Przekład

Piotr Geriant

Tytu oryginału: BILLY MOON

Text Copyright © 2013 by Douglas Lain

Published by arrangement with Tom Doherty Associates, LLC.

All right reserved.

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2015

Copyright © for the Polish translation by

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2015

Redakcja: Magdalena Wójcik

Korekta: Lidia Wrońska-Idziak

Projekt okładki: Urszula Gireń

Wydanie elektroniczne 2015

ISBN 978-83-7976-264-4

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

CZWARTA STRONA

Grupa Wydawnictwa Poznańskiego sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@czwartastrona.pl

www.czwartastrona.pl

Tobie, Duchu Roku 1968, książkę tę poświęcam.

Powróciłeś na krótko w roku 2011.

W moim oknie zawsze pali się świeczka na Twoją cześć.

Podziękowania

Powinienem w tym miejscu wyrazić wdzięczność dwóm, nieżyjącym już osobom, choć to, czy zechciałyby moje podziękowania przyjąć za życia, pozostaje kwestią otwartą.

Pierwszą z nich jest nie kto inny, tylko Chris – Christopher Robin – we własnej osobie. Prawdziwemu Krzysiowi Milne’owi udało się wyrosnąć z roli bohatera książek swego ojca i zamienić w postać, którą sam stworzył. W dwóch tomach wspomnieniowych: Zaczarowane miejsca i Ścieżka wśród drzew, opowiedział o tym, jak trudną przeprowadził walkę, by określić kształt samego siebie i swego życia poza światem Puchatka. Wszyscy, których interesuje to, jak naprawdę wyglądała relacja między Christopherem Robinem a A.A. Milne’em, powinni sięgnąć po te książki. Ja zaś w każdym przypadku zachęcam i was, drodzy czytelnicy, do przeczytania obu opowieści Krzysia, bo każda z nich jest po trosze i o was, i o mnie.

Tą drugą, nieżyjącą już osobą, zasługującą na moją wdzięczność, jest francuski radykalny myśliciel Guy Debord. Jego maestria w stosowaniu techniki détournement[1], praktyki artystycznej polegającej na wykorzystywaniu utworów literackich czy dzieł sztuki w taki sposób, by nowy utwór przeinaczał, przekręcał ich sensy, pozwoliła mi stworzyć przekorną postać Krzysia ze Stumilowego Lasu.

Są i inne osoby, wobec których mam ogromny dług wdzięczności. Warto z pewnością przypomnieć tu Lisę Goldstein, która w powieści The Dream Years stworzyła zdekomponowany obraz surrealizmu z początku dwudziestego wieku, przenikający się z obrazem strajków robotniczych w maju 1968 roku.

I nie tylko o niej warto wspomnieć. Henri Lefebvre, Françoise Sagan, Ralph Rumney, Robert Silverberg, Jean Luc-Godard, France Gall, Brian Jones i Daniel Cohn-Bendit – dla nich wszystkich powinno znaleźć się miejsce w moich podziękowaniach. W powieści znaleźć można także ślady idei Karola Marksa, Louisa Althussera, Raoula Vaneigema i Slavoja Žižka.

Towarzyszyli mi także M.K. Hobson, Eileen Gunn, Cameron Pierce, Alyx Dellamonica, Kris O’Higgins, Jim Frenkel i Joan Vinge (która wiele lat temu nauczyła mnie pisać), a to z pewnością nie wszyscy, którzy zasłużyli na wspomnienie w tym miejscu.

Na koniec chciałbym podziękować mojej żonie, Miriam, która cierpliwie dodawała mi odwagi podczas całego przedsięwzięcia.

[1] W powieści występującej pod nazwą dekompozycji. (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

Część pierwsza

W której Krzysiowi nie udaje się uciec od pluszaków,

Gerrard zwiedza muzeum policji,

a u Daniela zostaje zdiagnozowany autyzm.

1959-1965

1.

Christopher miał już trzydzieści osiem lat, ale wciąż nie był w stanie uwolnić się od swoich pluszaków. Co gorsza, bezpański zwierzak z sąsiedztwa, krótkowłosy kot brytyjski, właśnie ostrzył sobie pazury o drzwi wejściowe jego księgarni. Chris podniósł wzrok i zobaczył, że kot nie zdobi smugami szkła, ale zostawia ubłocone ślady na tabliczce, która wisiała tak, żeby przechodnie mogli przeczytać napis ZAMKNIĘTE. Zgrzytliwy dźwięk pazurów przypominał mu skrzypienie zepsutego ręcznego zegarka.

Był 2 października 1959 roku, Chris wstał wcześnie. Zawsze wstawał wcześnie, by nacieszyć się samotnymi chwilami spędzanymi rankiem w księgarni. Lubił czekać, aż odezwie się czajnik, gotujący wodę na herbatę, patrzeć na mgłę nad rzeką Dart i słuchać ciszy, która zdawała się emanować z metalowych regałów pełnych książek. Tuż przy kasie leżała otwarta powieść Nevila Shute’a Ostatni brzeg. Przekartkował ją. Było to coś o wojnie nuklearnej i radioaktywnej chmurze, szczegóły go nie interesowały. Zostało mu tylko dwadzieścia minut, nim wstanie Abby, nie zamierzał ich marnować na kolejną literacką apokalipsę.

Chris wstawał coraz wcześniej i wcześniej, coraz więcej czasu spędzał nad arkuszami księgowymi, śledząc zapisy rachunków i troszcząc się o tego bezdomnego kocura z sąsiedztwa. Hodge – takie nadał mu imię – w rzeczywistości był burasem i ani trochę nie przypominał rasowego kota brytyjskiego krótkowłosego. Zadowalało go życie w pobliżu księgarni i smakowało to, czym Chris karmił go za promenadą: tłuste okrawki pieczeni i kawałki ryby. Spotykali się w końcu już niemal od pół roku. Ostatnio Hodge stał się bardziej wymagający. Pozwalał sobie nawet, od czasu do czasu, na wejście do wnętrza księgarni.

Kiedy odezwał się czajnik, Chris wlał wrzątek do porcelanowego dzbanka w niebieskie kwiatki, poczekał aż poranna herbata się zaparzy, a potem wlał ją do filiżanki, dodając śmietankę i cukier. Dopiero wtedy zareagował na dźwięk rozlegający się przy wejściu, ale Hodge akurat zmienił zdanie. Gdy Christopher otworzył drzwi, kot odszedł i przepadł wśród zielska. Widocznie wcale nie chciał wejść do środka, może po prostu potrzebował jego towarzystwa w szarości poranka. Trudno powiedzieć.

Chris wrócił do sklepu, powoli przemierzając główną nawę i zatrzymując się tu i ówdzie, by sprawdzić, które książki stoją ciągle na swoim miejscu i które stoją tam najdłużej. Kiedy doszedł do lady, zanotował ich tytuły. Sprawdził zapiski z poprzedniego dnia i stwierdził, że lista starych książek się nie zmieniła. Ryży J.P. Donleavy’ego i Outsider Colina Wilsona były od wielu lat bestsellerami, ale Devon prawdopodobnie przestał się bać, że ich zabraknie, więc kurz zbierał się na trzech egzemplarzach każdej z nich.

Znów pokazał się Hodge, w oknie, z boku. Siedział na śmietniku pod biało-zieloną markizą i znów drapał pazurami, zostawiając następne błotne ślady.

Christopher jeszcze raz wyszedł przed sklep, przeszedł po promenadzie za róg sklepu, gdzie stał śmietnik. Wyciągnął rękę, chwycił kocura pod brzuch tak, że łapy dyndały mu w powietrzu, i zaniósł do księgarni.

– Zadecyduję za ciebie – powiedział Chris.

Wychowywanie kota mija się z celem. Możesz go karcić, możesz nawet próbować porządnego lania, w najlepszym razie osiągniesz tyle, że zostaniesz podrapany. Kot może i zwieje pomiędzy regały, rzucając ci obrażone spojrzenie albo udając całkowitą obojętność, ale i tak nigdy nie zachowa się lepiej. Bo koty po prostu robią, co chcą.

Za ladą stał stos kartonów z nową dostawą książek dla dzieci, ale Chris zawahał się chwilę przed ich otwarciem. Zanim rozpakował pierwszą paczkę, przypomniał sobie, jak wyglądał jego sklep, Księgarnia Portowa, przed nadejściem pierwszych książek. Przypomniał sobie puste półki, od których odbijało się światło słoneczne, przyjemnie rozjaśniając wnętrze sklepu. Nie było w nim nic poza blaskiem, cieniem i zapachem morskiej soli.

Otworzył pierwszy karton i poczuł, jak zalewa go dobrze znana fala złości.

– Abby, do jasnej cholery, przecież dobrze wiesz, że nie sprzedajemy tu Kubusia Puchatka – krzyknął, zwracając się do paczek z książkami. Jego żona była na górze, jeszcze w łóżku, a może już w łazience. Od kiedy powiedziała mu, że jest ciąży, spędzała w toalecie mnóstwo czasu, znacznie więcej, niż się tego mógł spodziewać. Gdziekolwiek była, z pewnością nie mogła go usłyszeć, a jednak miał ochotę wrzasnąć raz jeszcze, znacznie głośniej. Westchnął głęboko.

Wszedł na górę i znów zaczął krzyczeć:

– Czy my mamy wejść w spółkę ze Slesingerami i Disneyem? Czy mamy zacząć sprzedawać w księgarni lalki, misie i płyty, te wszystkie puchatkowe gadżety? I może w ogóle przestać sprzedawać inne książki? Mam się przebrać za czterolatka, żeby ściągnąć turystów? I będziesz wołać na mnie Krzyś?

