ARMIA BRYTYJSKA

1919-1945

Mojemu Ojcu

i pamięci Matki

David French

ARMIA BRYTYJSKA

1919-1945

A WOJNA Z NIEMCAMI

przekład

Radosław Madejski

Tytuł oryginału:

Raising Churchill’s Army: The British Army and the War against Germany 1919-1945

Copyright © David French 2000

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2014

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2014

Raising Churchill’s Army: The British Army and the War against Germany 1919-1945 was originally published in English in 2000. This translation is published by arrangement with Oxford University Press

Redakcja merytoryczna: Roman Sidorski

Redakcja i korekta: Magdalena Owczarzak

Projekt okładki: Dawid Czarczyński

Opracowanie grafik: Luiza Philips

Mapy wykonał Mariusz Mamet

Fotografie: ze zbiorów własnych wydawnictwa

Fotografia na okładce: Żołnierze brytyjscy podczas operacji Overlord, czerwiec 1944 roku

Wydanie elektroniczne 2014

ISBN 978-83-7976-202-6

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853 99 10

fax: 61 853 80 75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

PODZIĘKOWANIA

W trakcie pracy nad tą książką zaciągnąłem ogromny dług intelektualny. Do osób, którym jestem szczególnie zobowiązany, należą: pan Jeremy Barnett, pani Christine Bielecki, dr John Bourne, profesor David Edgerton, profesor John Ferris, dr Tim Harrison-Place, dr Paul Harris, dr Stephen Hart, dr Brian Holden Reid, podpułkownik Philip Pratley, dr Gary Sheffield i pan Keith Simpson, którzy podzielili się ze mną swoją wiedzą, sugerując źródła oraz kierunek badań, a także zapewnili mi dostęp do materiałów. Pracownicy Imperial War Museum, Public Record Office oraz Liddell Hart Centre for Military Archives przy King’s College w Londynie udzielili mi wszelkiej możliwej pomocy, sprawiając, że korzystanie z ich zbiorów było dla mnie przyjemnością. Profesor Keith Neilson po raz kolejny uczynił mnie swoim dłużnikiem, poświęcając mnóstwo czasu i uwagi na przeczytanie moich szkiców i wspierając mnie licznymi sugestiami. Nikt z wyżej wymienionych nie ponosi odpowiedzialności za to, co zawiera niniejsza książka, ale jestem im wszystkim wdzięczny. Wyłącznie ja odpowiadam za wszelkie błędy rzeczowe oraz interpretacyjne. Jestem również niezmiernie wdzięczny moim redaktorom z Oxford University Press, Tony’emu Morrisowi i Ruth Parr, a także ich współpracownikom, za cierpliwość i wsparcie.

Następujące osoby i instytucje udzieliły mi pozwolenia na zacytowanie materiałów, do których posiadają prawa autorskie: pani G.H.C. Abram, wielebny Hugh Temple Bone, pan Victor Bonham-Carter, pracownicy naukowi Churchill College w Cambridge, pan E.A. Codling, sir R. Dunn, pani N.R. Edwards, pan Tom Flanagan, pan Ronald Gladman, podpułkownik E.L. Jones, panna Rosemary Lewin, pani Patricia Lothian, kuratorzy Liddell Hart Centre for Military Archives przy King’s College w Londynie, wydział dokumentów i wydział zapisów dźwiękowych w Imperial War Museum oraz Montgomery Collections Committee of the Trustees; pan Leon Waller. Materiały objęte prawami Korony ukazują się za pozwoleniem Inspektora Her Majesty’s Stationary Office. Pomimo usilnych starań, nie zdołałem nawiązać kontaktu z posiadaczami praw do zapisków sierżanta E.P. Dangera. Chciałbym ich przeprosić, jak również wszystkich, których prawa nieumyślnie naruszyłem.

Proces tworzenia niniejszej książki był o wiele łatwiejszy dzięki temu, że otrzymałem indywidualne stypendium badawcze od British Academy. Pragnę podziękować British Academy za to wsparcie. Książkę tę dedykuję ojcu i pamięci matki.

David French

University College, London

14 września 1999

WSTĘP

Przez pierwsze dwa lata II wojny światowej brytyjscy politycy i generałowie mogli się usprawiedliwiać, że pasmo klęsk, jakie ich armia poniosła w Norwegii, Francji, Grecji i Afryce Północnej jest efektem nieprzygotowania Wielkiej Brytanii do wojny, która zaczęła się we wrześniu 1939 roku. Jednak pod koniec 1941 roku takie wytłumaczenie stało się zbyt oklepane i wielu z nich zaczęło się zastanawiać, czy armii nie dolega coś poważniejszego. Żywili oni poważne wątpliwości co do morale żołnierzy oraz zawodowych kompetencji oficerów, którzy dowodzili nimi na polach bitew. We wrześniu 1941 roku Churchill, rozważając możliwość desantu w Europie Zachodniej, stwierdził, że „mogłoby to doprowadzić tylko do jednego. Ministerstwo Wojny nie wywiązałoby się należycie z tego zadania; byłoby to naprawdę nieuczciwe popychać je do konfrontacji z niemieckim doświadczeniem organizacyjnym i zapleczem. Nie mieli ani środków, ani rozpoznania”[1]. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego sir Alan Brooke zapisał w swoim dzienniku pod datą 2 lutego 1942 roku: „Jak zwykle bardzo nieprzyjemne uwagi ze strony naszych ministrów dotyczą porażek naszych wojsk. Jako że wycofaliśmy się na wyspę Singapur, oddając lotniska, ponadto jesteśmy zmuszani do odwrotu w Libii, wiele miałem do wyjaśnienia”[2]. Cztery miesiące później Churchill nazwał kapitulację Tobruku hańbą, która źle świadczyła o morale brytyjskiej armii[3]. Jeszcze w czerwcu 1944 roku wciąż był skłonny raczyć swoich generałów zjadliwą krytyką[4]. Chociaż Brooke zawzięcie bronił swoich podwładnych przed zarzutami premiera, osobiście podzielał niektóre z jego zastrzeżeń. Uważał, że przyczyną niezadowalającej postawy armii były masowe straty na froncie zachodnim podczas I wojny światowej, wskutek których zginęli najlepsi dowódcy. Innym powodem była jego zdaniem dekadencja, która szerzyła się w kraju. Całymi godzinami wertował rejestr korpusu oficerskiego w poszukiwaniu odpowiednich dowódców dywizji. W lipcu 1942 roku, w najbardziej niepomyślnym dla armii okresie, napisał do Archibalda Wavella, naczelnego dowódcy sił zbrojnych (Commander-in-Chief) w Indiach:

Zgadzam się z panem, że nie jesteśmy już tak twardzi, jak w czasie poprzedniej wojny. Zbyt wiele jest w tym kraju wygód, zasad bezpieczeństwa, znaków ostrzegawczych itd. Chodzi nam jedynie o to, by zabiegać o własny komfort i unikać jakichkolwiek obrażeń[5].

Wavell przyznał mu rację, przypisując winę w głównej mierze postępującej demoralizacji społeczeństwa[6].

Po zakończeniu wojny większość wyższych rangą dowódców polowych starała się w swoich wspomnieniach ograniczyć lub całkowicie pominąć ocenę poziomu morale swoich żołnierzy, aczkolwiek niektórzy z nich byli mniej powściągliwi w krytycznych uwagach pod adresem swoich kolegów generałów. Na przykład pierwsze znaczące opracowanie na temat kampanii w Europie Zachodniej zostało napisane w 1946 roku pod kierunkiem Montgomery’ego przez jego podwładnego, generała majora Davida Belchema. Nie zawierało ono najmniejszej wzmianki o tym, że występowały jakiekolwiek problemy z morale, wyszkoleniem i wyposażeniem 21. Grupy Armii[7]. Montgomery oraz jego szef sztabu, generał major sir Freddie de Guingand, zachowali w swoich wspomnieniach taką samą powściągliwość. Pierwszy z nich twierdził, że pod względem morale „żołnierz brytyjski zawsze przoduje”[8]. Oficjalny kronikarz operacji w Normandii, major L.F. Ellis, daje do zrozumienia, że niektóre jednostki i formacje walczyły lepiej od innych. Jednak swoje pomnikowe dzieło kończy pochlebną oceną armii Montgomery’ego, twierdząc, że jej wyczyny „dają niewiele podstaw do krytyki”[9].

