Opracowanie naukowe: dr hab. Tadeusz Paweł Rutkowski

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Korekta: Olga Gorczyca-Popławska, Elwira Wyszyńska

Projekt okładki i strony tytułowej: Maciej Szymanowicz

Rysunek na okładce: Jan Zabsky/Shutterstock

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Marcin Kapusta

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2015

ISBN 978-83-7705-931-9 (e-book)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o. dołożył należytej staranności w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do wspomnień Jerzego Feliksa Szymańskiego. Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono spadkobierców, wydawnictwo prosi te osoby o kontakt.

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI

- Wykaz skrótów

- Wstęp

- Bibliografia selektywna

- Od autora

- I. Dzieciństwo i młodość

- II. Młodości ciąg dalszy

- III. Wrzesień

- IV. Paryż. Trzy podróże do Warszawy

- V. Lata wojny na Wyspach Brytyjskich. „Cichociemni”

- VI. Środkowy Wschód. „Pucz gen. Andersa”

- VII. Powstanie warszawskie

- VIII. Niewola

- IX. Emigracja

- Aneks

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

III
WRZESIEŃ

[…]

Przyjąłem pakt Ribbentrop–Mołotow[14][15] za wyrok śmierci wydany na Polskę, a obserwowanie we wrześniu eskadry bombowców niemieckich lecących na Warszawę, za wykonywanie tego wyroku. W takim stanie umysłu rozpocząłem wrzesień. Powziąłem jednak silne postanowienie, by wziąć jak najbardziej czynny udział w tej beznadziejnej, w mym przekonaniu, obronie mego kraju. Spekulowałem, że może wczesny atak sił francuskich i angielskich na zachodzie osłabi uderzenie niemieckie i pozwoli obronić jakiś południowo-wschodni skrawek od całkowitego podbicia kraju, tak jak w czasie I wojny światowej stało się z Belgią i Serbią. Jednak i w tej spekulacji nie uchroniłem się od pesymizmu. Znając trochę (głównie z pracy) nastroje mas francuskich, które po strasznym upuście krwi w I światówce nie kwapiły się do powtórzenia tego holokaustu, znając reakcję Front populaire[16], który dominował w nastrojach politycznych, na współdziałanie polskich hien w rozbiorze Czechosłowacji[17] oraz czas niezbędny, by zawodową małą armię angielską przekształcić w masowe siły, byłem i w tych spekulacjach niezbyt optymistyczny. Moje przewidywania miały się sprawdzić w następnych dwóch tygodniach.

