Redakcja: ARTUR SZREJTER

Korekta: VIOLA MUSZYŃSKA

Skład: DOROTA DOBRZYŃSKA

Projekt okładki: TO-studio / ALEKSANDRA NAŁĘCZ-JAWECKA, TOMASZ KĘDZIERSKI

Na okładce zostały wykorzystane materiały:
• © portret ze zbiorów NAC: http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/192904/47a6d784c7583eb4eabb31e0bdf0e412/
• widok w tle Wikicommons/ze zbiorów Biblioteki Kongresu - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Breslau_Ring_Ostseite_%281890-1900%29.jpg
• strona wewnętrzna okładki - mapa: http://igrek.amzp.pl/5697

Copyright © by Jacek Inglot, 2012
Copyright © by Instytut Wydawniczy Erica, 2012
Wszelkie prawa zastrzeżone

Projekt zrealizowany dzięki pomocy funduszu stypendialnego ze środków finansowych budżetu Województwa Dolnośląskiego.

ISBN 978-83-64185-51-9

Instytut Wydawniczy ERICA
e-mail: wydawnictwoerica@wp.pl
www.WydawnictwoErica.pl
Oficjalny sklep www.tetraErica.pl

Konwersja: eLitera s.c.

I. POLE PSÓW

Stał zepchnięty na skraj peronu. Za jego plecami kłębił się wypełniający stację tłum jazgoczących, podenerwowanych przedłużającym się oczekiwaniem ludzi.

Za plecami zostawiał o wiele więcej niż ten tłum... Choć czy cokolwiek z tego zostało? Kraju, o który walczył przez ostatnie lata, już nie było. A także armii, w której służył. Towarzysze i przyjaciele – polegli lub, tak jak on teraz, ścigani niczym zwierzęta, próbowali przetrwać. W życiu Jana Korzyckiego wiele spraw i rzeczy przestało istnieć w ciągu ostatnich miesięcy. Czuł, jakby za nim rozciągała się spopielona kosmicznym ogniem jałowa pustynia. Komuniści w swoich gazetach nazywali to „koniecznością dziejową”.

W oddali zagwizdała lokomotywa. Ludzie, od paru godzin podrywający się na równe nogi przy każdym pojawieniu się byle ciuchci, i tym razem się ożywili. Rozległy się głosy podekscytowanych podróżnych, twierdzących, że to na pewno ten właściwy i wreszcie pojadą. Tym razem optymiści mogli mieć rację. Na tor przy peronie wtaczał się z wysiłkiem typowy wojenny skład, głównie towarowe lory i węglarki. Gwarna gromada runęła ku nim, atakując z furią pociąg niczym rój wściekłych os. Nie zważano na krzyki tych, którzy, nie dość silni, padali i byli deptani. Korzycki, potrącany przez tłoczących się pasażerów, głęboko odetchnął węglowym dymem i bez oporu dał się porwać wezbranemu nurtowi. Sam nie wiedział, jak znalazł się w środku wagonu.

* * *

Noc zdawała się nie mieć końca. Siedzący w ciemnościach ludzie próbowali spać, kuląc się na ławkach i nie zważając na potworną ciasnotę. W wagonie przeznaczonym dla góra stu dwudziestu osób siedziało ich przeszło dwieście. Niektórzy leżeli pokotem na korytarzu, nieliczni szczęściarze wyciągnęli się na bagażowych półkach. Naprawdę nie mogli narzekać, skoro reszta pociągu składała się z towarowych lor i węglarek. Ich wagon był jedynym osobowym w składzie. Tu przynajmniej nie wiało i nie padało.

Korzycki też próbował spać, ale przeszkadzał mu smród od dawna niemytych ciał, przemieszany z odorem przetrawionego samogonu i zapachem czosnkowej kiełbasy. Od czasu do czasu zawiewało też moczem od strony zapchanego kibla, w którym wyrwano drzwi. Żałował, że nie wybrał dachu, z drugiej jednak strony noc była zimna, mocno wiało i łatwo mógł się przeziębić, a i tak nie czuł się najlepiej.

Wciśnięta w jego bok przekupka przebudziła się gwałtownie, westchnęła spazmatycznie i odruchowo złapała za wielką kobiałkę przykrytą kielecką zapaską. W wagonie nie działały światła, ciemności rozjaśniało ledwie kilka świeczek, palonych w tych boksach, gdzie ludzie, zamiast spać, woleli przesiedzieć noc przy samogonie i kartach. Kobieta obrzuciła Korzyckiego podejrzliwym spojrzeniem, wsunęła dłoń pod zapaskę i pomacała, czy aby zawartość kosza pozostała nienaruszona. Wcisnął kapelusz głębiej na oczy i udawał, że zasypia. Ale nie mógł spać, zwłaszcza że goście z boksu obok hałasowali, stukając blaszanymi kubkami i głośno rozmawiając.

– Na Matjas, to znaczy na Matthiasstrasse, to idź, jak chcesz pohandlować – mówił jeden o głosie grubym i głębokim jak u operowego basa. – Nie szabruj tam, za blisko zarządu i Drobnera, a ten stary dziad odgraża się, że będzie za rabunek stawiał pod ścianę. Ale na razie nie ma kto tego pilnować, Drobner próbował sformować swoją milicję, zebrał coś ze sto pięćdziesiąt luda, z przymusowych, dał karabiny, ale kolesie po dwóch godzinach poszli w miasto szabrować. Nie frajerzy przecież.

– To jakby dał wilków do pilnowania owiec! – zaśmiał się jego kompan młodzieńczym falsetem. – No to kto łapie za szaber?

– Che, che, ano nikt – bas nie krył satysfakcji. – Drobner ma tylko garść ludzi z zarządu miasta. Dwoją się i troją, ale nawet gdyby ich było dziesięć razy więcej i tak nie obstawią wszystkiego. Ale trzeba się śpieszyć, bo inaczej Ruscy wszystko zgarną.

Korzycki usłyszał, jak jeden odkorkowuje flaszkę i rozlewa bimber do kubków.

– Znaczy się co? – zapytał falset. – Wywożą, co popadnie?

Tamten głośno przełknął bimber, chuchnął i z trzaskiem odstawił kubek na stolik przy oknie.

– Powiem ci, co słyszałem. O młynie. Ci z zarządu znaleźli jakiegoś inżyniera z obozu i kazali mu młyn uruchomić, taki wodny, bo trzeba mąki na chleb. Facet idzie, a tam ani jednej maszyny, o których mu powiedzieli Niemcy, co pracowali w tym młynie, bo dwa dni wcześniej Sowieci przyjechali i załadowali wszystko, co się dało rozmontować, na ciężarówki. I tyle widziałeś maszyny. Inżynier popatrzył po pustych halach i chciał się zabierać z powrotem, a tu zajeżdża samochód pełen Ruskich i ich dowódca, lejtnant, żąda mąki. Inżynier pokazuje, że nie ma maszyn, i pyta, gdzie je Sowieci wywieźli. Ten lejtnant to się nawet nie zdziwił, tylko wzruszył ramionami i powiedział: „Za Ural”. Tak szybko kradną, że jeden drugiemu nie mówi, co wywieźli.

Falset gwizdnął przeciągle, a potem znowu zagulgotała butelka.

– Nie żałują sobie, skurwysyny – zauważył.

– A żebyś wiedział. Biorą, co się da, a najbardziej to rowery abo zegarki. Pamiętam, jak na Matjasie pytam ruskiego sierżanta, czy kupi zegarek. A ten się śmieje, odwija rękaw i pokazuje, że już sześć nosi. „U mienia czasów chwatit” – mówi. Zegarek w Breslau to nie sztuka, łapiesz sobie Niemiaszka i pokazujesz na przegub. Nawet nie dyskutują, od razu ściągają.