Książka Ellisa została wydana w 1962 roku. Nie spotkała się z powszechną aprobatą. Jeden z krytyków nieoficjalnie stwierdził, że opracowanie pomija niewygodne epizody, które nie świadczyłyby zbyt dobrze o pewnych osobach lub jednostkach, oraz że „prawda została zatarta przez szacunek do podlegających Monty’emu dowódców”[10]. Istniała już bardziej krytyczna szkoła historyczna, która nabierała rozpędu. To ona zaczynała odgrywać dominującą rolę w historiografii brytyjskiej armii w okresie II wojny światowej. W 1952 roku korespondent wojenny Chester Wilmot, który podczas kampanii w Europie Zachodniej pracował dla BBC, opublikował cieszące się wielką popularnością opracowanie The Struggle for Europe, ujawniając w nim szereg wyraźnych mankamentów sił zbrojnych. Należały do nich niezdolność Brytyjczyków do wykorzystania udanych ataków, często niski poziom morale, skłonność do prowadzenia walki na odległość, korzystanie z przytłaczającego wsparcia lotniczego i artyleryjskiego oraz unikanie bezpośrednich starć z wrogiem[11]. Argumenty Wilmota stały się podstawą najbardziej krytycznych ocen na temat wartości bojowej brytyjskiej armii w wojnie przeciwko Niemcom i Włochom. Wielu badaczy, jak sir Basil Liddell Hart w swej książce The Other Side of the Hill, zestawiało rzekomą doskonałość taktyki, jaką armia niemiecka wykazywała się nie tylko w Normandii, ale podczas całej wojny, z nieudolnością Brytyjczyków. W szczególności zwracali oni uwagę na nieustanne trudności, jakie armia brytyjska napotykała, stosując taktykę połączonych broni, oraz wysnuli wniosek, że Brytyjczycy odnosili zwycięstwa jedynie wtedy, gdy posiadali miażdżącą przewagę[12].

Dla uzasadnienia tych ewidentnych niedociągnięć wymieniano zarówno czynniki natury strategicznej, jak i społecznej. Armia była owocem swego rodzimego społeczeństwa. Padła ofiarą polityków, którzy starając się uniknąć rozlewu krwi na tak ogromną skalę jak podczas I wojny światowej, ograniczali jej fundusze i swoimi zarządzeniami sprowadzili ją do roli kolonialnych sił policyjnych. Armia nie mogła prowadzić udanych operacji z użyciem połączonych broni, ponieważ nie posiadała takiej doktryny wojennej, nie zadbała o stosowne wyszkolenia i stanowiła produkt struktury społecznej opartej na brytyjskim systemie klasowym. Szeregowi żołnierze byli zbyt słabo wykształceni, by myśleć samodzielnie na polu bitwy. Nie można było tak wyszkolić dowódców niższych rangą, by przejawiali inicjatywę, gdyż byłoby to „sprzeczne z całym hierarchicznym i klasowym systemem obowiązującym w armii brytyjskiej”[13]. W rezultacie, jak twierdzili badacze, wielu jednostkom brytyjskim brakowało dostatecznej zdolności manewrowania i nie potrafiły dorównać swoim niemieckim przeciwnikom pod względem zdolności przystosowania i przedsiębiorczości. Oficerowie średniego szczebla na poziomie brygady i batalionu nie byli w stanie przedsięwziąć żadnej akcji prócz zaplanowanego natarcia. Zawodowy korpus oficerski okresu międzywojennego, który zdominował wyższe kadry dowódcze w latach 1939-1945, zrzeszał kilku ludzi poważnie traktujących swoją profesję, lecz zbyt wielu z nich postrzegało służbę wojskową jako atrakcyjną rozrywkę i szukało w armii schronienia przed uprzemysłowionym światem. Ignorowali oni wpływ postępu technicznego na sposób prowadzenia wojny. Było dla nich nie do pomyślenia, aby dowódcy kawalerii mieli się przesiąść do czołgów, ponieważ ani nie darzyli oni maszyn sympatią, ani nie mieli pojęcia, jak należy je wykorzystać[14]. Oficerowie, którzy wspięli się na szczyt hierarchii wojskowej, zawdzięczali to raczej swojej pozycji społecznej, aniżeli kompetencjom zawodowym. Inteligencja i ambicja nie cieszyły się tak wielkim poważaniem, jak dobre maniery, odwaga i rycerskość. Byli emocjonalnie przywiązani do systemu pułkowego, który wprawdzie podtrzymywał wysokie morale, jednak prowadził również do niebezpiecznej ciasnoty myślenia, i między innymi dlatego współdziałanie różnych rodzajów wojsk na polu walki było tak trudne. W efekcie, zdaniem wielu historyków, ilekroć Brytyjczycy lub Amerykanie „napotykali niemieckie siły o zbliżonej liczebności, Niemcy wygrywali[15]. Jak twierdzi amerykański historyk, pułkownik Trevor N. Dupuy, armia niemiecka „pod względem skuteczności w działaniach lądowych miała dwudziestoprocentową przewagę nad aliantami”[16]. Jego spostrzeżenia, oparte pozornie na szeroko zakrojonej analizie statystycznej, stały się podstawą wielu poczytnych opracowań[17]. Historycy, którym pozostało wyjaśnić, dlaczego Brytyjczycy i Amerykanie ostatecznie zwyciężyli na froncie zachodnim, nie mieli innego uzasadnienia poza faktem, że ich wojska posiadały miażdżącą przewagę nad przeciwnikiem. Począwszy od ostatnich miesięcy 1942 roku aż do końca wojny armia brytyjska zaczęła w końcu odnosić sukcesy, gdyż powróciła do metod z 1918 roku, które stosowała w połączeniu z „brutalną siłą”. Niniejsza książka sugeruje, że chociaż takie wyjaśnienie przyczyn ograniczonej sprawności bojowej, jaka cechowała armię brytyjską, nie mija się z prawdą, jest pod pewnymi względami powierzchowne, niepełne i oparte na niedokładnej analizie dostępnych źródeł. Książka ta ma na celu zapewnić bardziej rozległe i lepiej udokumentowane spojrzenie na okoliczności, które sprawiły, że Wielka Brytania prowadziła wojnę z Niemcami w taki a nie inny sposób.

Na korzyść Wilmota przemawia fakt, iż był on naocznym świadkiem wielu wydarzeń, które opisał. Niemniej podstawą dużej części jego krytycznych komentarzy na temat sprawności bojowej Brytyjczyków były oceny niemieckich jeńców oraz powojenne raporty z przesłuchań wziętych do niewoli wysokich rangą oficerów nieprzyjacielskiej armii. Na przykład przytacza on bez zastrzeżeń opinię autorstwa generała Bayerleina, dowódcy dywizji Panzer Lehr, który twierdził, że brytyjska piechota rzadko wykorzystywała włamania w linie przeciwnika, a morale żołnierzy było z reguły kiepskie i zamiast angażować się w bezpośrednie starcia z wrogiem, woleli raczej polegać na wsparciu artylerii oraz lotnictwa[18]. Inni historycy poszli w jego ślady, gdyż w niemieckich raportach nietrudno znaleźć krytyczne uwagi na temat morale i sprawności bojowej Brytyjczyków[19]. Co się tyczy sztuki operacyjnej, w październiku 1941 roku Niemcy wyrazili opinię, że „w działaniach na szeroką skalę dowództwo Anglików jest opieszałe i nieudolne”[20]. Po operacji „Crusader” w Afryce Północnej, która miała miejsce w listopadzie i grudniu 1941 roku, oficerowie Panzer Gruppe Afrika stwierdzili, że:

[Brytyjczycy] nie czynili prawie żadnych odstępstw od nieporadnej i schematycznej taktyki. Rozkazy były mało elastyczne i bardzo drobiazgowe. Skutkiem tego dowództwo na średnim i niższym szczeblu miało ograniczoną swobodę działania, a na wyższym zazwyczaj powoli przystosowywało się do zmian, jakie zachodziły w trakcie walk[21].

