Copyright © by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Menedżer Pionu Wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Katarzyna Kucharczuk

Redakcja: Monika Pujdak-Brzezinka

Korekta: Malwina Łozińska

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Panczakiewicz/PANKIEWICZ ART.DESIGN

Fotografia na okładce: Agencja East News/ADOC Photos

Wybór materiału ilustracyjnego: Barbara Chmielarska-Łoś, Przemysław Semczuk

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

ISBN: 978-83-7705-786-5 (ePub)

ISBN: 978-83-7705-787-2 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Fot. Agencja BEW: Ullstein Bild

Spis treści

Wirujące stoliki

Metal lżejszy od powietrza. Profesor Julian Ochorowicz (1850–1917)

Metapsychika nauką empiryczną

Spirytyści

Ruch wydawniczy

Wydrwigrosze i prestidigitatorzy

Metagnomia

Grafologia i jasnowidzenie

Panowie, tu jest sprawa kryminalna

Pismo nie kłamie. Rafael Hirsch Schermann (1879–1941)

Niekwestionowany fenomen z Warszawy. Stefan Ossowiecki (1877–1944)

Sabira Churamowicz

Duchy w Belwederze. Józef Piłsudski (1867–1935)

Rewelacje w świetle czerwonej lampki

Dziura w suficie

Lewitacje prestidigitatora

Komedia mediumiczna Stanisławy P.

Kariera króla oszustów. Jan Guzik (1876–1928)

Le roi de mediums contemporains. Teofil Modrzejewski vel Franek Kluski (1873–1943)

Wróżka z gór beskidzkich. Agnieszka Pilchowa (1888–1945)

W szponach sekty czcicieli szatana. Czesław Czyński vel Punar Bhawa (1858–1932)

Obrazy z zaświatów

Pochód burzy. Kazimierz Stabrowski (1869–1929)

Renesans astrologii

Zakończenie

Od autora

Słowniczek

Bibliografia

Wirujące stoliki

Pod zaborami praktyki okultystyczne na terenach należących dawniej do Polski były zakazane. Tak jak i w innych przejawach życia, najtrudniej było w zaborze rosyjskim. W salonach warszawskiej arystokracji o zjawach mówiono tylko szeptem. Natomiast największa swoboda panowała na terenie Austro-Węgier. Zapewne dlatego krakowski „Czas” był pierwszą gazetą, która informowała, że w Ameryce duchy zmarłych rozmawiają z żyjącymi za pośrednictwem stołów: Jak zaświadczają różne o tem sprawozdania, pukanie daje się słyszeć jakby wychodziło z wnętrza stołu.

Moda na komunikację z zaświatami dotarła także do Europy. Wszystkie niemieckie dzienniki donosiły o zagadkowych eksperymentach. Seanse spirytystyczne urządzano niemal wszędzie. W domach bogatych i biednych. W miastach i na wsi. Stoły, wprawiane w ruch jakąś nieznaną siłą, podskakiwały, stukały nogami, kręciły się, a nawet unosiły w powietrzu. Zdarzało się też, że wystukiwały odpowiedzi na zadawane im pytania. Często bywało i tak, że stołowe harce kończyły się łamaniem nóg. Z tego akurat najbardziej cieszyli się stolarze.

Zainteresowanie doniesieniami „Czasu” o wirujących stolikach było duże. Artykuł z 14 kwietnia 1853 roku zainspirował profesora Antoniego Sławikowskiego, szanowanego okulistę, wykładowcę Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sławikowski sprosił do siebie grono znamienitych gości, uczonych akademickich wraz z żonami i osoby z towarzystwa.

Atmosfera w mieszkaniu państwa Sławikowskich była wesoła, a wszelkie próby wprawienia w ruch stołu w salonie spełzły na niczym. Śmiechu było przy tym co niemiara, więc goście i tak wybornie się bawili. Ale w towarzystwie nie brakowało naukowców, którym nie wystarczyły salonowe igraszki.

Około piątej po południu trochę dla żartu, a trochę z chęci przeprowadzenia eksperymentu fizyk, profesor Stefan Kuczyński, poprosił kilka osób do mniejszego pokoju. Przy owalnym orzechowym stole zasiedli żona gospodarza, pani Sławikowska, dwie panienki, córki znanego krakowskiego księgarza Józefa Czecha, oraz dwaj profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego: chemik Emilian Czyrniański i dziekan wydziału prawa Edward Fierich. Zebrani położyli dłonie na blacie w taki sposób, że ich małe palce się stykały. Stworzyli zatem zamknięty krąg.

XIX-wieczne fotografie z seansów spirytystycznych są niezwykłą rzadkością. Medjum Eusapia Palladino była częstym gościem w domu astronoma i spirytysty Camille'a Flammariona (Paryż, 28 listopada 1898 roku)

Fot. Agencja Forum: The Granger Collection

Po dziesięciu minutach Kuczyński poczuł powiew powietrza idący od pleców do dłoni, a później ciepło wypełniające jego ręce. Doszło do tego delikatne drżenie mięśni. Słabe początkowo ciepło i drżenie stały się wyraźne. Raz nasilały się, a raz słabły. Inni uczestnicy także poczuli podobne objawy i szeptem poczęli wymieniać uwagi. Minęło kolejne piętnaście minut, po których stół drgnął. Jedna z jego nóg z głośnym trzaskiem przesunęła się o cal.

