Tytuł oryginału: Command and Control

Autor: Eric Schlosser

Copyright © 2013 by Eric Schlosser

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2015

Wydanie polskie

Tłumaczenie: Katarzyna Bażyńska-Chojnacka

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Konsultant naukowy: Krzysztof Rejmer

Redakcja: Redaktornia.com

Korekta: Zofia Kozik, Elwira Wyszyńska

Projekt okładki i stron tytułowych: Maciej Szymanowicz

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

ISBN: 978-83-7705-913-5 (e-book)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

prawolubni Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Mojemu Ojcu

Uderz w dzwony, które wciąż wydają ton,

Zapomnij o doskonałej ofierze,

Jest szczelina, szczelina we wszystkim,

Przez którą wpada światło

Leonard Cohen

OD AUTORA

Jest to książka o wysiłkach zmierzających do zachowania kontroli nad bronią jądrową – o staraniach, by pocisk czy bomba nie zostały użyte przypadkiem, przez pomyłkę albo bez autoryzacji. Książka nie skupia się na zabiegach dyplomatycznych na najwyższym szczeblu, kryjących się za traktatami o kontroli zbrojeń. Opowiada o systemach operacyjnych i założeniach koncepcyjnych, które są podstawą zarządzania amerykańskim arsenałem jądrowym od prawie siedemdziesięciu lat. Czytelnik nie znajdzie tu natomiast historii podobnych poczynań w Związku Radzieckim. Chociaż jest nie mniej ważna, wymaga znajomości rosyjskich archiwów i źródeł, której nie mam. Poza kontrolą dotyczy chwiejnej równowagi między potrzebą bezpiecznego zarządzania bronią jądrową a koniecznością obrony Stanów Zjednoczonych przed atakiem. Opisuje starania amerykańskich naukowców, polityków i wojskowych, by pogodzić te dwa wymogi od początku epoki jądrowej do końca zimnej wojny. I opowiadając historię dawno zapomnianego wypadku, rzuca światło na obszerny temat: splotu ludzkiej omylności i zawiłości technologicznych, który może doprowadzić do katastrofy.

Chociaż większość wydarzeń opisanych w tej książce rozegrała się dawno temu, niestety ich wymowa pozostała boleśnie aktualna. W rakietach należących do Stanów Zjednoczonych i Rosji wciąż znajdują się tysiące głowic jądrowych gotowych do odpalenia w każdej chwili. Setkami kolejnych dysponują Indie, Chiny, Pakistan, Izrael, Korea Północna, Wielka Brytania i Francja. W chwili pisania tych słów broń jądrowa nie zniszczyła żadnego miasta od sierpnia 1945 roku. Nie ma jednakże gwarancji, że takie szczęście potrwa długo.

Upadek muru berlińskiego jawi się teraz niczym historia starożytna. Całe pokolenie wychowało się bez strachu i niepokojów zimnej wojny – konfliktu, który trwał niemal przez pół wieku i groził unicestwieniem ludzkości. Zakładam, że większość czytelników tej książki niewiele wie o broni jądrowej, zasadach jej działania oraz o myśleniu strategicznym, które uzasadnia jej użycie. Mam jednak nadzieję, że i czytelnicy obeznani z tematem dowiedzą się czegoś nowego. Dopiero teraz uświadamiam sobie własną wcześniejszą niewiedzę. Nie powstał żaden wielki pomnik upamiętniający bohaterów zimnej wojny, którzy w imię wolności ryzykowali życie, a czasem je tracili. To zwykli ludzie, nie tylko dyplomaci i mężowie stanu, przyczynili się do zapobieżenia jądrowej zagładzie. Powinno się pamiętać o ich odwadze i poświęceniu.

WYBRANE POSTACIE

Załoga wyrzutni rakietowego pocisku balistycznego Titan II

→ kapitan Michael T. Mazzaro, dowódca, młody oficer z Massachusetts, wkrótce zostanie ojcem

→ porucznik Allan D. Childers, zastępca dowódcy, wychowany na Okinawie, były DJ radiowy, przed trzydziestką

→ sierżant sztabowy Rodney L. Holder, technik analityk systemów pocisków balistycznych, syn oficera marynarki, odpowiedzialny za gotowość do odpalenia Titana II

→ sierżant sztabowy Ronald O. Fuller, technik instalacji rakietowych, odpowiedzialny za wyposażenie wyrzutni rakietowej

→ porucznik Miguel Serrano, praktykant, chce zostać zastępcą dowódcy

Załoga A, Propellant Transfer System (PTS), technicy systemu napędowego

→ starszy kapral Charles T. Heineman, szef zespołu

→ starszy kapral David Powell, doświadczony mechanik Titana II, 21 lat, wychowany w Kentucky

