Tytuł oryginału: Munich Airport

Original English language edition first published by Penguin Books Ltd, London

Text copyright © Greg Baxter 2014

The author and illustrator have/has asserted his/her/their moral rights

All rights reserved

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2015

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2015

Redaktor prowadząca: Monika Długa

Redakcja: Magdalena Mwaba

Korekta: Magdalena Owczarzak

Projekt okładki: Katarzyna Borkowska

Projekt typograficzny, skład i łamanie: Stanisław Tuchołka

Fotografia na okładce: © Lee Jeffryes/Getty Images

Wydanie elektroniczne 2015

ISBN 978-83-7976-262-0

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

CZWARTA STRONA

Grupa Wydawnictwa Poznańskiego sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@czwartastrona.pl

www.czwartastrona.pl

Dla Jamesa i Andreei Monnat

Siedzimy tu od godziny albo i dłużej, wysoko w głównym hallu restauracyjnym lotniska, górującym nad sklepami – wolnocłowym, odzieżowym, z elektroniką, akcesoriami i pamiątkami. Wyjątkowo przestronną przestrzeń wypełnia nienaturalna poświata, ponieważ za wysokimi szklanymi ścianami – tam, gdzie powinien być asfalt, pasy startowe i góry – jest tylko mgła, gęsta czarna mgła spowijająca port lotniczy i opóźniająca wszystko. Samolot, którym mieliśmy lecieć, wylądował gdzie indziej i nie opuści tamtego lotniska, dopóki mgła się nie podniesie. W Atlancie czas oczekiwania na następne połączenie miał wynosić sześć godzin – zarezerwowaliśmy przeloty zaledwie przed dwoma dniami, więc braliśmy, co się nawinęło – a teraz okazuje się, że może zabraknąć nam czasu. Możliwe, że nie zdążymy się przesiąść, ale jeszcze nie zaczęliśmy się o to martwić. My, czyli mój ojciec, ja i Trish – urzędniczka amerykańskiego konsulatu przydzielona do naszej sprawy, sprawy mojej siostry. Przyglądamy się w milczeniu tablicy odlotów wiszącej niedaleko naszego stołu.

Mój nieszczęsny ojciec, moja nieszczęsna siostra. Odsuwam krzesło, wstaję i proszę o wybaczenie. Z powodu opóźnień terminal jest bardzo zatłoczony, więc muszę przechodzić przez mnóstwo nóg i walizek. Ale wszyscy są spokojni i uprzejmi. Podczas odprawy panowało wielkie poruszenie, za to teraz króluje wyjątkowy spokój – trwoga rozproszyła się w powietrzu i powidoku lotniska. Idąc, przepraszam, a ludzie, przez których przechodzę i których bagaże depczę, również przepraszają, że zagradzają mi drogę.

W toalecie czekam w kolejce mężczyzn opartych o ścianę długiego, prostego, pozbawionego okien i lśniącego niebieskawo korytarza. Po drugiej stronie stoi kolejka kobiet. Przepuszczamy ludzi z dziećmi. Nie proszą o to, sami ich ponaglamy, wskazując im drogę. Kolejka do męskiej toalety przesuwa się szybciej. Mijamy przepraszająco kobiety w drugiej, stojącej w miejscu kolejce. Wchodzę do pustej kabiny, choć nie muszę korzystać z sanitariatu. Po prostu stoję tam i odpoczywam, i zdaję sobie sprawę, że nie zdołam odpocząć, że brakuje mi sił, żeby odpocząć, że odpocznę dopiero wówczas, gdy wcisnę się w fotel w samolocie. Wydaje mi się, że zaraz się rozpłaczę, ale nie robię tego, otwieram drzwi, podchodzę do umywalki i powoli myję ręce. Potem równie długo trzymam je pod suszarką.

Jesteśmy tu z ojcem od wczesnych godzin porannych, kiedy na dworze było jeszcze ciemno. Spędziliśmy noc w lotniskowym hotelu Mercure, wzniesionym pięć mil od portu lotniczego. Mogliśmy zatrzymać się w mieście w jakimś wygodnym hotelu, ale właściwsze wydało nam się spędzenie ostatniej nocy w Niemczech w miejscu mniej przyjemnym, a bardziej oficjalnym. Nie spałem do trzeciej czy czwartej. Do północy oglądałem telewizję, potem otworzyłem książkę. Ostatnio nic nie jem, więc coraz trudniej przychodzi mi normalnie zasnąć. Robiłem notatki z książki, bo zawsze podczas czytania notuję. W pokoju było coraz goręcej i nie zdołałem odszukać termostatu, więc otworzyłem okno. Odsunąłem zasłony i moim oczom ukazała się nadciągająca mgła. Zbliżała się szybko, kłębami. Odniosłem wrażenie, że lecę, a hotel unosi się w chmurach. Mgła gwałtownie gęstniała. Odłożyłem książkę i notes na okrągły stoliczek przy oknie, po czym oparłem się o parapet. Miałem wrażenie, że pilotuję hotel. Stałem tak przez długą chwilę. Na dworze było mroźno, ale powietrze odświeżyło mnie i uspokoiło. Hotel przypominał amerykański motel – niski i rozłożysty, z dużym parkingiem. Uliczne latarnie rzucały jaskrawomiedziany poblask na kilka samochodów, które po pewnym czasie zniknęły. Została tylko pędząca mgła, w której majaczyła niewyraźnie miedziana poświata. Odszedłem od parapetu. Zasunąłem zasłony, lecz nie zamknąłem okna – zostawiłem w nim wąską szparę. Zdjąłem koszulę. Zdjąłem skarpety. Miałem je na sobie od niepamiętnych czasów, a kiedy je ściągnąłem, poczułem senność i spokój. Usnąłem w nogach łóżka, w spodniach, ze stopami spuszczonymi na podłogę, jak pijak. Około piątej rozległo się pukanie do drzwi. Ojciec. Nie może spać, powiedział, i zastanawia się nad wyjazdem na lotnisko. Był przygnębiony. Przekonywanie go, że powinien się wyspać, nie miało sensu.