Zaśmiał się rechotliwie i łyknął z kubka. Potem zakąsił, przez wagonowe smrody przebiła się woń zaprawionego czosnkiem boczku. Korzycki poczuł bolesny skurcz żołądka. Od wczorajszego rana nic nie jadł, a nawet dłużej, bo wodnistą aresztancką zupę trudno uważać za jedzenie.

– To takie głupie są, że jeszcze z zegarkami po mieście łażą? – zdziwił się falset.

– A bo to taki ichniejszy niemiecki ordnung, zawsze muszą wiedzieć, która godzina.

Znów rozległ się rechot, tym razem śmiali się we dwóch.

– Szlugi wyszły, a coś by się zapaliło – powiedział bas, kiedy już naśmiali się do syta.

– Poczekaj, coś zorganizuję – zaoferował się jego towarzysz.

Korzycki słyszał, jak tamten wstaje i usiłuje przedostać się w głąb wagonu przy wtórze przekleństw leżących w przejściu ludzi. Chyba dotarł w pobliże drzwi, bo ktoś otworzył je z hałasem i do środka wleciała struga świeżego nocnego powietrza. Korzycki pomyślał, że dobre i to. I jemu chciało się palić. Przez chwilę rozważał nawet, czy nie spróbować kupić od nich papierosa, ale doktor nie dał mu zbyt wiele pieniędzy. Mógł ich potrzebować na coś innego.

Falset wracał od drzwi, znów klęli deptani przez niego ludzie, w końcu dotarł do swojego boksu i z głośnym sapnięciem usadowił się na ławce.

– Ciężko było – zauważył. – Towaru mało, wszyscy nastawieni na szaber, pusto jadą. Ale załatwiłem. Cymes, egipskie.

Sucho trzasnęła zapalniczka i po chwili doszedł do Korzyckiego papierosowy dym. Istotnie, sukinsyny palili camele, zapach dobrego tytoniu skręcał mu puste kiszki. Już chciał się złamać i poprosić o jednego, kiedy powstrzymało go, co usłyszał.

– Nie, nie, z żydowskim szabrem porównania nie ma – mówił bas, zaciągając się z lubością. – Żydzi, jak przyszło do likwidacji, mało co mieli. Co tam było lepszego, to wcześniej za żarcie poszło. A co jeszcze mieli, miękkie czy twarde, abo i brylant jaki, to na wywózkę brali ze sobą. Myśleli, że sobie życie za to kupią. Ale esesman w czapę dał, a forsę wziął, abo z trupa kazał wygrzebać. Dość, że jak się poszło na szaber do opuszczonych domów, to niewiele tam było, trochę potłuczonych garków, niby też pościel, ale marna, więcej tam pluskiew było niż pierza. Najbardziej się meble opłacały, bo tego do obozu wziąć nie mogli. Sam z Jędrzejowa piękny kredens dla teściowej przywiozłem.

– A w Breslau lepiej? – zapytał falset.

Znowu Korzycki usłyszał, jak szyjka butelki stuka o kubek. Chlupot lanego bimbru tym razem trwał dość krótko.

– Dobra flaszka była, ale się skończyła – westchnął tęsknie bas i czknął potężnie. – Taaa, w Breslau lepiej, bez porównania. Bogate szwabskie miasto i wszystko zachowali. To oczywiście, co nie przepadło w czasie oblężenia, a i potem Sowieci sporo napalili...

– Co? Nie rozumiem, jak to napalili? Przecież miasto ich, to po co palić? – zdziwił się falset. Mówił niewyraźnie, z pełnymi ustami. Do Korzyckiego znowu doleciał czosnkowy zapach boczku. Od ssania w żołądku zrobiło mu się niedobrze.

– Ano właśnie nie wiadomo czy ich. – Bas przez chwilę żuł głośno, widać też poczęstował się boczkiem. – Niby ich, ale ci z PKWN-u twierdzą, że nasze, po to przecie Drobnera prezydentem zrobili. Dość, że Sowiety spaliły to, czego nie można od razu zabrać. Ludzie mówią, że to dlatego, że nie chcą, by się Paliaczkom za dużo dostało. Przez tydzień po oblężeniu całe kwartały poszły z dymem, na ten przykład spalili w jednym kościele górę książek. Z uniwersytetu abo czegoś takiego. Z Drobnerem przyjechały profesory, niby to jakąś kulturę zabezpieczać, i cholery dostały, bo pono cenne te książki były. Awanturę Ruskim zrobili nawet, ale co, podskoczysz takim? Tacy, co za dużo skakali, to na białych niedźwiedziach są teraz.

– Ano są – przytaknął falset. – Ale jak oni wszystko spalą, nie będzie co szabrować!

– Spokojnie jak na wojnie, nie wszystko. Po tych awanturach już tak nie palą, wolą wywozić. Śpieszyć się trzeba, to fakt, bo całe pociągi na wschód idą. Ale Niemiaszków sporo jeszcze zostało, może nawet połowa tego, co przed wojną. Fantów starczy na długo, tylko trzeba wiedzieć, gdzie szukać. Na zachód i południe od rynku to nie masz nawet co chodzić, tam szło główne natarcie i Niemcy sami wypalali domy, nim Ruskie przyszły. Pustynia została, całe dzielnice do piwnic spalone, fantów mało albo popsute i popalone. Północ i wschód są lepsze, tam Niemców sporo, dużo domów całych albo tylko trochę ruszonych bombami. No i tam naród sobie za tę okupację wetuje, biorąc, co się należy, odszkodowanie znaczy się.

Znowu obaj wybuchnęli śmiechem. Zaszeleścił papier, trzasnęła zapalniczka. Zapach cameli był nieznośny, Korzycki pomyślał, że się jednak przełamie i wyżebrze jednego. Z drugiej strony zawieranie znajomości z tymi osobnikami budziło w nim mdłości.

– Nawet Ruskim nie trzeba tego tłumaczyć. O, zatrzymał mnie patrol ichniejszej żandarmerii, jak niosłem kryształowe lustro toaletowe, zacne, w srebrnej oprawie. Pytają, skąd to mam. A ja im na to, że odszkodowanie biorę, bo w Warszawie całe mieszkanie straciłem, a w nim dwa takie lustra. Ci pod boki i w śmiech, aż im łzy poszły. A sami, choć trzech ich było, pięć rowerów targali. Bo na zegarki i rowery to oni najbardziej chciwi. Mówię ci, chłopie, Breslau to kanada, teraz tam najlepsze czasy. I kto pierwszy, ten lepszy. Co teraz chwycisz, będziesz miał.

– Pewnie, pewnie, tak i w moich stronach mówią – odparł falset i zaciągnął się głęboko. – Ale jak się tam obrócić? Nikogo nie znam...

– Jak to nikogo? Mnie już znasz – żachnął się bas. – Pogadam ze Szmagą i wstawimy cię, gdzie trzeba, nic się nie bój. Fantów jeszcze dużo, starczy dla każdego. Odkujesz się, napijesz, a i jaką fajną Niemrę wyciupciasz, dasz kurwie konserwę i twoja. Pożyjesz wreszcie jak człowiek. Coś nam się po tej okupacji należy, nie?

Falset przytaknął i ścichli, kurząc w milczeniu papierosy. W tym momencie drzwi do wagonu znowu się otworzyły i ktoś, chyba konduktor, krzyknął, że za pół godziny Kluczbork. Zalegający na ławach i podłodze ludzie budzili się niechętnie, ziewając i pogadując do siebie półgłosem. Część z nich zaczęła sprawdzać tobołki, szykując się do wysiadki.