→ szeregowy Jeffrey L. Plumb, 19 lat, z Detroit, nowicjusz na szkoleniu stanowiskowym

Załoga B, Propellant Transfer System (PTS), technicy systemu napędowego

→ sierżant Jeff Kennedy – kontroler z 308. Rakietowego Skrzydła Strategicznego, prawdopodobnie najlepszy mechanik pocisków w bazie sił powietrznych Little Rock, wcześniej marynarz, dwudziestokilkulatek z Maine

→ pułkownik James L. Morris, główny konserwator w 308. Rakietowym Skrzydle Strategicznym

→ starszy kapral James R. Sandaker, młody technik rakietowy z Evansville w Minnesocie

→ sierżant sztabowy (lotnictwa) Michael A. Hanson, szef zespołu

→ starszy kapral Greg Devlin, bokser wagi średniej, zwycięzca Golden Gloves, zawodów bokserskich juniorów

→ starszy kapral David L. Livingston, 22 lata, mechanik z Ohio, miłośnik motocykli

Cywile z Damascus i okolic

→ Sid King, 27 lat, szef lokalnej stacji radiowej

→ Gus Anglin, szeryf hrabstwa Van Buren

→ Sam Hutto, właściciel farmy mlecznej położonej po drugiej stronie drogi od stanowiska rakietowego

Siły reagowania kryzysowego

→ pułkownik William A. Jones, szef sił i dowódca bazy

→ kapitan Donald P. Mueller, chirurg pogotowia lotniczego, członek załogi ambulansu wojskowego

→ Richard L. English, szef jednostki zarządzania kryzysowego, cywil, przed sześćdziesiątką, w dobrej kondycji, wysportowany, pseudonim „Pułkownik”, przez wiele lat służył w siłach powietrznych

→ sierżant sztabowy (lotnictwa) David G. Rossborough, doświadczony członek służb przeszkolony w szybkim reagowaniu w czasie wypadków

Funkcjonariusze ochrony

→ sierżant sztabowy (lotnictwa) Thomas A. Brocksmith, prowadzi nadzór policyjny w miejscach wypadków

→ sierżant sztabowy (lotnictwa) Donald V. Green, podoficer po trzydziestce, zgłosił się na ochotnika do eskorty ciężarówki z platformą do kompleksu wyrzutni 374-7

→ sierżant sztabowy (lotnictwa) Jimmy E. Roberts, przyjaciel Greena, towarzyszy mu w podróży do Damascus

Stanowisko dowodzenia w Little Rock

→ pułkownik John T. Moser, dowódca 308. Rakietowego Skrzydła Strategicznego

Stanowisko dowodzenia SAC w Omaha

→ generał Lloyd R. Leavitt junior, zastępca dowódcy w sztabie Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych

Baza sił powietrznych Barksdale w Luizjanie

→ pułkownik Ben G. Scallorn, specjalista od Titana II, pracuje z rakietami od chwili zbudowania pierwszego silosu

Projekt Manhattan

→ generał Leslie R. Groves, szef projektu, kierował pracami nad skonstruowaniem bomby atomowej

→ J. Robert Oppenheimer, fizyk, znany później jako „ojciec bomby atomowej”, pierwszy dyrektor kompleksu Los Alamos

→ Edward Teller, fizyk, znany później jako „ojciec bomby wodorowej”, często nie zgadzał się z innymi naukowcami z Los Alamos

→ George B. Kistiakowsky, chemik i główny ekspert od materiałów wybuchowych, później doradca prezydenta Dwighta D. Eisenhowera

Naukowcy i inżynierowie z laboratoriów wojskowych

→ Bob Peurifoy, inżynier z Teksasu, dołączył do instytutu w Sandii w 1952 roku i stopniowo stał się głównym rzecznikiem rozbudowania systemu zabezpieczeń w arsenale atomowym

→ Harold Agnew, fizyk z Kolorado, pomógł doprowadzić do pierwszej wywołanej przez człowieka reakcji łańcuchowej, filmował i obserwował wybuch bomby w Hiroszimie z samolotu obserwacyjnego, odegrał ważną rolę w staraniach o zabezpieczenie broni jądrowej w laboratorium w Los Alamos

→ Carl Carlson, młody fizyk z Sandii, w końcu lat pięćdziesiątych podczas wypadku wykrył słabości systemu elektrycznego bomby jądrowej

→ Bill Stevens, inżynier, stał się pierwszym szefem wydziału do spraw bezpieczeństwa w Sandii, blisko współpracował z Bobem Peurifoyem