Kierowca mikrobusu jeżdżącego na lotnisko spał na kanapie w hotelowym lobby: nieduży człowiek w wielkiej czarnej kurtce z kapturem obszytym futrem. Budzenie go nie zapowiadało się przyjemnie. Staliśmy nad nim z ojcem przez minutę, przyglądając się, jak śpi. Można się było domyślić, że śni mu się żona albo ktoś, kogo kochał, i że to błogi sen, a ja domyśliłem się jeszcze, że rzadko miewa takie sny, bo zazwyczaj nawiedzają go koszmary, albo że zazwyczaj nie śpi. Wiedziałem, że jeśli go obudzimy, znienawidzi nas. Nic nie zrobiłem, podobnie jak ojciec, ale nasza obecność musiała wniknąć do jego snu niczym jakaś mroczna moc. Może jego żona zaczęła się nagle topić? Otworzył oczy w panice. Staliśmy przed nim, jednocześnie nad nim górując. W lobby było ciemno i pusto, choć w restauracji, gdzie podawano śniadanie, hałasowało już kilka osób. Kierowca okazał się niepokaźny, drobny, młodszy ode mnie, ale niedużo. Z pewnością pochodził z Turcji. Miał czarne włosy, piwne oczy i delikatny zarost. Powiedzieliśmy mu, że musimy dostać się na lotnisko – mieliśmy ze sobą bagaże, wymeldowaliśmy się z hotelu i byliśmy gotowi do podróży. Przez krótką chwilę nie pojmował, że jesteśmy jawą, że sen dobiegł końca. Kiedy to wreszcie przetrawił, wyprostował się, zakasłał, pokręcił z niedowierzaniem głową i rozespany przełknął ślinę. Zaproponował, żebyśmy zaczekali. Warunki drogowe są niebezpieczne, stwierdził. Wytłumaczyłem mu, że bardzo nam się spieszy, z czym już nie dyskutował. Wyszliśmy na dwór na mroźne, mgliste poranne powietrze. Powiedziałem kierowcy, że jego kurtka wygląda na ciepłą, na co odrzekł, że owszem, jest ciepła. Nie widziałem mikrobusu. Nie widziałem niczego na parkingu. Mężczyzna poszedł przodem. Usłyszeliśmy otwieranie drzwi i warkot silnika, a potem zapaliły się przednie światła – gdzieś daleko, choć były tuż przed nami. Kierowca wyskoczył, chwycił bagaże i wrzucił je na tył pojazdu. Ojciec ma starą ciężką walizę koloru burgunda: jedną z kompletu zamówionych u kaletnika neseserów, które dostał przed półwiekiem w prezencie ślubnym. Walizka taty jest w dość opłakanym stanie, ale zdaje się, że właśnie to mu się w niej podoba i z tej przyczyny przez trzy ostatnie tygodnie odrzucał ponawiane przeze mnie raz po raz propozycje, żeby unowocześnić ekwipunek do takiej postaci, która nie będzie wymagać noszenia. Oprócz niej ma brązową skórzaną teczkę, która służy jako bagaż podręczny. Moja olbrzymia walizka ma czarny kolor, jest prostokątna, wysoka, bardzo lekka i toczy się na zmianę na czterech albo dwóch kółkach. Taka sama walizka w miniaturze stanowi mój bagaż podręczny. Kierowca zamknął tylne drzwi i otworzył rozsuwane boczne. Ojciec wsiadł pierwszy. Pomogłem mu. Ujął mnie za ramię, a ja poprosiłem go, żeby uważał na głowę. Wsiadłem po nim i kierowca zamknął za nami drzwi. Fotele w mikrobusie były zimne jak lód. Kierowca wyjął szmatkę z kieszeni kurtki i wytarł parę z przedniej szyby, a potem włączył nawiew na cały regulator, wypełniając wnętrze pojazdu lodowatym powietrzem. Ojciec naciągnął na głowę kaptur kurtki i wbił ręce w kieszenie. Wyjąłem rękawiczki i czapkę, włożyłem je, podniosłem kołnierz wełnianego płaszcza i otuliłem szyję. Kierowca bez wątpienia znał trasę i wiedział, że droga jest pusta, bo prowadził bardzo nieostrożnie. Przejechaliśmy po kilku krawężnikach i wysepce na rondzie. Widziałem jego oczy w tylnym lusterku. Był senny. Ojciec zapytał: Czy mógłby pan jechać wolniej? Kierowca odpowiedział: Widzę świetnie. Ale my nie, odrzekł tata.