– Dopiero czwarta – zauważył bas. – Nie ma co się śpieszyć, do Oels ze trzy godziny, do Hundsfeldu z pięć. Wlecze się ten pociąg, jakby miał zaraz skonać, nie to, co przed wojną. Kimnąć się trza, bo potem zaraz do roboty. U Szmagi jak w kantorze u kupca, rozliczają cię z każdej godziny. Ale skoro zarobek taki, to i robota dobrze idzie. A bimberku na sen nie znalazłbyś może choć ociupkę, co?

Falset, któremu znajomość z basem wyraźnie zaimponowała, powiedział, że nie ma, ale zaraz zaproponował, że coś jeszcze skombinuje, lecz jego towarzysz oświadczył, żeby się nie fatygował, bo i tak śpik go ogarnia. Po chwili w istocie spał, poświstując i pochrapując. Korzycki spojrzał za okno. Głęboka czerń nocy przechodziła w szarzyznę przedświtu. Poczuł się naraz bardzo zmęczony, monotonny stukot kół działał usypiająco. Przymknął oczy i zapadł w męczący, płytki sen.

* * *

Siedział w drewutni i cholernie chciało mu się palić. Raczej nie powinien tego robić – podwórko co prawda było puste, ale diabli wiedzą, kogo mogło przynieść. Przywarł do szpary między deskami i zerknął na położony na tyłach wielkiej czynszowej kamienicy placyk, z jednej strony obramowany starym, pochylonym płotem, z drugiej ścianą niskiej, pobielonej wapnem oficyny. Ktoś musiał w niej przebywać, bo z komina snuł się dym. Korzycki z niepokojem uświadomił sobie, że gdy mieszkańcom skończy się drewno, pewnie przyjdą po nowe. Rozejrzał się po szopce. Po zimie nie zostało prawie nic z nagromadzonych zapasów, przy pniaczku z wbitą siekierą zauważył ledwo kilka nałupanych szczapek i wióry z kory na podpałkę. Jeśli ktoś brał drewno z samego rana, nie powinien zbyt szybko tutaj wrócić.

Odruchowo zerknął na zegarek. Niepotrzebnie, bo na UB skonfiskowano go w pierwszej kolejności. Dobry patek, dostał go na maturę od ojca. Chodził idealnie, jak przystało na szwajcarską markę, i wystarczało nakręcać go raz na trzy dni. Całą wojnę przetrzymał, a teraz pewnie cieszy się nim któryś z tych bydlaków.

Czas dłużył się niemiłosiernie. Od wizyty w domu doktora Galickiego mogły upłynąć dwie, może trzy godziny. Wiedział, że nie powinien do niego chodzić, ale w Piotrkowie nie miał innego kontaktu. A tułanie się bez dokumentów i pieniędzy po pełnym milicji i ubeków mieście było prawdziwym szaleństwem. Musiał zaryzykować, inaczej do wieczora z pewnością zgarnęliby go z ulicy albo ktoś by doniósł. Korzycki miał tu trochę znajomych, ale kilku osób nie mógł być pewien. Do komunistów przystawali ludzie, których nikt w najśmielszych snach by o to nie podejrzewał. Prawdę mówiąc, wcale im się nie dziwił, trudno było wierzyć w powrót rządu z Londynu, gdy się widziało kilometrowe kolumny sowieckich wojsk pancernych, niepowstrzymanie walących na zachód. Za nimi szli komuniści, głoszący, że są nową władzą. Wielu im uwierzyło, bo mieli za sobą siłę sowieckich bagnetów. Jedyną, jaka się naprawdę liczyła.

Drgnął gwałtownie, zaniepokojony dobiegającym z podwórza odgłosem. Drzwi od oficyny skrzypnęły i na próg wyszła okutana w chusty babina z wiadrem w ręku. Przez chwilę bał się, że staruszka idzie po drewno – ale nie, podeszła do studni, odwaliła pokrywę i spuściła wiadro do środka. Kręciła skrzypiącą korbą, a Korzyckiemu skóra cierpła na plecach. To miejsce jednak nie było bezpieczne. Ktoś w końcu zajrzy do szopy, a on nie miał się gdzie ukryć ani jak stąd uciec.

Babina wyciągnęła wiadro ze studni i stękając, zaniosła do izby. Zamknęła drzwi, a Korzycki otarł pot z czoła. Chyba robił się za stary do tej roboty. Przed Niemcami nigdy nie czuł aż takiego pietra. Ale ta nowa, czerwona okupacja wprowadziła inną jakość – przedtem, nawet w najgorszej opresji, zawsze wiedział, że może liczyć na drugiego Polaka. Teraz nie mógł liczyć na nikogo. Zbyt wielu przeszło na ich stronę. To dlatego na ulicy czuł się jak ścigane zwierzę. I po raz pierwszy w życiu naprawdę się bał.

Ten doktor też się bał. Kiedy Korzycki zastukał do jego drzwi, dłuższą chwilę nie otwierał, choć Jan słyszał ruch wewnątrz mieszkania i gorączkowe, zduszone szepty. Potem drzwi uchyliły się na szerokość łańcucha. Wysoki, szpakowaty mężczyzna przyglądał mu się przez prawie minutę. Kiedy Korzycki powiedział, że przychodzi od Konrada, gospodarz wpuścił go, acz z wyraźnym wahaniem. Nie weszli do środka, stali w przedpokoju, przy wieszaku z płaszczami. Wyjaśnił pokrótce doktorowi, co robi w Piotrkowie, i poprosił o pomoc. Najważniejsze były nowe papiery, bo poprzednie zostały na UB. Doktor nie wyglądał na zachwyconego, ale obiecał pomoc – uciekinier odnosił wrażenie, że chyba tylko po to, aby się go jak najszybciej pozbyć z mieszkania. Kazał mu przyjść na to podwórko i zaczekać w drewutni.

Znowu zachciało mu się palić i odruchowo zaczął szukać papierosów. Zapomniał, że i je zabrali mu ubecy. Ostatnią paczkę zrzutowych fajek. W kieszeni kurtki została jedynie zabłąkana zapałka. Wyjął ją i ze złością włożył między zęby. Ssąc gorzkie drewienko, pomyślał, że i tak nie najgorzej mu poszło. Tamtych dwóch, co z nim wiali, ubecy postrzelili. Chyba padli na miejscu, ale nie był pewien – nie oglądał się, gnał przed siebie, wiedząc, że decydują ułamki sekund. Był z nich najszybszy i to go ocaliło. I ten zarośnięty krzakami ogródek, w który zdołał wskoczyć, nim strażnicy uporali się z dwoma pozostałymi uciekinierami...

Na podwórzu rozległy się czyjeś kroki. Zaniepokojony, przypadł do szpary. To był doktor, który wyszedł z bramy i zmierzał wprost do drewutni. Nareszcie. Prawdę mówiąc, już zwątpił, czy Galicki w ogóle się pojawi. Mężczyzna minął studnię, rozejrzał się szybko na boki i podszedł do drzwiczek szopki. Korzycki cofnął się, bo w tym schowku nie było zbyt wiele miejsca.

Doktor ostrożnie wsunął do środka głowę i dłuższą chwilę mrugał oczyma, przyzwyczajając wzrok do panującego w komórce mroku.

– Dobrze, że pan jeszcze jest – powiedział i wszedł do drewutni, starannie zamykając za sobą rozklekotane drzwi. – Trochę to trwało i bałem się, że pan nie wytrzyma. Ale udało się i mam dokumenty. Nie najlepsze, ale w PUR-ze nie będą się im zbyt dokładnie przyglądać.