Około południa odwiedził nas kierownik kursu i oświadczył, że cała kadra instruktorów, z nim samym, odchodzi do swych macierzystych jednostek, a my za kilka dni zostaniemy wyewakuowani z Modlina i będziemy gdzieś oczekiwać na dostarczenie sprzętu i szkolenie stanów. Tymi wiadomościami pożegnał nas, zalecając cierpliwe oczekiwanie. Dzień przebiegł na kilku następnych alarmach lotniczych i obserwowaniu, jak międzywałowe przestrzenie tej antycznej twierdzy wypełniają się cywilnym ludem z prymitywnymi wozami i marnymi konikami, które miały ciągnąć wojenne zapasy. Nasze wojsko w 1939 roku nie miało nawet taborów typowych dla roku 1914. Usprawiedliwienie: I Brygada Legionów nie potrzebowała taborów i ich nie miała[18]. Wczesnym rankiem 2 września obserwowałem masakrę sprawioną przez dwie czy trzy bomby spuszczone w nalocie na ten międzywałowy jarmark. Nie mogłem dłużej wytrzymać. Znalazłem na parkingu kursu łazik i szurnąłem do Warszawy, do 2 ekspozytury Oddziału II. Zameldowałem się u znanego mi z Rusi Zakarpackiej mjr. dypl. Feliksa Ankersteina. Poprosiłem go, by znalazł mi jakiś przydział na froncie lub poza frontem, gdzie mógłbym możliwie zaraz wziąć udział w walce. Major Ankerstein najpierw sprostował mój niewłaściwie użyty termin front. Spokojnie oznajmił, że żaden front nie istnieje[19]. Istnieją natomiast ogniska walki w poszczególnych armiach, ale niemieckie dywizje pancerne i zmotoryzowane łamią nasz opór i prą do Wisły. Radził mi wrócić do Modlina i oczekiwać na dalszy rozwój sytuacji. Po powrocie dowiedziałem się od starszego kursu (który wiedział o moim wyjeździe), że mam zameldować się u szefa Sztabu Armii „Modlin”, płk. dypl. Stanisława Grodzkiego[20]. Mam czekać na gońca, który zaprowadzi mnie do fortecznych podziemi, gdzie mieścił się sztab. W kancelarii zastałem kpt. saperów NN, komendanta kursu, który oznajmił mi, że dostanę zadanie bojowe. Szef Sztabu przywitał mnie zdaniem: „Słyszałem, że wysadzał pan mostki na Rusi Zakarpackiej, teraz będzie pan miał okazję zrobić to samo bardziej celowo. Oficer operacyjny da panu zadanie i mapę, a kpt. saperów NN (kierownik naszego kursu) zestawi panu oddział motorowo-minerski ze sprzętu i personelu obsługującego kurs. Chodzi o pośpiech – wyruszenie nie później niż o godz. 5 rano. Jeśli zdoła pan przywieźć jeńca, dostanie pan Krzyż Walecznych”. Bezpośrednio po tej minutowej odprawie zabrał mnie jakiś kpt. dypl. do oddziału operacyjnego, a z saperem umówiłem się za dwie godziny w części koszar zajmowanych przez kurs. W oddziale operacyjnym miałem możność z rozłożonych map dowiedzieć się, co to jest Armia „Modlin” i jakiego ma przed sobą przeciwnika. Kapitan dypl. wziął mnie do jednego ze stołów i drobiazgowo poinformował o trzech mostkach na Działdówce (Wkrze) i Mławce między miejscowościami Bieżuń i Radzanowo, przez które przechodzą polne trakty. Wobec trwającej suszy umożliwiają one ruch pojazdów mechanicznych, a nawet lekkich czołgów. Wskazał polne drogi, którymi tam dotrę, i uprzedził, że mogę natknąć się na motorowe patrole rozpoznawcze nieprzyjaciela i z północy, i z zachodu. Polecił również unikać z nimi walki. W międzyczasie kpt. sap. zestawił oddziałek z dwóch motocykli, dwóch łazików i czterech furgoników, na których znajdowało się 400 kg trotylu, 200 min przeciwczołgowych, lonty i zapalarki oraz kilka kilofów i łopat. Nasze uzbrojenie stanowiły, prócz kb i granatów zaczepnych, dwa erkaemy. Ludzi, przeważnie kaprali nadterminowych, znałem z twarzy jako pomocników instruktorów w czasie trwania kursu.