Nikt już nie nazywał Chrisa „Krzysiem” ani „Billym Moonem”. To imię było jak relikt, w tej wersji nadał mu je ojciec, kiedy jako mały chłopiec Chris nie potrafił wymówić poprawnie swego nazwiska i oświadczył, że cała rodzina będzie nosić nazwisko Moon. Po wielu latach wszystkie dziecięce imiona Chrisa – Billy, Christopher Robin, Krzyś – przepadły. On sam podczas drugiej wojny światowej zaciągnął się na ochotnika do wojska i w ten sposób strząsnął z siebie całe dzieciństwo. A przynajmniej miał taką nadzieję.

– Znów wpuściłeś kota? – Abby stała na szczycie schodów w koszuli nocnej. Zaciskała palce na nosie, tłumiąc kichnięcie.

Czyżby urósł jej brzuch? Chris pomyślał, że widzi zmianę, delikatną wypukłość pod wybrzuszeniem jedwabnej koszuli.

– Znalazłem Kubusia Puchatka – oznajmił.

– Naprawdę uważasz, że klienci nie powinni natykać się na żadną z książek twojego ojca w naszej księgarni?

– Nie zamierzam sprzedawać tu tego miśka.

– Jesteś zupełnie jak twoja matka. – Abby odwróciła się i zniknęła za rogiem, a Chris wrócił do paczek i wyłożył trzy egzemplarze Chatki Puchatka na półkę. Całą resztę zostawił w pudle, okleił taśmą i wpisał na naklejce adres swego dostawcy. Odeśle mu to.

Otworzył następną paczkę, w której znalazł książki Dr. Seussa. Przeciągał palcem wzdłuż ich grzbietów, gdy układał egzemplarze na wózku. Znów popatrzył na Kota Prota, przyglądając się czerwonym i białym paskom na kapeluszu i parasolu, który zwierzak trzymał w łapie, na ryzykownie usytuowane akwarium i przypomniał sobie, a może dopiero uświadomił, jak wygląda prawda dotycząca burego kocura, któremu dawał jeść – ta prawda dziwnie go poruszyła, niczym niezwykłe déjà vu.

Bo Hodge nie był ani rasowym kotem brytyjskim, ani nawet zwykłym burasem, był po prostu pluszową maskotką. Abby kupiła tego czarnego, wypchanego słomą kotka z syntetycznego futra do dziecięcego pokoju, dla chłopca, którego oczekiwała. Hodge został wyprodukowany przez fabrykę Merrythought, Christopher zdjął go z półki, na której go zostawił.

Pod palcami poczuł pęknięcie. Tak, jakby samo chciało zwrócić na siebie jego uwagę. Czy Abby kichnęła, czy chciało jej się kichać z powodu tej zabawki? Chris popatrzył zza kasy na drzwi wejściowe, a widząc na nich ślady drapiących pazurów i ubłoconych łap Hodge’a, poszedł po ścierkę. Kiedy już umył frontową szybę i zatroszczył się o boczne okno księgarni, wypłukał szmatę w kuchennym zlewie, starannie ją wyżął i powiesił pod zlewem, żeby wyschła. Znów podszedł do drzwi i przekręcił tabliczkę tak, by napis, że sklep jest otwarty, stał się widoczny dla przechodniów.

Hodge czekał na niego przy kasie. Chris podniósł go i odwrócił, żeby przyjrzeć się metce.

MERRYTHOUGHT, BEZPIECZNE ZABAWKI,

MADE IN ENGLAND.

Idąc na górę, by zapytać Abby, co właściwie miała na myśli, zabrał ze sobą kota. Wetknął pluszaka pod ramię i ruszył w górę, pokonując jednym skokiem dwa stopnie, po czym przystanął, żeby się trochę ogarnąć. Zapyta ją, o co chodziło z tym kotem, zapyta, o jakiego kota jej chodziło i tyle. Bez nerwów.

Łóżko wciąż było niepościelone, a Abby, w jednym z ogromnych ciążowych biustonoszy, jeszcze nie nałożonym, narzuconym tylko na ramiona, ale nie zapiętym, siedziała przy toaletce i szczotkowała swoje ciemne, kasztanowe włosy. Kiedy podszedł do stolika i położył kota tuż obok pudełka z pudrem, odłożyła szczotkę i zaczęła zaczesywać włosy do tyłu, układając je w kok.

– Pytałaś z powodu Hodge’a?

– Hodge’a? – powtórzyła.

– Pytałaś mnie, czy karmiłem kociego przybłędę?

– A karmiłeś?

To mu nie pomagało, więc odwrócił Abby od lustra, twarzą do siebie, zmuszając ją, żeby słuchała, gdy zapytał ponownie.

– Czy pytałaś mnie o to, czy karmiłem kota?

– Tak. A karmiłeś go?

Chris zdjął z blatu toaletki zabawkę Merrythougth i wyciągnął w jej kierunku, uważnie śledząc wzrok, którym przyglądała się maskotce, poszukując w nim choćby okruchów zrozumienia.

– Tego kota? – zapytał.

Abby wzięła od niego zabawkę, obróciła ją w dłoniach i odłożyła na toaletkę. Znów zaczęła wiązać włosy. Czekał jeszcze chwilę, chcąc dać jej czas.

– Chyba nie do końca rozumiem – powiedziała. – Jakiego kota? To znaczy, tego kota?

I to było dokładnie to pytanie, na które Chris chciał odpowiedzieć, ale teraz, kiedy ona zadała je głośno, poczuł, że nie zna odpowiedzi. Jeżeli kot imieniem Hodge istniał naprawdę, to dlaczego pomylił go z tą zabawką? A jeśli ten pluszak to Hodge, to jakie zwierzę pożarło okrawki, które mu zostawił? Chris chciał jej to jakoś wytłumaczyć, odtworzył każdy swój krok od momentu przebudzenia, ale ona była zdziwiona tym wszystkim nie mniej od niego, uznał więc, że najlepiej będzie, jeśli zrobią śniadanie.

Zjedli jajka sadzone, smażone pieczarki z ziemniakami, popili herbatą. Chris posmarował dżemem tost pszenny, ale potem nic już nie mogło ich uratować, musieli wrócić do tematu. Było wciąż dosyć wcześnie, więc może zamkną na chwilę księgarnię i wyjdą na spacer? Może mogliby wyśledzić tego prawdziwego kota? Spróbują odnaleźć Hodge’a i wtedy wreszcie byłby z tym spokój.

Wychodząc, zabrali ze sobą pluszaka. Chris chciał pokazać go w sąsiedztwie, ale na drewnianej promenadzie, ciągnącej się wzdłuż nabrzeża, nie było jeszcze nikogo.

Pusty był też budynek Butterwalk, ale Chris dostrzegł wewnątrz zapalone światło, podszedł więc i zawołał „kici, kici” w krużganku. Przespacerował się wzdłuż szpaleru granitowych kolumn, z nadzieją zerkając za nie i dookoła nich, ale tam też żadnego kota nie było.

Zajrzeli przez okna do Cherub Pub and Inn. Chris miał bowiem wrażenie, że jego właściciel, starszy pan nazwiskiem William Mullett, którego rodzina od pokoleń prowadziła ten przybytek, także zajmował się Hodge’em przez ostatnich kilka miesięcy. Widział kiedyś, jak William częstuje kocura surowym halibutem z restauracyjnej kuchni i nawet zastanawiał się, po co bury przybłęda zagląda do Księgarni Portowej po takim przyjęciu u Cherubina. Była pora śniadania, lokal był otwarty, więc weszli z Abby do środka. William siedział w hotelowej recepcji.

– Dzień dobry, Chris – powiedział William. Był łysym, okrągłym mężczyzną, który brał udział w pierwszej wojnie światowej, ale poza tym niewiele widział świata poza Dartmouth. – Witaj, Abby. Co was tu sprowadza tak wcześnie? Jak tam książki?

– Dzień dobry, Williamie – odrzekł Christopher. Spojrzał na Abby i znów na Williama, zastanawiając się, co właściwie chce powiedzieć, o co zapytać.

– Przyszliśmy zapytać o kota – powiedziała Abby. – Christopher ma jakiś problem z kotem.

– Brytyjskim krótkowłosym – wtrącił Chris.

William skinął głową.

– No, tak, chciałem zajrzeć do waszej księgarni. Może przyszło coś, co mnie zaciekawi.

– Ach, jasne. Ale dziś przyszliśmy spytać o takiego bezdomnego kota. Widziałem, jak dawałeś mu jeść. Bury dachowiec albo rasowy brytyjski. Nazwałem go Hodge.

William zastanowił się:

– Aha.

– Pytanie, czy go widziałeś? To znaczy, czy mam rację? Że dawałeś mu jeść?

– Temu kotu? – zapytał William, wskazując na pluszaka, którego trzymał Chris, więc ten uniósł zabawkę.

– Pokazałeś tego kota? Tego, którego tu mam?

– To jest Hodge, prawda?

– Uważasz, że to jest Hodge?

William wzruszył ramionami i zaczął przeglądać dokumenty leżące na ladzie. Przyjrzał się liście gości, dotknął dzwonka, a potem znów spojrzał na nich i skinął głową.

– To Hodge, no nie?

Chris delikatnie postawił zabawkę przed nosem Williama i odwrócił ją w jego kierunku tak, by stary widział jej mordkę. Sam przechylił się nad blatem recepcji i zapytał znów:

– Twierdzisz, że ta zabawka to Hodge? Że to ten sam kot, którego karmiłeś?

William podniósł czarnego kota, obrócił go kilka razy i postawił z powrotem. Wyjął z szuflady nóż do otwierania kopert i przeciął szew na kocim brzuchu. Wyciągnął źdźbło słomy.

– Nie. To nie może być on – oznajmił.