Wyjął z kieszeni podniszczoną kenkartę i podał Korzyckiemu. Dokument opiewał na Romana Malinowskiego, lat trzydzieści, z zawodu kancelistę. Zdjęcie nie było zbyt wyraźne, częściowo poplamione czymś brązowym, także litery wydawały się rozmazane, najwyraźniej od wody. Od biedy Jan był nawet trochę podobny do tego faceta, choć tamten nosił wąsy.

– Nic lepszego nie dało się załatwić – powtórzył doktor. – A to są przynajmniej prawdziwe papiery, po jednym topielcu. Czyste, bo odnotowano go jako niezidentyfikowanego, a papiery znalazł przypadkiem jeden z naszych pracujących w kostnicy. Nieboszczyk miał je w schowku wszytym w koszulę. Trochę rozmokły, ale tym lepiej.

– Pan mówił coś o PUR-ze? – zapytał Korzycki, chowając kenkartę.

Doktor chrząknął, znowu sięgnął do kieszeni i wyjął srebrną papierośnicę. Uprzejmie zaproponował papierosa, grubego, ręcznie robionego.

– Bez obaw, syn stoi na czatach – wyjaśnił, widząc, jak zaniepokojony uciekinier spojrzał w kierunku podwórza. Zapalili, a Korzycki zakrztusił się od gęstego, mocnego dymu. Doktor popalał niezgorszą chłopską machorkę.

– Trudno dzisiaj o dobry tytoń – usprawiedliwił się lekarz. – A co do PUR-u... To jak właściwie pan sobie wyobraża swoją przyszłość? Słyszałem, że Konrad rozwiązał swój oddział dwa tygodnie temu?

Jan przytaknął i zaciągnął się głęboko, aż mu pociemniało przed oczyma. Machorka była mocna jak diabli.

– Dostaliśmy odprawę i ci, co chcieli, po sztuce krótkiej broni. Konrad nie wydał żadnych konkretnych rozkazów, powiedział, żeby wracać do domów. Uznał, że w obecnej sytuacji dalsze istnienie oddziału nie ma sensu. Dwa razy byliśmy w obławie NKWD i za tym drugim prawie nas dorwali, więc Konrad doszedł do wniosku, że trzeba wykonać rozkaz komendanta głównego o rozwiązaniu AK.

Doktor milczał, puszczając pod dach drewutni długie smugi dymu.

– To nie był najfortunniejszy rozkaz – rzekł po chwili. – Sami się rozbroiliśmy i tym samym pozbawiliśmy jakiejkolwiek pozycji przetargowej... Teraz czerwoni robią, co chcą, UB ma całkowicie wolną rękę. Żaden z nas nie jest bezpieczny... Konrad powiedział panu o mnie?

– Tak. Powiedział, że gdyby były jakieś problemy, mam zgłosić się do pana...

Galicki rzucił papierosa na ziemię i przydeptał. Z kieszeni wyciągnął zwitek banknotów i podał Korzyckiemu.

– Przyda się parę groszy w podróży... Jak pan wpadł?

Jan wzruszył ramionami i zgasił niedopałek o brzeg pniaczka do rąbania drewna.

– Najgłupiej, jak można. Na dworcu, kiedy kupowałem bilet do Warszawy. Tam musiał być jakiś tajniak, bo wyłuskali mnie zaraz na peronie. Było ich czterech, nie miałem szans...

– Kto pana przesłuchiwał?

Skrzywił się, bo przypomniał sobie wychudłą, końską gębę tamtego.

– Nawet się przedstawił... porucznik Kaman. Niezła gnida, sprawiał wrażenie, jakby wszystko o mnie wiedział. I wiedział niemało, zwłaszcza o służbie u Konrada.

Na podwórku znowu rozległ się jakiś hałas. Obaj, jak na komendę, przywarli do szpar w ścianie drewutni. Ale to była tylko babcia z oficyny, z hałasem wylewająca na ziemię mydliny z wielkiej miedzianej misy. Dłuższą chwilę milczeli, czekając, aż staruszka zniknie z powrotem w mieszkaniu.

– Oni dużo wiedzą – odezwał się Galicki. – Mieli tu swoje organizacje i rozpracowywali nas co najmniej od czterdziestego drugiego. Moim zdaniem nawet umieścili agentów w naszych oddziałach. To dlatego likwidacja naszej siatki idzie tak szybko. W Piotrkowie wpadli wszyscy poza moją sekcją... Panie poruczniku, dla mnie to oczywiste, że dopóki siedzą tu Sowieci, nie mamy żadnych szans. Do komunistów przystaje dużo mętów, całe bandy kryminalistów, bydlaki czują, że się przy nich obłowią. A my jesteśmy w rozsypce... Do jesieni będzie po wszystkim. Dlatego mówiłem o Urzędzie Repatriacyjnym. Bo pan musi stąd zniknąć. W tych okolicach nie ma pan czego szukać, a do Warszawy pan się nie przedostanie. Został tylko jeden kierunek. Zachód.

Prawdę mówiąc Jan oczekiwał tych słów od chwili, gdy Galicki wspomniał o PUR-ze.

– Znaczy się do Niemiec? – ni to zapytał, ni stwierdził.

– Na Śląsk Nadodrzański. Oni to nazywają „ziemiami odzyskanymi”.

– Odzyskanymi? To kiedyś je straciliśmy?

Doktor wydłubał z papierośnicy drugiego papierosa.

– Gdzieś tak w trzynastym wieku...

Korzycki parsknął mimowolnym śmiechem, ale umilkł, zgaszony surowym spojrzeniem lekarza.

– Jak zwał, tak zwał. W każdym razie komuniści organizują tam swoją administrację i rozpoczęli akcję osiedleńczą. Chyba poważnie myślą o przejęciu tych ziem, mówi się o całej dawnej regencji pruskiej aż do linii Odry i Neisse. Ponoć odbywa się to za pełną zgodą Rosjan... Wie pan, co to oznacza?

Wiedział. Jeszcze w lesie dyskutowali o tym, czy Sowieci oddadzą Wilno i Lwów. To, że teraz Ruscy pozwalali się polskim komunistom tak dobrze pożywić na trupie Rzeszy, świadczyło dobitnie, że Stalin z niczego nie zamierzał rezygnować. Nie po to pchał milionowe armie na zachód, aby cokolwiek Polsce oddawać.

– To gadanie czerwonych o powrocie ziem zachodnich do macierzy nie jest niczym innym jak mydleniem oczu – ciągnął Galicki. – Tak naprawdę chodzi o rekompensatę za to, co Sowiety zagarnęły na wschodzie. Idą już pierwsze transporty naszej ludności zza Buga. Nie wiem, co z tego wszystkiego wyjdzie dla kraju, ale dla pana to jest szansa. Teraz na zachód wyjeżdża mnóstwo ludzi, co prawda przeważnie na szaber, jednak jest to tłum, w którym można się zgubić. I UB dopiero się tam organizuje, nie to, co tutaj...

Doktor podszedł do drewnianej ściany i wyjrzał na podwórko. Bez potrzeby, bo nikt się po nim nie kręcił.

– Pójdzie pan do tutejszego PUR-u i odnajdzie referenta Kowalczyka – mówił, wciąż odwrócony do Korzyckiego plecami. – Człowiek jest już uprzedzony. Wystawi panu skierowanie do Breslau... to znaczy Wrocławia. Tam miejscową administrację organizuje inżynier Kuligowski, mój dobry znajomy sprzed wojny. Da mu pan tę wiadomość – wyjął z kieszeni kartkę szarego papieru i podał do tyłu, nadal nie patrząc na Jana – a on powinien panu pomóc. Ma u mnie pewien dług z dawnych czasów. To porządny człowiek i raczej nie odmówi.

Westchnął ciężko, odwrócił się i ponownie otworzył papierośnicę. Dopiero teraz Korzycki zwrócił uwagę na jego oczy – szare, przygaszone i bardzo zmęczone.