Spędziłem prawie całą noc na studiowaniu mapy (setki[21]) i planowaniu kolejnych skoków, przeważnie w odkrytym terenie. Założyłem, że do wysokości Raciąża zdołam posuwać się polnymi drogami w kolumnie, a dalej będę musiał przyjąć szyk ubezpieczony, używając motocyklistów jako szperaczy rozpoznających głównie mijane wioski i przysiółki, czy nie dotarły tam patrole nieprzyjaciela. Sam będę posuwał się za nimi łazikiem, a furgonetki poprowadzi w drugim łaziku sierżant, którego przydzielił mi kpt. NN w ostatniej chwili przed wyruszeniem. Spałem jak zając pod miedzą, tylko dwie godziny. Byłem przejęty. Traktowałem to zadanie jako pierwszy poważny życiowy egzamin. W pierwszych za Modlinem napotkanych zaroślach kazałem, w celu maskowania, ustroić obficie motocykle i samochody zielenią, na wypadek nalotów. Osiągnęliśmy rejon Radzanowa bez żadnych wydarzeń i zbliżaliśmy się do pierwszego obiektu do wysadzenia, prawie u ujścia Mławki do Wkry. Znajdował się tam dość solidny dwuprzęsłowy mostek na polnym trakcie wyprowadzającym z wioski, dziś nieistniejącej, na zachód. Motocyklista-szperacz zaczął dawać znaki, że widzi wroga. Przez lornetkę i ja zobaczyłam kilku motocyklistów wsiadających przed zabudowaniami w środku wioski i zapuszczających motory. Ruszyłem z kolumienką na przełaj przez pola, by odciąć ich od mostku, bo widziałem możliwość złapania jeńca. Wyprzedzili mnie jednak, więc zeskoczyłem z łazika z rkaemem i leżąc na ziemi puściłem za nimi dłuższą serię. Pamiętam, że wykrzyknąłem „Hura!”, gdy ich ostatni motocykl z przyczepą skręcił i wywrócił się do rowu, a reszta ich patrolu pędziła dalej. Podjechałem do leżących w rowie Niemców. Podoficer był ranny w udo, lecz kierowca, który okazał się Mazurem, był cały i tylko stuknął głową o rosnącą tam wierzbę. Ich motocykl trafiły dwa pociski. Kazałem oszołomionemu Mazurowi, który ciągle powtarzał: „Nie strelajcie, nie strelajcie”, założyć opatrunek na ranę podoficera, a swoim ludziom – związać ich i ułożyć w furgonie, z którego już zaczęli wyładowywać skrzynki z trotylem. Uzbrojenie mostku zajęło ok. 20 minut. Rozwinięcie lontu i włączenie zapalarki, dalsze 5. Sierżant nacisnął suwak zapalarki i mostek rozleciał się w obu końcach. Pogratulowałem saperom dobrej roboty. Położyliśmy jeszcze kilkanaście min, maskując je leżącym na polu końskim nawozem, i ruszyliśmy w stronę Szreńska na nasz drugi obiekt. Tymczasem na wschodzie i na zachodzie rozgorzały ogniska walki, słyszeliśmy prawie ciągły ogień artyleryjski i nawet warkoty motorów. W zniszczeniu drugiego mostku nie mieliśmy żadnych przeszkód, a przy trzecim spotkaliśmy własny patrol z 8 dywizji[22], którego dowódca oznajmił mi, że parę minut temu miał zamiar nas ostrzelać przy robocie, biorąc za Niemców. Nikt mu nie powiedział o możliwości naszego spotkania. Ruszyliśmy w drogę powrotną tymi samymi polnymi drogami, odprowadzani orkiestrami artylerii, grającymi w kilku niezbyt oddalonych miejscach. Przy niskim stanie wody w obu rzeczkach i twardych brzegach, nasze zniszczenia nie mogły dłużej zatrzymać pancernych maszyn wroga, gdyby akurat na tym odcinku zechciał nacierać czy oskrzydlać. Oddałem żandarmom w sztabie jeńców. Złożyłem kpt. operacyjnemu krótki meldunek o wykonaniu zadania. Pożegnałem współtowarzyszy, których sierżant odprowadził do kwater, i wróciłem do swojej sypialni. Tu dopiero odczułem zmęczenie, więc mimo nagabywania starszego kursu i bliżej zaprzyjaźnionego por. Janka Ostromęckiego: „Gdzie byłem, co robiłem?” – wziąłem prysznic i położyłem się spać. Sen był twardy, bo przed świtem goniec ze Sztabu nie mógł mnie obudzić, mimo że pomagał mu mój towarzysz z sypialni. Miałem się natychmiast meldować w Sztabie. Tam szef Sztabu płk dypl. Grodzki pogratulował mi i zaprowadził do gabinetu dowódcy armii, gen. bryg. Edwarda Przedrzymirskiego[23], który podziękował za przywiezienie jeńców i przypiął mi do munduru Krzyż Walecznych. Schowałem go zaraz po wyjściu do kieszeni, by nie wzbudzać wśród kolegów sensacji, a może i zawiści wśród niektórych, niezbyt mi przyjaznych. Zaraz, po jeszcze normalnym śniadaniu, otrzymaliśmy rozkaz spakowania się i od południa mieliśmy być gotowi do transportu zmobilizowanymi wozami taborowymi. Nie powiedziano nam, dokąd te wozy nas zabiorą.