Chris powiedział, że i jemu tak się zdawało tego ranka, i zastanawia się przez cały czas, czy był tu może jakiś inny kot. A potem zapytał, dlaczego William przeciął pluszaka.

– Pomyślałem, że sprawdzę – odpowiedział William. – Ale ty masz rację, Chris. To nie jest ten kot, którego widzieliśmy. Kupiliście to dla dzieciaka?

Nieco później tego popołudnia Chris, w płaszczu przeciwdeszczowym i kaloszach, wyszedł z Księgarni Portowej na spacer. Dochodziła trzecia, a że od pory lunchu w sklepie nie pojawił się ani jeden klient, postanowił zamknąć wcześniej i zobaczyć, co przyniosą mu wąskie uliczki i ścieżki Dartmouth. Musiał wydostać się na powietrze, uwolnić od zaduchu panującego wewnątrz sklepu. Był w kiepskiej formie, ale spacer mu pomoże. Przejdzie się trochę, sprawdzi, czy to, co tkwi w jego głowie, jakoś przystaje do rzeczywistości.

Zawołał kilka razy „kici, kici”, a kiedy żaden kot się nie pojawił, wziął głęboki oddech, próbując rozkoszować się wilgotnym powietrzem, zatrzymując się na drewnianej promenadzie.

Popatrzył na wodę i zmarszczył brwi, widząc jakiś śmieć dryfujący na powierzchni rzeki Dart. Poczuł wewnętrzny przymus, by zejść na nabrzeże, położyć się pomiędzy niewielką czerwoną żaglówką a starą łodzią rybacką, która wyglądała na zupełnie przeżartą przez rdzę, i wyciągnąć papier.

Dopiero kiedy leżał na brzuchu na nabrzeżu, wychylony połową ciała nad powierzchnią wody, zaczął się zastanawiać, czy rzeczywiście coś tam w niej pływa. Sięgał coraz dalej i dalej, aż mokry papierek od cukierka znalazł się w zasięgu jego dłoni i mógł go uchwycić, przyciskając palec wskazujący do środkowego. To był jaskrawy czerwony i lśniący papierek od czekoladek Munchies.

Wróciwszy do sklepu, Chris zapalił światło i podszedł do kosza na śmieci stojącego za ladą. Sprawdził, czy kasa została porządnie zamknięta. Miał ochotę zamknąć sklep na resztę dnia i jeszcze wyjść, ale kiedy sprawdzał, czy wszystko jest jak należy, otworzyły się drzwi i wszedł klient. To był William.

– Witaj, Chris.

– William. Miło cię widzieć. Przypomniałeś sobie coś na temat kota?

– Jakiego kota, Chris? Tej zabawki? Nie, nie. Przyszedłem rzucić okiem na książki.

William wszedł do środka, podszedł do lady. Poruszając wargami, zaczął czytać The Ugly American Eugene’a Burdicka i oparł się o ażurowy regał.

– Hm, William!

– Co tam, chłopcze?

– Ten regał nie wytrzyma. Nie udźwignie niczego poza książkami.

Prowadzeniem księgarni rządzą pewne zasady, pewne zasady rządzą także byciem klientem księgarni, ale William zdawał się nie rozumieć żadnej z nich. Kilka tygodni wcześniej pojawił się około drugiej, znalazł coś, co go zaciekawiło, i rozsiadł się na całe trzy godziny, które spędził, czytając Charley Weaver’s Letters From Mamma.

Teraz też zamierzał przetrzymać Chrisa w sklepie przez całe popołudnie, żeby sobie poprzeglądać książki. Chris chciał zapytać starego o Hodge’a, ale nie bardzo wiedział jak. Być może obaj tak samo się pomylili, obaj doznali tego samego przywidzenia, tylko teraz nie potrafili o tym sensownie rozmawiać?

Czekając aż William skończy, zastanawiał się nad papierkiem od czekoladek Munchies, tkwiącym w koszu na śmieci. Ktoś wywala swoje brudy do rzeki. Ludzie nie dbają o to, co najbardziej uprzyjemnia ich życie w Devon. I musi to mieć jakiś związek z telewizją i muzyką pop. Zamyślił się nad opakowaniem, nie do końca pewny, czy wciąż jest w koszu. Próbował sobie przypomnieć, co napisano na etykietce. Coś o ciasteczkach w środku i nadzieniu toffi?

Sięgnął pod ladę, wsunął rękę do śmietnika i z ulgą wyciągnął z niego papierek. Więc wciąż tam był.

„Mleczna czekoladka z kruchym ciastkiem i karmelowym nadzieniem” – przeczytał.

William zostawił powieści i przesunął się do kącika z książkami popularnonaukowymi. Przekartkował atlas grzybów i sięgnął po raport Kinseya Zachowanie seksualne mężczyzny.

– To jest raczej do czytania w domu. Chciałbyś to?

Przeraziła go myśl o starym Williamie tkwiącym w jego sklepie i czytającym o erekcji, fellatio i masochizmie.

– Facet młodo zmarł, no nie? – zapytał William.

– Zależy od punktu widzenia.

– Nie mogę wziąć tego do domu. Ale by był skandal. A poza tym nie chcę, żeby moja żona wyczytała z tego, jakie mam słabe strony.

– No jasne. Więc może coś innego? Mówiłeś, że chcesz jakiś album?

William popatrzył na Chrisa nieco zaskoczony.

– Nie możesz się doczekać, żeby znów wyjść i poszukać Hodge’a, Chris?

Chris odetchnął głęboko i odpowiedział, że nie. Nigdzie się nie wybiera. Później, żeby skończyć temat, podniósł papierek do światła i znów zaczął go studiować. Wreszcie wrzucił opakowanie do kosza, wsunął kosz pod kasę, żeby nie było go widać, a potem wysunął, żeby sprawdzić, czy papierek wciąż jest w środku i czy wciąż wygląda tak samo. Wysunął kosz i wsunął. Kilkanaście razy. Tam i z powrotem. Czuł się o wiele lepiej. Za każdym razem odczuwał jakąś satysfakcję, tam i z powrotem. Ta czynność przynosiła mu ulgę, dopóki nie uświadomił sobie, co właściwie robi.

A odgrywał pewną scenę z jednej z opowiastek ojca. W pierwszej książce o Puchatku była dokładnie taka sama scena, tylko zamiast papierka od czekoladek występował w niej pęknięty balon. W bajce osioł Kłapouchy poczuł się znacznie lepiej, gdy po pechowych urodzinach odkrywa, że może włożyć pęknięty balonik do pustej baryłeczki po miodzie. A teraz on, Chris, próbując dowieść, że jest zdrów na umyśle, robi dokładnie to samo.

– „Wkładał balonik i wyjmował go z powrotem, szczęśliwy jak jeszcze nigdy w życiu” – powiedział Chris.

– Że co? – spytał William.

Jakim cudem dopadło to Chrisa? Czyżby odgrywał scenki z bajek swego ojca po to, żeby upewnić się, że świat naprawdę istnieje?

– Może mógłbym znaleźć na to jakąś skrytkę – powiedział William.

– Na co?

Starszy pan położył na ladzie dzieło Kinseya. A Chris znów, po raz drugi tego dnia, miał wrażenie déjà vu.

Biało-czerwona okładka, ciąg liter, składających się na słowa umieszczone nad tytułem: „Oparto na badaniach naukowców z Uniwersytetu Stanu Indiana” – wszystko to pasowało do wzoru z papierka od Munchies. Chris wyjął z kosza na odpadki opakowanie i rozprostował je starannie na ladzie, tuż obok czerwonej okładki książki Kinseya.

– „Mleczna czekoladka z kruchym ciastkiem i karmelowym nadzieniem” – przeczytał znowu.

– Że co?

Chris, przyglądając się tej jukstapozycji, poczuł się nieswojo, jakby dostał się pod wodę i próbował wypłynąć na powierzchnię. I wprawdzie jeszcze nie utonął, ale już dawno zabrakło mu powietrza.

– Nic – odpowiedział Chris.

– Hmmm?

Chris wziął pieniądze od Williama i zapakował książkę w brązową, papierową torbę. Później wyjął z kosza na śmieci papierek od czekoladek i włożył do kasy. Chciał mieć pewność.

2.

Dokładnie wtedy, gdy Chris zmagał się z pluszowymi kotami, papierkami od czekoladek i seksualnymi zachowaniami płci męskiej z raportu Kinseya, w Paryżu pewien dziesięcioletni chłopiec, nazwiskiem Gerrard Hand, uznał, że to, co przytrafiło się mu podczas szkolnej wycieczki na komisariat w Montagne Sainte-Geneviève było snem. Odkrył tam, w tym śnie, że przeszłość ukryta jest w teraźniejszości. A stało się to w muzeum policji, na trzecim piętrze.

Ze szklanych ścian patrzył na niego namalowanymi oczami Charles de Gaulle i Gerrard był pewny, że prezydent coś wie. De Gaulle poznał tajemnicę, wiedział, co zrobił sobie tata, wiedział o tej rzeczy, o której nie chciała mówić ani mama, ani niania.

Mniej więcej tuzin dziewcząt i chłopców ze szkoły Ménilmontant tłoczył się przy windzie, w pomieszczeniu odgrodzonym kuloodporną szybą od tej części policyjnego posterunku, w której przebywali policjanci uzbrojeni w pałki i pistolety. Na białej szklanej ścianie namalowane zostały naturalnej wielkości postaci współczesnych herosów. Trzech z czwórki bohaterów – strażak, policjant i nauczyciel – było anonimowych i uniwersalnych, czwarta figura przedstawiała Charles’a de Gaulle’a.