→ Stan Spray, inżynier z Sandii, palił składniki broni jądrowej, miażdżył je i w inny sposób pastwił się nad nimi, żeby wykryć ich wady

Dowódcy wojskowi

→ generał Curtis E. LeMay, inżynier, zrewolucjonizował amerykańskie techniki bombardowania podczas drugiej wojny światowej i zmienił sztab Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych w najpotężniejszą organizację wojskową w historii

→ generał Thomas S. Power, oficer sił powietrznych, podczas drugiej wojny światowej dowodził bombardowaniami Tokio, zastąpił LeMaya w sztabie sił powietrznych i zyskał opinię wrednego sukinsyna

→ generał Maxwell D. Taylor, oficer wojsk lądowych, opowiadał się za doktryną ograniczonej wojny jądrowej i służył jako wpływowy doradca prezydenta Johna F. Kennedy’ego

Urzędnicy w Waszyngtonie

→ David E. Lilienthal, pierwszy przewodniczący Komisji Energii Atomowej i wielki orędownik cywilnej kontroli nad bronią jądrową

→ Fred Charles Iklé, analityk organizacji badawczej RAND, badał potencjalne skutki przypadkowego odpalenia broni jądrowej, a później pełnił funkcję podsekretarza obrony w administracji prezydenta Ronalda Reagana

→ Donald A. Quarles, inżynier, w Sandii, Departamencie Sił Powietrznych i Departamencie Obrony optował za rozwiązaniami poprawiającymi bezpieczeństwo broni jądrowej

→ Robert S. McNamara, były pracownik koncernu samochodowego, jako sekretarz obrony w administracji prezydentów Kennedy’ego i Johnsona walczył o sformułowanie sensownej doktryny jądrowej

WYKAZ SKRÓTÓW

AEC – Atomic Energy Commission (Komisja Energii Atomowej), cywilna agencja powołana w 1947 roku, która prowadziła nadzór nad bronią i energią jądrową

AFSWP – Armed Forces Special Weapons Project (Program Uzbrojenia Specjalnego Sił Zbrojnych), agencja wojskowa założona w 1947 roku, zajmuje się bronią jądrową

BE – ośmiocyfrowy numer identyfikacyjny dla każdego celu w Bombing Encyclopedia sił powietrznych

BMEWS – Ballistic Missile Early Warning System – radarowy system wczesnego ostrzegania przed pociskami balistycznymi, zbudowany po wystrzeleniu przez Rosjan Sputnika w celu wykrywania radzieckich pocisków lecących w stronę Stanów Zjednoczonych

BOMARC – naziemna rakieta przeciwlotnicza z głowicą jądrową, zaprojektowana przez Boeinga (BO) i Michigan Aerospace Research Center (MARC); rakiety te rozmieszczano na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady w ramach Bomarc Missile Program

DEFCON – defense readiness condition (poziom gotowości bojowej), system oznaczeń poziomów gotowości bojowej sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych, w skali od DEFCON 5 (najniższy stopień gotowości) do DEFCON 1 (wojna jądrowa)

DEW – Distant Early Warning Line (Wysunięta Linia Wczesnego Ostrzegania) – szereg stacji radarowych rozmieszczonych w Arktyce i Ameryce Północnej do wykrywania radzieckich bombowców

DIRECT – Defense Improved Emergency Message Automatic Transmission System Replacement Command and Control Terminal (Terminal Zastępczego Systemu Automatycznej Łączności Dowództwa), system komputerowy Pentagonu obecnie wykorzystywany do wysyłania i odbierania rozkazu o ataku jądrowym

DUL – deliberate unauthorized launch, świadome nieautoryzowane odpalenie rakiety

ENIAC – Electronic Numerical Integrator and Computer (Elektroniczny Numeryczny Integrator i Komputer), pierwszy amerykański komputer elektroniczny i cyfrowy, zbudowany dla armii do przeliczania trajektorii pocisków artyleryjskich, później używany w Los Alamos przy budowie broni termojądrowej

EOD – Explosive Ordnance Disposal (Służba Saperska), oddziały saperów zajmujące się zabezpieczaniem głowic, bomb i wszystkiego, co może wybuchnąć

FCDA – Federal Civil Defence Administration (Federalna Administracja Obrony Cywilnej), od 1951 do 1979 roku pouczała amerykańskie społeczeństwo, jak przeżyć wojnę jądrową

MAD – mutually assured destruction (doktryna wzajemnego zagwarantowanego zniszczenia, strategia wojskowa, która ma zapewniać pokój przez dążenie do sytuacji, w której przeciwnicy są w stanie zgładzić się nawzajem