Znalazłem gdzieś radioodbiornik i po szybkim spakowaniu walizy zawisnęliśmy na tym aparacie, by słuchać kolejnych komunikatów. Przerywały je co chwila sygnały obrony przeciwlotniczej, dające wiadomości o ruchach Luftwaffe. Z podawanych monotonnie liter i numerów kratek na mapie Polski mogliśmy się zorientować, że naloty obejmują cały kraj. Wtem posłyszeliśmy wiadomość, która zelektryzowała nas i obudziła nadzieje: Anglia wypowiedziała wojnę, a w parę godzin później to samo zrobiła Francja. Podekscytowało to moich kolegów tak dalece, że zaczęli mówić o marszu na Berlin, z naiwnością szeregowców, którzy wypisywali to hasło na wagonach wiozących oddziały osłonowe ku zachodniej granicy. Nie miałem odwagi gasić tego entuzjazmu, a i sam byłem trochę podniecony. Około godziny 18 ruszyliśmy na tych wozach do mostu na Narwi. Tuż przed wyruszeniem starszy kursu powiadomił nas, że jedziemy do Garwolina, gdzie połączymy się z wyewakuowanym Centrum Wyszkolenia Kawalerii z Grudziądza, przechodząc pod rozkazy komendanta Centrum płk. Tadeusza Komorowskiego[24].

Ta – degradująca nas, zmotoryzowanych kawalerzystów, wybranych i przeszkolonych do niebezpiecznych działań na tyłach bojowych rzutów nieprzyjaciela – włóczęga taborowa zgasiła nasz entuzjazm sprzed godziny. Mieliśmy okrążyć Warszawę przez Nieporęt, Radzymin, Wołomin, Dębe Wielkie. Już za Nowym Dworem wpadliśmy w bezładny ruch niekończących się kolumn taborowych i pierwszej fali uciekinierów z miasteczek i wsi na pruskim pograniczu. Na horyzoncie wznosiły się kolumny dymów i płomieni z palących się wsi. Lotnictwo niemieckie praktykowało taktykę wzbudzania terroru wśród ludności cywilnej, by m.in. zatłoczyć drogi i uniemożliwić szybszy ruch wojska i zaopatrzenia. Posuwaliśmy się z żółwią szybkością, zatrzymywani na każdym skrzyżowaniu, nawet polnych traktów. Każdy dźwięk motorów w powietrzu powodował paniczne porzucanie wozów na drodze i krycie się ludzi w rowach, zaroślach czy nawet na miedzach gołych i płaskich pól. Powrót i kontynuacja ruchu zajmowały nieraz całą godzinę.

[…]

[14] Układ o nieagresji podpisany pomiędzy Niemcami a ZSRS 23 VIII 1939 r. w Moskwie. Ponieważ nieznany był wówczas tajny protokół zawierający postanowienia o podziale stref wpływów na terenie Europy Wschodniej, w tym Polski, między oba państwa, Pakt ten został odebrany tylko przez niektórych przedstawicieli opinii publicznej jako wyrok na Polskę.

[15] Wiaczesław Mołotow, wł. Skriabin (1890–1986) – polityk sowiecki. Od 1906 r. członek SDPRR, w l. 1909–1911, 1915–1916, w l. 1917–1918 członek Piotrogrodzkiego Komitetu SDPRR(b). Od 1921 r. członek KC RKP (b), od 1922 r. Sekretarz KC RKP (b), od 1926 r. członek BP KC RKP (b). W l. 1930–1941 przewodniczący RKL, w l. 1939–1949 Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych. W l. 1953–1956 minister SZ ZSRS, w 1957 r. usunięty z KC KPZS, do 1960 ambasador w Mongolii, do 1961 r. szef misji przy Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej. W 1961 r. usunięty z KPZS, przyjęty z powrotem w 1984 r.

[16] Front Ludowy (franc.) – określenie sojuszu partii komunistycznych i socjaldemokratycznych, tworzonych w państwach europejskich od 1935 r. po zmianie stanowiska III Międzynarodówki Komunistycznej (czyli J. Stalina) w tej sprawie.

[17] Chodzi o zajęcie przez Polskę Śląska Cieszyńskiego (Zaolzia) na początku października 1938 r., po konferencji monachijskiej, w wyniku ultimatum postawionego 30 IX rządowi Czechosłowacji. Działanie to było m.in. powodowane chęcią uzyskania korzystnej dla Polski granicy z Niemcami i objęcia opieką ludności polskiej tych terenów, włączonych w 1919 r. siłą do Czechosłowacji.