Gerrard przesunął się do pierwszego rzędu, żeby mieć pewność, że wsiądzie do pierwszej windy razem z jasnowłosymi dziewczynkami, ulubienicami pani nauczycielki. Jego nauczycielka, pani Mertfield, kazała reszcie chłopców poczekać na drugą windę, bo powinni w końcu nauczyć się stać spokojnie i cicho, ale Gerrard znalazł się w pierwszej grupie i wszedł do windy, nim ktokolwiek zdążył zaprotestować.

Zastanowiły go słowa „Precyzja, Przejrzystość, Bezpieczeństwo”, które składały się na motto określające cechy porucznika policji w armii Ludwika XIV. Przyglądał się dokładnie wymuskanemu manekinowi w błękitnym królewskim uniformie ze złotymi lampasami.

Dzieje policjantów i policji miały podobno swój początek właśnie w tym: w kanciastym, czy może dwurożnym, kapeluszu – podobnym do tego, który upodobał sobie Napoleon – starannie umieszczonym na głowie paradnie wystrojonego żołnierza. Potem jednak Gerrard wyczytał, że możliwe były jeszcze inne początki. Policja mogła powstać też w roku 1521, kiedy utworzono pierwsze pokojowe patrole, albo też w 1224, gdy w Saint Louis pojawiła się Rycerska Straż. Hasło Rycerzy Świętego Ludwika głosiło: „Gdy on czuwa, wszyscy mogą spać spokojnie”.

Kiedy tata wrócił do domu po pierwszym pobycie w szpitalu, Gerrard był na niego naprawdę zły. Ojciec, którego nie było przez osiem miesięcy, jawił się synowi jako ktoś w rodzaju mitycznego herosa, ale gdy wrócił do trzypokojowego mieszkania w Ménilmontant, zachwiał porządkiem codziennego życia toczącego się wśród ścian betonowego bloku. Bo teraz, na przykład, coś zupełnie innego znalazło się w centrum uwagi mamy. Pierre w piżamie rzadko wyłaniał się z czeluści sypialni, więc matka Gerrarda zanosiła mu tam lekarstwa i kawę. Musiał łykać tabletki.

– Pracuję nad powrotem do rzeczywistości – powiedział ojciec – ale świat nie wychodzi mi na spotkanie w pół drogi.

Ciemne, kędzierzawe włosy ojca były zawsze tłuste, a on sam, paląc papierosa jednego po drugim, nie zwracał uwagi na popiół sypiący się do kawy czy na tost z truskawkowym dżemem. Pracował kiedyś jako barman, był także malarzem, ale teraz stwierdził, że raczej do pracy nie wróci.

– Co oni ci zrobili w tym szpitalu? – spytała mama. – Kiedy znowu będziesz moim mężem i ojcem dla swojego syna?

Gerrard podziwiał szklane gabloty policyjnego muzeum, pełne kastetów i rozmaitego rodzaju noży: sprężynowych, osadzonych w kości słoniowej, ząbkowanych. Przyglądał się groźnym, trójkątnym ostrzom pierścieni wsuwanych na palce, zestawowi lin i haków, kiedy przewodnik tłumaczył im, że policja rozwijała się w tym samym tempie co reszta społeczeństwa. A właściwie, wyjaśniał przewodnik, to praca policji i wykorzystywane w niej metody naukowe popychały społeczeństwo do rozwoju cywilizacji.

Przewodnik zabrał uczniów sprzed gablot, prezentujących narzędzia tortur, i poprowadził dalej, za róg, gdzie wisiał rząd fotografii w ramkach. Zdjęcia były umieszczone tak wysoko, że dzieciaki musiały wyciągać szyje, by cokolwiek zobaczyć.

– Widzimy tu, w jaki sposób tresuje się psy, by tropiły przestępców i ścigały kryminalistów. Proszę zwrócić uwagę na kolejność fotografii. Najpierw pies odnajduje człowieka i zmusza go do opuszczenia kryjówki w lesie. Potem pies goni człowieka i zmusza do znalezienia schronienia, w tym przypadku drogą ucieczki kryminalisty staje się drewniany słup, stojący na policyjnym podwórzu. I wtedy, widać to na trzecim zdjęciu, pojawia się policjant. Policjant gwiżdże na psa, przywołując go do siebie i zadanie dobiega końca – wyjaśniał przewodnik.

Gerrard odwrócił się od serii zdjęć i popatrzył na przewodnika. Był to niewysoki, szczupły, młody mężczyzna, który prezentował się bardzo schludnie w grubej wełnianej marynarce, ze starannie wyczesanymi włosami. Opowiadał o historii policji, rozpoczynając od samego początku i używając słów „dawno, dawno temu”.

Policjanci występowali w tej opowieści obok królów i królowych. A wszystko zaczęło się od monarchii absolutnej i tortur. Ta dawna sprawiedliwość działała surowo. Złoczyńcy, na przykład, byli miażdżeni i dziurawieni przez ażurowe kolczaste kraty, wieszano ich za kostki na hakach, które przekuwały i masakrowały ich ciała, albo też najzwyczajniej ucinano im głowy na gilotynie.

Jednak dopiero wtedy, gdy natknął się na system Bertillona, katalogujący i porządkujący fotografie przestępców, Gerrard odkrył, że śni, że być może cały czas pogrążony jest we śnie, nie tylko wtedy, kiedy śpi we własnym łóżku, ale także na jawie, w szkole, w policyjnym muzeum. Uważnie przestudiował twarze kryminalistów, począwszy od dziewiętnastego wieku, skupiając się na tych cechach, które pozwalały odróżnić jednego człowieka od drugiego. Jeden mógł mieć wielki nos, inny wydatną brodę.

Przypomniał sobie ostatni dzień, jaki spędził razem z Pierre’em, swoim ojcem. Odwiedzili przedmieścia Neuilly-sur-Seine i niewielki park na Île de la Grande Jatte. Tata, który wreszcie wrócił do pracy jako barman, wziął dzień wolny, wyrwał się, żeby zabrać Gerrarda i pokazać mu „światło na wyspie”. Ubrany w trzyczęściowy granatowy garnitur, w kapeluszu na głowie mógł przypominać trochę tych mężczyzn z policyjnych fotografii, choć nie miał sumiastych wąsów ani wydatnego podbródka. Miał jednak takie same puste oczy.

Kiedy wsiedli do metra, ojciec wskazał ręką na lampy oświetlające peron i ich światło, odbijające się w płytkach sufitu nad ich głowami, i zapytał Gerrarda, ile czasu zabierze pociągowi oddalenie się od tego światła.

Gerrard w gruncie rzeczy nie zrozumiał tego pytania.

– Ale jak daleko? – spytał.

Pierre wskazał palcem zakrzywiony sufit nad peronem metra i wyjaśnił. Przebycie drogi z punktu A do B zajęłoby całą wieczność, albowiem pomiędzy nimi znajduje się nieskończona liczba innych punktów.

– To paradoks Zenona z Elei. Takiego filozofa, tylko że on, w swoim przykładzie, nie mówił o wagoniku metra, tylko o strzale. Powiedział, że strzała, kiedy leci, to właściwie zastyga w bezruchu, bo w każdym punkcie czasu powinna poruszać się do punktu, w którym jest, a także do punktu, w którym jej jeszcze nie ma. Jednak kiedy mówimy o punkcie czasu, to poruszać się nie może, bo w danym momencie ruch nie istnieje – powiedział ojciec.

– Ale jak daleko?

Kiedy dojechali, Gerrard zmrużył oczy i podniósł ręce, by osłonić się przed światłem. Oczy przywykły do mroku panującego w tunelach metra.

Na wyspie było mnóstwo ludzi, a jednak Gerrard poczuł, że jest tu dość miejsca. Otwarta przestrzeń dzieliła drzewa, mężczyzn w długich beżowych prochowcach i kobiety w butach na wysokich obcasach i długich syntetycznych spódnicach. Tata powiedział Gerrardowi, że park może być pełen spacerowiczów i był, choć chłopiec widział ich teraz tylko jako jasne, kolorowe punkciki.

Ojciec znalazł drzewo, pod którym mogli usiąść, i otworzył butelkę merlota, przywiezioną w teczce. Popijał spokojnie wino, czytał „L’Humanité”, a w tym samym czasie Gerrard buszował po okolicy. Krył się za drzewami i udawał, że strzela do nazistów i Indian.

– Uważaj na kobietę z parasolką i na żołnierza z trąbką – powiedział tata. Powiedział też, że kiedy chłopiec wróci z Île de la Grande Jatte, jego świat będzie wyglądał zupełnie inaczej i nie będzie już powrotu do tego, co było. Dolał sobie wina.

– Dasz mi spróbować, tato? – zapytał Gerrard.

Nie zostało już nic poza mętnym osadem. Tata wysączył tę resztkę, a potem wyjął z teczki dwa kieliszki i nową butelkę wina. Zapalił papierosa i nalał synowi ćwierć kieliszka, choć zanim mu go podał, sam łyknął z niego tyle, żeby została zaledwie jedna ósma. Gerrard wziął łyk. Wino mu smakowało, wypił resztę jednym haustem. Kiedy wstał i obszedł dookoła drzewo klonu, poczuł, że brakuje mu równowagi. Rozłożył ramiona i zaczął się kręcić wśród gęstej zieleni trawy. Wirował szybciej, coraz szybciej.

– Już ci się kręci w głowie, synu?

Gerrard przestał się obracać i starał się stanąć zupełnie spokojnie, ale ziemia pod stopami poruszyła się i podniosła pod jego prawą nogą, pozbawiając go równowagi. Tak jakby jakaś sprężyna wyskoczyła spod ziemi.

Gerrard przypomniał sobie to wszystko, słuchając przewodnika, który wyjaśniał, w jaki sposób policja zapewniła dzieciom wolność. Ojciec odszedł. Nie, niezupełnie tak. Ojciec umarł, a on został sam. Gerrard był tylko małym chłopcem, który nie zachowywał się na tyle grzecznie, by podziwiali go dorośli, ani na tyle sprytnie i złośliwie, by zasłużyć na podziw rówieśników.