MANIAC – Mathematical Analyzer, Numerical Integrator and Computer, dawny elektroniczny komputer cyfrowy wykorzystywany w Los Alamos przy projektowaniu pierwszych bomb wodorowych

MART – Missile Alarm Response Team (Oddziały Reagowania na Zagrożenie Rakietowe), oddziały ochrony zajmujące się rozwiązywaniem problemów na stanowiskach pocisku Titan II

MFT – Mobile Fire Team (Lotna Brygada Alarmowa), czteroosobowy ciężko uzbrojony oddział funkcjonariuszy ochrony sił powietrznych

MIMS – Missile Inspection and Maintenance Squadron (Dywizjon Inspekcji i Utrzymania Rakiet), ekipa utrzymująca pociski Titan II w gotowości do odpalenia

MIRV – multiple independently targetable reentry vehicle (nośnik głowic niezależnie celowanych), pocisk balistyczny zdolny do przenoszenia kilku głowic, które można wycelować w różne miejsca

MIT – Massachusetts Institute of Technology

MSA – nazwa urządzenia wykrywającego trujące opary, zainstalowanego w silosach Titan II (skrót pochodzi od nazwy producenta: Mine Safety Appliance Company)

NATO – North Atlantic Treaty Organization (Pakt Północnoatlantycki), sojusz wojskowy zawarty w 1949 roku w celu obrony przed atakiem ze strony Związku Radzieckiego

NORAD – North American Air Defense Command (Dowództwo Obrony Północnoamerykańskiej Przestrzeni Powietrznej), organizacja utworzona w 1958 roku przez Stany Zjednoczone i Kanadę w celu obrony przed radzieckim atakiem, przemianowana potem na North American Aerospace Defense Command (Dowództwo Obrony Północnoamerykańskiej Przestrzeni Powietrznej i Kosmicznej)

NRC – Nuclear Regulatory Commission, agencja federalna, która udziela zezwoleń cywilnym elektrowniom jądrowym i je nadzoruje

OPLAN – operations plan (plan operacyjny), termin od 2003 roku wykorzystywany na określenie amerykańskich planów wojny jądrowej

PAL – permissive action link, kodowane urządzenie zainstalowane w głowicy lub bombie, które zapobiega ich nieautoryzowanemu odpaleniu; bezpiecznik użycia

PK – probability of kill, prawdopodobieństwo, że cel zostanie zniszczony

PPM – parts per million (liczba cząsteczek na milion), jednostka stężenia bardzo rozcieńczonych roztworów związków chemicznych

PTPMU – propellant tank pressure monitor unit (miernik ciśnienia paliwa w zbiorniku), miernik w centrum sterowania wyrzutni Titan II, który zapewnia cyfrowy odczyt ciśnienia paliwa i utleniacza w pocisku

PTS – Propellant Transfer System, system przechowywania paliwa i utleniacza dla pocisku Titan II

RAF – Royal Air Force, siły lotnicze Wielkiej Brytanii, które w czasie zimnej wojny odpowiadały za samoloty i pociski operujące z ziemi

RAND – think tank i organizacja badawcza w Santa Monica w stanie Kalifornia, utworzona przez siły powietrzne po drugiej wojnie światowej. Nazwa pochodzi od frazy Research and Development (badania i rozwój)

RFHCO – Rocket Fuel Handler’s Clothing Outfit, wodoodporny, odporny na działanie szkodliwych substancji kombinezon z kieszenią powietrzną i hełmem, który wyglądał jak kombinezon astronauty, nazywany przez załogę Titana II „ref-co”

RV – Reentry Vehicle, nos pocisku zawierający głowicę, inaczej: nośnik głowic

SAC – Strategic Air Command, Dowództwo Lotnictwa Strategicznego, do 1992 roku organ odpowiedzialny za bombowce dalekiego zasięgu, pociski operujące z ziemi i większość broni jądrowej rozmieszczonej przez amerykańskie siły powietrzne

SAGE – Semi-Automatic Ground Environment, system obrony powietrznej zbudowany pod koniec lat pięćdziesiątych, który łączył setki radarów w sieć sterowaną komputerowo w czasie rzeczywistym

SIOP – Single Integrated Operational Plan, nazwa amerykańskiego planu wojny jądrowej w latach 1960–2003

SOCS – Strategic Operational Control System, strategiczny system kontroli operacyjnej, sieć łączności wykorzystywana przez Dowództwo Lotnictwa Strategicznego w latach pięćdziesiątych, oparta na „czerwonym telefonie” w kwaterze głównej w Omaha, przez który można było jednocześnie połączyć się ze wszystkimi bazami sił powietrznych SAC i nadać rozkaz wojenny przez głośniki

