TYTUŁ

O ziemiańskim świętowaniu

Tradycje świąt Bożego Narodzenia i Wielkiejnocy

AUTOR Tomasz Adam Pruszak

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Copyright © for the text by Tomasz Adam Pruszak, 2011

Copyright © by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014

WYDAWCA Agnieszka Betlejewska

KOREKTA Bożenna Kozerska, Elwira Wyszyńska

DZIAŁ ILUSTRACJI, KARTOGRAFII I ARCHIWUM ELEKTRONICZNEGO Barbara Chmielarska-Łoś, Elżbieta Moore

ZDJĘCIE NA OKŁADCE Kartka świąteczna z okresu międzywojennego, fot. Piotr Męcik/FORUM

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ Ewa Modlińska

ISBN 978-83-7705-780-3 (ePub)

ISBN 978-83-7705-781-0 (Mobi)

Partnerem wydania jest Narodowe Archiwum Cyfrowe

www.nac.gov.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych w całości lub w części tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Przygotowania do świąt

W okresie przedświątecznym w siedzibach ziemiańskich trwały intensywne przygotowania. Irena Domańska-Kubiak, opisująca życie w XIX-wiecznych dworkach kresowych, pisała, że przygotowania do świąt Bożego Narodzenia „trwały co najmniej cały poprzedzający miesiąc”[39]. Według Tadeusza Chrzanowskiego: „Okres przygotowań świątecznych wyprzedzał o dwa, trzy tygodnie same święta”[40]. Natomiast Jerzy Rozwadowski wspominał, że: „Już na kilka dni przed Wigilią zaczynał się w domu ruch”[41]. Właśnie okres przygotowań do świąt w domu i w kuchni był szczególnie lubiany przez dzieci[42].

W ramach tych przygotowań mieściła się jazda do miasta na zakupy świąteczne[43]. Kupowano wówczas m.in. słodycze, owoce i bakalie, a więc cukierki, daktyle, figi, pomarańcze, mandarynki, których spożywanie było często przywilejem właśnie świąt Bożego Narodzenia[44]. Czasem także niektóre wypieki kupowano w miejskich cukierniach. Państwo Pajewscy, właściciele majątku Łazek koło Ostrołęki, na przełomie XIX i XX w. pierniki na święta kupowali w warszawskiej firmie Wróblewskiego, a także „prawdziwe norymberskie, przesyłane przez firmę «Khan» z Norymbergi”[45]. Natomiast Grodziccy z majątku Psarskie koło Śremu w Wielkopolsce, również około 1900 r., na święta kupowali w Poznaniu „smakołyk specjalnie poznański” – jak określiła go Maria Grodzicka. Były to torciki marcepanowe w kształcie serca, zapakowane w bardzo ładne pudełka. „Na marcepanowym spodzie serce było polewane delikatną polewą o różnorodnym smaku, w kolorze białym i różowym. Torciki przybrane były kandyzowanymi owocami i były najbardziej przez nas lubiane”[46]. W mieście kupowano też prezenty świąteczne, materiały do wykonania ozdób choinkowych i gotowe ozdoby[47].

Sprzedawca pomarańczy w Warszawie, 1933 r.
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Sprzedaż przedświąteczna na Rynku Głównym w Krakowie, 1932 r.
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Drugą ważną czynnością było przygotowywanie ozdób na choinkę. Polska tradycja ubierania choinki polegała na wieszaniu na niej ozdób jadalnych: jabłek, pierników, orzechów, cukierków, czekoladek, marcepanków, chleba świętojańskie go itd., ale przystrajano ją również innymi, niejadalnymi ozdobami, najczęściej wykonanymi samodzielnie[48]. Ozdoby choinkowe zazwyczaj przygotowywały dzieci, same lub z pomocą dorosłych, np. z nianią, guwernantką lub kimś z rodziny, klejąc je z papieru, kolorowych bibułek, słomek, wydmuszek, paciorków itd., malując je, lepiąc łańcuchy oraz złocąc jabłka i orzechy[49]. Jednak czasem ozdoby choinkowe wykonywali dorośli[50]. Przygotowania ozdób choinkowych ciekawie opisała Anna Branicka-Wolska, która spędzała dzieciństwo wraz z siostrami Marią i Beatą, w okresie międzywojennym, w należącym do jej rodziców Wilanowie:

„Teraz już wieczór, zmrok i w pokoju szkolnym pali się jasno duża lampa. Wkoło stołu siedzimy wszyscy razem na białych krzesełkach. Panna Józefa zagłębiona w wygodnym fotelu czyta na głos książkę. To «Paziowie króla Zygmunta» – ukochana, najmilsza lektura. Stół zarzucony jest papierami. Są we wszystkich kolorach, błyszczące, przezroczyste, karbowane, cieniutkie i sztywne – wszystkie, jakie dostać było można w przystrojonych świątecznie sklepach warszawskich. Koło nich stoją małe pudełeczka, w których migoczą barwne koraliki. Będą z nich śliczne żyrandole, które robimy według tych, które podarował nam pan Kontrym. On jest wielkim od tego specjalistą. Krótkimi nożyczkami z ostrzami zakończonymi na okrągło tniemy drobniutko bibułki i składamy pocięte w lekkie stosy. To na łańcuchy. Jeszcze czekamy na słomki, które przyniesie furman Antoni. Na pewno wybierze długie, proste i sztywne, on wie, jakich potrzeba. Słoik z gumą arabską stoi na środku między nami, by wszyscy mogli dosięgnąć. Myszka, Maryś i ja robimy gwiazdy. Atka z Józkiem jeszcze tego nie potrafią. Im pomagać musi pani Marta. Nalepiają z powagą złote gwiazdki, aniołki i mikołajki na owinięte w bibułki cukierki. Dziś mamy dużo roboty, bo to ostatni dzień. Jutro – wilia. W dużym pudle stojącym pod oknem pełno jest już gotowych zabawek. Papugi w kołach, krakowianki, pawie, krasnalki na grzybkach, aniołki w powłóczystych, jasnych szatach, napuszone, szeleszczące bomby, plecione koszyki, gwiazdki i wężyki. Prócz tego będą szklane kule, które Mama przywiezie z Warszawy, będą marcepanki, cukierki, orzechy i czekoladowe zwierzęta w srebrnych papierkach”[51].

Sprzedawca sztucznych ogni na Rynku Głównym w Krakowie, 1932 r.
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Prezentacja ozdób choinkowych, okres międzywojenny
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Równie interesujący jest opis Tadeusza Chrzanowskiego z majątku Moroczyn.

„[Na choince wieszano] [...] mnóstwo ozdób i smakołyków (wieszano bowiem na niej także jabłka, pierniczki i cukierki w kolorowych papierkach). W tamtych czasach nie było jeszcze tego rozbudowanego «przemysłu gwiazdkowego» z tworzyw sztucznych. Owszem: bańki już istniały, były też włosy anielskie i srebrny proszek do posypywania gałęzi, ale cały arsenał ozdób był wytwarzany w domu. Więc przede wszystkim łańcuchy, których ogniwa wycinało się z kolorowych papierów, a następnie sklejało. Robiono też z marszczonej bibułki gwiazdy na usztywniaczu kartonowym, a największej przypinano okazały ogon, wiadomo bowiem że trzech króli do Betlejem prowadziła gwiazda, a właściwie kometa, która tym razem nie była wróżbą wojen czy innych nieszczęść, ale dobrą nowiną. Orzechy włoskie i kształtne szyszki powlekano pozłotką, a wydmuszki z jaj przekształcano na jakieś dziwolążne stwory: ptaszki i zwierzątka czworonożne. Z drucików majstrowano pająki, lepiono domki i inne zabawki”[52].