Przed mniej więcej trzema tygodniami w skromnym, smutnym mieszkaniu w Berlinie znaleziono ciało mojej siostry Miriam, a ja i ojciec przylecieliśmy tu, żeby wszystko pozałatwiać. Po raz ostatni widziałem siostrę jakieś cztery czy pięć lat temu. Ojciec przyleciał z domu, a ja z Londynu, gdzie mieszkam od dwudziestu pięciu lat. Spędziliśmy trzy tygodnie w Niemczech, głównie w Niemczech, czekając na wydanie zwłok. Początkowo nie wiedzieliśmy, co począć z ciałem – pochować je tutaj czy zabrać do domu i pochować je tam. Kremacja byłaby tańsza i prostsza, a Miriam prawdopodobnie życzyłaby sobie właśnie takiego pochówku, ale po długich rozważaniach ojciec był niezdolny do podjęcia jakiejkolwiek decyzji. Rzuciliśmy więc monetą: orzełek – inhumacja w Niemczech, reszka – pogrzeb w domu. Różnica między tymi dwoma ceremoniami miała kosztować na początek dwadzieścia tysięcy dolarów. Siedzieliśmy na ławce w parku, ojciec westchnął ciężko i powiedział: Wybacz nam, Miriam, po czym ja rzuciłem monetą. Teraz jej ciało spoczywa gdzieś w hangarze towarowym, wydane za pokwitowaniem przez niemiecki zakład pogrzebowy i czeka na wylot naszym samolotem.

Wracam do stołu i słyszę, że ojciec po raz kolejny dziękuje Trish za to, że jest z nami, że z nami czeka. Trish pracuje w amerykańskiej ambasadzie w Berlinie, ale jej mąż przeniósł się niedawno do Monachium, więc Trish spędza z nim większość weekendów. Wróci do Berlina wieczornym samolotem.

Ojciec pyta, czy wszystko w porządku. Wszystko w porządku, odpowiadam. Długo cię nie było, mówi. Trish zerka ze smutkiem na nasze nietknięte śniadanie. Kiedy tylko przyjechała, zamówiła dla nas omlety. Trzeba jeść, powiedziała. Zgodziliśmy się z nią, ale niczego nie tknęliśmy. Ojciec przeciął omlet na pół – wylał się z niego ser i inne ingrediencje – i dyskretnie, żeby nie sprawiać wrażenia niewdzięcznika, odsunął się od stołu o pół cala. Powiedziałem, że mój omlet jest za gorący i chcę, żeby wystygł, a potem udałem, że o nim zapomniałem.

Pierwszy tydzień w Niemczech był surrealistycznie poważny i całkiem zwyczajny w kategoriach emocjonalnych, zważywszy na okoliczności. Nieustannie czymś się zajmowaliśmy, wiele zwiedzaliśmy, ale w gruncie rzeczy tylko czekaliśmy. Czekaliśmy z nadzieją, że w każdej chwili coś się wydarzy. Zakładaliśmy, że tutejszy lekarz sądowy szybko wyda nam ciało Miriam. Nie mam pojęcia, skąd powzięliśmy tego rodzaju przekonanie. Nie mieliśmy pojęcia, że w Niemczech nie grzebie się ludzi w pośpiechu. Nie wiedzieliśmy również, jak bardzo bezduszna jest niemiecka procedura biurokratyczna. Trish wydzwaniała codziennie do kancelarii lekarza sądowego, żeby dowiedzieć się czegoś o postępach w sprawie i każdego dnia – podczas tamtego pierwszego tygodnia – nie uzyskiwała żadnej odpowiedzi. Składanie skarg nie miało sensu. Mogliśmy czuć się pokrzywdzeni, ale to niczego nie zmieniało. Pod koniec pierwszego tygodnia udało jej się wreszcie porozmawiać osobiście z lekarzem sądowym. Sprawa miała się toczyć jeszcze przynajmniej przez tydzień. Postanowiliśmy więc, że urządzimy sobie wakacje. Tata wynajął samochód i wyruszyliśmy w drogę. Mój ojciec urodził się w Niemczech, ale kiedy miał dziewięć lat, wyemigrował z matką do Ameryki. Uzgodniliśmy, że odwiedzimy miejsca, które chciał zobaczyć w ojczyźnie, gdyż istniało spore prawdopodobieństwo, że nigdy już tutaj nie wróci. Podczas podróży jedliśmy i piliśmy o wiele za dużo, zatrzymując się w drogich hotelach i zajazdach. Przypuszczam, że na pewien czas odebrało nam rozum. Kiedy po podróży wypożyczonym autem wróciliśmy do Berlina, wyszliśmy wieczorem do miasta, wypiliśmy po kilka drinków, a wracając do domu odśpiewaliśmy Sto lat jakiemuś mężczyźnie, który powiedział, że ma dziś urodziny. Siedział na krawężniku i wyglądał na nieco zagubionego, więc wdaliśmy się z nim w rozmowę. Zanim go opuściliśmy, odśpiewaliśmy mu Sto lat. Następnego dnia rozpoczęła się trzecia i ostatnia faza naszego pobytu w Berlinie – faza, podczas której aż do wydania ciała Miriam spędzałem niewiele czasu z ojcem.