Dowódcy VIII Armii pogwałcili jedną z fundamentalnych zasad sztuki wojennej, nie koncentrując swoich sił w decydującym miejscu. Po upadku twierdzy Tobruk w czerwcu 1942 roku w raporcie Afrika Korps pojawia się stwierdzenie, że „powolność i nieporadność [VIII Armii], brak inicjatywy oraz elastyczności, który zaobserwowaliśmy, jak dotąd nie uległ zmianie. Nie wprowadzono żadnych poprawek w zakresie planowania taktycznego, kiedy sytuacja na polu bitwy przybrała niespodziewany obrót”[22]. Dwa lata później, jak stwierdził generał Leo Geyr von Schweppenburg, który do początku lipca 1944 roku dowodził Panzer Gruppe West, „dowództwo wojsk brytyjskich w Normandii działało powolnie i schematycznie”[23]. Ataki, które przeprowadzano wyłącznie po gruntownym rozpoznaniu, poprzedzał intensywny ostrzał artyleryjski[24]. Brytyjczycy „starali się rozbić siły przeciwnika przy użyciu ciężkiej broni i zająć teren bez konieczności prowadzenia bezpośredniej walki, co pozwalało im uniknąć dużych strat”[25]. Niemcy krytykowali Brytyjczyków również za to, że nie potrafili wykorzystać swoich początkowych sukcesów. Erich Diestel, dowódca 346. Dywizji Piechoty, która 8 czerwca zaczęła wkraczać do Normandii, jako jeden z wielu niemieckich generałów twierdził, że:

brytyjskie operacje były zbyt skrupulatnie zaplanowane i brakowało im oryginalności pozwalającej na uzyskanie pełnej przewagi nad całkowicie pokonanym przeciwnikiem. Alianci nie podążali za ciosem, aby szybko wykorzystać sprzyjającą sytuację. W szczególności miało to miejsce w nocy, kiedy po mistrzowsko przeprowadzonym natarciu wojska zatrzymywały się, aby poczynić przygotowania do następnego dnia[26].

Operacje przy użyciu połączonych broni były zdaniem Niemców nieudolne albo wręcz nie miały miejsca. W 1942 roku oficerowie Afrika Korps zauważyli, że poza nielicznymi wyjątkami „nie dochodziło do ścisłego współdziałania piechoty i jednostek opancerzonych; czołgi posuwały się zdecydowanie zbyt wolno, by wykorzystać sukcesy piechoty przewożonej [lorried infantry]”[27]. Z wielu niemieckich raportów wynika, że brytyjscy dowódcy niższego szczebla byli ospali, pozbawieni inicjatywy i nieudolni pod względem taktycznym, czego przyczyną był, zdaniem Niemców, brak odpowiedniego wyszkolenia[28]. Niemcy wytykali Brytyjczykom, że w 1944 roku pod Anzio nacierali w spacerowym tempie i nie wykorzystali ukształtowania terenu, które mogło posłużyć im za osłonę. W lipcu 1944 roku dowódca 304. Pułku Grenadierów Pancernych działającego w Normandii stwierdził, że „co do brytyjskiej piechoty jest rzeczą wiadomą, że jej patrole nie wykazują się zbytnią wprawą w podchodzeniu do przeciwnika, toteż można je dopuścić na bliską odległość i wystrzelać”[29].

Niemcy wiązali niepowodzenia w kontynuowaniu uderzeń z niskim morale. Raporty wywiadu niemieckiego wspominają o załogach brytyjskich czołgów, które wycofywały się napotkawszy najlżejszy opór ze strony przeciwnika[30]. Również dowódca 276. Dywizji Piechoty utrzymywał, że „żołnierz angielskiej piechoty z pewnością nie jest bohaterem. Pod ostrzałem pozostaje za osłoną albo przystępuje do odwrotu. Zachowuje się tak nawet wtedy, gdy jego czołgi wyjdą na pierwszą linię”[31]. Taką opinię podzielali inni niemieccy oficerowie. Oficer wywiadu z LXXXIX Korpusu Armijnego tak oto oceniał piesze oddziały 7. Dywizji Pancernej: „Żołnierz piechoty uchodzi w oczach naszych ludzi za przeciętnego. Jest skłonny do walki, jeżeli otrzyma wsparcie czołgów i artylerii, w przeciwnym razie podaje tyły”[32]. Pozbawiona wsparcia artyleryjskiego brytyjska piechota zaatakowana przez przeciwnika była gotowa poddać się lub uciekać. Po dwóch tygodniach działań wojennych oficerowie Panzer Lehr krytykowali Brytyjczyków szczególnie za to, że poprzestają na osiągnięciu zaplanowanych celów, zamiast przeć naprzód, by wykorzystać przewagę nad pokonanym wrogiem, oraz wyrażali opinię, że „Najlepiej atakować Anglików, którzy są bardzo nieodporni w starciach na krótkim dystansie i podczas manewrów okrążających, w chwili ich największej słabości – to znaczy, kiedy muszą walczyć bez wsparcia artyleryjskiego”[33].

Jak utrzymywali Niemcy, jedynym powodem, dla którego od października 1942 roku Brytyjczycy wygrywali z nimi regularnie, była miażdżąca przewaga uzbrojenia. Grenadier Hubert Wallner z 987. Pułku Grenadierów Pancernych napisał w swoim dzienniku pod datą 23 lipca 1944 roku: „Obawiamy się jedynie czołgów i artylerii [nieprzyjaciela], którymi dysponuje w dużych ilościach. Piechota nie jest aż tak groźna”[34]. W opinii generała von Eberbacha, który po Schweppenburgu przejął dowództwo nad Panzer Gruppe West, dzięki przewadze alianckich sił lotniczych Brytyjczycy mieli w ciągu dnia nieograniczone pole manewru, zaś Niemcy musieli ograniczyć swoje ruchy do kilku godzin krótkich letnich nocy, w wyniku czego byli pozbawieni zaopatrzenia i ponosili ogromne straty na skutek ataków z powietrza[35]. Zdaniem von Schweppenburga „brytyjskie dowództwo sprawiało wrażenie, jak gdyby dążyło do wyniszczenia sił przeciwnika za pomocą przewagi materiałowej. W taki sposób Montgomery przestrzegał zasad szkoły brytyjskiej”[36].

Zanim jednak przystąpimy do naszej oceny, musimy wziąć pod uwagę cztery zastrzeżenia. Obraz nieudolności armii brytyjskiej został zakwestionowany przez obserwatorów, mających doświadczenie w walce z Niemcami na lądzie. Sydney Jary, który dowodził plutonem piechoty od sierpnia 1944 do maja 1945 roku podczas walk w Europie Zachodniej, napisał w 1987 roku, że:

Na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat wielu młodszych historyków wojskowości zaczęło przejawiać tendencję do wychwalania zdolności bojowej Wehrmachtu, jednocześnie umniejszając zasługi naszej armii, zwłaszcza wojsk pancernych i piechoty. Takie poglądy wprawiły mnie w osłupienie, gdyż są sprzeczne z tym, czego sam naocznie doświadczyłem. Żołnierze mojego 18. plutonu byli lepsi od tych, z którymi kiedykolwiek walczyliśmy. Podobnie Kompania „D” i cały 4. Batalion pułku piechoty Somerset Light Infantry. Trzeba przyznać, że był to dobry batalion, aczkolwiek trudno mi uwierzyć, że był niepowtarzalny[37].

Po drugie, dzieło pułkownika Dupuya wzbudziło ożywioną i krytyczną reakcję, która w szczególności dotyczyła jego metodologii. Jeden z krytyków zarzucił mu, że stosuje zmanipulowane dowody i nagina wnioski na korzyść armii niemieckiej, opisując te starcia, w których jedne z najlepszych jednostek Wehrmachtu walczyły z przeciętnymi oddziałami armii amerykańskiej[38]. Podobne zastrzeżenia można odnieść do jego opinii na temat armii brytyjskiej. Trzon jego wniosków opiera się na analizie osiemdziesięciu akcji zbrojnych przeprowadzonych na terenie Europy przez oddziały amerykańskie lub brytyjskie pomiędzy wrześniem 1943 a grudniem 1944 roku. Jednak całość tego materiału źródłowego jest mocno skoncentrowana wokół kampanii włoskiej. Sześćdziesiąt spośród osiemdziesięciu starć miało miejsce we Włoszech. Tylko w dwudziestu sześciu z nich brały udział oddziały brytyjskie, z czego wszystkie rozegrały się na froncie włoskim między wrześniem 1943 a czerwcem 1944 roku. Żadne z tych walk, czy to z udziałem Brytyjczyków, czy Amerykanów, nie były toczone w Normandii.

Wykorzystane przez Dupuya przykłady oddziałów brytyjskich są niesłychanie ubogie i zwodnicze z co najmniej dwóch powodów. Pułkownik rozpatrywał tylko jedną dywizję pancerną (7.) i pięć dywizji piechoty (1., 5., 46., 50. i 56.). Nie jest to reprezentatywny przekrój armii brytyjskiej, która w lipcu 1944 roku, oprócz wojsk spadochronowych, niezależnych brygad czołgów oraz dywizji dominiów, dysponowała siedmioma dywizjami pancernymi i dwudziestoma trzema dywizjami piechoty. Można zatem uznać, że w swoich przykładach Dupuy znacząco pomija wojska pancerne, najpotężniejsze formacje w armii. Wspomina również, że tajemnicza 7. Dywizja Piechoty brała udział w dwóch starciach we Włoszech pomiędzy 17 a 22 października 1943 roku. Ta dywizja nigdy nie walczyła na froncie włoskim. Została rozwiązana w 1939 roku i ponownie powołana do życia na papierze w 1941 roku w ramach brytyjskiej kampanii dezinformacyjnej na Bliskim Wschodzie, ale „rozpuszczono” ją ponownie w czerwcu 1943 roku[39]. Co więcej, Dupuy podaje błędną informację, jakoby 50. Dywizja Piechoty uczestniczyła w walkach na Monte Grande we Włoszech w dniach 16 i 17 października 1943 roku. W rzeczywistości dywizja ta, która brała udział w desancie na Sycylię, nigdy nie wylądowała na Półwyspie Apenińskim i w połowie października 1943 roku była zajęta przygotowaniami do powrotu do domu[40].