– Zapalmy przed podróżą.

* * *

Wagon szarpnął gwałtownie, budząc Korzyckiego. Śpiąca u jego boku baba chrapnęła głośno i nie otwierając oczu, przyciągnęła do siebie kobiałkę.

Była może trzecia, może czwarta, wagon pogrążył się w ciemności, jedynie w dwóch boksach, gdzie siedzieli najbardziej zajadli karciarze, paliły się ogarki świec. Pociąg znowu szarpnął i wyraźnie zwolnił, a po chwili wjechał na jasno oświetlony peron. To mógł być Kluczbork, Jan nie widział napisu z nazwą stacji. Chciał nawet wstać i podejść do okna naprzeciwko, aby się lepiej przyjrzeć, ale po namyśle zrezygnował. Na peronie kręcili się jacyś ludzie, słyszał ich stłumione głosy, za brudnym oknem przesuwały się niewyraźne sylwetki. Nie powinien zwracać na siebie uwagi, zwłaszcza że reszta pasażerów potraktowała postój z całkowitą obojętnością, jedynie dwie czy trzy osoby przebudziły się, zerknęły za okno, ziewnęły i z powrotem umościły się do snu.

Po jakimś kwadransie postoju głosy na zewnątrz wzmogły się, z trzaskiem otwarto drzwi wagonu i do środka weszło kilku ludzi. Nie byli to pasażerowie. Jeden, idący z przodu, w mundurze i z pepeszą na piersi, zapalił latarkę i zaczął świecić po twarzach śpiących pasażerów. Za nim postępowało dwóch cywilów w ciemnych płaszczach i mocno nasuniętych na oczy czapkach. Cała grupa przeciskała się wzdłuż wagonu, depcząc po leżących w przejściu ludziach. Ten i ów budził się z przekleństwem, ale zaraz cichł, gdy mu poświecono latarką w oczy.

Gdy doszli do jego boksu, Korzycki mocniej wtulił się w bok przekupki i udawał, że śpi. Światło latarki przesunęło się po jego twarzy, zatrzymało na moment, potem powędrowało dalej. Przeszukujący dotarli do końca wagonu i wyszli na peron. Słyszał, jak wymieniają między sobą uwagi o „szabrowniczej bandzie”. Ale szabrownicy najwyraźniej ich nie interesowali, bo nikogo nie zatrzymano.

Pociąg stał jeszcze przez czas potrzebny robotnikom torowym na opukanie kół, wpuszczono też nowych pasażerów, na szczęście niewielu. Pośród przekleństw i wyzwisk starych podróżnych jakoś się umościli, głównie na podłodze koło zaśmierdłego kibla, gdzie nikt przedtem nie chciał siedzieć. Skład szarpnął i znowu potoczyli się w ciemność. Jan pomyślał, że chyba nie warto już spać. Przez dłuższą chwilę walczył z nadciągającą falą senności, aż wreszcie, wtulony w miękki bok tęgiej przekupki, poddał się i zasnął.

* * *

Obskurny pokój o brudnych, odrapanych ścianach był oświetlony mocną, może nawet stuświecową żarówką. Nie była niczym osłonięta, a wisiała na gołym drucie. Korzycki, skulony jak małpa, siedział na malutkim drewnianym stołku, właściwie dziecięcym zydelku. Przesłuchujący stał obok stołu zarzuconego papierowymi aktowymi teczkami i czytał skoroszyt, co chwila marszcząc, jakby w zdziwieniu, brwi. Wysoki, szczupły, w nienagannie skrojonym mundurze. Mimo młodego wieku, włosy miał już przyprószone siwizną, a pod lewym okiem widniała podłużna, brzydko poszarpana blizna. Porucznik Albert Kaman, tak się przedstawił, nim pogrążył się w lekturze trzymanych w ręku papierów.

Oprócz nich dwóch, w pokoju byli jeszcze strażnik z bronią przy pasie i protokolant, krępy chłopak o podkrążonych z niewyspania oczach, siedzący za biurkiem ustawionym pod wysoko usytuowanym, zakratowanym i dodatkowo zabitym deskami okienkiem. Przesłuchania prowadzono w piwnicy, pewnie aby na zewnątrz nie było słychać wrzasków bitych ludzi. Niemcy postępowali podobnie. UB miało się od kogo uczyć.

Stojący za stołem porucznik przewrócił ostatnią kartkę i powiedział:

– No dobra, możemy zaczynać...

Podsypiający za biurkiem protokolant drgnął, stłumił ziewnięcie i złapał za czysty arkusz.

– Jan Korzycki, pseudonim Korab, urodzony w Mińsku Mazowieckim w 1917, syn Stanisława... Zgadza się?

Już przedtem uznał, że zaprzeczanie oczywistym faktom nie ma sensu, dlatego postanowił potwierdzać to, co uznał za nieszkodliwe dla siebie i innych.

– Tak – oparł, pokonując suchość w gardle. Rano dali jedynie kubek lurowatej kawy zbożowej i kromkę razowca. Od tej pory nic nie miał w ustach. Przy okazji odkrył, że pragnienie bywało gorsze od głodu.

Porucznik zerknął na początek skoroszytu i pokiwał z uznaniem głową.

– Dosłużyliście się porucznika... tak jak ja... Ale pewnie uważacie, że mój stopień jest nieważny. Bo ważne są tylko te nadawane przez Londyn, co?

Nie odpowiedział. Jeśli tamten myślał, że da się złapać na tak prymitywną zaczepkę, to się mylił.

– No dobra... Od kiedy jesteście w Armii Krajowej?

Na to pytanie mógł odpowiedzieć. Okres walki z Niemcami nie mógł być czymś, o co powinni się czepiać.

– Od marca 1941. Najpierw podchorążówka, potem Szare Szeregi, wreszcie w oddziale specjalnym w Kierownictwie Dywersji.

Ubek wyglądał na zaskoczonego. Tego widocznie nie miał w swoich papierach. Korzycki domyślał się, że jego wiedza o nim pochodzi głównie od konfidentów, pewnie też od złamanych członków oddziału Konrada. A w lesie nie chwalił się swoimi dokonaniami w Kedywie. W ogóle niczym się tam nie chwalił. Lata w konspiracji nauczyły go trzymać język za zębami.

– Proszę, proszę, w samym Kedywie. Trafił się nam prawdziwy akowski arystokrata... A czym się tam zajmowaliście, jeśli można wiedzieć?

– Głównie rozpoznaniem. – Rozkręcał się powoli, cały czas uważając na każde słowo. Jeśli będą pytać tylko o okupację, nie powinno być źle. Z drugiej strony podejrzewał, że to najpewniej przygrywka, wstęp przed właściwym przesłuchaniem. – Rozpracowywałem główną komendę warszawskiego Gestapo... a to ze względu na dobrą znajomość niemieckiego, gdyż przed wojną studiowałem przez rok w Wiedniu na politechnice. Czasem, gdy było trzeba, udawałem Niemca. Dokładniej: rodaka Führera, Austriaka, z racji wiedeńskiego akcentu.

Porucznik przystawił sobie do stołu krzesło, usiadł i rozłożył skoroszyt.

– Mam tu informację, że pojawiliście się w lasach pilickich w kwietniu czterdziestego czwartego... Ciekawe... Czyżbyście przeczuwali, że zbliża się powstanie? I chcieliście je przeczekać na łonie przyrody?

No tak, czego się mógł spodziewać po czerwonej gnidzie... Zacisnął zęby, tłumiąc wybuch gniewu. Kamanowi o to właśnie chodziło. Chciał go poniżyć, przyprzeć do muru i zmusić do tłumaczenia się z tego, czego nie zrobił. Za wszelką cenę musiał zachować zimną krew i nie dać się sprowokować.