Ojciec postanowił, że chce odlecieć do domu właśnie z tego lotniska i nie życzy sobie, aby zwłoki Miriam zostały przetransportowane z jakiegokolwiek innego portu lotniczego. Powiedział, że zdaje sobie sprawę, iż zabrzmi to dziwnie, ale pragnie, żeby ciało Miriam odleciało z Europy jednym samolotem, a nie dwoma łączonymi lotami, i chce, by znalazło się w tym jednym samolocie na lotnisku, które jest – szukał przez chwilę właściwego słowa – szykowne. W Berlinie są dwa lotniska – oba ponure i klaustrofobiczne – i z żadnego z nich nie ma bezpośrednich lotów do Atlanty, gdzie chciał wylądować tata. Przed trzema tygodniami przyleciałem na lotnisko Schönefeld i jeszcze tego samego dnia zidentyfikowałem zwłoki Miriam. Ojciec przybył następnego ranka od razu na Tegel, wykupiwszy bilet tylko w jedną stronę, a ja pojechałem po niego taksówką. Oba berlińskie lotniska nie należą do miejsc, w których chciałoby się utknąć na dłużej i jestem pewien, że nie zniósłbym ośmiogodzinnego opóźnienia odlotu na żadnym z nich.

Od przybycia Trish siedzimy w hallu restauracyjnym. Czas sączy się leniwie. Półpiętro jest bardzo duże, ale stosunkowo wąskie w porównaniu z wielkim rozłożystym ośmiokątem niższego poziomu. Restauracyjny hall ciągnie się wokół niemal całego obwodu tego ośmiokąta, układając się w kształt przypominający podkowę, a my siedzimy tak blisko jej krawędzi, że widzimy sporo z tego, co dzieje się poniżej. W samym centrum, na typowym, być może nieco większym niż zwykłe, lotniskowym targowisku, stoi wyścigowe auto, prawdziwy bolid Formuły 1, który, jak przypuszczam, jest nagrodą w jakiejś loterii. Od środka ku obwodowi ośmiokąta biegną setki foteli ustawionych w nieregularnych rzędach, a wszystkie z nich są zajęte, zarzucone bagażami i zasłane ciałami, podobnie jak każda wolna przestrzeń pomiędzy nimi, która również jest zarzucona bagażami i zasłana ciałami. Terminal ciągnie się dalej w dwu przeciwnych kierunkach, ku okrężnemu systemowi długich korytarzy, prowadzących do lotniskowych bramek.

Trish, jak przypuszczam, ma dobrze po dwudziestce lub jest tuż przed trzydziestką. Albo też – co niewykluczone – jest bardzo młodo wyglądającą trzydziestokilkulatką. Służyła w wojsku w Afganistanie. Wcześniej odbyła przeszkolenie wojskowe w Vanderbilt. Jest ciemnoskóra i mówi z delikatnym, ujmującym, południowym akcentem. Ma na sobie brązowe spodnie, białą bluzkę i brunatny żakiet. Jest przysadzista, ale ubiór sprawia, że wygląda na wysportowaną. Na oparciu krzesła wisi jej wełniany płaszcz. Widziałem ją w tym płaszczu przy wielu okazjach podczas naszego pobytu w Niemczech i muszę przyznać, że jest jej w nim bardzo do twarzy. Czy ma pan ochotę, pyta mojego ojca, na coś innego? Kawę? Filiżankę herbaty? Tata zastanawia się nad odpowiedzią, kręcąc talerzem w kółko, po czym stwierdza: W ogóle nie spałem, nie zmrużyłem oka, może jest tu gdzieś jakaś sala wypoczynkowa, w której mógłbym się położyć, jeśli to w ogóle możliwe?

Chciałby się pan przespać?, pyta Trish.

Tylko się zdrzemnąć, odpowiada tata.

Mój ojciec ma dobrze po siedemdziesiątce. Przeszedł na emeryturę jakieś siedem lat temu. Wykładał historię Europy w Kalifornii, ale zdarzało się, że przez krótkie semestry prowadził gościnne wykłady na uniwersytetach bliżej domu, czyli Południa. Przez trzy dekady redagował pismo naukowe – nieduże, ale poważane. Opublikował mnóstwo artykułów i napisał dwie książki. Pierwsza była wysoce specjalistycznym studium kodeksów prawnych z czasów Karola Wielkiego. Ukazała się nakładem wydawnictwa akademickiego i natychmiast powędrowała do bibliotek jako dokument źródłowy. Druga była powszechną historią średniowiecza. Ojciec pisał ją dla masowego odbiorcy, a nie dla bibliotek. Znalazł wydawcę w Nowym Jorku i otrzymał pokaźną zaliczkę. Ale pisał to dzieło całą wieczność. Rozpoczął je sześć czy siedem lat przed śmiercią naszej matki, a kiedy umarła, na jakiś czas zarzucił pisanie. W końcu wrócił do pracy i dostarczył manuskrypt wydawcy, który był już kompletnie rozczarowany i nie spieszył się z oddaniem książki do druku. Nie przyłożył się także do nagłośnienia dzieła, ponieważ w okresie pomiędzy odebraniem przez ojca zaliczki a dostarczeniem manuskryptu ukazała się inna historia średniowiecza, pod dokładnie takim samym tytułem, jaki chciał nadać swojej książce ojciec, a mianowicie Średniowiecze. Sądzę, że przed odejściem mamy porażka książki byłaby dla ojca druzgocąca. Za jej życia powodzenie dzieła byłoby czymś, co, jestem pewien, przyjąłby z otwartymi ramionami: mógłby wówczas mniej wykładać, poświęcać symbolicznie czas pismu naukowemu i bywać częściej w domu, gdzie polował, łowił ryby, obserwował ptactwo, chodził na mecze futbolu do małych college’ów i przesiadywał w swoim gabinecie, paląc fajkę, czytając i rozmyślając. Po odejściu mamy jego nastawienie zupełnie się zmieniło i porażkę książki przyjął z radosnym fatalizmem. Nigdy też nie zabrał się już za coś równie ambitnego, przynajmniej na taką skalę, a jeśli nawet, to uczynił to w tak wielkim sekrecie, że zapewne nic z tego nie wyszło i nigdy o tym nie napomknął w rozmowach odbywanych podczas każdego z naszych spotkań od czasu ukazania się książki – nawet żartem, nawet mimochodem, a co dopiero w szczerej rozmowie na temat kolejnej małej porażki. Obecnie, kiedy dzwonię do niego z Londynu i udaje mi się zastać go w domu, ogląda w telewizji golf. Śledzi mecze golfowe na całym świecie o każdej porze dnia: golf w Japonii, w południowej Afryce i Szwecji. Nie mam pojęcia, czy dzień i noc cokolwiek teraz dla niego znaczą. Jedyną narzuconą mu przez życie rutyną jest utrzymanie domu. Raz w tygodniu odwiedza go czyściciel basenów. Raz w tygodniu – lub dwa razy wiosną i latem – pojawia się ogrodnik troszczący się o zieleń. Raz w tygodniu przychodzi kobieta, która sprząta dom. Nie ma zbyt wiele pracy, bo ojciec korzysta tylko z niewielkiej części domu. Kiedy rozmawiamy przez telefon, opowiada mi o cudach i rozczarowaniach związanych z załatwianiem spraw za pomocą książki telefonicznej. Nie jest w stanie, powiada, wpatrywać się w ekran komputera dłużej niż pół godziny, bo robi mu się słabo. Książka telefoniczna pełni więc funkcję jego Internetu. Mówi na przykład: Znalazłem rzemieślników, którzy naprawdę tanio wybudują mi werandę. Albo: Prawdopodobnie zamontuję na dachu panele słoneczne. Ale do tej pory ani nie wybudował werandy, ani nie zamontował paneli.