SRAM – Short-Range Attack Missile, pocisk rakietowy krótkiego zasięgu z głowicą jądrową, wystrzeliwany z powietrza w cele naziemne, przenoszony głównie przez bombowce B-52 od początku lat siedemdziesiątych do 1993 roku

TASS – Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza, centralna agencja prasowa rządu radzieckiego

TATB – 1,3,5-triamino-2,4,6-trinitrobenzen, materiał wybuchowy „mało wrażliwy” na pobudzenie do detonacji za pomocą ognia, wstrząsu lub uderzenia

USAAF – United States Army Air Forces, formacja zbrojna odpowiedzialna za amerykańskie bombowce operujące z ziemi podczas drugiej wojny światowej

USAF – United States Air Forces, nowa i niezależna służba zbrojna, która w 1947 roku zastąpiła USAAF

WSEG – Weapon Systems Evaluation Group (Grupa Oceny Systemów Uzbrojenia), jednostka badawcza wysokiego szczebla, zatrudniająca personel wojskowy i cywilny, która od 1948 do 1976 roku stanowiła organ doradczy Kolegium Szefów Połączonych Sztabów

WWMCCS – World Wide Military Command and Control System (Globalny Wojskowy System Dowodzenia i Kierowania), scentralizowany system utworzony przez administrację Kennedy’ego, łączący czujniki, stanowiska dowódcze i sieci łączności różnych służb zbrojnych

załoga K – dyżurna załoga pomocnicza wyrzutni pocisku Titan II, doradza w sytuacjach nadzwyczajnych

ZI – Zone of the Interior, strefa wewnętrzna, termin wojskowy określający kontynentalne terytorium Stanów Zjednoczonych

Część I
TITAN

NIE JEST DOBRZE

18 września 1980 roku o 18.30 starszy kapral David F. Powell i szeregowy Jeffrey L. Plumb weszli do silosu w wyrzutni 374-7, kilka kilometrów na północ od Damascus w stanie Arkansas[1]. Mieli przeprowadzić rutynowy przegląd pocisku Titan II. Wcześniej spędzili wiele godzin w podziemiach podobnych kompleksów. Ale bez względu na to, który raz wchodzili do silosu, pocisk zawsze wyglądał imponująco. Był to największy międzykontynentalny pocisk balistyczny, jaki zbudowano w Stanach Zjednoczonych: 3 metry średnicy, 31 metrów wysokości, mniej więcej tyle, ile dziewięciopiętrowy budynek[2]. Miał matową osłonę z aluminium i wymalowany na boku dużymi literami napis U.S. AIR FORCE. Nos pocisku Titan II był doskonale czarny i zawierał głowicę termojądrową W-53, najpotężniejszy ładunek w Ameryce. Głowica miała moc 9 megaton[3] – trzy razy tyle co wszystkie bomby zrzucone podczas drugiej wojny światowej, w tym obie bomby atomowe[4].

Dniem i nocą, zimą i wiosną w silosie zawsze było tak samo. Panowała niesamowita cisza, a w świetle lamp rtęciowych osłona pocisku jaśniała matowo. Kiedy otworzyło się drzwi na niższym poziomie i weszło do kanału wyrzutni, człowiek miał wrażenie, że znalazł się w ogromnej betonowej lufie, do której załadowano srebrny pocisk z czarną końcówką, gotowy, odbezpieczony, skierowany w niebo.

Mógł zostać wystrzelony w ciągu minuty i uderzyć w cel oddalony o 10 tysięcy kilometrów. Napęd Titana II bazował na dwóch ciekłych substancjach – paliwie rakietowym i utleniaczu – które były „hipergolowe”[5]: w chwili gdy mieszały się ze sobą, natychmiast dochodziło do samozapłonu. Pocisk składał się z dwóch członów, w obu zbiornik z utleniaczem spoczywał na zbiorniku z paliwem, z którego rury biegły do silnika. Człon dolny, mierzący około 20 metrów, zawierał prawie 38 tysięcy kilogramów paliwa i 74 tysiące utleniacza. Człon górny, z głowicą na szczycie, był mniejszy i zawierał mniej więcej jedną czwartą tych ilości. Gdyby pocisk został odpalony, paliwo i utleniacz przepłynęłyby przez rury z dolnego członu, zmieszały się w komorze spalania silnika, nastąpiłby samoistny zapłon i wydzieliłby się gorący gaz, który dałby siłę ciągu ponad dwa miliony niutonów przez zbieżno-rozbieżne dysze pod spodem[6]. Po kilku minutach Titan II znalazłby się osiemdziesiąt kilometrów nad ziemią.