Anna z Kobylańskich Pruszakowa również zachowała w pamięci, jak w rodzinnym majątku w Janowicach nad Dunajcem razem ze swoim bratem robiła z papierów i bibułek różne zabawki choinkowe: łańcuchy, lalki, koszyczki[53]. Maciej Rudziński, spędzający dzieciństwo w okresie przedwojennym w zamku w Osieku koło Oświęcimia, zapamiętał, jak wieczorami przez wiele dni przedświątecznych kleili długie łańcuchy z papieru, srebrzyli i złocili włoskie orzechy oraz robili barwne kule z bibułki. Wszystko to było starannie składane do wielkich pudeł i czekało na czas ubierania choinki[54]. Danuta Koral, spędzająca dzieciństwo w latach międzywojennych w majątku rodziców baronostwa Nolkenów, w Kazuniu koło Warszawy, wspominała, że wszystkie ozdoby, z wyjątkiem bombek, „włosów anielskich” oraz złotych i srebrnych nici, były wykonywane przede wszystkim przez jej wujka i ciocię. Były to podłaźniczki[55], światy[56], kogutki z wydmuszek, sześcienne wisiorki z motywem pawich piór i wiele innych ozdób, robionych z różnych materiałów, takich jak wydmuszki jajek, słoma, kolorowe nici, kolorowy papier, paciorki i patyczki. Mała Danusia natomiast kleiła łańcuchy lub powlekała orzechy złotą farbą. Miało to miejsce tydzień przed świętami w jadalni przy stole i było wspaniałą zabawą[57]. Józefa Radzymińska, której ojciec dzierżawił majątek Zanęcin, wspominała, jak wszyscy siadali w pokoju jadalnym przy stole zapełnionym anielskimi włosami, kolorowymi bibułkami, wydmuszkami i zwojami glansowanego papieru, i robili z nich krasnale, kolombiny, pajacyki, wróżki i anioły[58]. Czasem wystarczyło przejrzenie wykonanych dawniej ozdób i ewentualnie uzupełnienie ich lub zreperowanie. Właśnie te czynności najbardziej lubiła Aniela Belina (późniejsza Kowalska)[59]. U Morawskich w Małej Wsi bombki i srebrzyste łańcuchy przechowywano na strychu, natomiast łańcuchy z kolorowego, lśniącego papieru mali Morawscy robili co roku nowe[60].

W warsztacie wyrabiającym ozdoby choinkowe, okres międzywojenny
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Sprzedaż szopek w Krakowie, okres międzywojenny
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Niektóre ozdoby kupowano, zwłaszcza bombki, zwane wówczas szklanymi lub srebrnymi kulami, anielskie włosy oraz ozdoby z czekolady[61]. Pani Morawska około 1900 r. do Złotego Potoku „sprowadzała z miasteczka Żydówkę Szajankę, która dostarczała ozdoby choinkowe, tj. srebrne kule i czekoladowe staniolem otoczone, [oraz] beczki z czekolady zawierające niespodzianki, a mianowicie kolczyki i pierścioneczki z oczkiem, radość wszystkich dzieci”[62]. Tadeusz Morawski, właściciel majątku Mała Wieś, przywoził z Warszawy anielskie włosy, tzn. srebrzyste nitki, oraz świeczki[63]. Był jednak okres, kiedy szklane ozdoby były źle widziane na polskich choinkach. Maria z Kuźnickich Walewska, właścicielka majątku Kowala koło Radomia, wspominała, że w 1918 r. na formę ubierania choinek wpływ miał polski patriotyzm. Chodziło o to, aby bojkotować szklane bombki i inne podobne ozdoby choinkowe, które w Polsce nie były wytwarzane, lecz sprowadzane z Niemiec. Walewska zauważyła też, że już przed I wojną światową nawoływano do takiego bojkotu. W związku z tym, szczególnie w święta 1918 r., promowano polską tradycję wieszania na choinkach jabłek, pierników i orzechów oraz wykonywano zabawki ze słomy i papieru. Według Walewskiej zimą 1918 r. tendencja ta miała charakter masowy, nawiązywała do motywów polskiego folkloru i stała się modna. Autorka wspomnień zapamiętała, że w sklepach można było wówczas nabyć wzory do zdobienia wydmuchanych jajek oraz różne zabawki choinkowe, np. koszyczki, gwiazdki, aniołki i laleczki. W Radomiu organizowano też kursy wyrobu papierowych ozdób. Według Walewskiej słomiano-papierowe zabawki własnej roboty wyglądały na choince ładnie i swojsko, ale były pracochłonne i często nietrwałe[64]. W niektórych domach ziemiańskich szklane bombki nie były akceptowane także w późniejszych latach. W Tuwalczewie w Wielkopolsce pod koniec lat 30. XX w. bombek nie wieszano, „uważając je za mało gustowne i pachnące obcą kulturą”[65]. Także w Kątach u Czarnowskich pan domu nie lubił szklanych ozdób, więc robiono samemu zabawki choinkowe[66].