[18] Ocena Autora jest nieprawdziwa. Problem z taborami miała tylko część dywizji piechoty. Był on związany ze zbyt małym udźwigiem mobilizowanych wozów i koni z Kresów Wschodnich, co wiązało się z sytuacją rolnictwa (a zatem zaplecza mobilizacji) na tych terenach.

[19] 2 IX jak najbardziej istniała jeszcze linia frontu. Przełamanie frontu przez armię niemiecką nastąpiło dopiero 3 IX.

[20] Stanisław Grodzki (1895–1946) – oficer WP, gen. bryg. W l. 1914–1917 w armii rosyjskiej, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny 1920 r., następnie służył w  Min. Spraw Wojsk., od 1923 r. w O. II SG, w l. 1927–1929 attaché wojskowy w Belgradzie, w l. 1928–1929 z-ca d-cy 8 pp, w l. 1929–1930 w WSWoj., od 1930 r. z-ca d-cy 71 pp, od 1934 r. d-ca 57 pp, od 1938 r. płk, w kampanii wrześniowej szef sztabu Armii „Modlin”. W l. 1939–1941 w Organizacji Wojskowej „Wilki”, w l. 1941–1942 komendant Organizacji Wojskowej „Unia”, następnie w AK, inspektor KG AK, w l. 1943–1945 komendant Obszaru „Zachód” AK. Od 1945 r. w ludowym WP, m.in. d-ca 16 i 5DP. Gen. bryg. od 1946 r.

[21] Tzn. w skali 1 : 100 000.

[22] 8 Dywizja Piechoty dowodzona przez płk. Teodora Furgalskiego, w składzie armii „Modlin”.

[23] Wł. Emil Przedrzymirski-Krukowicz (1886–1957) – oficer WP, gen. dyw. Od 1906 r. służył w armii austriackiej jako oficer artylerii, brał udział w I wojnie św. Od 1918 r. w WP, m.in. w 6 pap, w l. 1919–1920 w Naczelnym Dowództwie WP, w l. 1920–1922 d-ca 16 pap, w l. 1922–1923 słuchacz WSWoj., w l. 1923–1924 szef sztabu DOK IV w Krakowie, 1924–1925 w Inspektoracie Armii nr IV w Krakowie. Od 1926 r. w  Min. Spraw. Wojsk., od 1927 r. szef Departamentu Artylerii Min. Spraw Wojsk. W l. 1929–1931 d-ca piechoty dyw. 7 DP, w l. 1931–1938 d-ca 30 DP, w l. 1938–1939 szef Dep. Artylerii Min. Spraw Wojsk. W kampanii wrześniowej d-ca Armii „Modlin”, następnie w niewoli niemieckiej. Od 1945 r. w PSZ na Zachodzie, potem na emigracji, od 1949 r. w Kanadzie. Od 1931 r. gen. bryg., od 1946 r. gen. dyw.

[24] Tadeusz Komorowski (1895–1966) – oficer WP, gen. dyw. W l. 1913–1918 służył w armii austriackiej jako oficer kawalerii, od 1918 r. w WP, w l. 1918–1921 w 9 puł, w 1920 r. d-ca 12 puł. W l. 1922–1923 w OSA w Toruniu, od 1924 r. z-ca d-cy 8 puł, w l. 1926–1927 komendant Szkoły Podoficerów Zawodowych Kawalerii we Lwowie, w l. 1927–1928 z-ca d-cy 9 puł, w l. 1928–1938 d-ca 9 puł, w l. 1938–1939 komendant CWKaw. w Grudziądzu. W kampanii wrześniowej d-ca Ośrodka Zapasowego Zgrupowania Kawalerii, a następnie z-ca d-cy Kombinowanej Brygady Kawalerii płk. Adama Zakrzewskiego w Armii „Lublin”. Od 1939 r. w konspiracji, od 1940 r. w ZWZ-AK, w l. 1940–1941 komendant Obszaru Kraków ZWZ, od 1941 r. z-ca komendanta ZWZ-AK, od VII 1943 r. dowódca AK, po klęsce powstania warszawskiego w niewoli niemieckiej. 30 IX 1944 r. mianowany Naczelnym Wodzem WP, objął funkcję po klęsce Niemiec i pełnił ją do 1946 r. Pozostał na emigracji.