(...)

Powell i Plumb byli członkami ekipy technicznej. Należeli do załogi A Propellant Transfer System (PTS) 308. Rakietowego Skrzydła Strategicznego, którego kwatera główna mieściła się około godziny jazdy od wyrzutni, w bazie sił powietrznych w Little Rock. Tego dnia zostali wezwani, ponieważ zapaliła się lampka ostrzegawcza sygnalizująca, że w zbiorniku utleniacza w członie górnym jest za niskie ciśnienie. Gdyby osiągnęło zbyt niską wartość, utleniacz nie mógłby swobodnie przepłynąć do silnika. Zapalenie się lampki mogło oznaczać poważny problem – przebicie, wyciek. Tym razem jednak najprawdopodobniej chodziło o drobną zmianę temperatury, która obniżyła ciśnienie wewnątrz zbiornika. Urządzenia klimatyzacyjne w silosie były ustawione na około szesnastu stopni. Gdyby Powell i Plumb nie znaleźli żadnych przecieków, odkręciliby po prostu pokrywę zbiornika z utleniaczem i dodali azotu w stanie gazowym. Azot wywierałby stałe ciśnienie na płyn w środku, pchając go w dół. To proste, nieciekawe zadanie, jak dopompowanie opon samochodowych przed dłuższą trasą.

Powell służył w PTS prawie od trzech lat i znał niebezpieczeństwa związane z Titanem II. Podczas jego pierwszej wizyty w wyrzutni rakietowej wyciekł utleniacz i utworzył się toksyczny obłok, z powodu którego na trzy dni zawieszono wszelkie operacje. Miał dwadzieścia jeden lat i był „chłopkiem” z rolniczego Kentucky. Lubił swoją pracę i planował przedłużyć służbę pod koniec roku.

Plumb służył w 308. zaledwie od dziewięciu miesięcy. Nie miał kwalifikacji do pracy przy obsłudze pocisku, nie znał się na paliwach. Towarzyszył Powellowi i obserwował wszystkie jego czynności w ramach, jak to nazywał Powell, szkolenia stanowiskowego. Plumb miał dziewiętnaście lat i wychował się na przedmieściach Detroit.

Chociaż zapalenie lampki alarmowej przy zbiorniku z utleniaczem nie było niczym niezwykłym, procedury techniczne sił powietrznych wymagały, aby obaj mężczyźni przed wejściem do silosu założyli strój ochronny kategorii I. Należało wbić się w RFHCO, hermetyczny, wodoodporny, odporny na działanie szkodliwych substancji, ognioodporny kombinezon dla ochrony przed utleniaczem i paliwem[8]. Nazywali ten strój „ref-co”. „Ref-co” wyglądał jak skafander kosmiczny z filmu science-fiction z początku lat sześćdziesiątych. Składał się z białego, odpinanego kulistego hełmu z komunikatorem radiowym i przejrzystym ekranem z pleksiglasu osłaniającym twarz. Kombinezon był biały i miał długi zamek błyskawiczny ciągnący się od lewego ramienia przez tułów do prawego kolana. W „ref-co” należało wejść tylko w długich kalesonach. Czarne winylowe rękawice i buty nie były do niego przymocowane, więc kombinezon miał też rolowane, ściśle przylegające mankiety na nadgarstki i kostki. Strój ważył dziewięć i pół kilograma. Do tego dochodził jeszcze szesnastokilogramowy plecak, który zapewniał powietrze do oddychania na godzinę. W ciężkim i niezgrabnym kombinezonie było gorąco, duszno i niewygodnie, zwłaszcza poza klimatyzowanym wnętrzem silosu. Ale mógł uratować życie.

Pokrywa zbiornika utleniacza w górnym członie znajdowała się na wysokości dwóch trzecich pocisku. Aby się do niej dostać, Powell i Plumb musieli przejść po opuszczanej stalowej platformie przymocowanej do ściany silosu. Wysoki cylinder, w którym stał Titan II, znajdował się we wnętrzu jeszcze jednego betonowego cylindra z dziewięcioma wewnętrznymi poziomami mieszczącymi oprzyrządowanie. Poziom 1 znajdował się u szczytu pocisku; poziom 9 – około sześciu metrów poniżej Titana II. Stalowe platformy opuszczały się ze ścian na hydraulicznych podnośnikach. Krawędzie platform pokrywała guma, aby przypadkowo nie zarysować osłony Titana II, a jednocześnie zachować jak najwęższą szczelinę między platformą a pociskiem.