Ozdoby choinkowe z fabryki czekolady i cukrów A. Piasecki SA w Krakowie, 1932 r.
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Przedświąteczna sprzedaż ozdób choinkowych na Rynku Głównym w Krakowie, 1932 r.
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Kupowano także prezenty dla domowników, przede wszystkim dla dzieci. Rodzice najczęściej byli dobrze zorientowani, co ich pociechy chciałyby otrzymać. Dowiadywali się o tym na różne sposoby. U państwa Chrzanowskich, właścicieli majątku Moroczyn na Lubelszczyźnie, był zwyczaj wystawiania przez dzieci za okno listów do Aniołka (a przed 6 grudnia do św. Mikołaja), które następnie, gdy malcy usnęli, dorośli zabierali[67]. Jacek Jerzy Nieżychowski, wspominając Wigilię w Bogusławicach na Kujawach w 1938 r., także zauważył, że małe dzieci wykładały za okno listy do Gwiazdora[68]. Mali Morawscy z Małej Wsi nie pisali listów do św. Mikołaja (u nich przynoszącego prezenty pod choinkę), tylko swoje pragnienia odnośnie do prezentów wyjawiali rodzicom, którzy zaspokajali je „bardzo oszczędnie, bez rozrzutności”[69]. Maciej Rudziński zwrócił uwagę, że dzieci bardziej się cieszyły, jeśli Aniołek zechciał wysłuchać ich próśb i dostały coś, czego oczekiwały, niż z niespodzianek[70]. Niektórzy rodzice woleli jednak robić dzieciom – i nie tylko dzieciom – prezenty niespodzianki i sami je wymyślali. Marianna Jasiecka, żona właściciela majątku Polwica w Wielkopolsce, zapisała w swoim pamiętniku w 1892 r., że w ramach przygotowań do gwiazdki: „obmyśla się prezenty. Tyle osób należy obdarować, a ja nie lubię tracić pieniędzy na próżno. Kupuję rzeczy, które są coś warte, będą służyć dłużej, są ładne i w dobrym gatunku. Załatwienie każdej takiej sprawy czy zakupu wymaga sporo czasu, gdy się tak jak ja mieszka na wsi, z daleka od większego składu towarów. Upominki dla dzieci też wymagają przemyślanego wyboru. Pamiętam, że gdy miałam dziesięć lat [...] dostałam od gwiazdora – bardzo ładnie wykonaną a równocześnie kształcącą zabawkę. [...] Gdy byłam ostatnio w Poznaniu, chciałam koniecznie kupić dla moich dzieci podobną układankę. Niestety, nie znalazłam w składach podobnej zabawki. Oferowano mi różne zabawki mechaniczne, na przykład ptaki poruszające się w klatkach za naciśnięciem sprężyny, otwierające się bramy, tarcze piłujące drzewo, kujących kowali itp. Pomijając, że te sztuczne machinerie są kosztowne, wydaje mi się, iż taką zabawką dziecko musi się szybko znudzić. Moim zdaniem zabawka powinna mieć swój cel praktyczny, służyć do rozwijania myśli i zdobywania wiedzy. Z ładniejszych ale znanych od dawna zabawek widziałam w składach kolorowe piłki, obręcze i wolanty oraz różne łamigłówki. Parę takich łamigłówek nabyłam, a resztę zakupów postanowiłam odłożyć do następnego mego pobytu w Poznaniu. Kupcy mówili mi, że za parę dni spodziewają się nowych partii towarów. Słusznie, przecież gwiazdka już za pasem. O tyle ułatwiam sobie zawsze zakupy, że kupuję o ile możności stale w tych samych składach. Skutkiem tego właściciele traktują mnie jak stałą klientkę, informują mnie o nowych towarach, zostawiają to, co mi potrzebne, i nadskakują, kiedy pojawię się w Poznaniu dla dokonania sprawunków. [...] Rzecz oczywista, kupuję wyłącznie w składach należących do Polaków – tak samo postępują wszyscy Wielkopolanie. Jest nie do pomyślenia kupować w niemieckich składach, tam Polaka nie uświadczysz. [...] Mając do czynienia zawsze z tymi samymi i do tego renomowanymi interesami kupieckimi, mogę być pewna, iż otrzymuję towar wypróbowanej jakości, rzetelnej miary, skład zaś, w którym nabywam towar, gwarantuje mi jego wartość”[71].