Wykorzystane przez Dupuya przykłady dywizji Wehrmachtu jeszcze gorzej odzwierciedlają armię niemiecką jako całość. W dziewiętnastu starciach, jakie przeanalizował, brytyjskie oddziały walczyły z dywizjami pancernymi oraz grenadierów pancernych, ale tylko w pięciu przypadkach ich przeciwnikiem były dywizje spadochronowe lub piechoty. (W pozostałych dwóch potyczkach stawiły czoło mniejszym formacjom złożonym z równych rodzajów wojsk). To sugeruje, że siły niemieckie były w przeważającym stopniu zmotoryzowane. W rzeczywistości było wręcz odwrotnie. Niemcy skoncentrowali swoich najlepszych żołnierzy oraz najnowocześniejszy sprzęt w kilkudziesięciu zaledwie dywizjach pancernych i grenadierów pancernych. Przeważającą część armii niemieckiej stanowiła niezmotoryzowana piechota o znacznie słabszym wyposażeniu. W czerwcu 1944 roku armia niemiecka składała się z 222 dywizji piechoty, ale posiadała tylko 52 dywizje pancerne lub grenadierów pancernych[41]. Okazuje się zatem, że Dupuy wybrał jako przykład najlepsze oddziały niemieckie i zestawił je z próbą jednostek armii brytyjskiej reprezentującą poziom poniżej przeciętnej. Dlatego wszelkie wnioski oparte na jego badaniach dotyczących zdolności bojowej obydwu armii mogą być mylące i należy do nich podchodzić z dużą ostrożnością.

Po trzecie Niemcy nie byli do końca obiektywnymi obserwatorami. Kiedy niemieccy oficerowie wyrażali się pogardliwie o słabym morale oraz nieudolności operacyjnej i taktycznej swoich brytyjskich przeciwników, nie myśleli o zapewnieniu bezstronnej oceny przyszłym historykom – realizowali oni swoje ówczesne cele. Niemieccy żołnierze nie byli automatami bojowymi odpornymi na głód, samotność i strach. Wraz z rozwojem działań wojennych ich dowódcy coraz bardziej martwili się spadającym morale w szeregach swoich podwładnych. Pod koniec 1943 roku niektórzy oficerowie niemieccy na froncie włoskim byli zatroskani faktem, że w ich dywizji piechoty brakuje coraz więcej żołnierzy, a liczba „zaginionych” nie miała żadnego związku z natężeniem walk[42]. W połowie lipca 1944 roku Eberbach uskarżał się na słabnące morale i spadek dyscypliny w swoich oddziałach[43]. Do czasu, gdy dowódca 276. Dywizji Piechoty podzielił się swoimi uwagami na temat osiągnięć brytyjskiej piechoty w Normandii, sytuacja w niemieckiej armii uległa pogorszeniu[44]. W dniu 6 sierpnia wszyscy dowódcy niemieckich pułków w Normandii otrzymali wiadomość, w której Naczelne Dowództwo Zachód (Grupa Armii D) uskarżało się, że w szeregach armii występuje znaczna liczba „niekontrolowanych zdradzieckich elementów, prawdopodobnie znajdujących się na usługach wroga”, które porzucają broń i uciekają. Oficerowie zostali pouczeni,

aby na takie sytuacje reagować natychmiast i z całą bezwzględnością.

W takich przypadkach nie możecie cofnąć się przed użyciem najbardziej surowych środków.

Każde rozwiązanie jest właściwe, jeżeli ma służyć przywróceniu dyscypliny, jak zarządził Führer odnośnie do frontu wschodniego.

Przewidziane są rozstrzelania w trybie doraźnym w przypadku żołnierzy, którzy nie będą w stanie udowodnić swojej niewinności, jeżeli zostaną schwytani bez broni[45].

Umniejszając morale i waleczność Brytyjczyków, oficerowie niemieccy mieli nadzieję podnieść morale własnych oddziałów. Po 1945 roku niemieckim żołnierzom pozwalało ocalić dumę „kultywowania teorii i mitu, w myśl którego chociaż górowali nad przeciwnikiem walecznością, przegrali tylko na skutek jego przeważającej liczebności i siły ognia”[46]. Prawdopodobnie w interesie komentatorów wojennych ze Stanów Zjednoczonych i krajów Europy Zachodniej, których wojska stanęły później w obliczu budzących grozę swoją liczebnością sił Układu Warszawskiego, było również propagowanie poglądu, że mała armia może pokonać większą armię, jeżeli tylko działa z większą zręcznością.

I w końcu po czwarte, na podstawie tych samych dokumentów można udowodnić coś wręcz odwrotnego, co zwraca uwagę na fakt, jak niebezpiecznie jest zbytnio polegać na opinii Niemców o niskiej sprawności bojowej armii brytyjskiej. Korzystając z tych samych materiałów, równie łatwo jest wykazać, że niemieccy obserwatorzy nie szczędzili pochwał na temat przynajmniej niektórych aspektów sposobu prowadzenia operacji przez armię brytyjską. Kwestia ta zostanie omówiona bardziej szczegółowo w dalszej części książki. Teraz muszą nam wystarczyć dwa przykłady. Po walkach z siłami brytyjskimi i państw Commonwealthu pod Tobrukiem i pod Sollum dowódca 2. Batalionu 104. Pułku Piechoty Zmotoryzowanej 21. Dywizji Pancernej donosił, że: „Anglicy i Australijczycy to silni i odporni przeciwnicy, bardzo sprawni w działaniach obronnych, pozbawieni wyobraźni i mało elastyczni w natarciu, w bezpośrednim kontakcie wykazują się zimną krwią i dobrym wyszkoleniem, szturmują z wprawą i są zdolni znosić niedogodności wszelkiego rodzaju”[47]. Zaś adiutant dowódcy 1. Batalionu 25. Pułku Grenadierów Pancernych 12. Dywizji Pancernej SS działającej w Normandii zwrócił uwagę na biegłość, z jaką Brytyjczycy zdobyli pozycje jego batalionu, pokrywając je ogniem artyleryjskim i przerzucając piechotę na pancerzach czołgów wspierających natarcie. W chwili, gdy Niemcy wychylili się z okopów, brytyjska piechota już siedziała im na karku[48].

Niniejsza książka podejmuje próbę wyjaśnienia, jak należy rozumieć i pogodzić ze sobą te sprzeczne oceny sprawności bojowej armii brytyjskiej. Analizując źródła, będę się starał nie tylko pokazać, jak rola przypisana armii w ramach brytyjskiej polityki strategicznej ograniczała jej rozwój, ale również zbadać to, jak armia funkcjonowała na operacyjnym i taktycznym poziomie działań wojennych[49]. Punktem wyjścia mojej książki jest założenie, że sprawność bojowa armii, czyli jej zdolność do osiągnięcia i utrzymania potencjału militarnego, składa się z trzech elementów: konceptualnego, materiałowego i związanego z morale[50]. Odzwierciedleniem tego jest struktura pierwszych czterech rozdziałów tej książki. Przedstawiają one rozwój doktryny wojskowej w okresie międzywojennym, rekrutację i szkolenie dowódców pułków oraz oficerów innych rang, ich morale i dyscyplinę, a także projekty techniczne i produkcję wyposażenia armii oraz sposób jego transportu na front. Ponieważ wiele rozstrzygających decyzji w tych kwestiach zapadło w okresie międzywojennym, analiza wymienionych wyżej czynników rozpocznie się tuż po zakończeniu I wojny światowej. Jednak sprawność bojowa zależy nie tylko od wzajemnego współoddziaływania owych czynników, lecz także od tego, jak wszystkie razem oddziaływały i reagowały na siły wroga. Tak więc druga część niniejszej książki zawiera analizę tych interakcji na przykładzie kampanii we Francji i Flandrii w 1940 roku (rozdział 5), reform armii przeprowadzonych w kraju w następstwie ewakuacji Dunkierki (rozdział 6), kampanii w Afryce Północnej od grudnia 1940 do lipca 1942 roku (rozdział 7) oraz działań I, II i VIII Armii od bitwy pod Alam Halfa po przekroczenie Renu (rozdział 8).