Przypominał sobie ojca, patrząc na eksponaty w muzeum policyjnym. Przewodnik ustawił dzieci w jednym rzędzie, tak żeby mogły zrobić sobie zdjęcia. Tłumaczył, że Alphonse Bertillon udoskonalił technikę policyjnych zdjęć portretowych, stworzył system mierzenia rysów twarzy oraz metodę fotografowania miejsc zbrodni.

– Bertillon zmienił zupełnie pracę policji w dwudziestym wieku – mówił przewodnik. Chwycił drewniany stołek i przeciągnął go wzdłuż harmonijki obiektywu specjalnego aparatu fotograficznego, a potem ustawił tuż przed nim. Właśnie tam miały siadać dzieci.

Gerrard stał na końcu, tuż przy woskowej rekonstrukcji głowy ściętego Henri-Jacques’a Pranziniego. W roku 1888 Pranzini został oskarżony o zabójstwo trzech młodych kobiet i skazany na śmierć na gilotynie. Gerrard czuł zimne dreszcze na plecach i w brzuchu, kiedy nerwowo przyglądał się woskowej głowie i czytał treść tabliczki umieszczonej na gablocie.

Pranzini zdobywał zaufanie swoich ofiar, udając lekarza.

Na wyspie ojciec nalał Gerrardowi kolejny kieliszek wina, a potem kazał mu usiąść na trawie, być cicho i posłuchać pewnej historii.

– Pracujesz nad angielskim? – zapytał.

– Mama mówi, że nie muszę się go jeszcze uczyć.

– Powinieneś się nauczyć mówić po angielsku.

– Tak, tato.

– Bo później, jak mnie nie będzie, nie będę mógł ci pomóc. Masz wiele do zrobienia, wszystko, i będziesz musiał to zrobić samodzielnie. Ale dziś, teraz, jeszcze ci pomogę. Jest sporo dobrych książek po angielsku, a to jest jedna z nich.

Chatka Puchatka nie zaczynała się od wstępu, tylko od jego przeciwieństwa, wymówki, była drugą książką o Puchatku, więc nie było potrzeby kolejnej przedmowy, a zwierzęta z bajki, gdy je zapytano, co jest przeciwieństwem przedmówki, powiedziały, oczywiście, że wymówka. Druga książka o Puchatku zaczyna się od wymówki również dlatego, że okazało się, iż najwspanialsze przygody Kubusia powstawały w snach Krzysia, kiedy spał i śnił, podczas gdy pluszowy miś siedział obok na łóżku i snuł Wielkie Myśli o Niczym. Niestety, Krzysiowi nie udało się zapamiętać żadnej z nich.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Część druga

W której Gerrard idzie na uniwersytet,

większość Francuzów strajkuje,

a Krzyś odkrywa Biegun Północny.

1967-27 maja 1968

Dostępne w wersji pełnej

Część trzecia

W której Daniel znajduje Gerrarda w korku,

Natalie przestaje czytać Witaj, smutku,

Gerrard usiłuje się obudzić, a Krzyś wymyśla nową grę.

Czerwiec 1968

Dostępne w wersji pełnej

O autorze

Douglas Lain jest z wykształcenia filozofem. Ostatnią dekadę spędził pisząc surrealistyczne opowiadania dla magazynów science fiction. W swoim dorobku ma zbiór opowiadań oraz literaturę faktu o urban foraging – miejskim plądrowaniu. Od 2009 roku jest producentem cotygodniowego podcastu Diet Soap, w którym przedstawiane są wywiady z filozofami, mistykami, ekonomistami oraz pisarzami.

Mieszka w Portland w Oregonie wraz z żoną i dziećmi. Oraz kurczakami.

ZAPROSZENIE DO DOBREJ LEKTURY

Dmitrij Bykow

UNIEWINNIENIE

Związek Radziecki, koniec lat 40. ubiegłego wieku. Ofiary Wielkiej Czystki, skazańcy, którzy od lat uznawani są za zmarłych, znów pojawiają się w życiu swoich bliskich. Spotkania zawsze są przelotne, a dziwne zachowanie i przerażający wygląd byłych więźniów sprawiają, że świadkowie starają się jak najszybciej o nich zapomnieć.

Po latach, gdy Związek Radziecki upada, wnuk jednego z represjonowanych podejmuje własne śledztwo, starając się wyjaśnić tajemnicę zagadkowych powrotów. Trop prowadzi go do pilnie strzeżonego obozu, gdzie trafili najwytrwalsi „ulubieńcy” Wodza, którzy mimo tortur nigdy nie przyznali się do winy. Poszukiwanie ukrytego „drugiego dna Imperium” obraca się w odrealnioną wędrówkę po obłąkanych syberyjskich wioskach, w których rzeczywistość miesza się z koszmarem, a przeszłość – z teraźniejszością.

Wciągająca jest ta wizja. I mocna, jak sam Bykow, kipiący energią, genialny poeta, płodny niesamowicie pisarz, wszędzie obecny publicysta, opozycjonista, satyryk

Wacław Radziwinowicz

1

Docenta Moskiewskiej Akademii Rolniczej Iwana Antonowicza Skałdina wzięli w grudniu trzydziestego ósmego roku w związku ze słynną „sprawą Michajłowa”. Sam Michajłow zdążył umrzeć tydzień wcześniej, zanim zaczęto aresztować całą jego szkołę. Życie – a raczej śmierć – ocalił mu właśnie Skałdin: olbrzymiego wzrostu, silny, rzadko kiedy mający w jakichkolwiek kwestiach wątpliwości, przyszedł do swego mentora i zastał go w strasznym stanie. Rodzina, nie śmiejąc mu się sprzeciwić, kryła się po kątach: starzec był groźny. Lekarz z pogotowia nalegał na hospitalizację, ale siedemdziesięcioletni akademik go przepędził. Nie chciał nawet słyszeć o szpitalu. Jego ojciec, dziad, pradziad – wszyscy zmarli w domu, nie zniżając się do tego, by oszukiwać los. Skałdin, niewiele myśląc, wezwał karetkę pogotowia, wziął szamoczącego się słabo profesora na ręce (gdyby nie szacunek dla założyciela szkoły, w ogóle przerzuciłby go sobie przez ramię) i zaniósł do ambulansu. Pod koniec starzec, poddawszy się cudzej i życzliwej woli, poczuł nawet ulgę i uwierzył, że się jakoś wymiga spod łopaty. Ale lekarze pogotowia nie wiedzieli, gdzie jest lecznica Akademii Nauk, i zawieźli pacjenta tam, gdzie było najbliżej. Skałdin dzwonił do osobistego lekarza profesora, kiedy chorego przenoszono z karetki na korytarz, z korytarza z powrotem do karetki, i zanim dowieziono do separatki, przewiał go lodowaty listopadowy wiatr i dwa dni później pod wieczór Michajłow po krótkiej agonii zmarł. Jego córka przeklinała Skałdina, krzycząc, że w domu, we własnych czterech ścianach, pewnie by przeżył, że nie przetrzymał wstrząsu – i sam Skałdin robił sobie gorzkie wyrzuty, chociaż na uroczystości żałobnej w Akademii właśnie jego nazwano kontynuatorem dzieła Michajłowa. Ale „dzieło Michajłowa” stało się już „sprawą Michajłowa” i w pierwszych dniach grudnia po niego przyszli. Zapuchnięta od płaczu żona i śmiertelnie wystraszona córka wyjaśniły przybyłym, że Michajłowa już wzięli, i cała trójka – jeden rutynowo uprzejmy, dwaj pyskaci – wyniosła się szybko, jakby z pewnym rozczarowaniem, a może i w strachu. Po raz pierwszy na ich oczach niekontrolowana siła wmieszała się tak wyraźnie w los ofiary.

A Skałdina wzięli piątego grudnia, w dniu nowej konstytucji, jako że teraz NKWD nie miało ani świąt, ani wolnych dni. Nie wystraszył się i ani przez chwilę nie miał wątpliwości, że go wypuszczą. Tak jak Michajłow, pozostawiał na wolności żonę i córkę, i podczas rewizji uspokajał je, jak mógł. W to, że jego sprawa się wyjaśni, wierzył, dopóki jeszcze trzeźwo myślał, ponieważ jako dowody winy przedstawiano mu nader dziwne rzeczy i śledczy bardzo słabo orientował się w tym, nad czym pracowano w Akademii. Podczas rewizji znaleziono u niego nasiona doświadczalne i uznano je za dowód kradzieży własności państwowej. Kiedy zaś Skałdin, nie przestając się szeroko uśmiechać, powiedział śledczemu, że pracował również w domu, badając i hodując próbki, że tak robili wszyscy, by móc na rocznicę konstytucji zameldować o nowym gatunku, śledczy uznał, że docent brał nasiona po to, by je przekazać agentom obcych państw. Skałdin roześmiał się wesoło i powiedział, że nigdy na oczy nie widział żadnego agenta, prace są dopiero w stadium końcowym i zapiąć je na ostatni guzik mógł tylko Michajłow, a po Michajłowie tylko on. Śledczy doszedł do wniosku, że Skałdin wie coś o zagranicy, wpadł we wściekłość i po raz pierwszy wyrżnął go pięścią w zęby.