W Białaczowie k. Opoczna u hrabiostwa Platerów w okresie dwudziestolecia międzywojennego dzieci otrzymywały praktyczne przedmioty lub mebelki wykonane przez stolarza z majątku[72]. Niektórzy rodzice w trosce o dobry gust swoich dzieci starali się eliminować brzydkie zabawki[73].

(...)

Przypisy

Przypisy – rozdział I

(...)

[39] I. Domańska-Kubiak, op. cit., s. 115.

[40] T. Chrzanowski, Ziemianie – pomiędzy rzeczywistością a wspomnieniem, w: Ziemianie. Pomiędzy rzeczywistością a wspomnieniem, wstęp J. Chrzanowski, oprac. A. Wolska, Kraków 1998, s. 17.

[41] J. Rozwadowski, op. cit., s. 60.

[42] A. z Belinów Kowalska, Nie żałuję niczego? Wspomnienia 1924–1998, Podkowa Leśna 1998, s. 15.

[43] H. Donimirska-Szyrmerowa, op. cit., s. 51; J. Mineyko, op. cit., s. 44.

[44] I. Domańska-Kubiak, op. cit., s. 115; J. Mineyko, op. cit., s. 44.

[45] J. Guttakowska, Wspomnienia, Ostrołęka 1990, s. 11.

[46] M. Grodzicka, Wśród polskich pól przed laty. Wspomnienia, Włocławek 2000, s. 69.

[47] Zob. I. Domańska-Kubiak, op. cit., s. 115.

[48] Na przykład w Spuszy u książąt Sapiehów „wszystkie ozdoby i łańcuchy robione były zawsze tylko w domu”; E. Sapieha, Tak było. Niedemokratyczne wspomnienia Eustachego Sapiehy, Warszawa 1999, s. 44.