Rozdział pierwszy

„Jak zwyciężać, nie ponosząc strat?”[51]
Doktryna i tworzenie struktur, 1919-1939

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi

Oficerowie i szeregowcy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Broń i wyposażenie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czwarty

Dyscyplina i morale

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział piąty

Armia przedwojenna
i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, 1940 r.

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział szósty

Reforma wojsk lądowych, siły wewnętrzne, 1940-1943

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział siódmy

Wojna na pustyni, 1940-1942

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział ósmy

Armia Monty’ego
Od Alam Halfy do Renu

Dostępne w wersji pełnej

WNIOSKI

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

[1] J. Colville, The Fringes of Power. Downing Street Diaries 1939-1945, London 1985, s. 443.

[2] LHCMA (Liddell Hall Center for Military Archives) Alanbrooke MSS 5/1/5, Diary entry, 2 Feb. 1942.

[3] W.S. Churchill, The Second World War, vol. IV, The Hinge of Fate, London 1951, s. 343-344 [wyd. pol. Druga wojna światowa, t. 4: Huśtawka losu, ks. 1, Japonia atakuje, Gdańsk 1995, s. 400].

[4] M. Gilbert, Road to Victory. Winston S. Churchill 1941-45, London 1986, s. 844.

[5] LHCMA Alanbrooke MSS 6/2/6, Brooke to Wavell, 2 July 1942.

[6] LHCMA Alanbrooke MSS 6/2/6, Wavell to Brooke, 31 May 1942.

[7] B.L. Montgomery of Alamein, Normandy to the Baltic, London 1946, passim [wyd. pol. Od Normandii do Bałtyku, Katowice 1948].

[8] Montgomery, The Memoirs of Field-Marshal Montgomery of Alamein, Londyn 1958, s. xi [cyt. za wyd. pol. Wspomnienia, Warszawa 1996, s. 542]; F. de Guingand, Operation Victory, wyd. 2, Londyn 1960. Oczywiście Montgomery bez żadnych oporów krytykuje metody operacyjne, jakie stosowali niektórzy spośród jego poprzedników na stanowisku dowódcy VIII Armii.

[9] L.F. Ellis, Victory In the West, The Battle for Normandy, wyd. 2, London 1974, s. 491.

[10] LHCMA Liddell Hart MSS 1/269/20, Essame to Liddell Hart, 26 Feb. 1963

[11] C. Wilmot, The Struggle for Europe, London 1954, s. 477.

[12] Takie wnioski ogłosili następujący autorzy: C. d’Este, Decision in Normandy, New York 1983; idem, The Army and the Challenge of War, 1939-1945, [w:] The Oxford Illustrated History of the British Army, ed. D. Chandler, I. Beckett, Oxford 1994, s. 298-299; M. Hastings, Overlord. D-Day and the Battle for Normandy, New York 1984; A. Horne, D. Montgomery, The Lonely Leader. Monty 1944-45, London 1994; J. Man, The Penguin Atlas of D-Day and the Normandy Campaign, London 1994; W. Murray, British Military Effectiveness in the Second World War, [w:] Military Effectiveness. The Second World War, ed. A.R. Millett, W. Murray, London 1988, s. 90-135; R. Callaghan, Two Armies in Normandy: Weighing British and Canadian Military Performance, [w:] D-Day 1944, ed. T.A. Wilson, Lawrence 1994, s. 261-281; C. Barnett, The Desert Generals, wyd. 2, London 1983; S. Bidwell, The Gentleman versus the Players, „Journal of the Royal United Services Institute”, 1976, nr 121, s. 82-83; M. Howard, The Liddell Hart Memoirs, „Journal of the Royal United Services Institute”, 1966, nr 111, s. 58-61; D. Fraser, And We Shall Shock Them. The British Army and the Second World War, London 1983; J. Ellis, Brute Force. Allied Strategy and Tactics in the Second World War, London 1990; B.H. Liddell Hart, The Other Side of the Hill, wyd. 2, London 1951 [wyd. pol. Karmazynowe bractwo. Generałowie Wehrmachtu o wojnie, Kraków 2006]. Dopiero ostatnimi czasy młodsze pokolenie historyków zaczęło rewidować te jednomyślne osądy. Zob. S.A. Hart, Field Marshal Montgomery, 21st Army Group, and North West Europe, 1944-45, London 1995; idem, Montgomery, Morale Casualty Conservation and ‘Colossal Cracks’: 21st Army Group’s Operational Technique in North West Europe, 1944-45, „Journal of Strategic Studies”, 1996, no 19, s. 132-153.

[13] Horne, Montgomery, The Lonely Leader, s. 191.

[14] PRO CAB 106/1060, Reports from Normandy, 1944, 6 June – 10 July 1944, by Brig J. Hargest, New Zealand Army observer with XXX Corps.

[15] Hastings, Overlord, s. 24.

[16] T.N. Dupuy, Numbers, Predictions and War. Using History to Evaluate Combat Factors and Predict the Outcome of Battles, wyd. 2, Fairfax, 1985, s. IX.

[17] Zob. m.in. Hastings, Overlord; Horne, Montgomery, The Lonely Leader.

[18] Wilmot, The Struggle, s. 477.

[19] Na przykład Ellis powołuje się na Wilmota, który cytuje Bayerleina: Ellis, Brute Force, s. 535-536.

[20] AWM 3 DRL/6643/1/2Bii, GHQ MEF, Daily Intelligence summary, cz. 2, zał. B, nr 602, 12 Jan. 1942: Captured German document, School for armoured troops, Experiences from the African theatre of war, 16 Oct. 1941. (Jestem niezmiernie wdzięczny profesorowi Johnowi Ferrisowi za zwrócenie mojej uwagi na ten dokument).

[21] PRO CAB 146/10, Enemy Documents Section, Axis Operations in North Africa, cz. 2, Nov. 1941 – Feb. 1942, zał. 9: Appreciation of the fighting, 11 Nov. 1941 – 6 Feb. 1942, trans. from Panzergruppe Afrika’s Battle report.

[22] PRO CAB 146/15, Enemy Documents Section, Appreciation no. 9, cz. IV, zał. 9: Nehring, DAK 1a, DAKs report on fighting, May – July 1942, 10 Aug. 1942.

[23] LHCMA Liddell Hart MSS 15/4/95, von Schweppenburg, ‘Reflections on the Invasion’, July 1963.

[24] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary no. 46, 20 July 1944, zał. C, Trans. of enemy doc., Panzer Lehr, Subject: Report on experiences.

[25] PRO WO 232/25, Directorate of tactical investigation, German MIRS papers, Special tactical studies no. 29: German views of allied combat efficiency, 17 Nov. 1944.

[26] PRO WO 205/1021, Interrogation reports German Generals, vol. 1: Interrogation of General Diestel; zob. również H. Ritgen, The Western Front 1944. Memoirs of a Panzer Lehr Officer, Winnipeg 1995, s. 76.

[27] PRO CAB 146/15, Enemy Documents Section, Appreciation no. 9, cz. IV, zał. 9.

[28] Ibid.

[29] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary no. 69, 12 Aug. 1944. Extract from log of 326 Infantry divn. captured Area 8847, 21 July 1944.

[30] PRO WO 219/1908, SHAEF,G-2 Records, SHAEF Operational Intelligence Section, Intelligence Notes no. 21, 3 Aug. 1944.

[31] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary: Trans. of extracts from Divn. Daily Orders of 276 Infantry divn., 5 Aug. 1944.

[32] LHCMA Verney MSS II/4, Trans. of a captured document: Appreciation of 7 Armoured divn. on the front, 4 Oct. 1944.

[33] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary no. 46, 20 July 1944, Trans. of enemy doc. Panzer Lehr. Krytyka morale armii brytyjskiej, zwłaszcza podczas walk w Normandii, opiera się również na dwóch innych materiałach źródłowych – raporcie autorstwa nowozelandzkiego obserwatora na przyczółku plażowym, brygadiera Jamesa Hargesta, oraz doniesieniach na temat upadku morale wśród żołnierzy 6. Batalionu pułku piechoty Duke of Wellington Regiment w czerwcu 1944 r. Gdzie indziej wykazałem, że takie jednostkowe dowody nie mogą zastąpić analizy morale II Armii Brytyjskiej w 1944 roku. Zob. D. French, „Tommy is no Soldier”: The Morale of the Second British Army in Normandy, June-August 1944, „Journal of Strategic Studies”, 19 (1996), s. 154-178.