– Nie, wysłano mnie. Gestapo rozpracowało część naszej siatki, Niemcy złapali ludzi, którzy mnie znali... Zawsze w takich wypadkach wysyłano zagrożonego do lasu. Miałem nadzieję, że, jakby na coś się zanosiło, to mnie odwołają... Ale nie odwołali. Potem próbowaliśmy na własną rękę przebić się do Warszawy... Nic z tego nie wyszło.

Kaman zrobił taką minę, jakby wziął jego wyjaśnienia za dobrą monetę. Odsunął się od stołu, oparł obydwiema rękami na blacie i przyglądał mu się z dobrze udawaną sympatią.

– Dlaczego po rozkazie o rozwiązaniu AK nie wyszliście z lasu i nie zdaliście broni? – zaatakował. Szybko i gwałtownie jak grzechotnik, tyle że bez ostrzegawczego terkotu.

Korzycki milczał, zastanawiając się, co powiedzieć. Z drugiej strony, cokolwiek odpowie i tak będzie „zaplutym karłem reakcji”. Takim jak na plakacie, który widział na ścianie dworca.

– O tym decydował dowódca – odparł w końcu, mając nadzieję, że Konrad nie był tak głupi jak on i nie dał się złapać. – A on najwyraźniej się nie śpieszył. Osobiście sądzę, że wiele do myślenia dało mu to, co stało się w końcu marca z naszymi dowódcami... którzy pojechali na rozmowę z pewnym sowieckim generałem i już nie wrócili. Radio Londyn podało po paru dniach, że są w Moskwie, uwięzieni. A potem nie mieliśmy za dużo czasu na myślenie, bo zaczęły się obławy. Ale rozkaz został w końcu wykonany, bo kilka dni temu oddział rozwiązano. Wracałem właśnie do domu, kiedy aresztowano mnie na dworcu.

Gdy to mówił, patrzył w nieruchome, stalowoszare oczy tamtego. Widział, jak Kaman je mruży, próbując ukryć gniew. Przez moment błysnęła w nich nienawiść, więc Jan miał nadzieję, że ubek wybuchnie, ale porucznik natychmiast się opanował. Jednak fachowiec – pomyślał akowiec z niejakim podziwem.

– W jakim celu chcieliście jechać do Warszawy? – szczeknął ostro. – Po rozkazy? A może sami wieźliście polecenia od tego... Konrada?

Chyba go nie dorwali – pomyślał Korzycki z ulgą. Gdyby Konrad wpadł, pytania byłyby inne. Bardziej konkretne.

– Chciałem wrócić do Warszawy – powtórzył. – Do domu... przynajmniej zobaczyć, co z niego zostało. Rodzicie mieli duże mieszkanie na Żoliborzu. Przenieśliśmy się z Mińska jeszcze w trzydziestym piątym, ojciec otrzymał posadę w gimnazjum męskim na Batorego. Nie ma tego w aktach? – zdziwił się obłudnie.

Ubek nie odpowiedział, wstał, podszedł do protokolanta i patrzył mu przez ramię, jak zapisuje zeznanie. Pokazał mu coś palcem i protokolant zamaszyście wykreślił część tekstu.

– Bajki, bajki i bajania – powiedział Kaman, wskazując pisarczykowi jeszcze jeden fragment do skreślenia. – Ale mamy trochę czasu, pogadamy sobie... I to nie raz, jak myślę.

Pogadali. Z kapitanem Orzeszko, który wziął na siebie rolę złego gliny. Rozmowy z nim kosztowały Korzyckiego dwa zęby, wybite z prawej strony górnej szczęki. Kapitan był mańkutem, ale bił z wprawą, doskonale posługując się kastetem, w niczym nie ustępując bandziorom z Targówka. Opowieści o powrocie do domu rodzinnego bardzo go denerwowały. Rozmawiali zresztą niewiele, bo Korzycki zbytnio krwawił z dziur po wybitych zębach. Krew zalewała mu gardło i tylko charczał coś w odpowiedzi, gdy tamten pytał o jego kontakty w Piotrkowie i Warszawie. W końcu musieli przerwać, gdy zapaskudził krwią podłogę i rękaw kapitańskiego munduru.

Potem wypadł dzień przerwy i Korzycki spodziewał się, że sprawę pociągnie porucznik Kaman, usiłując łagodną perswazją wyciągnąć to, czego nie zdołał wybić kastetem Orzeszko. Do kolejnego przesłuchania jednak nie doszło, ponieważ nieoczekiwanie zarządzono wyjazd do innego więzienia. Ludzie z celi gadali, że przewiozą ich do Kielc, do wielkiego więzienia UB. A potem, prawie na rogatkach Piotrkowa, w ciężarówce, której tylne koła wpadły w niezbyt starannie zasypaną dziurę po bombie, poszło zawieszenie i milicjanci z eskorty, chcąc nie chcąc, kazali im wysiadać.

W czasie okupacji nauczył się, jak korzystać z takich okazji. Zwłaszcza że nie miał nadziei na przeżycie kolejnego spotkania z kolegami porucznika Kamana i kapitana Orzeszko.

* * *

Do Oels – „Oleśnicy”, jak wykrzyczał konduktor – dotarli z pierwszym brzaskiem. Korzycki obudził się znacznie wcześniej, kiedy noc przeszła w szarówkę przedświtu. Dupa mu ścierpła od drewnianej ławki, a i przekupka chrapała coraz paskudniej. Inni też budzili się powoli, ziewali, kaszleli i pluli, wyciągali z waliz i plecaków zapasy, zabierając się do wczesnego śniadania. Zapach słoniny i boczku sprawił, że jego kiszki skręciły się w bolesny supeł. Żałował, że w PUR-ze nie skorzystał ze stołówki, ale bał się, że ucieknie mu pociąg, którego odjazdu co chwila oczekiwano. Kolejna doba w Piotrkowie byłaby samobójstwem, musiał natychmiast wyjechać. Po ucieczce więźniów z ciężarówki bezpieka przetrząsała całe miasto, dom po domu.

Aby nie myśleć o jedzeniu, zaczął oglądać mijany krajobraz. Granicę z Rzeszą przekroczyli w środku nocy, pociąg wlókł się niemiłosiernie, góra czterdzieści na godzinę, i kiedy się rozjaśniło, mógł sporo zobaczyć. Jechali przez krainę zupełnie płaską, słabo zadrzewioną, dobrze rolniczo zagospodarowaną. Widział regularną szachownicę pól żółcących się ładnie wyrosłym zbożem. Mijane budynki, solidne murowańce z czerwonej cegły, kryte dachówką, wyglądały na całe lub nieznacznie uszkodzone. Front widocznie szybko przeskoczył te tereny, zatrzymując się dopiero na Breslau i linii Odry. Nigdzie nie dostrzegał żadnej ludzkiej postaci, błysku światła czy dymu nad kominem. Domy sprawiały wrażenie opuszczonych. Pewnie mieszkańcy, przestraszeni hitlerowską propagandą, uciekli przed „bolszewickimi bandami”. Całkiem słusznie – pomyślał. Sowieci gwałcili i rabowali nawet w teoretycznie sojuszniczej Polsce. Co więc wyprawiali tutaj, wolał nie dociekać. W jednym z mijanych opustoszałych miasteczek dostrzegł na podwórku wychudłego psa, który na widok toczącego się pociągu zaczął skowytać. Jan wzdrygnął się mimowolnie, bo psi głos rozpaczy wwiercał się w uszy, przebijając się przez zgrzyty i klekoty zdezelowanego wagonu, ale współpasażerowie, zajęci zapychaniem gąb chlebem ze słoniną, nie zwrócili na niego uwagi.