Technicy weszli do kanału wyrzutni na poziomie 2. Wysoko nad ich głowami znajdowały się betonowe wrota silosu. Miały chronić pocisk przed wiatrem i deszczem oraz skutkami ewentualnego wybuchu jądrowego w pobliżu. Wrota ważyły siedemset czterdzieści ton. Daleko w dole, pod Titanem II, mieścił się betonowy deflektor płomienia w kształcie litery „W”, służący do kierowania przepływu gorących gazów w dół podczas wystrzelenia, a potem w górę przez przewody wentylacyjne i na zewnątrz silosu. Pocisk stał na stalowym pierścieniu oporowym, położonym na poziomie 7. Pierścień ważył około stu dwudziestu ton i był przymocowany do ścian ogromnymi sprężynami, aby Titan II mógł przetrwać atak jądrowy, rozhuśtać się, a nie przełamać, potem zaś wystartować.

Oprócz głowicy W-53 i kilkuset tysięcy kilogramów paliwa w silosie mogło wybuchnąć wiele innych rzeczy. Spłonek elektrycznych używano po zapłonie, aby uwolnić pocisk z pierścienia oporowego, do oddzielenia członu górnego od dolnego, do uwolnienia nośnika głowic[9]. W pocisku znajdowały się też mniejsze silniki rakietowe z paliwem stałym do regulowania kąta nachylenia podczas lotu. Zespół urządzeń wyrzutni rakietowej Titan II został starannie zaprojektowany, aby zminimalizować ryzyko towarzyszące przechowywaniu tak wielu palnych i wybuchowych materiałów. Na wszystkich dziewięciu poziomach silosu rozmieszczono czujniki ognia, systemy gaszenia pożaru, wykrywacze trujących gazów i natryski odkażające. Do tego dochodziły surowe zasady bezpieczeństwa.

Kiedy pracownik zespołu PTS zakładał „ref-co”, musiał mu towarzyszyć drugi pracownik w kombinezonie oraz dwóch innych w rezerwie, gotowych w każdej chwili założyć stroje ochronne. Poszczególne zadania z kategorii I należało przeprowadzić zgodnie ze znormalizowaną listą kontrolną, którą szef zespołu zwykle odczytywał głośno przez nadajnik radiowy. Obowiązywał dokładnie jeden, ściśle określony sposób wykonania każdej czynności. Kiedy Powell i Plumb stali na platformie przy pocisku, wysłuchali rozkazu technicznego 21M-LGM25C-2-12, rys. 2–18, zawierającego instrukcje, co mają robić[10].

– Krok czwarty – nadał przez radio szef zespołu – odkręcić pokrywę ciśnieniową.

– Przyjąłem – odpowiedział Powell.

– Ostrzeżenie. Kiedy wykonujecie krok czwarty, moment siły nie może przekroczyć dwustu siedemnastu niutonometrów. Przekroczenie tej wartości może doprowadzić do uszkodzenia osłony pocisku.

– Przyjąłem.

Kiedy Powell odkręcał kluczem nasadowym pokrywę, narzędzie upadło. Uderzyło o platformę i odbiło się od niej. Powell chciał je złapać, ale nie zdążył.

Plumb patrzył, jak pięciokilogramowy klucz nasadowy prześlizguje się przez wąską szparę między platformą a pociskiem, spada dwadzieścia metrów, uderza w pierścień oporowy i rykoszetem odbija się od Titana II. Wszystko to przebiegało jakby w zwolnionym tempie. Chwilę później z dziury w pocisku paliwo wytrysnęło jak woda z węża ogrodowego.

„Rany – pomyślał Plumb. – Nie jest dobrze”[11].

PRZYPISY

CZĘŚĆ I
TITAN

Nie jest dobrze

[1] Rozmawiałem z Plumbem i Powellem o wypadku. Zeznanie Plumba przed Missile Accident Investigation Board znajduje się w Tab U-71, a Powella w Tab U-73, Report of Missile Accident Investigation. Major Missile Accident, 18–19 September 1980, Titan II Complex 374-7, Assigned to 308th Strategic Missile Wing, Little Rock Air Force Base, Arkansas, przygotowanym w Little Rock Air Force Base w Arkansas i Barksdale Air Force Base w Luizjanie, 14–19 grudnia 1980.

[2] Według historyka Titana II Davida K. Stumpfa wysokość rakiety była często mylnie podawana jako „między 32,5 a 34,2 metra”. W rzeczywistości wynosiła 31 metrów. Zob. Table 3.2, Titan II ICBM Final Design Specifications [w:] David K. Stumpf, Titan II. A History of a Cold War Missile Program (Fayetteville 2000), s. 49.