[34] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary: Trans. of extracts from diary of Hubert Wallner of 3 Coy, 987 PGR (teraz PW).

[35] PRO WO 205/1022, Special Interrogation Report, General Han Eberbach, Commander, Panzer Gruppe West (5 Panzer Army c. 25 July 1944, 9 Dec. 1946.

[36] LHCMA Liddell Hart MSS 15/4/95, von Schweppenburg, ‘Reflections on the Invasion, July 1963.

[37] S. Jary, Eighteen Platoon, Carshalton Beeches, Surrey 1987, s. 16.

[38] J.S. Brown, Colonel Trevor N. Dupuy and the Mythos of the Wehrmacht Superiority: A Reconsideration, „Military Affairs”, 50 (1986), s. 16-20; T.N. Dupuy, Mythos or Verity: The Quantified Judgement Model and German Combat Effectiveness, „Military Affairs”, 50 (1986), s. 204-210; J.S. Brown, The Wehrmacht Myth Revisited: A Challenge to Colonel Trevor N. Dupuy, „Military Affairs”, 51 (1987), s. 146-147; T.N. Dupuy, A Response to the „Wehrmacht mythos” revisited, „Military Affairs”, 51 (1987), s. 196-197.

[39] H.F. Olsen, Orders of Battle Second World War 1939-45, London 1990, s. 51-52.

[40] E.W. Clay, The Path of the 50th, Aldershot 1950, s. 220-221.

[41] Ellis, Brute Force, tab. 35.

[42] F. von Senger und Etterlin, Neither Fear Nor Hope, London 1963, s. 183.

[43] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary no. 59, 2 Aug. 1944: Trans. of a letter from GOC Panzer Gruppe West to units under his command, 16 July 1944.

[44] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary no. 62, 5 Aug. 1944: Trans of extracts from Divisional Daily Orders of 276 Infantry divn., 5 Aug. 1944.

[45] PRO HW 5/554, CX/MSS/R.269, Reports and teleprints, 7-8 Aug. 1944: Message sent from C-in-C West to regimental commanders, 4 Aug. 1944, Despatched to regiments, 6 Aug. 1944.

[46] Jary, Eighteen Platoon, s. 17.

[47] AWM 3 DRL/6643/1/2Bii, GHQ, MEF, Daily Intelligence summary no. 612, 22 Jan. 1942: Report of 25 Aug. 1941, by 2nd Bn., 104th Lorried Infantry Regt. in reply to Divisional Questionnaire.

[48] LHCMA Dempsey MSS, 2 Army Intelligence summary no. 38, 12 July 1944, Appendix A: Trans. of German document, 6 July 1944.

[49] Stosując te pojęcia, odniosłem się bardzo swobodnie do definicji używanych w nowoczesnej brytyjskiej doktrynie wojennej. Polityka strategiczna to wykorzystanie środków militarnych w dążeniu do osiągnięcia celów politycznych. Poziom operacyjny wojny obejmuje działania sztabów korpusów i armii prowadzących zakrojone na szeroką skalę operacje wojskowe; poziom taktyczny dotyczy prowadzenia operacji wojskowych na szczeblu dywizji i niższym. Zob. Joint Warfare Publications, British Defence Doctrine, London 1997, rozdz. 1, s. 8 i 13.

[50] Ta definicja została również zaczerpnięta z Joint Warfare Publications, British Defence Doctrine, rozdz. 6, s. 2. Zob. również: C. Grant, The Use of History in the Development of Contemporary Doctrine, [w:] The Origins of Contemporary Doctrine. Papers Presented at a Conference Sponsored by the Director General of Development and Doctrine at Larkhill, March 1996, ed. J. Gooch, Camberley 1996, s. 14-15.

[51] Takie pytanie zadał Szef Imperialnego Sztabu Generalnego, sir George Milne. Zob.: PRO WO 279/74, Report on the Staff Conference held at the Staff College Camberley, 9-11 Jan. 1933.

BIBLIOGRAFIA

Dostępne w wersji pełnej

Uzbrojenie i umundurowanie armii brytyjskiej

Dostępne w wersji pełnej

Polecamy również:

„Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945.

Od Wersalu do Jałty“

Jana Karskiego

W dalszej części znajdziecie Państwo

fragment publikacji.

13 Żądania Hitlera wobec Polski, październik 1938 – marzec 1939

W październiku 1938 r. pozycja Polski w Londynie, Paryżu i Moskwie była gorsza niż kiedykolwiek przedtem. Niemcy przeciwnie – już zmilitaryzowane, wzmocnione ostatnimi triumfami, zdawały się być u szczytu swojej potęgi. Hitler zdecydował, że czas na wyjaśnienie Polsce jej roli w jego planach i na wyrównanie rachunków Niemiec z Polakami. Chciał je wyrównać w pokojowy sposób. Polska była mu wciąż potrzebna, tak więc oferował warunki, które uważał za „nadzwyczaj umiarkowane”.

24 października, w niecałe cztery tygodnie po konferencji monachijskiej, Ribbentrop zaprosił Lipskiego do Berchtesgaden na rozmowę, która miała stać się sceną ostatniego aktu dramatu polsko-niemieckiego.

Minister spraw zagranicznych Rzeszy omówił kryzys czechosłowacki, który doprowadził do tak „pokojowego i szczęśliwego rozwiązania powitanego z radością zarówno przez Niemcy, jak i przez Polskę”. Mówił następnie o potędze militarnej Niemiec i decydującej wadze współpracy niemiecko-włoskiej. Potem skrytykował Węgry, które – w przeciwieństwie do Polski i „pomimo ostrzeżenia führera” – nie wystąpiły zdecydowanie przeciwko Pradze.

Wtedy to Lipski podniósł problem czechosłowackiej Ukrainy Zakarpackiej. Stwierdził, że należy ją oddać Węgrom, ponieważ granica polsko-węgierska, jaka w rezultacie powstanie, „będzie miała wielką wartość jako bariera od wschodu”. Nigdy nie zostanie wykorzystana przeciwko Niemcom, a „pogłoski”, jakoby Warszawa montowała blok antyniemiecki, są po prostu „nonsensem”, powiedział najwyraźniej nieszczerze. Prosił o poparcie Niemiec w tej sprawie.

Ribbentrop odpowiedział równie nieszczerze, że te „koncepcje” są dlań „nowe” i „pragnąłby je na spokojnie rozważyć”. Następnie przeszedł do znacznie ważniejszego punktu.

Nadszedł czas, oświadczył, „uregulowania wszelkich możliwych przyczyn tarć pomiędzy Niemcami a Polską. Takie ostateczne Gesamtlösung będzie kulminacją pracy zapoczątkowanej przez marszałka Piłsudskiego i führera. Gdańsk, który „zawsze był niemiecki i zawsze niemiecki pozostanie”, powróci do Rzeszy. Eksterytorialna autostrada i eksterytorialna linia kolejowa zostanie poprowadzona przez Korytarz. W zamian za to Polska otrzyma na terenie Gdańska eksterytorialną szosę, linię kolejową, wolny dostęp do portu i gwarancję rynku zbytu dla swoich towarów. Oba kraje wzajemnie „zagwarantują” swoje granice, a pakt zawarty w roku 1934 zostanie przedłużony na okres dwudziestu pięciu lat.

Koncentrując się drobiazgowo na tych punktach, Ribbentrop dodał, że Niemcy mogłyby ewentualnie prowadzić z Polską wspólną politykę w „sprawach kolonii” i współpracować przy emigracji polskich Żydów. Wskazał również, że jeśli Warszawa odpowie pozytywnie, sprawa Ukrainy Zakarpackiej może zostać rozwiązana ku zadowoleniu Polski.

Zgodnie z memorandum Ribbentropa rozmowa „odbyła się w bardzo przyjaznej atmosferze”. Minister spraw zagranicznych Rzeszy zalecał ambasadorowi, aby nie sporządzał pisemnego raportu i poinformował Becka o „propozycjach” ustnie. Wykluczy to przecieki i szkodliwy rozgłos. Lipski przyrzekł, że zastosuje się do tego, ograniczając się do spostrzeżenia, że aczkolwiek „wnikliwa analiza może wyeliminować wszelkie przyczyny tarć”, nie „uważa jednak Anschlussu (Gdańska) za możliwy”. Pomijając wszelkie inne zastrzeżenia, „Beck w żaden sposób nie zmusi narodu (polskiego) do pogodzenia się z tym”. Ribbentrop odpowiedział na to, że dobrze rozumie wszelkie trudności, ale „pewna wzajemność” powinna zaistnieć. „Dla führera z punktu widzenia polityki wewnętrznej uznanie Korytarza również nie było łatwe”1.