Na następne trzaski dobywające się z wnętrza mebla nie trzeba było długo czekać. Ruszyły też pozostałe nogi. Blat drżał, a wraz z nim ręce zebranych. Sprawiał wrażenie, jakby stół chciał się oderwać od nóg i napierał, by wykonać obrót. Co zresztą z wolna następowało. Wreszcie, po pięciu kwadransach od rozpoczęcia seansu, stół z dużą siłą ruszył do obrotu. Towarzystwo poderwało się z krzeseł, ale kręgu nie przerwano. Stół obracał się, a wraz z nim i zaskoczeni goście.

Ruch zrobił się tak wielki, że do pokoju wbiegła reszta towarzystwa. Wszyscy patrzyli na zadziwiające przedstawienie. Stół zdawał się tańczyć, a jeden z obserwatorów wykrzyknął, że obraca się, stojąc tylko na jednej nodze.

Pokój był wąski i przy tych obrotach stół zepchnął jednego z panów na sofę, która go zatrzymała. Nogi zaczęły trzeszczeć i jeszcze chwila – a połamałyby się. Ale odepchnięty nogą mebel uwolnił mężczyznę i na powrót ruszył w swój taniec. Po kolejnych trzech pełnych obrotach jedna z nóg pękła w końcu, a koło zostało przerwane. Taniec ustał, a uczestnicy, nie mogąc opanować emocji, opadli na krzesła.

Trzy dni później „Czas” zamieścił list profesora Kuczyńskiego, który opisał całe zdarzenie. Nie miał wątpliwości, że nie było w tym żadnych sztuczek ani manipulacji. Relację z eksperymentu potwierdzili także pozostali goście, których tytuły naukowe ponad wszelką wątpliwość wykluczały to, że mogło dojść do cyrkowej sztuki.

Ale jeszcze zanim list Kuczyńskiego ukazał się w gazecie, wieść o sensacyjnym tańcu stołu obiegła pocztą pantoflową cały Kraków. Już następnego dnia w mieście mówiono niemal wyłącznie o tym, co stało się w domu profesora Sławikowskiego. Następne próby podjęto natychmiast. W dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna” pisano:

Nie ma tak małego zebrania, gdzieby niepróbowano ciekawego eksperymentu, który tyle robi w Ameryce i Niemczech hałasu. Wczoraj, o jednej prawie godzinie, wzięto się do doświadczeń w obu resursach tutejszych. W starej resursie experyment niepowiódł się wcale, czy dlatego, że stara i niedość posiada w sobie owego tajemniczego fluidu, tego nie wiemy, zgoła że stolik stał nieporuszony jak za dobrych czasów, gdy tymczasem w powszechnej resursie wybrany do tańca stół okrągły tak się rozhulał, że aż nogę złamał. Podobnie stać się miało na zebraniu w pewnym prywatnym domu. Biedne stołowe nogi!

Wydawca „Czasu” natychmiast zauważył, że sensacyjne doniesienia są doskonałym sposobem na podwyższenie sprzedaży. O stole pisano: I my więc otwieramy dla niego stałą rubrykę w Kronice naszej i nieomieszkamy sumiennie zawiadomiać czytelników naszych, o postępach stołów i stolików w sztuce choreograficznej. Choć nie zawsze publikowano w niej wiadomości prawdziwe, to i tak przyciągały uwagę czytelników.

Na temat stolikowych harców zaczęły się nawet ukazywać broszury i książki. Sprawę począł badać pijar ksiądz Adam Jakubowski. Po wnikliwym przyjrzeniu się zjawiskom utworzył teorię „płynu sił” uzależnionego od woli ludzkiej. Jego zdaniem w stolikach nie było duchów, a ich ruch był zjawiskiem takim samym jak marzenia senne, przeczucia czy rzekome wizje przyszłości.

Kolejne seanse urządzane w domu państwa Sławikowskich potwierdziły przypuszczenia księdza Jakubowskiego, że stół sam w sobie mocy nie ma. Szybko zauważono, że zjawiska zachodzą, gdy w kręgu zasiada Maria Czechówna, jedna z panien biorąca udział w udanym eksperymencie u doktora Sławikowskiego. Prędko okrzyknięto ją pierwszym krakowskim, a nawet pierwszym polskim medium. Pisano o niej w gazetach, dowodząc, że jest bogata w „płyn magnetyczny”, który nie tylko wprowadza w pląsy ciężkie stoły, lecz także „przestawia z miejsca na miejsce ciężką żelazną kasę, napełnioną kruszcem”.