Odpowiadając ojcu, Trish stwierdza: Jestem pewna, że znajdziemy jakieś miejsce, w którym będzie pan mógł się zdrzemnąć.

Na co tata reaguje: Może nie ma tu niczego takiego.

Trish: Muszą coś mieć.

Spróbujmy zajrzeć do saloniku dla VIP-ów, podpowiadam.

Doskonały pomysł, cieszy się Trish. Pójdę tam.

Nie, ja pójdę, mówię.

Trish uważa, że to nie najlepszy pomysł. Jest przekonana, że ma większe szanse powodzenia. Jestem tylko zwykłym podróżnym, a ona pracuje w ambasadzie Stanów Zjednoczonych. Wiem, że ma rację i powinna pójść tam sama, ale jeśli odejdzie, utknę tu, na tym krześle. Ojciec zaśnie, a mnie pozostanie samotne wpatrywanie się w bałagan, jaki zrobiliśmy na stole: duże talerze z jedzeniem, którego nie tknęliśmy, serwetki, w które wycieraliśmy nosy. Jestem zbyt zmęczony, by zająć się czymś konstruktywnym, takim jak czytanie czy praca.

Idźcie razem, mówi tata. Nic mi nie jest, posiedzę tutaj i zmrużę oczy. Wolę być sam.

Oboje z Trish zerkamy na ojca, żeby przekonać się, czy mówi poważnie. Przymyka powieki. Ktoś powinien tu z tobą zostać, stwierdzam.

Nic mi nie jest, to tylko zmęczenie. Jeśli któreś z was zostanie, będę zmuszony dotrzymywać mu towarzystwa i nie usnę.

Otwiera oczy. Sięga do teczki i wyjmuje z niej dźwiękochłonne słuchawki, które wiesza sobie na szyi. A potem mówi: Skończył mi się tylenol. Nie masz przypadkiem tabletki? Boli mnie głowa.

Nie mam, odpowiadam, ale kupię. Przesuwam w jego stronę szklankę z wodą i każę mu się napić. Upija łyk – być może po to, by dowieść, że zachowuje się racjonalnie i że naprawdę chce zostać sam – po czym znów zamyka oczy i mówi: Jeśli zgodzą się, żebym położył się w saloniku, jedno z was może tu po mnie wrócić.

Ojciec ma na sobie granatową flanelową koszulę w kratę z wplecionym wzorem w odcieniach brązu, a pod spodem biały, ciasny pod szyją podkoszulek. Koszulę wpuścił w podciągnięte bardzo wysoko dżinsy, a na nogach ma odblaskowe buty do biegania w jaskrawożółtym kolorze. To jego zwykły strój podróżny. Lubi podróżować wygodnie, czemu służą również dźwiękochłonne słuchawki i poduszka pod szyję. Jednak w Berlinie i podczas naszej wyprawy nad Ren, w Ardeny, do Luksemburga i Brukseli nosił stare garnitury – te, w których wykładał jako profesor i które teraz są na niego za duże. Nie wiem, jak nosi się w domu, kiedy wychodzi do miasta. Kiedy do niego dzwonię i nie zastaję go w domu, zazwyczaj jest w jakimś hipermarkecie z narzędziami lub produktami spożywczymi. Towary ułożone są tam na półkach po obu stronach do trzydziestu stóp wzwyż, a ojciec rozgląda się za śrubkami, porównuje ceny makaronu lub rozważa zakup nowego odchwaszczacza, który zastosuje tylko raz, może dwa, a następnie odda ogrodnikowi. Poza tymi miejscami nigdzie indziej, moim zdaniem, nie wychodzi. Nie sądzę, żeby chodził do kina, nie przypuszczam, by spacerował, nie jeździ, jak myślę, nad morze – nad zatokę – jak miał kiedyś w zwyczaju, gdy byliśmy mali, a on wracał do domu po wykładach. O ile wiem, nie ma żadnych przyjaciół. Rozmawiamy mniej więcej raz w miesiącu. Kiedy zastaję go w domu, rozłączamy połączenie telefoniczne i korzystamy z laptopów, żeby się widzieć, a wtedy zazwyczaj ma na sobie biały podkoszulek treningowy, choć z jego ramion zostały same kości, i jest nieogolony. Po jakichś dwudziestu minutach każdej rozmowy stwierdza: Robi mi się słabo, muszę kończyć. Czasem, jeśli jest gorąco, chodzi z gołym torsem. Ma zwiotczałą skórę i wystające żebra.

