer odpowiedzialny za zaopatrzenie, kwatermistrz małego oddziału (przyp. red.).

[3] Unteroficer (niem. Unteroffizier) – podoficer (przyp. red.).

[4] Łapserdak (gwara żydowsko-warszawska) – obdartus (przyp. red.).

[5] Gli uomini liberi sono fratelli (wł.) – „Ludzie wolni są braćmi” – dewiza Legionów.

[6] Rebell (fr. rebelle – buntownik) – rebeliant, powstaniec. Potocznie używane przez legionistów określenie na wiernych papieżowi buntowników.

[7] Mantelzak (niem. Mantelsack) – worek lub tulejowaty pojemnik na płaszcz wojskowy (przyp. red.).

[8] Halsztuk (niem. Halstuch) – duża męska chusta, w wojsku używana jako szalik (przyp. red.).

[9] Strzelcy celni – potoczne określenie strzelców wyborowych, później (w okresie powstania listopadowego) nazwa ruchliwych, półsamodzielnych formacji, złożonych najczęściej z byłych myśliwych (przyp. red.).

[10] Charité, bien entendue, commence per soi-même (fr.) – „Miłosierdzie, rzecz jasna, należy rozpoczynać od samego siebie”, francuskie przysłowie znane już w średniowieczu, a spisane w XVIII w.

[11] Oficjalnie istniały dwa oddzielne państwa: Królestwo Neapolu i Królestwo Sycylii, jednak w praktyce stanowiły jedność pod rządami króla Ferdynanda Burbona i jego żony, Marii Austriaczki, dlatego potocznie nazywano je łącznym określeniem: Królestwo Neapolu i Sycylii (przyp. red.).

[12] Qui vive?! (fr.) – Kto idzie?!

[13] Awanpost (fr. avant-poste) – placówka ubezpieczająca, wysunięta w kierunku wroga.

[14] Aprosze (fr. approches) – zygzakowate rowy oblężnicze (przyp. red.).

[15] Wystrychować (stpol.) – ustrzelić.

[16] Moustachus (fr.) – wąsacze.

[17] Patrontasz (niem. Patronentasche) – mała torba skórzana na ładunki (patrony) do broni palnej (przyp. red.).

[18] Dalekowidz (stpol.) – luneta.

[19] Navis submarina (łac.) – okręt podmorski.

[20] Król Stanisław August Poniatowski urządzał na warszawskich Bielanach ogromne zabawy plenerowe, przeznaczone dla wszystkich warstw ludności, od dworu do pospólstwa (przyp. red.).