[49] A. Branicka-Wolska, op. cit., s. 201; T. Broel-Plater, Wigilia rodziny Platerów w Białaczowie, „Biuletyn Ziemiański” 2002, R. VIII, nr 3/4, s. 2; J. Fedorowicz, J. Konopińska, op. cit., s. 83; D. Koral, Wydziedziczeni. Saga rodziny Nolkenów i Chaneckich, Warszawa 1997, s. 73; Z. Morawski, op. cit., s. 36; B. Podhorski, Wspomnienia i myśli, przepisała E. Podhorska, Warszawa 1985, rkps w zbiorach prywatnych, s. 130; J. z Morawskich Umiastowska, op. cit., s. 20; Relacja ustna Krystyny Konarskiej-Łosiowej w rozmowach z autorem w listopadzie 2001 r. (dalej: Rel. K. Konarska-Łosiowa); A. Rey Konstantowa Potocka, Przez góry, doliny... Wspomnienia, Łomianki 2011, s. 95; J. Woźniakowski, ze wspomnień szczęściarza, Kraków 2009, s. 25.

[50] D. Koral, op. cit., s. 73. U Czarnowskich we dworze w Kątach wieczorami zabawki na choinkę robili dorośli oraz dzieci (K., B., J., E. Czarnowscy, Wspomnienia rodzinne, „Wiadomości Ziemiańskie” 2007, nr 31, s. 25).

[51] A. Branicka-Wolska, op. cit., s. 201.

[52] T. Chrzanowski, Gwiazdka w bachorzych wspomnieniach, „Wiadomości Ziemiańskie” 2000, nr 4, s. 2–3. Wspomnienia Tadeusza Chrzanowskiego dotyczą lat 30. XX w.

[53] Relacja ustna Anny z Kobylańskich Pruszakowej w rozmowach z autorem w kwietniu 2001 r. (dalej: Rel. A. z Kobylańskich Pruszakowa).

[54] M. Rudziński, Osiecka gwiazdka, „Wiadomości Ziemiańskie” 2006, nr 28, s. 13.

[55] Podłaźniczka (zwana też m.in. podłaźnikiem) – stroik z gałęzi lub wierzchołka drzewa iglastego, przybrany jabłkami, orzechami, kolorowymi papierowymi ozdobami, wstążkami, światem itp. Zob. B. Ogrodowska, Święta polskie. Tradycja i obyczaj, Warszawa 1996, s. 24–26.

[56] Światy – przestrzenne ozdoby wykonywane z opłatka; zob. ibidem, s. 28–30.

[57] D. Koral, op. cit., s. 73.

[58] J. Radzymińska, Podróż do początku, Warszawa 1998, s. 159.

[59] A. z Belinów Kowalska, op. cit., s. 15.

[60] Z. Morawski, op. cit., s. 36.

[61] A. Branicka-Wolska, op. cit., s. 201; D. Koral, op. cit., s. 73; Z. Morawski, op. cit., s. 36; A. Rey Konstantowa Potocka, op. cit., s. 95; J. z Morawskich Umiastowska, op. cit., s. 20.

[62] J. z Morawskich Umiastowska, op. cit., s. 20.

[63] Z. Morawski, op. cit., s. 36.

[64] M. Walewska, Rok 1918. Wspomnienia, przyg. do druku E. Słodkowska, Warszawa 1998, s. 114–115.

[65] A. Laudowicz, Ostatnie święta we dworze, „Wiadomości Ziemiańskie” 2002, nr 12, s. 2.

[66] K., B., J., E. Czarnowscy, op. cit., s. 25.

[67] T. Chrzanowski, Gwiazdka..., s. 3.

[68] J.J. Nieżychowski, Wigilia w Bogusławicach, „Twój Styl” 1996, nr 12 (77), s. 242. Bogusławice były własnością Antoniego Dunina – stryja Jacka Jerzego Nieżychowskiego.

[69] Z. Morawski, op. cit., s. 35.

[70] M. Rudziński, op. cit., s. 14.

[71] J. Fedorowicz, J. Konopińska, op. cit., s. 80–82.

[72] T. Broel-Plater, op. cit., s. 2.

[73] M. z Grocholskich Hieronimowa Sobańska, Wspominki nikłe, Grodzisk Mazowiecki 2002 (dalej: M. Sobańska, op. cit.), s. 35.

(...)