Wstajemy z Trish jednocześnie. Zostawiamy ojca samego przy stole. Wygląda na to, że niemal natychmiast zapada w sen. Osuwa się na krześle. Ziewam od samego patrzenia na niego. Mam nadzieję, że się nam uda, mówi Trish. Ja też, odpowiadam. Zjeżdżamy ruchomymi schodami przez obszerny, nieważki, poruszający się w zwolnionym tempie terminal. Nie przychodzi mi do głowy żadna myśl, którą mógłbym podzielić się z Trish. Spędziła dużo czasu z ojcem, nigdy natomiast nie była sama ze mną, a jeśli nawet, to tylko raz czy dwa razy i przez tak krótką chwilę, że to się w ogóle nie liczy. Postanawiam nie otwierać ust. Chwila jest w końcu poważna i rozmowy nie są konieczne. W jej telefonie rozlega się krótki sygnał. Podczas godziny, którą spędziliśmy w hallu restauracyjnym, jej komórka brzęczała wiele razy: jej prywatny telefon, bo ma też starą, niezgrabną, służbową nokię. Wiem od ojca, że Trish przeżywa z mężem trudny okres. Nie znam jej na tyle dobrze, by o to pytać czy choćby wyrazić współczucie. Ale ojciec powiedział, że jej małżeństwo dobiega końca i wcale bym się nie zdziwił, gdyby właśnie dobiegło. Czyta wiadomość w telefonie. Kończy, podnosi głowę i wtedy uświadamiam sobie, że się w nią wpatruję. Uśmiecha się rozbrajająco. Przepraszam, mówię, zamyśliłem się.

Jak długo zostanie pan w domu?, pyta.

Obecnie moim domem jest Londyn, odpowiadam.

Oczywiście, mówi. Kiedy pan tam wróci?

Niedługo, odpowiadam. Nie mogę sobie pozwolić na dłuższe pobyty poza domem. Zaangażowałem się w pewien nowy projekt.

Z pewnością w tych okolicznościach poczekają na pana.

Być może, ale niezbyt długo.

A czym się pan zajmuje?

Jestem konsultantem do spraw marketingu.

To wiem. Zastanawiałam się tylko, co pan robi jako konsultant do spraw marketingu.

Opracowuję strategie marketingowe dla klientów.

Spojrzenie, którym mnie obrzuca, mówi mi: To też wiem, chodziło mi o to, jakiego rodzaju strategie pan opracowuje. Ale nie przyciska mnie do muru, oznajmia tylko: Pański ojciec mówi, że odniósł pan spory sukces.

Doprawdy?

Kiwa głową.

Nie komentuję tego. Tego rodzaju przechwałki nie brzmią jak coś, co mógłby powiedzieć mój tata. Przez chwilę nie jestem pewien, czy powinienem jej wierzyć – może usiłuje zmniejszyć rozdźwięk, który musiała dostrzec między moim ojcem a mną, i za który we własnym mniemaniu ponosi pewną odpowiedzialność. Ale nie jest niczemu winna, a ja nie odniosłem prawdziwego sukcesu, co oznacza, że nie powodzi mi się tak, jak kiedyś uważałem, że powinno. Ukończyłem handel zagraniczny w Princeton, gdzie studiował również mój ojciec, i byłem dobrym studentem. Postanowiłem jednak nie zaczynać studiów MBA. Chciałem pójść do pracy. Wolałem nie marnować więcej czasu. Chciałem też podróżować. Zrezygnowałem więc z kilku całkiem intratnych ofert pracy w Stanach. Pojawiła się szansa na bezpłatny staż w Londynie i skorzystałem z niej. Nigdy nie miałem zamiaru zostawać tam na dłużej, ale wraz z upływem lat przekonywałem się coraz bardziej, że nie mogę wrócić do domu, że nie zdołam opuścić Londynu i odnaleźć jakimś cudem satysfakcji w takich miastach jak Tampa czy Dallas. Przywykłem i polubiłem sposób, w jaki ludzie wchodzą sobie na głowy w Londynie. Podejrzewam, że bardzo spodobała mi się świadomość, że jestem chłopakiem z kraju, w którym wszyscy jeżdżą wielkimi półciężarówkami po szerokich drogach, z kraju, w którym łatwo o przestrzeń i samotność, a obecnie mieszkam w mieście, w którym nikt, kogo znam, nie ma samochodu, a przestrzeń i samotność nie są cechami krajobrazu, ale właściwościami, które każdy sam musi sobie wypracować w głowie. Pozostawał jeszcze oczywiście Nowy Jork, który kilkakrotnie odwiedziłem podczas studiów. Londyn jest oddalony od tego wszystkiego, oddzielony oceanem od miejsca, z którego pochodzę, a poza tym w byciu obcokrajowcem kryje się pewien urok. Mam ładne, chociaż małe, mieszkanie w Spitalfields, które podnajmuję od architekta. Prowadzę obecnie własną jednoosobową firmę konsultingową i zawsze mam co robić. Właśnie odszedłem od klienta, dla którego pracowałem przez wiele lat – sieci supermarketów. Była to dla mnie wygodna sytuacja. Przez trzy dni w tygodniu pracowałem w ich głównej londyńskiej kwaterze. Miałem identyfikator. Przez pozostałe dwa dni robocze pracowałem dla innych klientów. Ale tuż przed śmiercią Miriam opuściłem sieć supermarketów. Znalazłem coś nowego, niekoniecznie lepszego, ale innego.