Warszawa bez wahania odrzuciła żądania. Zważywszy na sytuację w Europie – niezwykłe sukcesy Niemiec i ich pewność siebie przy chwiejności zachodnich demokracji i niełasce, w jakiej znalazła się Polska – żądania miały złowieszcze znaczenie. Zgoda Polski oznaczałaby wejście w orbitę nazistowską i zerwanie więzi z Zachodem. Beck z pewnością był tego świadom.

Zdawał się jednak nie rozumieć tragicznej wagi swojej odmowy. Widział w niemieckich żądaniach początek wojny nerwów, którą Berlin postanowił wszcząć przeciwko Polsce, a która niekoniecznie musiała prowadzić do konfliktu zbrojnego, dopóki Polacy będą się twardo opierali. Podejrzewał również, że to dyplomatyczna niezręczność i intryganctwo Ribbentropa, a nie samego Hitlera mogą być odpowiedzialne za coś, co uważał za przejściowy kryzys. Przez kilka tygodni ufał, jak się zdaje, że sytuacja wyjaśni się przez bezpośrednie negocjacje Warszawa-Berlin. Dlatego też postanowił trzymać całą sprawę w ścisłej tajemnicy i polecił Lipskiemu, aby doręczył Ribbentropowi jego odpowiedź osobiście. Dla uniknięcia wszelkich nieporozumień i podkreślenia wagi komunikatu, Lipski otrzymał pisemne memorandum, które miał głośno odczytać Ribbentropowi.

W swoich kontrpropozycjach, przekazanych 19 listopada, Beck zgadzał się na otwarte negocjacje w sprawie bilateralnego polsko -niemieckiego porozumienia co do Gdańska, które wyeliminowałoby Ligę Narodów z Wolnego Miasta. Polska jest gotowa – głosiło memorandum – negocjować nad nowymi i obopólnie zadowalającymi rozwiązaniami. Ale wszelka próba wcielenia Gdańska do Rzeszy „nieuchronnie doprowadzi do konfliktu”. Lipski ze swej strony „wyraził przekonanie”, że dopóki wchodzą w grę żądania tranzytu przez Korytarz, „znalezienie rozwiązania byłoby możliwe”. Ribbentrop znów był przyjacielski. Zapewnił ambasadora, że kanclerz uważa „najlepsze” stosunki niemiecko-polskie za „konieczność”, za „podstawowy” czynnik w zagranicznej polityce Rzeszy. Zakomunikuje odpowiedź führerowi2.

Odpowiedź Lipskiego najwyraźniej ani nie skłoniła Hitlera do rewizji poglądów, ani nie spowodowała, że wyzbył się nadziei na pokojowe rozwiązanie. Tak bowiem jak Beck widział w żądaniach Ribbentropa początek wojny nerwów, tak zapewne Hitler w odpowiedzi Warszawy widział próbę zachowania twarzy. Był przygotowany na taką ewentualność, posługując się metodami, które nigdy dotąd go nie zawiodły. W zaledwie pięć dni po spotkaniu Lipski-Ribbentrop dowództwo wojskowe otrzymało zlecenie führera, aby przygotować plany zdobycia Gdańska „przez zaskoczenie”, plany, które miały być przedłożone nie później niż 10 stycznia 19393. Hitler wskazywał, że przewidywana akcja nie miała oznaczać wojny totalnej, uważając, że Warszawa mogłaby ostatecznie z zadowoleniem powitać takie pociągnięcie.

W parę tygodni później, na zaproszenie Ribbentropa, Beck udał się do Berlina i spotkał się z kanclerzem w dniu 5 stycznia 1939 r. Postawa Niemiec wobec Polski nie zmieniła się, oświadczył Hitler. Tak jak i w przeszłości, on sam pragnie silnej Polski, każda bowiem dywizja polska „stacjonująca na granicy rosyjskiej pozwala Niemcom zaoszczędzić wydatków wojskowych w tej właśnie wysokości”. Niemcy mogłyby pomóc Polsce w rozwiązaniu problemu żydowskiego i problemu kolonii; jest dlań jednak „sprawą bez znaczenia”, co się stanie z Ukrainą Zakarpacką. Apelował do Becka, aby odszedł od „starych schematów”, szukał „nowych” rozwiązań wedle „nowych” zasad, a przede wszystkim, aby nie sprzeciwiał się wcieleniu Gdańska do Rzeszy. „Gdańsk jest niemiecki, zawsze będzie niemiecki i wcześniej czy później stanie się częścią Niemiec” – Hitler powtarzał to samo, co Ribbentrop powiedział Lipskiemu. Potwierdził również żądanie eksterytorialnych dróg przez Korytarz.

Hitler wydawał się opanowany, ale także uroczysty i zdeterminowany. Chociaż nie tak już przyjacielski jak dawniej, nie groził. Odwoływał się raczej do rozsądku. Nie pozostawiał jednak żadnych wątpliwości co do swojego stanowiska. Beck zauważył zmianę w zachowaniu Hitlera i przekazując swoje wrażenie Ribbentropowi następnego dnia powiedział, że „po raz pierwszy był [on] w pesymistycznym nastroju”. Polska nie może pójść na kompromis, dodał, ponieważ „w umysłach całego narodu polskiego Gdańsk stanowi kamień probierczy stosunków niemiecko-polskich”4.

Rozmowy nie zostały jednak przerwane, aczkolwiek ich złowrogą treść nadal zatajano przed opinią publiczną i innymi rządami. Najwyraźniej obie strony wciąż się łudziły – wychodząc z odmiennych przesłanek – że zakończą kryzys między sobą w sposób pokojowy.

W trzy tygodnie później, w piątą rocznicę paktu polsko-niemieckiego, Ribbentrop złożył wizytę w Warszawie. W przededniu, antycypując wystąpienie gościa, Beck nakreślił główne punkty polskiej polityki zagranicznej w publicznym wywiadzie. Zaakcentował gotowość Polski do utrzymania „dobrych stosunków” zarówno z Niemcami, jak i ze Związkiem Sowieckim, a także wagę sojuszy Polski z Francją i Rumunią. Polska nie weźmie udziału w żadnych planach agresji, skierowanej przeciwko któremukolwiek ze swoich sąsiadów. Nie uzna również żadnych jednostronnych decyzji, naruszających jej interesy.

Jak się spodziewano, Ribbentrop powtórzył żądania. Beck ponownie je odrzucił. Piłsudski, wskazywał, uważał sytuację w Gdańsku za „barometr” stosunków polsko-niemieckich, i on, Beck, nie może postępować inaczej. Ribbentrop oponował: „życzenia” niemieckie, powiedział, są „niezwykle umiarkowane”, a ich odrzucenie nie spotka się z poparciem ani Francji, ani Wielkiej Brytanii. „Na 100 zapytanych Anglików czy Francuzów, 99 przyznałoby bez wahania, że przyłączenie Gdańska, jak również co najmniej Korytarza jest naturalnym żądaniem niemieckim” – zakończył5.

Wizyta Ribbentropa była bezowocna i odtąd wydarzenia potoczyły się szybciej. 29 stycznia wybuchła w gdańskiej restauracji „Café Langfuhr” bójka pomiędzy studentami polskimi a niemieckimi. Zwracając się do Reichstagu, następnego dnia kanclerz podkreślił wagę stosunków niemiecko-polskich. Oświadczył, że dzięki jego polityce „Niemcy szczęśliwie mają dziś przyjazne granice na zachodzie, południu i na północy”. Nic jednak nie powiedział na temat „przyjaznych granic” na wschodzie; pominięcie, które Lipski zauważył i przekazał do Warszawy6.

W połowie lutego na Politechnice Gdańskiej doszło do licznych zamieszek między studentami polskimi a niemieckimi i trzeba było zawiesić wykłady. Wkrótce potem w Warszawie, Poznaniu, Lwowie, Krakowie i w innych miastach odbyły się antyniemieckie demonstracje. Świadom niebezpieczeństwa Beck przepraszał Moltkego. 25 lutego przybył do Warszawy z wizytą oficjalną Ciano, co stało się okazją do nowych antyniemieckich wystąpień, organizowanych głównie przez studentów. Tym razem – 28 lutego – Ribbentrop złożył formalną skargę na ręce Lipskiego7.