Iwana Antonowicza nikt nigdy nie bił, chyba że w dzieciństwie, kiedy sam bił się bardzo często. Z racji swej atletycznej budowy, a zwłaszcza dobrodusznego charakteru, wrogów nie miał i był wobec innych tak życzliwy i bezpośredni, że nie dorobił się nawet zawistników. Wierzył, że trudzi się dla dobra ojczyzny, że nie ma na świecie wspanialszego kraju i że tutaj znęcać się nad ludźmi nie będzie nikt i nigdy. Pogłoski o tym, co robiono z kolegami i sąsiadami, którzy nagle zniknęli, uważał za wyssane z palca. Nie sposób było zachwiać Iwana Antonowicza w jego wierze. Śledczy nie spotkał jeszcze kogoś takiego, toteż zupełnie się nie spodziewał, że Skałdin w odpowiedzi rzuci się na niego i zacznie go okładać ze wszystkich swoich chłopskich sił. Wprawdzie chłopem był tylko jego dziad, a ojciec już wyszedł na ludzi i wykształcił się na agronoma, jednak siłę i upór mieli we krwi, i za to właśnie Michajłow, sam z rodu nadwołżańskich chłopów, szczególnie Skałdina wyróżniał.

Za coś takiego Iwana Antonowicza od razu by zabito, ale był potrzebny w wielkim rolniczym procesie, na którym wyjaśniono by wszystkie nieurodzaje i głód, poczynając niemal od dwudziestego drugiego roku. Były już podobne procesy, ale teraz planowano główny spektakl, toteż liczył się każdy specjalista ze znanym nazwiskiem. Śledczy zdążył nacisnąć guzik. Od tego przesłuchania Skałdina trzymali w kajdankach, nie pozwalali mu spać, wsadzali do klatki z gwoździami i w ogóle poddawali tak ciężkim torturom, że sami się dziwili, jakim cudem jeszcze się trzyma. Trzymał go przy życiu jego chłopski charakter, dobroduszność i szczera wiara w to, że wszystko się wyjaśni. Dopóki nie złamano mu prawej ręki, pisał sążniste listy, w których przystępnie i rzetelnie przedstawiał istotę przeprowadzanych z Michajłowem doświadczeń. W wyniku potwornego nieporozumienia cenny pracownik został wykluczony z ważnych badań i cała praca mogła teraz – nie, nie pójść na marne, nie ma ludzi niezastąpionych, i do tych samych rezultatów z pewnością dotrą również inni, ale nastąpi to później, a przecież liczy się każdy dzień. Ich pszenica rokowała ojczyźnie plony co najmniej półtora raza większe, przy czym była przystosowana do surowych warunków klimatycznych rosyjskiej północy – jego listy przypominały popularne broszury, były równie jasne i optymistyczne, i śledczy czytał je z zainteresowaniem, nie przestając się wszakże zdumiewać: co jest, czyż on naprawdę niczego nie zrozumiał? Śledczy także nie rozumiał najważniejszego, nie domyślał się celu, a zresztą zabronił sobie o nim myśleć, ale pewne szczegóły generalnego planu już pojął – i przede wszystkim uświadomił sobie (chociaż nie od razu), że jeśli ktoś do nich trafił, to już nie ma odwrotu. A Skałdin wciąż nie rozumiał, i to właśnie dawało mu siły do pisania listów, które strasznie drażniły śledczego. Tylko dlatego złamano mu prawą rękę. Zazwyczaj prawą rękę oszczędzano, by aresztowany miał się przynajmniej czym podpisać, ale Skałdin za bardzo działał na nerwy organom śledczym swoim życzliwym nastawieniem i uporem, by wszystko wyjaśnić. Nie jest mimozą, w razie czego nabazgrze podpis lewą ręką. Nikt nie wymaga pięknej kaligrafii.

A jednak nawet potem, ze złamaną ręką i odbitymi nerkami, nie chciał współpracować, to jest oskarżać samego siebie. I kiedy zagrozili, że aresztują jego żonę, znowu nic nie zrozumiał, ponieważ żona miała dwadzieścia dwa lata, a córka o dwadzieścia lat mniej, i nie wyobrażał sobie, że w jego kraju mogą być stosowane tak faszystowskie metody śledcze. Z tym, że coś takiego wyprawiają z nim samym, jakoś się pogodził – być może ktoś wprowadził władze w błąd. Ale on był zdrowym trzydziestoletnim mężczyzną, a z kobietami, nawet będąc w błędzie, tak postępować nie wolno. W jego kraju nie było ludzi, którzy mogliby robić coś takiego kobietom. I roześmiał się.

Śmiał się także wtedy, kiedy dano mu do przeczytania zeznania jego najbliższego przyjaciela, również ucznia Michajłowa (w ich grupie nie było zawiści, starych i młodych łączyło posłannictwo, i wszyscy uznawali Skałdina za pierwszego między równymi). Pokazali mu również owego przyjaciela. Miał krwawy siniec na pół twarzy i ledwie dosłyszalnie powtórzył, że Skałdin w rozmowach wiecznie narzekał, że muszą pracować dla władzy radzieckiej, a w takich na przykład Niemczech ich pracę oceniono by całkiem inaczej. I Skałdin się śmiał, i śmiał się później, kiedy znów nie dawali mu spać, i po tygodniu śledczy zrozumiał, że więzień będzie się śmiał już zawsze. Zapomniał własnego nazwiska, zapomniał wszystko. Śledczy wiedział z doświadczenia, że tacy bardzo długo są nieugięci, a potem w jednej chwili się załamują, ale wtedy nie ma już z nich żadnego pożytku. O tym, żeby Skałdin wziął udział w procesie, nie było nawet mowy. Można było spróbować przyprowadzić do niego żonę – a nuż idiota się ocknie, przestraszy – ale na to nie otrzymano sankcji, i w ogóle zainteresowanie „sprawą Michajłowa” od kwietnia jakoś ucichło. Takie rzeczy były nieprzewidywalne. Uwagę skupiono na wojskowych, i agronomowie poszli w kąt – po obróbce postawiono ich przed trybunałem bez publicznego procesu.

Gdyby sprawy potoczyły się inaczej, żonę Skałdina, Marinę, najprawdopodobniej rzeczywiście by aresztowano, tym bardziej, że jej pochodzenie było dwuznaczne, inteligenckie – była córką nauczyciela gimnazjalnego, którego wzięto jako zakładnika po zabójstwie Urickiego[1] w osiemnastym roku i po dwóch tygodniach rozstrzelano. Miała wtedy dwa i pół roku i niczego nie pamiętała, ale na zawsze przesiąkła panującą od tej pory w domu atmosferą beznadziei. Dlatego również aresztowania męża Marina spodziewała się od samego początku, jeszcze kiedy w jej biurze (pisała na maszynie na tej samej uczelni i tam zakochał się w niej Skałdin) aresztowano starszą maszynistkę. Była to oschła, surowa kobieta, która zawsze strofowała dziewczęta, kiedy te w pogoni za normą robiły zbyt szerokie marginesy albo zbyt wcześnie wykręcały z maszyny kartkę, na której z powodzeniem starczyłoby miejsca jeszcze na dwie linijki, a przecież w kraju do tej pory brakowało dobrego papieru (Marinie z powodu jej sumienności dostawało się za co innego: zapisywała kartkę do samego brzeżku). Marina znała ten typ kobiet – nie mogły być zamieszane w nic nielegalnego. Przebąkiwano, że starsza maszynistka przekazywała wrogom jakieś dane, do których miała dostęp w pracy, i dziewczęta szeptały, że dobrze tak tej zołzie, ale Marina pamiętała, jak szefowa zwolniła ją do domu, kiedy w drugim miesiącu ciąży zrobiło jej się słabo, i jak szanowała Skałdina, a przede wszystkim – nawet na torturach nigdy i niczego nie przekazałaby wrogom. I od momentu aresztowania Natalii Siemionowny niczego dobrego już się nie spodziewała.

Nawiasem mówiąc, wtedy też się okazało, że „stara” wcale nie jest stara, że ma czterdzieści osiem lat i że mieszka z nią siostrzeniec, syn zmarłej na raka siostry. Siostrzeniec miał szesnaście lat, ciotka nigdy nie przyprowadzała go do biura i nie zająknęła się o nim ani słowem, najwyraźniej nie chcąc zdradzać szczegółów swego życia prywatnego przed podwładnymi, i objawił się dopiero miesiąc po jej aresztowaniu. Było to w trzydziestym siódmym, kiedy kilka osób nagle wypuścili, a kobieta, która siedziała z nią w jednej celi, wyszła na wolność i na prośbę Natalii Siemionowny tego siostrzeńca odszukała. Przekazała mu, że jego ciotkę fałszywie obmówiono, że jeśli wstawią się za nią koledzy, to może ją wypuszczą, i że wszystko to jest tylko straszliwym nieporozumieniem. Siostrzeniec był kulawy w wyniku urazu porodowego: siostra Natalii Siemionowny była działaczką partyjną, wiecznie w rozjazdach, często nie dojadała, i dlatego poród był trudny. Poza tym chłopiec w wyniku szoku wywołanego aresztowaniem ciotki nabawił się tiku nerwowego: od czasu do czasu wykrzywiał twarz, jakby usiłując z niej strząsnąć wyraz błagalnego uniżenia, z którym przyszedł się wstawić za ciotką. Przyszedł do biura maszynistek, próbował dotrzeć do jakichś zwierzchników i przekonywał wszystkich, że powinni pójść do śledczego, a wtedy Natalię Siemionownę wypuszczą, trzeba się tylko postarać, żeby ich wysłuchano. Domagał się, żeby koledzy potwierdzili jej niewinność, przecież wszyscy dobrze ją znali, i wszyscy w odpowiedzi kiwali głowami, a maszynistki poczęstowały go nawet słodką herbatą (nowa starsza maszynistka Kławdia Stiepanowna była dobra, nie to, co tamta zołza), i wszyscy obiecywali, że pójdą, porozmawiają, ale oczywiście nikt nie poszedł. Marina przez jakiś czas robiła sobie wyrzuty, ale od samego początku wiedziała, że nie ma co nigdzie chodzić, bo decyzja zapadła i nie można zastąpić ofiary kimś innym, takie jest prawo. Natalia Siemionowna miała jakieś cechy, z powodu których należało wziąć właśnie ją, nadawała się na pożywkę tego systemu. Niemniej Marina serdecznie rozmawiała z chłopcem, który chyba jej nie słuchał, i opowiedziała mu o swej maleńkiej córeczce, jakby podświadomie się usprawiedliwiając, dlaczego nigdzie nie pójdzie (chociaż natychmiast ugryzła się w język, bo nieładnie było opowiadać o swej rodzinie biednemu kuternodze, który nie miał nikogo), i nawet dała mu swój telefon – gdyby czegoś potrzebował, i podetknęła trochę pieniędzy. Pieniądze wziął, strasznie się czerwieniąc, z drgającą twarzą – widać było z nim bardzo źle – ale ani razu nie zadzwonił. Marina nigdy się nie dowiedziała, co się stało z Natalią Siemionowną, a chłopiec też nigdy się już nie pojawił.