Panna Czechówna zaczęła więc seansować w towarzystwie, przestawiając biblioteki pełne książek, kręcąc stołami i odsuwając lustra. A łamy „Czasu” zapełniły się doniesieniami z kolejnych stolikowych posiedzeń. Nie na długo jednak. W grudniu 1853 roku rubrykę potocznie nazywaną „stolikową” zamknięto. Stało się to z powodu protestów hierarchii kościelnej, która od początku dopatrywała się w tym udziału mocy nieczystych, a niewątpliwie samego diabła.

Stolikowego szaleństwa nie dało się jednak zatrzymać. Po Krakowie przyszła kolej na Lwów. I tu w towarzystwie rozpoczęto eksperymentować ze stołami. Jedni wierzyli, że są one medium, czyli pośrednikiem pomiędzy światem umarłych i żywych, a inni drwili. Tak jak Jan Dobrzański, wydawca lwowskich „Nowin”, który ogłosił, że wynalazł nowy rodzaj stołu. Podczas seansu położył na blacie tabakierę, a stolik miał kichnąć.

W Warszawie, która przez lata uzurpowała sobie prawo pierwszeństwa, dowodząc tego, że to w okupowanej stolicy odkryto sensacyjną właściwość stołów, nowe zjawiska nazwano „stołomancją”.

Przy stolikach zasiedli poeci. Zygmunt Krasiński uczestniczył w seansach w Pałacu Ordynackim w Warszawie, a po wyjeździe do Paryża począł spotykać się ze słynnym medium Danielem Dunglasem Home. Ten jednak uciekał przed nim, bo Krasiński uznał go za antychrysta i próbował nawracać. W listach pisał: Przekonałem się, że kształt objawów tych, które istotnie z zaświatów pochodzą – lichy.

Tak widział seans spirytystyczny Grzegorz Rabinowicz. Litografia ukazała się w „Kuryerze Metapsychicznym”, 12 sierpnia 1930 roku

Fot. Reprodukcje autora

Do stolika zasiadał także Adam Mickiewicz, co wzbudziło oburzenie Andrzeja Towiańskiego, który pisał: To wszystko płynie z ciekawości dowiedzenia się, co się tam w piekle dzieje. Podobnie uważał Antoni Odyniec, który w wierszu Szatańskie zakusy zgromił stolikowe seanse. Natomiast Władysław Syrokomla i Józef Ignacy Kraszewski podchodzili do sprawy z humorem.

Stoły wciąż zwracały uwagę Kościoła. Księża grzmieli z ambony, strasząc diabłem. A ksiądz Piotr Semeneńko, założyciel i generał Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego w Rzymie, odesłał amatorów stołowych posiedzeń „na dno piekła”.

Udział szatana został jednak szybko wykluczony. Tak samo jak popularne teorie tłumaczące ruch stolików elektrycznością, magnetyzmem, a nawet fluidem nerwowym człowieka lub jego siłą psychiczną. Najwięcej było jednak osób przekonanych o tym, że to duchy osób zmarłych przemawiają przez stoły, pragnąc skomunikować się z żyjącymi.

Allan Kardec (właśc.Hippolyte Léon Denizard Rivail) jako pierwszy podjął się badań poltergeistów – duchów hałasujących (od niem. polten – hałasować, tłuc się i Geist – duch)

Fot. Agencja Forum: Rue des Archives/Taillandier

Włoszka Eusapia Palladino była jednym z najpopularniejszych mediów. Po prawej prawdopodobnie polski uczony Julian Ochorowicz

Fot. Agencja Forum: Rues des Archives/Collection RDA

Rozwiązaniem zagadki niewytłumaczalnych zjawisk zajęli się twórca teorii hipnotyzmu James Briard, fizjolog Carpenter oraz fizyk Michael Faraday. Wszyscy trzej doszli niezależnie od siebie do podobnych wniosków. W ruchu stołów nie było żadnej siły nadprzyrodzonej. Carpenter opracował raport naukowy już w roku 1852, a więc zanim doszło do wydarzeń w mieszkaniu profesora Sławikowskiego. Stwierdził w nim, że dziwne zachowanie stołów powodują niezależne od woli ruchy i skurcze mięśni, nazwane przez niego ideomotorycznymi.

Tego samego zdania był Briard. Według niego to sami uczestnicy seansów, oczekując na ukazanie się zjawisk, mimowolnie powodowali drobne ruchy, a po ich wystąpieniu tylko je nasilali. Faraday zaś wykluczył udział magnetyzmu i elektryczności. Za pomocą prostych przyrządów stwierdził to samo, co Carpenter. Za ruch stołu odpowiadały mimowolne ruchy ludzkich mięśni.

W Polsce nikt nie zawracał sobie głowy naukowym tłumaczeniem zjawisk. Jedni z nich szydzili, inni wierzyli w nadprzyrodzony charakter. Jednocześnie wciąż docierały wieści zza oceanu, gdzie „stołomancja” przybrała już formę religii nazwanej spirytyzmem. Jej twórcą był francuski naukowiec Allan Kardec, a właściwie Hipolit Rivail.

(...)