[3] Moc amerykańskiej broni atomowej pozostaje utajniona, poza bombami, które zniszczyły Hiroszimę i Nagasaki. Jednak przez dziesięciolecia urzędnicy dyskutowali o tej mocy, poza protokołem, z dziennikarzami. W książce cytuję dane opublikowane przez kilku wiarygodnych analityków obronności. Z jakiegoś powodu moc głowic przenoszonych przez pociski Titan i Titan II została ujawniona w dokumencie uzyskanym przez National Security Archive na mocy Ustawy o wolności informacji. O mocy głowicy W-38 przenoszonej przez pociski Titan i W-53 w Titanach II zob. Missile Procurement, Air Force, U.S. Congress, House Committee on Appropriations, Subcommittee on Defense, 16 maja 1961 (tajne/odtajnione), NSA, s. 523. O mocy pozostałej amerykańskiej broni zob. Norman Polmar i Robert S. Norris, The U.S. Nuclear Arsenal. A History of Weapons and Delivery Systems Since 1945 (Annapolis 2009), s. 1–70.

[4] Chociaż szacunki się różnią, amerykański fizyk Richard L. Garwin i rosyjski fizyk Andriej Sacharow stwierdzili, że łączna moc wszystkich bomb użytych podczas drugiej wojny światowej wynosiła około 3 megaton, z czego większość po stronie amerykańskiej. Według senatora Stuarta Symingtona, który był pierwszym sekretarzem lotnictwa po wojnie, Stany Zjednoczone zrzuciły bomby o łącznej mocy 2,1 megatony. Dwie trzecie z tego wykorzystano przeciwko Niemcom, resztę przeciwko Japonii. Potężna moc głowicy Titana II wydaje się trudna do pojęcia. 9 megaton to odpowiednik 8 100 000 ton TNT – około 2 kg materiałów wybuchowych na każdego człowieka żyjącego we wrześniu 1980 roku. Szacunki Symingtona można znaleźć w: Military Applications of Nuclear Technology, Hearing Before the Subcommittee on Atomic Energy, 93rd Cong., 16 kwietnia 1973, cz. 1, s. 3–4. Inne szacunki zob. Richard L. Garwin, New Weapons/Old Doctrines. Strategic Warfare in the 1980s, „Proceedings of the American Philosophical Society” 1980, t. 124, nr 4, s. 262; Andrei Sakharov, The Danger of Thermonuclear War, „Foreign Affairs”, lato 1983, s. 1002.

[5] Słowo, według specjalistów rakietowych, oznacza „zdolny do spontanicznego zapłonu”. Jedną z zalet paliwa hipergolowego jest wyeliminowanie systemu zapłonowego z pocisku. Jedną z wad jest natomiast ogromne zagrożenie z nim związane. Dobre wprowadzenie do tematu zob. B.M. Nufer, A Summary of NASA and USAF Hypergolic Propellant Related Spills and Fires, National Aeronautics and Space Administration, NASA/TP-2009-214769, czerwiec 2009. Dokładniejsze dane zob. rozdziały Liquid Propellant Rocket Engine Fundamentals i Liquid Propellants w: George P. Sutton i Oscar Biblarz, Rocket Propulsion Elements, wyd. 7 (New York 2001), s. 197–267.

[6] Mające kształt klepsydry dysze zbieżno-rozbieżne zwiększają prędkość gorącego gazu, przeciskając go przez wąską komorę.

[7] Krótki przegląd paliw Titana II i niesionych przez nie zagrożeń zob. Propellant Transportation Awareness Guide for Titan II Deactivation, Department of the Air Force, 1 października 1982. Dokładniejszy opis zob. Titan II Storable Propellant Handbook, Revision B, Bell Aerosystems Company, przygotowane dla Air Force Ballistic Systems Division, marzec 1963.

[8] Opis skafandra i jego właściwego użycia zob. Missile Liquid Propellant Systems Maintenance Specialist. Volume 3, Propellant Transfer System, CDC 4551, Extension Course Institute, Air Training Command, luty 1983, s. 1–42.

[9] O rozmaitych substancjach, które mogły wybuchnąć w silosie Titana II, i o potencjalnych zagrożeniach zob. Nuclear Weapon Specialist. Volume 5, Rockets, Missiles, and Reentry Systems, CDC 46350, Extension Course Institute, Air Training Command, listopad 1980 (tylko do użytku służbowego), s. 19–38.

[10] Ten wyjątek z rozkazu technicznego można znaleźć w: Titan II Class A Mishap Report. Serial Number 62-0006, 18 September 1980, Damascus, Arkansas, Eighth Air Force Mishap Investigation Board, 30 października 1980, s. 0–1.

[11] Wywiad z Jeffreyem L. Plumbem.