Marina nie wiedziała i nikt nie wiedział, że szesnastoletni kulawy chłopiec rzeczywiście próbował się dostać na rozmowę do śledczego, ponieważ jego koleżanka z klasy, najładniejsza dziewczyna w szkole, Wika Sułtanowa, taką audiencję wywalczyła, podobno poszła do samego narkoma[2]. Narkom jej wysłuchał, też poczęstował herbatą i skierował do swego zastępcy, a zastępca zażądał akt i wkrótce jej ojciec – dyrektor fabryki mebli – znalazł się na wolności. Co prawda, do fabryki nie wrócił, tylko wyjechał do rodziców do Briańska i wywiózł tam całą rodzinę. Nikt w szkole nie zobaczył więcej Wiki Sułtanowej, ale uczniowie często opowiadali o jej wyczynie, mówili nawet, że zastępca komisarza pogładził ją po głowie i powiedział, że gdyby wszyscy mieli takie córki, mniej byłoby pomyłek sądowych, z powodu których wrogowie oczerniają organa ścigania. Chłopiec zaczął więc zabiegać, żeby dopuszczono go do śledczego – ale był sam i oczywiście niczego nie osiągnął. Wystawał w kolejkach, brano od niego paczki, ale niczego nie mówiono. W kolejce też nikt go nie lubił, bo drgała mu twarz i strachliwie zezował.

Rzucił szkołę: nie miał pieniędzy ani nikogo bliskiego. Zatrudnił się jako tragarz w tej samej fabryce mebli, której dyrektor wyjechał do Briańska. Przyjęto go do pracy, chociaż z uwagi na wiek nie miał do tego żadnego prawa. Wtedy zrozumiał, że jedynym sposobem, by pomóc ciotce, jest znaleźć się blisko niej, to jest zostać aresztowanym jako jej wspólnik i otworzyć śledczym oczy; poszedł do głównego pokoju przyjęć na Łubiance i oznajmił, że był wspólnikiem ciotki. Wtedy go wreszcie zamknęli, ale Marina nic o tym nie wiedziała.

Nie wiedziała również, dlaczego wszystkich aresztują, czuła jednak, że tak trzeba, że wypływa to organicznie z samego porządku rzeczy. Bądź co bądź, była córką nauczyciela literatury i chociaż zupełnie go nie pamiętała, miała wrodzone poczucie harmonijnej jednolitości świata, jego podporządkowania kanonom artyzmu. I świat, w którym żyła ze Skałdinem, w którym mąż woził ją łódką po rzece Moskwie, częstował czekoladą i opowiadał o wielkich planach przeobrażania gleby, ukazywał również odwrotną stronę medalu, straszną czarną piwnicę, do której od czasu do czasu wedle przypadkowego, ale bezbłędnego wyboru wpychano wszystkich tych, którzy dopiero co radowali się życiem, a teraz zostali na wieki odrzuceni. Wybór nie miał żadnego rozsądnego uzasadnienia, ale miał wskaźnik ilościowy, nieunikniony procent, uwarunkowany nie statystyką, ale harmonią, jak na przykład ciepłe albo zimne kolory – i pozwalający utrzymywać całą resztę w stanie wciąż narastającej gorączkowej radości. I żywość barw, i nawet powtarzające się dwa razy z rzędu rekordowo upalne lato, kiedy w Moskwie topił się asfalt, brały się z istnienia owej odwrotnej strony, o której nikt niczego konkretnego nie wiedział, ale Marina się domyślała. I dlatego było dla niej jasne, że Skałdina zabiorą – ich życie było zbyt piękne, by mogło się skończyć inaczej. Teraz przyszła jej kolej, jako że odpłata czekała wszystkich szczęśliwych; martwiła się tylko o dziecko, ale miała starą matkę, która mieszkała oddzielnie, i po aresztowaniu Skałdina Marina poprosiła ją, by przyjechała. Była przekonana, że starej kobiety nikt nie aresztuje. Komu potrzebna dobra, płaczliwa i śmiertelnie wystraszona staruszka? Brali silnych, pięknych, jak Skałdin, albo upartych i surowych, jak Natalia Siemionowna, albo młodych i takich, którzy się domyślali, jak ona sama.

Ale nie wzięli jej. Nastąpiła, jak to się wówczas często zdarzało, nieoczekiwana zmiana wiatru i zamiast na „sprawę Michajłowa” wszystkie siły rzucono na kolejny spisek wojskowy. Oczywiście nikt ani myślał wypuszczać Skałdina – półżywego, siwego i nieprzestającego się śmiać nawet w więziennym szpitalu. Ale Marina była uratowana: w lipcu trzydziestego dziewiątego po prostu nie przyjęto od niej kolejnej paczki. Zresztą na nic innego nie liczyła. Pochowała Skałdina tego samego dnia, kiedy schodził po schodach ich domu na Arbacie (mieszkali w komunalnym mieszkaniu na pierwszym piętrze) i obejrzał się kilka razy, żeby się do niej uśmiechnąć.

Nie wyrzucono jej z pracy – Skałdina wszyscy lubili, poza tym był największą nadzieją Michajłowa, a Michajłow był koryfeuszem, i wiele osób wierzyło, że sprawa się wyjaśni. Odeszła sama, a po znajomości, z pomocą profesora nefrologa zatrudniła się jako sekretarka u znanego pisarza Sawina, który pisał dla pionierów o zdobyczach nauki. Pewnego razu przepisywała jego artykuł o Michajłowie dla „Pionierskiej Prawdy”, w którym autor nazywał Michajłowa luminarzem rodzimej nauki, człowiekiem kryształowej prawości, przedstawicielem czołowej grupy przedrewolucyjnej inteligencji, który jako jeden z pierwszych zrozumiał i zaakceptował władzę radziecką. Okazało się, że jego książka o przebudowie gleb podobała się Leninowi – wspomniał o tym Boncz-Brujewicz. Przepisując artykuł, Marina gorączkowo szukała wzmianek o uczniach, ale uczniów jakby nigdy nie było – na Michajłowie nauka agronomiczna się kończyła i dalej miały ją w swych twórczych dążeniach rozwijać masy. Marina chciała wyjaśnić Sawinowi, że Michajłow miał ucznia, i gdyby wtedy jeszcze jej nie powiedziano, że w sprawie męża wszystko skończone i nie ma nadziei, z pewnością próbowałaby zabiegać, coś zrobić, mimo że zdawała sobie sprawę z beznadziejności takich prób. Sawin miał znajomości na samej górze, zapraszano go na całe dnie na jakieś dacze, skąd wracał pijany w trupa – Marina wtedy natychmiast wychodziła, rzucając niedokończoną robotę. Ale żadne zabiegi nie miały już sensu, a przede wszystkim Marina zdawała sobie sprawę, że męża aresztowano nie za przynależność do grupy Michajłowa i Michajłowa aresztowano by nie za jego eksperymenty. Obaj, silni, pogodni i uparci, byli wzorcowymi ukochanymi dziećmi tego nowego życia i zgodnie z jego niesformułowanymi, ale naturalnymi regułami powinni byli je sobą okupić czy, mówiąc ściślej, użyźnić. Gdyby nie byli krwią z krwi i kością z kości tego życia, nic by im nie zagrażało. Było to równie naturalne jak fakt, że nie żywimy się kamieniami, tylko substancjami organicznymi, z których zresztą sami jesteśmy zbudowani. Tylko że Michajłow zdążył umrzeć, a martwi nie nadają się na pokarm, gdyż przestają być żywą materią, stając się kamieniem, glebą, wodą.

Gdy wybuchła wojna, Sawin zostawił Marinę, nie zatroszczył się ani o nią, ani o jej córkę, ani o matkę. Sama musiała załatwiać ewakuację, ale w Akademii ją pamiętano i załatwiono jej miejsca w pociągu. Do czterdziestego czwartego roku mieszkała w Taszkiencie, a potem wróciła na Arbat. Jej matka zmarła w Taszkiencie – nie zniosła podróży, głodu i upałów. Marina jak gdyby skamieniała i nie płakała, kiedy chowano matkę. Było jej tylko smutno, że grzebią ją w obcej, suchej ziemi, w której pewnie źle jest ciału zbudowanemu z innej substancji. Tutejsi ludzie są twardzi i żylaści, a matka była ciężka, nalana i płaczliwa.