1 marca Lipski miał możliwość wymiany poglądów z Hitlerem i Göringiem na oficjalnym przyjęciu dla korpusu dyplomatycznego. Ambasador wyjaśniał, że „godne pożałowania” incydenty w Gdańsku zostały sprowokowane przez elementy antypolskie, a wykorzystane w całej Polsce przez elementy antyrządowe. Wskazywał również, że „niejasna” polityka Niemiec co do Gdańska przyczynia się do powszechnego wzburzenia opinii publicznej w Polsce, „szczególnie czułej” w tej kwestii. Hitler przyznał, że „problemy Gdańska są drażliwe”. I dlatego właśnie, powiedział, należy im położyć kres „poprzez rozwiązanie, które usunie całkowicie wszelkie komplikacje”. Dopóki on sam jest przy władzy i dopóki Beck, „niezwykle mądry i szlachetny człowiek”, steruje polityką zagraniczną Polski, konfliktu nie będzie. Ale pewnego dnia – zauważył – zarówno on, jak i obecni przywódcy polscy mogą odejść. Dlatego do porozumienia trzeba dojść teraz. Porozumienie takie, „choć obustronnie bolesne, usunie na zawsze wszelkie nieporozumienia”. Ostateczna „aprobata” Korytarza polskiego przez Niemcy „nie była łatwą decyzją”, ale on, Hitler, gotów jest ją podjąć. Doskonale zdaje sobie sprawę, że rząd będzie krytykowany za pozytywną odpowiedź na jego propozycje. Ale on sam – także będzie krytykowany. Istnieje „wieloraki element, który dąży do popsucia stosunków polsko-niemieckich”. Nie powinno mu się to powieść, zakończył. Według Lipskiego kanclerz „zamknął rozmowę w pozytywnym tonie”.

Göring, który zatrzymał się przy Lipskim nieco dłużej, wyraził ubolewanie, że demonstracje antyniemieckie odbyły się w Warszawie podczas wizyty Ciano. Pragnął uzyskać „jakąś informację”, która mogłaby rzucić światło na to, kto sprowokował antypolskie zamieszki w Gdańsku, próbując przekonać ambasadora, że podejrzewa w tym jakąś „prowokację” zmierzającą do zakłócenia dobrych stosunków pomiędzy obu krajami. Marszałek polowy rozumie doskonale, że Polska potrzebuje Gdańska, a polskie interesy są dlań „wystarczająco oczywiste”. Z drugiej strony, dodał, niepodobna zaprzeczyć, że Gdańsk jest niemieckim miastem. Doskonale zdaje sobie sprawę z „wielkich trudności”, których powodem jest problem Gdańska. To „wielki pech”, że zabrakło Piłsudskiego, tylko bowiem „osoba jemu podobna mogłaby podjąć decyzję w takiej kwestii”. Zapewnił Lipskiego o dobrej woli Hitlera, przypominając, jak to führer, wbrew wewnętrznym naciskom przystał na to, że rejon Bogumina czeskiego powinien należeć do Polski. Podobnie jak Hitler, Göring wyraził przekonanie, że dopóki führer i on są przy władzy, żaden konflikt w sprawie Gdańska nie wybuchnie między obu krajami8.

W ciągu następnych kilku tygodni stosunki niemiecko-polskie doszły do punktu kulminacyjnego.

14 marca Słowacja proklamowała swoją niepodległość. Następnego dnia naziści zajęli Pragę i ogłosili Czechy protektoratem Niemiec. 22 marca Litwa została zmuszona do oddania Kłajpedy. W dzień później porozumienie gospodarcze Berlin-Bukareszt uzależniło gospodarkę Rumunii od Trzeciej Rzeszy. To prawda, że równocześnie z zajęciem Pragi przez nazistów Węgry dokonały aneksji Ukrainy Zakarpackiej, ustanawiając w ten sposób wspólną granicę polsko-węgierską, tak upragnioną przez Becka. W Polsce prasa prorządowa i masowe demonstracje pochwalały aneksję. Wobec wielkości rozwijającego się dramatu wydarzenie to było jednak bez znaczenia. Z chwilą gdy naziści rządzili w Czechach i w Słowacji, wspólna granica węgiersko-polska, mając pewien walor sentymentalny, nie miała żadnego politycznego ani militarnego znaczenia. Niemcy okrążały teraz Polskę nie tylko od północy i zachodu, ale także od południa.

W tym czasie nacisk Berlina na Warszawę wzrósł. 21 marca, w niecały tydzień po wejściu Hitlera do Pragi, Ribbentrop wezwał Lipskiego i oznajmił mu obcesowo, że kanclerz jest zawiedziony odpowiedzią na swoje „propozycje”. Podtrzymał te propozycje, skarżąc się na traktowanie ludności niemieckiej w Polsce. Podtrzymał żądania wcielenia Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej autostrady oraz linii kolejowej przez Korytarz. Ponieważ czasu jest mało, sugerował, aby Beck przybył do Berlina jak najszybciej celem przedyskutowania spraw z nim i z kanclerzem9.

Lipski pojął, że stosunki polsko-niemieckie weszły w krytyczne stadium i natychmiast udał się do Warszawy po nowe instrukcje. Nie wniosły one nic nowego. 24 marca Beck wezwał najwyższych urzędników swojego gabinetu, łącznie z Lipskim, i formalnie powiadomił ich o stanowisku Polski. Sytuacja stała się „poważna” – powiedział, przywódcy rządu ustalili zatem „prostą i jasną linię” postępowania. Polska nie zaakceptuje jednostronnych decyzji dotyczących Gdańska, „niezależnie od tego, jaką wartość przedstawia on jako obiekt”, ponieważ „w obecnych okolicznościach (Gdańsk) stał się symbolem”. Gdyby Polska, podobnie jak inne kraje, przyjęła dyktat Berlina, nikt nie mógłby być pewny, „gdzie się to skończy”. Skoro Hitler najwyraźniej „stracił miarę w myśleniu i w działaniu” i skoro, jak dotąd, nigdy nie spotkał się „ze zdecydowanym sprzeciwem”, może się zdarzyć, że taki sprzeciw, stawiany przez Polskę, pomoże mu ostatecznie „w odzyskaniu miary”. Jeśli nie, Polska będzie walczyć10.

Beck nie mógł wiedzieć, że zaledwie dzień później Hitler określi swoje stanowisko w tajnym rozporządzeniu do wodza naczelnego armii. „Rząd nadal ma nadzieję” – pisał – „na pokojowe rozwiązanie różnic z Polakami. Führer nie życzy sobie rozwiązywania kwestii Gdańska siłą, nie chce bowiem pchnąć Polski w objęcia Wielkiej Brytanii”. Wniósł jednak poprawkę do rozkazu z listopada. Akcja militarna, ograniczająca się do Gdańska, „może być brana pod uwagę”, tylko jeśli ambasador polski „da do zrozumienia”, że taki fait accompli „ułatwi” rozwiązanie Warszawie. Jeśli takiej wskazówki nie będzie, dowództwo wojskowe musi wziąć pod uwagę możliwość totalnej wojny z Polską. Jeśli bowiem Polska nie odpowie w ten czy inny sposób pozytywnie na żądania Niemiec i jeśli „wstępne warunki polityczne” będą „sprzyjające” – wojna taka może się stać koniecznością. W takim przypadku „Polska musiałaby w ciągu najbliższych tygodni zostać pobita, tak aby nie trzeba się było z nią liczyć jako z czynnikiem politycznym”11.

Kiedy Lipski spotkał się z Ribbentropem 26 marca, oświadczył ministrowi spraw zagranicznych Rzeszy, że Warszawa gotowa jest zawrzeć nowe bilateralne porozumienie w sprawie Gdańska, Polska przeciwstawi się jednak jego wcieleniu do Rzeszy. Polska chętnie przyzna Niemcom wszelkie niezbędne prawa tranzytu poprzez Korytarz, ale rząd polski nie może przystać na zasadę eksterytorialności12. W głównych zarysach odpowiedź była taka sama jak ta sprzed czterech miesięcy. I wskazywała jasno, że Polacy, acz pragną kontynuować negocjacje, nie ugną się pod presją.

Następnego dnia wybuchły w Bydgoszczy demonstracje antyniemieckie. Ribbentrop posłużył się tą okolicznością i ponownie rozmawiał z Lipskim. Gorzko się skarżył. Widocznie dobrze zaznajomiony z ostatnią dyrektywą Hitlera, ostrzegał również ambasadora, że odrzucenie „wspaniałomyślnych propozycji” führera może zaszkodzić całokształtowi stosunków niemiecko-polskich13.

Ostatni to raz niemiecki minister spraw zagranicznych rozmawiał z polskim ambasadorem z myślą o pokojowym rozwiązaniu. Ich następne spotkanie miało się odbyć w pięć miesięcy później, 31 sierpnia. Wówczas kości były już rzucone. Wojna zaczęła się w parę godzin później.