Jesteśmy na miejscu, stwierdzam.

Drzwi do saloniku dla VIP-ów są półprzezroczyste. Nie mają klamki. Trish kładzie dłoń na szklanej tafli i popycha ją. Drzwi otwierają się i mamy przed sobą, co dziwne, kolejny korytarz, znacznie węższy i prowadzący do następnych półprzezroczystych drzwi. Korytarzyk przypomina śluzę powietrzną, w której ludzie ważni, zamożni i obyci w świecie oczyszczają przez chwilę umysł, przygotowując się do przejścia z chaosu w luksus. Za tymi drugimi drzwiami kawowobrązowy salonik wydaje różne odgłosy. Sprawia wrażenie bardzo odległego i – przynajmniej z tej strony drzwi – jest czymś na kształt nierealnego wspomnienia. Podchodzimy do drzwi, otwieramy je, wchodzimy do środka, a na spotkanie wychodzi nam kobieta. Jest atrakcyjna, opalona i ma na sobie szary kostium, nie mundurek, ale kostium. Za jej plecami widać duże skórzane fotele i sofy. W większości siedzą na nich biznesmeni – ci z Europy noszą dobrze skrojone garnitury z wąskimi nogawkami, ci z Ameryki mają na sobie luźne sportowe spodnie i koszule, a przy ich paskach wiszą różne gadżety – a także całe rodziny podróżujące klasą biznesową, dzieci bawiące się tabletami lub słuchające muzyki przez słuchawki. Generalnie panuje cisza. Idealne miejsce, żeby się zdrzemnąć. Fotele są głębokie i niewątpliwie miękkie. Duży tłok – Trish zwraca się do kobiety. Ta, choć bez wątpienia jest Niemką, odpowiada jej z brytyjskim akcentem: Zazwyczaj nie mamy tylu gości. Wszyscy wydają się usatysfakcjonowani. Czy można wyobrazić sobie lepszy moment na wykorzystanie przywilejów płynących z prawa wstępu do saloniku dla VIP-ów niż podczas gremialnych opóźnień odlotów? Wszyscy czują się tu jak w domu. Ten dobrostan narusza jedynie nasza obecność. Niektórzy obrzucają nas wzrokiem, szacując, czy zostaniemy wpuszczeni. Za skórzanymi fotelami i stoliczkami do kawy widać ciemny bar z lśniącymi niebieskawo, złociście i zielonkawo butelkami stojącymi na szklanych półkach, z olbrzymimi czerwonymi, nisko zawieszonymi abażurami. Abażury te – szerokie i okrągłe – przypominają mi jakieś miejsce, ale nie pamiętam, jakie. Kobieta w szarym kostiumie prosi nas o okazanie kart pokładowych lub członkowskich. Zastanawiam się, jak przedstawić jej naszą prośbę. Przed chwilą miałem w głowie gotowy cały scenariusz, ale kiedy zobaczyłem salonik, kiedy w nim stanąłem, doszedłem do wniosku, że scenariusz ten jest bezwartościowy. Bo cóż stoi na przeszkodzie, żeby zjawiły się tu setki ludzi – tacy jak my pasażerowie klasy ekonomicznej – skarżąc się na skrajne wyczerpanie i błagając o miejsce do spania? Gdyby skrajne wyczerpanie mogło być pretekstem do zajęcia fotela w saloniku dla VIP-ów, wszyscy by tutaj przyszli. Nie mogę otworzyć ust. Czuję się, jak podejrzewam, przytłoczony oczywistością faktu, że nie znajdziemy tu dla ojca miejsca do drzemki, oraz własnym zażenowaniem i własną naiwnością, która kazała mi przypuszczać, że to w ogóle możliwe. Powinienem natychmiast wrócić do taty, kupić mu po drodze tabletki przeciwbólowe i przyznać się, że podjęliśmy idiotyczną próbę. Ale nie mogę się ruszyć. Podnoszę wzrok i dociera do mnie, dlaczego te nisko zawieszone abażury wydają mi się dobrze znane. Trish zaczyna coś mówić. Nie słucham jej, bo wiem, że to bezcelowe. Abażury przywodzą mi na myśl pewien zajazd w Szkocji, mieszczący się w małym dworze nad jeziorem w Highlands. W zajeździe tym mama z tatą spędzili miesiąc miodowy, a później parokrotnie tam wracali. Po śmierci mamy ojciec pojechał tam dwa razy. Abażury tutaj przypominają mi klosze wiszące w restauracji tego zajazdu, w którym na środku sali jadalnej stoją duże osłonięte stoły rozstawione mniej więcej tak, by każdy gość widział jezioro, a nad nimi są te duże czerwone abażury rzucające słabą poświatę na blaty. Takie żyrandole kojarzą się z mafijnymi obiadami w Vegas. Albo tymi, w których uczestniczyli członkowie Rat Pack[1]. Ojciec zawsze rezerwował jeden i ten sam stół. Siedzieli przy nim z mamą. Kiedyś zasiedliśmy przy nim we troje: tata, moja żona i ja. Potem, przy innej okazji, siedziałem przy nim tylko z ojcem. Całkiem niedawno pojechałem tam sam, ale wszystkie stoły były zajęte. Miriam nigdy nie była w tym zajeździe. Zapraszaliśmy ją, proponowaliśmy jej z tatą, że pokryjemy wszelkie koszty albo chociaż kupimy jej bilet, na co zawsze odpowiadała, że pieniądze nie stanowią problemu, ale jest bardzo zapracowana. Wiem, że ojciec wiele razy chciał przesłać Miriam pieniądze, ale nie sądzę, by je przyjęła. Tata i Miriam nie rozmawiali ze sobą zbyt często, a po jej wyprowadzce z domu przed dwudziestu laty nigdy już jej nie zobaczył. Tłumacząc Trish i sobie, dlaczego to ja, a nie ojciec, powinienem zidentyfikować ciało mojej siostry, powoływałem się na owe minione dwadzieścia lat. Ojciec nie wiedziałby, kogo identyfikuje.