Marinie pozostała na świecie tylko Katia, niepodobna ani do niej, ani do Skałdina, ale dobra i bystra – tylko cichutka, jakby już od urodzenia wiedziała, że nie ma jej kto bronić. Dopiero w Taszkiencie Marina uświadomiła sobie nagle, że i ona, i Katia straciły ojców w tym samym wieku i że może się to stać ich rodzinną klątwą, ale i o tym pomyślała mimochodem, nie pozwalając sobie rozwijać tej myśli. W czterdziestym piątym roku Katia poszła do pierwszej klasy i potem od razu przeskoczyła do trzeciej, jako że była w odpowiednim wieku i uczyła się na same piątki. Marina nie wróciła na posadę u Sawina, chociaż wiedziała, że jest cały i zdrowy – wojnę przesiedział na Uralu, skąd pisał do „Pionierskiej Prawdy” o małych bohaterach tyłów. Teraz pracowała w dziale kadr zakładów imienia Stalina. Z jej urody pozostało niewiele: skuliła się, wyschła, zmalała i prawie nie czytała ani książek, ani gazet. Kiedy godzinami siedziała w ich malutkim pokoju, patrząc w okno, Katia, podnosząc głowę znad zeszytu, bała się o cokolwiek zapytać, by nie zakłócić biegu jej myśli. Byłaby zdumiona, gdyby się dowiedziała, że żadnych myśli nie było, że było tylko jakieś beznadziejne i pokorne oczekiwanie. Czasem jednak Marina w duchu rozmawiała z mężem, opowiadała mu, co robiła w ciągu dnia, czuła bowiem, że oprócz niej nie ma kto z nim rozmawiać. Jeśli Skałdin nawet gdzieś był, to tylko w niej, i stopniowo stał się w jej myślach jakimś wewnętrznym bytem, którego jedynym schronieniem była ona. Tkwił tam jak w kapsule, bo przecież taki wielki Skałdin nie mógł zniknąć całkowicie, to byłoby wbrew logice – i jeśli nawet jego ciało legło u podstaw tego barwnego, intensywnego świata, którego był naturalną częścią, to przecież w jego duszy istniało coś, co należało tylko do niej, i to coś nie mogło zniknąć, bo nikomu poza nią nie było potrzebne. Rozmawiała z mężem rzadko, wiedziała jednak, że jeśli nie będzie go wspominać, on się obrazi i może umrzeć – że to tak, jakby nie karmić psa. Nie można powiedzieć, że te rozmowy jej ciążyły, ale przypominały o poprzednim życiu, w którym jeszcze żyła, a nie dożywała, i dlatego Marina nie chciała się zbyt często rozdrażniać. Nauczyła się rozmawiać z mężem bardzo skrycie, niczym się nie zdradzając. Mieli specjalny język kodów, już nawet nie pamiętała, skąd się wzięły poszczególne pojęcia, ale wystarczała drobna aluzja i mąż w lot ją rozumiał. Domagał się jednak szczegółów, było mu nudno w jej zagubionej, zawsze półsennej głowie, gdzie od dawna nie było myśli, tylko oczekiwanie i zjawy – jego, mamy, Natalii Siemionowny, gdzieś tam kryli się i dobrzy Uzbecy, i kulawy chłopiec, ale bardzo wielu wywiało. Zbyt wielu osób nie mogło tam być – żeby utrzymać przy życiu taką kapsułę, potrzeba sił, a Marina już ich nie miała. Domem zajmowała się córka, która już we wczesnym dzieciństwie nauczyła się świetnie myć podłogę, gotować, cicho czytać w kąciku, nie zawracając matce głowy. Wszystko robiła wspaniale i cicho i bała się tylko, że matka kiedyś zachoruje. Ale Marina nie mogła sobie na to pozwolić, a dziewczynka jakimś szóstym zmysłem to wyczuwała.

Raz, piątego września czterdziestego ósmego roku, kiedy dwunastoletnia Katia odrabiała lekcje, nagle zawołano ją do telefonu. Przestraszyła się – pomyślała, że to coś z mamą. Ostatnio była bardzo blada i Katia najbardziej bała się tego, że matka upadnie na ulicy i nie będzie umiała powiedzieć, gdzie mieszka. Nie mówiła Marinie o tych obawach, nie chcąc jej denerwować, ale po nocach często wyobrażała sobie zbiegowisko na ulicy, lekarza, milicjanta – i bladą, wychodzącą z omdlenia matkę, która nie potrafi wymówić ich adresu. Ale nie była to matka ani nikt z jej pracy, tylko nieznajomy, silny męski głos.

– To ty, Śnieżko? Jest mama?

– Nie ma – odpowiedziała Katia i już miała zapytać, kto dzwoni i co przekazać, kiedy nagle zrozumiała, że wie, kto to. Mama rzadko opowiadała jej o ojcu, więc Katia wiedziała tylko, że zginął na froncie, a przedtem dwa lata był poza domem, wykonując jakieś specjalne zadanie. To ojciec nazywał ją Śnieżką, bo była jaśniutka, a oni z mamą ciemnowłosi. Skałdin rzeczywiście żartował, że córka nie wdała się ani w matkę, ani w ojca, ale nie dodawał nic o tajemniczym przystojniaku, bo nie chciał dokuczać Marinie. Sama Marina nigdy tak córki nie nazywała, ale w rzadkich opowieściach o ojcu zawsze wspominała o „Śnieżce”. I właściwie nic więcej po nim nie pozostało: był celuloidowy piesek-zabawka, ale Katia zgubiła go w piaskownicy, kiedy miała trzy lata. Mama wtedy bardzo się na nią gniewała.

Katia nigdy nie zakładała, że ojciec przepadł na zawsze, i dotychczas myślała, że jego misja się przeciąga i że tata otacza niewidzialną troską całe ich ciche życie; gdyby Marina dowiedziała się o tych fantazjach, zdumiałaby się, jak są podobne z jej dawnymi myślami o tym, że Skałdin zapłacił za ich życie, albowiem bóstwo, które je chroniło, należało karmić, a ono nie żywiło się byle kim.

– Katiu – powiedział wesoło głos. – Powiedz mamie, że będę na nią czekać dziś o ósmej koło Poczty Głównej. Przyjechałem na krótko, muszę tu jeszcze coś załatwić, a potem do was wpadnę. Ale najpierw muszę się z nią koniecznie zobaczyć. Muszę jej coś oddać. Rozumiesz? I pamiętaj: o ósmej koło Poczty Głównej. Gdzie ona teraz pracuje?

– W zakładach imienia Stalina – odrzekła Katia zdyszanym głosem. Nie mogła zaprosić ojca do domu, bo najwyraźniej wciąż jeszcze wykonywał zadanie. Ale dlaczego, przeprowadzając taką ważną misję, nie wie, dokąd przeniosła się mama? – Mogę dać jej telefon, można zadzwonić i ją poproszą… – Starannie unikała zwrotu „ty” lub „tata”.

– Nie, dzwonię od przyjaciela i nie chcę mu robić kłopotu – powiedział wesoły głos. – Sama do niej zadzwoń, albo może lepiej nie zawracać jej głowy. Przecież przyjdzie o szóstej, prawda?

– Tak, zazwyczaj przychodzi o szóstej. – Katia się ucieszyła, że ojciec wie przynajmniej, o której mama wraca z pracy.

– No, więc wtedy jej powiesz. Niedługo się zobaczymy, Śnieżko. Bądź zdrowa. – I ojciec odłożył słuchawkę.

Katia długo jeszcze stała w przedpokoju przy telefonie i bojąc się, i mając nadzieję, że ojciec jeszcze zadzwoni. Obok przeszła, szurając kapciami, sąsiadka − staruszka, która wprowadziła się niedawno na miejsce dawnego sąsiada – czasem zapraszała Katię do swego pokoju, żeby dziewczynka pooglądała sobie obrazy, albo na herbatę podaną w starych cieniutkich filiżankach, tak zwanych kuzniecowowskich. Niepojęte, jak to się stało, że ocalały w czasie wojny w pustym domu. Pewnie staruszka ukryła je gdzieś jak skarb, a potem wyjęła.

– Mama dzwoniła? – spytała sąsiadka.

– Nie – odrzekła dziewczynka, ale nic nie powiedziała o ojcu. Ojciec był na misji, teraz trwał jej najbardziej odpowiedzialny, ostatni etap, i skoro nawet nie może przyjść do domu – to znaczy, że na razie nie wolno o nim mówić. – To koleżanka, pytała o lekcje.

– Bardzo dużo wam zadają – użaliła się staruszka. – Nam chyba tyle nie zadawali. – I wzdychając, poszła do kuchni.

Katia wróciła do pokoju, ale nie potrafiła się wziąć do lekcji. Wiedziała, że teraz ich życie się zmieni, ale nie wyobrażała sobie, w jaki sposób. Uznała, że dzwonić do matki do pracy nie powinna – ktoś mógłby usłyszeć, a w ogóle mama i tak zdąży na pocztę, jeśli przyjdzie do domu tak jak zawsze. Jeśli jednak zostanie dłużej w pracy – to co innego.

Katia próbowała wrócić do lekcji, ale nauka jej nie szła, daty z okresu Wielkiej Smuty nie wchodziły jej do głowy, wciąż pozostawały mgliste[3]. W pewnym momencie wydało się jej nagle, że ojciec już tu jest, stoi za drzwiami, tylko z jakiegoś powodu nie może wejść. Z mocno bijącym sercem podeszła do drzwi, postała przy nich chwilę, ale nie odważyła się otworzyć.

[1] Moisiej Uricki (1872−1918) – rewolucjonista rosyjski, jeden z organizatorów przewrotu w 1917 roku, szef piotrogrodzkiej Czeka. Zabity przez eserowca Leonida Kannegisera. Jego śmierć, równoległa do zamachu na Lenina, stała się pretekstem do rozpoczęcia przez bolszewików „czerwonego terroru” (przyp. tłum.).

[2] Narodnyj komissar − komisarz ludowy (przyp. tłum.).

[3] W oryg. gra słów: smuta (ros.) – zamęt, smutnyj – mglisty, niewyraźny (przyp. tłum.).