Poczuł czyjś badawczy wzrok. To gruba przekupka obudziła się i patrzyła na niego spod ciasno zawiązanej kraciastej chusty. Uśmiechnęła się i powiedziała:

– Tak mu burczy w brzuchu, że spać nie można. Co to, kawalerze, wybrałeś się na zachód i nawet kromki chleba nie masz?

Odpowiedział możliwie najsympatyczniejszym grymasem i wzruszył ramionami. Kobieta pokiwała wymownie głową i sięgnęła w głąb przykrytej zapaską kobiałki. Wyciągnęła szmaciane zawiniątko, które ostrożnie rozwinęła. Korzycki dostrzegł skibkę razowego chleba, słoninę i dwa gotowane jajka. Przekupka znowu sięgnęła do koszyka i wyjęła składany kozik.

– Na, niech se poje. Bladziutki jakiś, mizerniutki. Z obozu może, co? – mówiła, sprawiedliwie dzieląc jedzenie na dwie porcje.

Nie odpowiedział. Wbił zęby w kromkę razowca z płatem słoniny. W tej chwili nic więcej go nie obchodziło. Byłby połknął wszystko od razu, ale zreflektował się – w lesie też zdarzało się pogłodować. Najlepiej żuć powoli i starannie, aby starczyło na jak najdłużej. Przełknął pierwszy kęs i uśmiechnął się z wdzięcznością do kobieciny, która zręcznie obrała i podała mu jajko. Miała nawet sól.

– A ty co, też do Breslau na szaberek? – trajkotała beztrosko. Znowu sięgnęła do przepastnej kobiałki i wyciągnęła ćwiartkę bimbru, nawet nieźle wyklarowanego. – Na, pociągnie dla kurażu. Z rana krew trza ogrzać.

Pociągnął. Bimber palił w gardle, ale zarazem naprawdę ogrzewał. Upił jeszcze trochę i oddał resztę kobiecie, która dokończyła flaszkę jednym haustem, jakby piła mleko. Beknęła zdrowo i otarła usta.

– Z tym Breslau to bym uważała – powiedziała. – Kawaler mi się za grzeczny wydaje, a tam dużo teraz rozrabiają. Same ruiny, a w nich esesmany z karabinami wciąż siedzą. Niejednego Polaka ustrzelili, a i Ruscy, tacy gieroje, też się ich boją. Raz byłam i więcej nie pojadę, w Oleśnicy też handelek da się zrobić. Nie, nie jadę do Breslau, a i tobie nie radzę.

– Święta racja, dobrodziejko, po co Breslau? To dzicz i gruzy, nie ma co się pchać – powiedział ktoś znajomym basem. Z sąsiedniego boksu wyjrzał ku nim właściciel głosu, przystrzyżony na jeża gruby osobnik w skórzanej kurtce, nieco zbyt dopasowanej. Na okrągłej, pyzatej twarzy wykwitł fałszywy, acz w intencji szczery uśmiech. – Pełno Niemców, którym nie wiadomo co strzeli do głowy. Lepiej tam nie jechać.

Przekupka obrzuciła go podejrzliwym spojrzeniem.

– Taki niby mądry, ha? A sam gdzie jedzie, jak nie do Breslau? – zapytała.

Uśmiech na twarzy pyzatego jakby nieco skwaśniał.

– Ja tylko na parę dni, w interesach – wyjaśnił z godnością. – W urzędowej delegacji.

Oświadczywszy to, usiadł i wdał się w cichą pogawędkę z falsetem. Korzycki wcześniej przyuważył, że to młody chłopak, blady rudzielec w krótkim płaszczu przerobionym z wojskowego szynela. Dobiegały od nich pojedyncze słowa: „fanty”, „Szmaga”, „transport”.

– Już ja znam takich urzędników – mruknęła przekupka. – Jak zrobili urząd od szabru, to może i go wysłali. Albo sam się wysłał.

Nie podjął tematu, nie chcąc drażnić mężczyzn z sąsiedniego boksu. Skierował rozmowę na to, co ona sama porabia na zachodzie. Kobieta, widać z natury gadatliwa, opowiadała chętnie i ze szczegółami. Mieszkała we wsi pod Włoszczową, gdzie miała z mężem siedem mórg ziemi. – Dziedzica bolszewicy przegnali i ziemię mają między nas dzielić. Dziedzic dobry był, dawał zarobić, ludzie go bronili, ale nic nie poradzili. Sam Siemiątkowski prosił, aby tumultu nie robić i się rozejść. – Bardzo go żałowała, ale ziemię, jeśli dadzą, zamierzała wziąć. To nawet rozumiał, taka chłopska natura, jak dają, to się bierze. A kawaler myśli, że potem odbiorą, co? – zapytała niespokojnie, widać nie do końca przekonana do sposobu zdobycia tej ziemi. Odpowiedział, że, jak słyszał, jeśli polski chłop coś dostanie, to nigdy nie odda. Uspokojona, dalej opowiadała, że zwiedziała się o tym „zachodzie” od sąsiadki, która była tu wcześniej i za mendel jajek z Oleśnicy futro z lisa przywiozła i srebrną zastawę. I że handel idzie taki, jakiego jeszcze Polska nie widziała.

– No, i co mogła Stasiakowa, mogłam i ja. Czwarty raz już jadę, z kiełbasą i jajami. Tam, przed Breslau, niby od naszej strony, to nikt prawie na wsi nie został, te niemieckie bauery przed Ruskimi wszystkie uciekły, tak się bały. I dobrze, bo to bolszewickie nic nie warte tałatajstwo. A te, co po miastach zostały, nic świeżego jedzenia nie mają, same kasze i konserwy. Za mięso i jarzynę wszystko z domu wyniosą. Ja tam takie fajanse od nich przywiozłam, że nawet dziedzic takich nie miał, muchen czy jakoś tak na nich pisało. A takie malowanie na nich, że aż oczy bolą od patrzenia, same cudeńka.

Gadatliwa przekupka wysiadła w Oleśnicy wraz z częścią pasażerów. Ale w wagonie wcale nie zrobiło się luźniej, bo z peronu wtłoczyła się do wagonu istna fala ludzka, a raczej sfora nieogolonych, wprost kapiących brudem osobników, potwornie śmierdzących, ubranych w poplamione kufajki i marynarki z grubego sukna, najpewniej z farbowanych koców. Każdy ściskał pod pachą kłąb usmolonych jutowych worków. Trzymali się razem i patrzyli wilczo na resztę pasażerów, która traktowała ich z wyraźną odrazą. Wstręt był tak wielki, że kilka osób wyniosło się ze swoich boksów, woleli stać w przedsionku wagonu, byle tylko z nimi nie przebywać. Horda brudasów rozlokowała się błyskawicznie w opróżnionych przedziałach – kiedy już usiedli, niektórzy wyciągnęli zza pazuch talie niemiłosiernie wytłuszczonych kart i zaczęli grać, racząc się bimbrem, który krążył w kilku wielkich, dwulitrowych butelkach. Palili przy tym skręciuchy z wyjątkowo obrzydliwej machorki.

Na miejscu opuszczonym przez handlarkę usadowił się młody chłopak, jasny blondyn w studenckiej czapce. Miał perkaty nos i dobroduszny uśmieszek przyklejony do szerokich warg. Lecz niebieskie, chłodne i bystre oczy zdradzały osobę bynajmniej nie gamoniowatą.