Rozumiem, oczywiście, mówi Trish, zwracając się do kobiety w szarym kostiumie. Odwraca się do mnie i rzuca: Spróbujemy gdzie indziej. Dziękuję kobiecie, że zechciała poświęcić nam czas, choć nie słyszałem rozmowy. Odpowiada, że jest jej przykro, że nie mogą zaoferować ojcu miejsca w saloniku. Czekam przez chwilę na ciąg dalszy wypowiedzi, bo jestem pewien, że coś jeszcze doda, że znajdzie alternatywne rozwiązanie. Ale niczego nie proponuje. Uśmiecha się tylko. Pochyliłem się nieco do przodu, więc się prostuję. Oczywiście, mówię, to żaden problem.

Następnie postanawiamy kupić tacie tabletki przeciwbólowe. Trish masuje sobie skronie i oznajmia mimochodem, że i ją rozbolała głowa. Byłem tak skupiony na własnym niewyspaniu, że nawet nie zauważyłem jej zmęczenia. Ale nie skarży się, a przynajmniej nie mnie. Patrząc na nią, ciągle nie potrafię wyobrazić sobie jej w wojsku, w miejscach, gdzie toczył się prawdziwy konflikt zbrojny. Nie pytałem jej o to. Nie wiedziałbym, o co zapytać. Nigdy nie byłem najlepszego zdania o wojskowych. Nigdy nie byłem najlepszego zdania o patriotyzmie. Mój ojciec uważa, że losy Trish są fascynujące. Mnie bardziej interesuje jej praca w Departamencie Stanu. Co cztery albo pięć lat będzie przenosić się do nowego miasta i tak przez całe życie. Nauczy się kilku nowych języków. Pozna ludzi z całego świata. Nie wie jeszcze, gdzie dostanie kolejny przydział. Z Berlina wróci do Stanów, prawdopodobnie na rok, a potem wyślą ją gdzie indziej. To wspaniały pomysł na życie, powiedziałem jej podczas pierwszego tygodnia w Berlinie i naprawdę tak uważałem. Jeśli to komuś odpowiada, to owszem, odpowiedziała.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Grupa amerykańskich aktorów i piosenkarzy, skupiona początkowo wokół Humphreya Bogarta, a następnie wokół Franka Sinatry, spotykająca się nieformalnie w latach 50. i 60. XX w. [przyp. tłum.].

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Dmitrij Bykow

Uniewinnienie

Związek Radziecki, koniec lat 40. ubiegłego wieku. Ofiary Wielkiej Czystki, skazańcy, którzy od lat uznawani są za zmarłych, znów pojawiają się w życiu swoich bliskich. Spotkania zawsze są przelotne, a dziwne zachowanie i przerażający wygląd byłych więźniów sprawiają, że świadkowie starają się jak najszybciej o nich zapomnieć.

Po latach, gdy Związek Radziecki upada, wnuk jednego z represjonowanych podejmuje własne śledztwo, starając się wyjaśnić tajemnicę zagadkowych powrotów. Trop prowadzi go do pilnie strzeżonego obozu, gdzie trafili najwytrwalsi „ulubieńcy” Wodza, którzy mimo tortur nigdy nie przyznali się do winy. Poszukiwanie ukrytego „drugiego dna Imperium” obraca się w odrealnioną wędrówkę po obłąkanych syberyjskich wioskach, w których rzeczywistość miesza się z koszmarem, a przeszłość – z teraźniejszością.

Wciągająca jest ta wizja. I mocna, jak sam Bykow, kipiący energią, genialny poeta, płodny niesamowicie pisarz, wszędzie obecny publicysta, opozycjonista, satyryk.

Wacław Radziwinowicz