– Ta joj, ale typy – powiedział, śpiewnie zaciągając z lwowska i spoglądając na boks zajęty przez rżnących w karty brudasów. – Niech mnie dunder świśnie, to pewnie ci wsypiarze. Słyszałem o nich, na wsypy są strasznie chciwi. Co dorwą pierzynę, to zaraz prują i wsyp do wora. To podobno najlepszy teraz interes. Tylu ich, że Niemiaszkom niedługo zabiorą ostatnią pierzynę. Wot, swołocz.

Jan przytaknął niemo, bojąc się, że któryś z szabrowników usłyszy i będzie awantura. Ale tamtym najwyraźniej było obojętne, co się o nich wygaduje. Młócili w karty, popijali bimber i głośno gadali, dokąd najbardziej opłaca się pójść. Padały niemieckie nazwy ulic i placów, jeden wyciągnął poszargany plan miasta i pokazywali sobie, którędy najlepiej przejść przez gruzy.

– A kolega to pewnie też, jak mniemam, na szaber czy handelek jakiś?

Zagadnięty drgnął, zaskoczony bezceremonialnością pytania. Ale taki widać był styl jego przypadkowego towarzysza.

– Nie – odparł. – Mam skierowanie do pracy w Zarządzie Miasta.

Sąsiad spojrzał na niego z uznaniem i pstryknął w daszek czapki.

– Aj, nietakt! Honor zwracam i o wybaczenie proszę. Pan pozwoli, że się przedstawię. Edward Czeszejko, student, a właściwie kandydat na studenta. Gdyby nie ta wojna, byłby już na trzecim roku... A do Wrocławia jadę, bo tam jest nasz rektor i, jak piszą w gazetach, polskie uczelnie będzie zakładał, uniwersytet i politechnikę. Ze Lwowa ja wyjechał późno, na zapisy do Krakowa nie zdążył. Ale skoro Jego Magnificencja rektor Kulczyński do Wrocławia się udał, znak to jasny, że nasz Jan Kazimierz i lwowska politechnika tam się przeniosą. I wyczytał ja w gazecie, że kto teraz przyjedzie i pomoże w odbudowie, to indeks ma w kieszeni. Ta i jadę. Po naukę, nie na szaber – podkreślił, patrząc na karciarzy, który przerwali grę i zaczęli wyglądać przez okna, zdradzając wyraźnie oznaki podniecenia.

Znowu pojawił się grubas w skórze. Rozradowany, zacierał ręce.

– Nu, riebiata, sobirajties – powiedział głośno. – Dalej ten pociąg nie pojedzie, most za Hundsfeldem zwalony. Wysiadka.

Zgrzytnęły hamulce i pociąg zaczął się zatrzymywać. Jeszcze dobrze nie stanął, kiedy wsypiarze, złapawszy za swoje worki, rzucili się hurmem do drzwi, depcząc i roztrącając stojących w przejściu ludzi. Pierwsi zaczęli wyskakiwać z wagonu, zanim lokomotywa wjechała na peron. Korzycki widział, jak podnosili się z ziemi i znikali za budynkiem stacji. Najwyraźniej bardzo im się śpieszyło.

– Wot, swołocz – powtórzył Czeszejko. – Tak im do grabienia pilno. Hundsfeld to będzie z niemieckiego Psie Pole? Czytałem ja podanie, że pod Wrocławiem Bolko Krzywousty z Niemcami o Śląsk się bił i tyle dziadów nabił, że ich psy po polu rozwłóczyły. To musi być ta okolica.

Pozostali pasażerowie podnosili się z siedzeń i kolejno wysiadali. Ich miejsce natychmiast zapełniali nowi pasażerowie, których tłum kłębił się na peronie. Pewnie od wielu godzin czekali na pociąg, który miał zaraz wracać do Oleśnicy. Pchali się do drzwi i okien, nie przejmując się, że nie wszyscy jeszcze wysiedli. Każdy taszczył ze sobą szaber: obrazy, dywany, pościel, garnki i różne kuchenne statki, a także brudne, połatane wory wypchane bliżej nieokreślonym dobrem. Najbardziej rozrabiali dwaj rośli młodzieńcy, usiłujący wcisnąć przez okno ogromną żeliwną wannę. Nie bardzo dawali radę, wanna była za duża, ale szli w zaparte, nie zważając na przekleństwa ludzi, którym przeszkadzali zapakować do wagonu własny towar.

Kiedy wagon prawie wypełnił się nowymi pasażerami, Korzycki i Czeszejko wreszcie zdołali wyjść, zeskakując ze stopnia na niski peron. Hundsfeld okazała się niedużą podmiejską stacyjką, prawie nieuszkodzoną, trochę tylko postrzelaną z broni maszynowej. Na zadaszonym peronie stał najprawdziwszy polski kolejarz w mundurze i z biało-czerwoną opaską na rękawie. Niektórzy z przyjezdnych zagadywali do niego przyjaźnie, a on odpowiadał z uśmiechem, wskazując za siebie, w stronę miasta. Pewnie pytali o drogę.

Z doczepionych do ich wagonu lor towarowych też wypadali ludzie, niektórzy z wielkimi tłumokami, inni zupełnie bez bagażu. Zwolnione przez nich miejsca natychmiast zajmowali powracający z szabrem. Peron zapełnił się kotłującym się tłumem, nowo przybyli krzyczeli do siebie, wypytywali, przeklinali PUR i komunistów, inni, widać znający teren, od razu znikali w drzwiach stacji. Przez chwilę mignęli Janowi znajomi z sąsiedniego boksu. Bysior w skórzanej kurtce poszeptał chwilę z kolejarzem, a potem, skinąwszy na młodzieńca w przykrótkim płaszczu, zniknął w drzwiach szopy przyklejonej do głównego budynku dworca. Po chwili pojawił się znowu, prowadząc dwa rowery. Wsiedli na nie i popedałowali wzdłuż peronu, a potem ścieżką wydeptaną obok torów.

Lokomotywa gwizdnęła, sapnęła i zaczęła się toczyć do tyłu, odsłaniając przedpole stacji. To, co wtedy zobaczyli dwaj młodzi ludzie, zaparło im dech w piersiach.

– Wiele ja już w życiu widział, ale coś takiego... – wyszeptał Czeszejko.

Na rozciągającej się za torami łące ujrzeli coś, co przypominało zawartość domu towarowego, który jakiś olbrzym uniósł nad ziemię i wytrząsnął ze środka zawartość. Ogromną połać ziemi zastawiały setki, jeśli nie tysiące wózków i wózeczków, najrozmaitszych kształtów i rodzajów, od dziecinnych po taczki, platformy i ręczne wózki na węgiel, drewniane i metalowe, dwu-, trój- i tetrokołowe. Korzycki widział nawet łóżko na kółkach. Przebierali w nich wsypiarze i inni szabrownicy, mężczyźni i kobiety, oglądając uważnie wybrane egzemplarze i sprawdzając, czy mają dobre koła, kłócąc się przy tym, spierając, przepychając i wygrażając pięściami. Kiedy wózek został już wybrany i wywalczony, łapali za uchwyt i ciągnęli wzdłuż torów w stronę miasta. Szli luźną hałastrą, krzycząc i śmiejąc się, stukocząc niemiłosiernie kołami swych doraźnych środków transportowych o kolejowe podkłady.

Nie można było zgubić drogi. Prócz torów kierunek wskazywała szara chmura wisząca nad miastem, podpierana kilkunastoma czarnymi słupami. Mimo że od upadku twierdzy minęło przeszło dwadzieścia dni, Breslau wciąż płonął.

– Tak my co, chyba poszukamy tego PUR-u? – zapytał kandydat na studenta.

Jan patrzył na znikających w oddali ludzi i myślał o zamordowanym niemieckim mieście, którego dymiące, posiekane zwłoki teraz rozszarpywano. Lecz nie zdołał wykrzesać z siebie nawet odrobiny współczucia.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki