WOJNA DOMOWA W HISZPANII

1936-1939

Tadeusz Zubiński

WOJNA DOMOWA

W HISZPANII

1936-1939

Copyright © Tadeusz Zubiński, 2015

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2015

Redakcja merytoryczna: Roman Sidorski

Redakcja i korekta: Lidia Wrońska-Idziak

Projekt okładki: Dawid Czarczyński

Mapy wykonał Mariusz Mamet

Ilustracje ze zbiorów Wydawnictwa Poznańskiego

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Wydanie elektroniczne 2015

ISBN 978-83-7976-201-9

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853 99 10

fax: 61 853 80 75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

SPIS TREŚCI

Wstęp

Narodziny burzy

Historia dwóch nienawiści

Spiskowcy, oratorzy i doktrynerzy

Pasażer „Dragon Rapide”

Rebelia w raju

Lwy Alkazaru

Śmierć sztuki

Teutoni i Rzymianie

Biała Europa

Hiszpania appassionata

Brodaci bolszewicy i niebieskookie rubias

Złoto

Jak Franco płacił za swoją wojnę?

Frankofile

Byli wszyscy z wyjątkiem Szekspira

Krew na arenie

Ogień wokół Madrytu

Paracuellos–Katyń

Gdy płakała cała czerwona Hiszpania

Jest taka dolina w Hiszpanii nazywana Jaramą

Lanie włoskie pod Guadalajarą

Guernica

La Pasionaria

Wojna w wojnie

Żar Brunete

Wojna atlantycka

Na Saragossę

W przestworzach, na morzach, na tyłach i w eterze

Teruel – boje w śniegach i w górach

Marsz na Levante

Ebro – decydujące starcie

Upadek Katalonii

Agonia i victoria

Krajobraz po bitwie

Przypisy

Indeks osobowy

Nota o autorze

Mapy i zdjęcia

WSTĘP

Hiszpania jest największym potencjałem moralnym dla Europy.

François-René de Chateaubriand[1]

Wojna domowa w Hiszpanii w latach 1936-1939 była największym konfliktem zbrojnym okresu międzywojnia. Dwie duże wojny tamtego czasu: japońsko-chińska o Mandżurię (1931) i włosko-abisyńska (1935-1936) toczyły się jednak na obrzeżach ówczesnego świata. Domowa wojna hiszpańska była zarazem i poligonem wojskowym, i polityczną próbą sił dwóch skonfliktowanych agresywnych bloków: z jednej strony państw osi Berlin-Rzym, w mniejszym stopniu salazarowskiej Portugalii, a z drugiej – ZSRR oraz kierowanej przez Stalina Międzynarodówki Komunistycznej.

Jej wyjątkowość i znaczenie polegały także na samym miejscu konfrontacji: newralgiczny punkt Europy na styku z Afryką, kontrolujący dostęp na Morzu Śródziemnym i z Morza Śródziemnego na Atlantyk. Znaczenie miał również czas jej trwania: prawie trzy lata. Istotna była masowa skala zastosowanych sił i środków, co już było wielkim wyzwaniem dla gospodarki i intendentury, ponadto zakres toczonych zmagań przez armie liczące łącznie ponad 1,5 mln, sprawdzenie bezpośrednio na polu walki nowych typów broni i nowych teorii prowadzenia działań wojennych, szerokie zastosowanie wojsk kombinowanych (tzw. kolumn) oraz brygad mieszanych, ogromny udział milicji partyjnych po obu stronach, co było nowością, gdyż była to w zasadzie pierwsza wojna na tak masową wojskowo-cywilną skalę, a jednocześnie ze znacznym użyciem wojsk kolonialnych i kawalerii, komand partyzanckich etc. Była pierwszą wojną, która rozpoczęła się od pierwszego w dziejach wojen mostu powietrznego, ale także jedną z kilku już, w której użyto gazów bojowych. Wojna toczyła się na lądzie, na morzu (także pod wodą) i w powietrzu, trwała na tyłach, rozgrywała się w wysokich górach, w śniegach, ale też i w saharyjskiej spiekocie. Toczyła się również na falach radiowych: duże znaczenie miały tajne radiostacje wywiadowcze, pracujące na terenie wroga, i ich wykrywanie. Można więc ją także uznać za pierwszą wojnę elektroniczną. Szczególnie wiele wysiłku i środków materialnych na pozyskanie dla swojej sprawy międzynarodowej opinii publicznej przeznaczyła strona republikańska.

Była wojną na ideologię i na symbole, wykreowała wiele białych mitów i czarnych legend. Co więcej – stała się pierwszą tak powszechnie sfeminizowaną wojną. Po stronie republikańskiej walczyły oddziały milicji partyjnych złożone z kobiet i nierzadko dowodzone przez kobiety. Takim przykładem są żeńskie kompanie rekrutujące się z członkiń anarchistycznej organizacji Agrupación Mujeres Libres – Ugrupowanie Wolne Kobiety. Tysiące hiszpańskich kobiet stanęło za obrabiarkami, zasiadło za kierownicami samochodów, zastępując mężczyzn, którzy poszli na front.

Podczas tej wojny dwukrotnie na lewicy rozegrały się wyniszczające wojny w wojnie. Po raz pierwszy odnotowano wówczas zmasowane, wręcz terrorystyczne naloty lotnicze na wielkie metropolie, ale jednocześnie chyba po raz ostatni duże znaczenie odegrały brawurowe szarże kawalerii oraz szaleńcze ataki piechoty na bagnety. Mocarstwa światowe wykorzystały wojnę w Hiszpanii dla sprawdzenia nowych teorii prowadzenia wojny oraz nowszych typów uzbrojenia i pionierskich technik. Ta wojna przeważyła, że samoloty dwupłatowe zaczęły odchodzić do lamusa. W latach 30. szczególnym zainteresowaniem cieszyły się teorie o rozstrzygającym znaczeniu lotnictwa w przyszłej wojnie, jej największym propagatorem był włoski generał Gulio Douhet. Orędownikami błyskawicznej wojny pancernej byli Anglicy John Fuller i Basil Liddell-Hart oraz sztabowcy niemieccy, między innymi Heinz Guderian i Ludwig von Einmansberger. Inni sztabowcy lansowali teorię o wyższości pełnego zmechanizowania sił lądowych, tę, która stała się obsesją Mussoliniego. Modny stał się dogmat o prymacie armii zawodowej nad armią z poboru, propagowany między innymi przez pułkownika francuskiego Charles’a de Gaulle’a i niemieckiego generała Hansa von Seeckta. Była okazja sprawdzenia teorii tak zwanej wojny totalnej, którą opracował niemiecki generał Erich Ludendorff.

Teoretycy i planiści wojskowi zgadzali się w jednym: przyszła wojna będzie wojną manewrową przez masowe użycie nowoczesnych środków technicznych: lotnictwa i czołgów. Oczywiście teren tej sprawdzającej wojny – górzysta i rozległa, o zróżnicowanym klimacie Hiszpania – mógł doskonale zweryfikować wszystkie teorie oraz założenia taktyczne i strategiczne. Sztabowcom w zacisznych gabinetach wszystko zgadzało się na papierze i w wyliczeniach, więcej – doskonale wychodziło w grach wojennych prowadzonych na poligonach. Ale prawdziwym sprawdzianem mogła być tylko realna wojna i to toczona na ogromną skalę w znacznym przedziale czasowym, w konfrontacji z wrogiem podobnie wyposażonym technicznie i znacznym ilościowo. Wojna domowa w Hiszpanii stała się najbardziej zmitologizowanym konfliktem zbrojnym w dziejach wojen, choćby nawet z tego powodu, że walczyli w niej przedstawiciele blisko 70 narodów. Tyleż powszechnie, co błędnie uchodzi za wojnę intelektualistów, pisarzy, poetów, chociaż zaowocowała wieloma znaczącymi dziełami literackimi i plastycznymi. Na pewno była pierwszą wojną tej skali tak na bieżąco relacjonowaną przez korespondentów wojennych, którzy zostali uznani za klasyków gatunku, jak: Ciryl Conolly, Ernest Hemingway, Hubert Knickerbocker, Jay Alen, Harold Cardozo, Martha Gellhorn, Hank Gorrell, Guy de Traversay, Louis Fischer, Frank Hanighen, George Steer, Hugh Slater, Webb Miller, Edmond Taylor, Liston Oak, Kitty Bowler, Henry Buckley etc. Obliczono, że w Hiszpanii podczas tej wojny przebywało i pracowało 948 reporterów zagranicznych.

Również w kinie światowym ta wyjątkowa wojna i jej geneza znalazła swoją bardzo obfitą prezentację. Tylko do roku 1976, jak obliczył w swej pracy La guerra de España y Cine Carlos Fernández, nakręcono 343 filmy krótkometrażowe i 145 pełnometrażowych poświęcone tej tematyce.

Jeszcze jedno wyróżnia tę wojnę spośród tylu wojen. Otóż jej historię opisali nie, jak to jest regułą, zwycięscy, ale pokonani, co stało się ewenementem w całej historii świata. Republikanie przegrali wojnę faktycznie na polu walki, ale wygrali ją medialnie: w sercach, w przekazie artystycznym i w pamięci milionów ludzi na całym świecie. Jeszcze wtedy, gdy trwały walki, bohaterowie lewicy, jak: Enrique Líster, La Pasionaria, Juan Modesto albo Buenaventura Durruti, czy także grupowe formacje, jak: Brygady Międzynarodowe albo z drugiej strony Legion Condor, bądź miejscowe, na przykład Guernica czy bitwa nad Ebro, stały się ikonami popkultury tamtej epoki. Światową karierę zrobiły określenia powstałe na tej wojnie, jak ¡No pasarán!, piąta kolumna bądź koktaile Mołotowa.

Jednak do tej pory w mainstreamowym przekazie medialnym geneza, przebieg i skutki tego bratobójczego konfliktu wciąż są zafałszowane, zwłaszcza tak jest w Polsce, gdzie „nadal obowiązuje schemat interpretacyjny sprzed półwiecza. Nad Wisłą celebruje się wizję konfrontacji z faszyzmem” – napisał jeszcze w ubiegłym wieku Jan Kieniewicz, historyk i ambasador Polski w Hiszpanii w latach 1990-1994. Ten z czytelników, któremu historia Hiszpanii tamtego czasu kojarzy się wyłącznie z wyuczonym w szkole, super zaangażowanym politycznie plakatem bardziej niż wierszem Władysława Broniewskiego No pasarán! będzie zaskoczony, a może poruszony tą lekturą. Jest bardzo mało prawdopodobne, aby odczuł spodziewane potwierdzenie swojej „tej jedynie słusznej”, dekadami hołubionej prezentacji tego złożonego i wielowątkowego konfliktu. Tym bardziej że w Polsce kompetencje i szczerość nigdy nie były opłacalne, gdyż – jak to przepowiedział stary Terencjusz – Veritas odium parit – prawda rodzi nienawiść.

Pani Profesor Amelia Serraller Calvo, slawistka i badaczka madryckiego Uniwersytetu Complutense (UCM)[2], specjalizująca się w dorobku, między innymi Ryszarda Kapuścińskiego, o pracy Hiszpańska wojna domowa 1936-1939 napisała w liście do autora między innymi: „Czytałam z przyjemnością Pana esej, który uważam za ciekawy i jednocześnie zbyt sensacyjny. Cieszę się, że w przeciwieństwie do niektórych Polaków, Pan opisuje wady i okrucieństwa strony frankistowskiej. Moim zdaniem jednak, portret strony republikańskiej jest o wiele słabszy”.

NARODZINY BURZY

Jak zauważył Oskar Wilde, „Szczęśliwy jest naród, którego historię czyta się ze znudzeniem”. Zarówno Hiszpanie, jak i Polacy do takich szczęśliwych narodów na pewno się nie zaliczają.

Przybliżmy historyczno-społeczną scenerię oraz rozliczne społeczne, kulturowe i mentalne okoliczności tej niezwykłej wojny, która do dziś jest dla Hiszpanów najbardziej bolesną narodową traumą w całej historii państwa i narodu, z którą wciąż nie mogą sobie dać rady.

Cały wiek XIX w historii Hiszpanii to jedno krwawe pasmo wojen domowych i kolonialnych, obcych interwencji, buntów chłopstwa, rebelii przy narastającym marazmie gospodarczym i postępującej petryfikacji struktur społecznych. Hiszpania w trakcie XIX w. albo stanęła w miejscu, albo – jak chcą niektórzy – cofnęła się w rozwoju gospodarczym. Około roku 1800 dochód narodowy w Hiszpanii na jednego mieszkańca oscylował w granicach 94% dochodu Anglika lub Francuza, a około roku 1875 spadł do 55%. W roku 1800 Hiszpania liczyła 11,5 mln mieszkańców, Wielka Brytania 10,9 mln, Niemcy 24,5 mln. W roku 1900 było w Hiszpanii 18,6 mln ludności, w Wielkiej Brytanii 37 mln, w Niemczech 50,6 mln, czyli w Hiszpanii nastąpiła zapaść demograficzna. Podczas gdy inne kraje zachodniej Europy wkroczyły już w erę przyśpieszonej industrializacji, Hiszpania opierała swą gospodarkę na zacofanym rolnictwie i iluzorycznej eksploatacji kolonii.

W roku 1871, wieku rozbuchanych żywiołów, czyli wieku rewolucji i przewrotów, przyjechał do Hiszpanii Francuz Paul Lafargue, zięć Karola Marksa, który zaczął głosić idee komunistyczne. I niestety się zaczęło. W tym samym czasie włoski inżynier Giuseppe Fanelli skutecznie zaszczepił w Hiszpanii anarchizm.

Dopiero po sromotnej klęsce w wojnie z USA w 1898 r. nastąpiło pewne ożywienie gospodarcze peryferyjnej i zacofanej technologicznie Hiszpanii. Z zamorskich kolonii Hiszpania zachowała już tylko niewielkie fragmenty dzisiejszego Maroka i peryferyjne skrawki w Afryce Równikowej. Tym samym z dawnego światowego mocarstwa kolonialnego i potęgi morskiej, ojczyzna Cervantesa stała się krajem, o którym złośliwie mówiono, że z nikim nie ma zatargów, bo nikt się nim nie interesuje.

W roku 1902 zaczęły dymić wielkie piece hutnicze Baskonii i działać tamtejsze nowoczesne stocznie, w Asturii powstały fabryki nawozów sztucznych i rozbudowano kopalnie. W Katalonii nastąpił boom przemysłu włókienniczego i maszynowego. Jedną z przyczyn ożywienia gospodarczego pierwszych lat XX w. było wycofanie kapitałów hiszpańskich z Filipin i Kuby. Drugim pozytywnym impulsem pobudzającym gospodarczy rozwój stały się wzmożone inwestycje kapitału zagranicznego, na przykład niemieckiego i brytyjskiego w hiszpańskie koleje, stocznie, kopalnie, huty, drogownictwo i sieć energetyczną. Wraz ze wzrostem zamożności regionów uprzemysłowionych nastąpił wzrost świadomości odrębności narodowej mieszkających w Hiszpanii mniejszości narodowych. Najsilniejsze narodowe przebudzenie odnotowano w industrialnej Katalonii, gdzie działał Enric Prat de la Riba i Sarra, urodzony i zmarły w Barcelonie (9 XI 1870-1 VIII 1917), człowiek, który obudził katalońską świadomość narodową, polityk, prawnik, dziennikarz i pisarz. W roku 1901 r. Prat de la Riba sytuację zniewolonych Katalończyków porównał do tragedii Polaków ciemiężonych przez trzech zaborców, tym samym walkę Polaków o własne państwo postawił Katalończykom jako wzór do naśladowania i przykład wytrwałości przez całe dekady. Świadomość narodowa Basków znacząco zaznaczyła się dopiero w latach dyktatury generała Primo de Rivery, a mieszkańców Galicii na początku lat 30. Ale w innych regionach nie było już tak nowocześnie. Luis Buñuel powiedział kiedyś o swoim dzieciństwie i wczesnej młodości przeżytych w Calanda, zapadłym kącie Aragonii, że tam średniowiecze trwało do I wojny światowej. Podobnie było też w takich regionach, jak Estremadura, Andaluzja czy Nowa Kastylia. W roku 1910 48% ludności w Hiszpanii stanowili analfabeci, podczas gdy we Francji było ich tylko 13%. W roku 1975, kiedy odszedł Franco, skala analfabetyzmu wynosiła 8,7%, przy czym w takich regionach jak Murcja sięgała 28%[3], a w kraju Basków albo w Asturii nie odnotowano nawet jednego procenta analfabetów.

Dzięki zachowaniu neutralności w okresie I wojny światowej Hiszpania wykorzystała koniunkturę i wydajnie zwiększyła produkcję przemysłową oraz eksport surowców. Szczególnie korzystne były dwa lata: rok 1917 i 1918. Pomyślny okres w gospodarce nie przełożył się na modernizację całego społeczeństwa. W roku 1920 skala analfabetyzmu pozostawała ogromna: 52,23% ludności nie umiało czytać ani pisać. Powodem takiego stanu mógł być brak kadry: nauczycieli wszelkiego typu szkolnictwa było jedynie 26,5 tys.

Korzystne procesy ekonomiczne wzmocniły miejską burżuazję oraz wielkich latyfundystów, nastąpił też przyrost proletariatu robotniczego. Wciąż przez część XX w. Hiszpania pozostawała biednym krajem rolniczym. W rolnictwie i działach pokrewnych pracowało nadal 70% Hiszpanów, często żyjących w nędzy, szczególnie na południu kraju, gdzie bezrolni chłopi ciężko pracowali na ogromnych latyfundiach w półniewolniczym systemie. Na wsi w roku 1910 mieszkało 66% ludności, z czego 2 mln stanowili bezrolni, kiepsko opłacani parobkowie, ale po skoku cywilizacyjnym, jaki nastąpił w okresie I wojny światowej, w roku 1930 ludność wiejska stanowiła już tylko 45,1%. W okresie 1900-1930 z Hiszpanii do Ameryki Łacińskiej wyemigrowało znacznie ponad milion osób. Głównie kierując się za chlebem udawali się do Argentyny, Chile, Urugwaju, Wenezueli, Meksyku, Kolumbii, Peru i na Kubę, a także, w mniejszym stopniu, do Francji lub Szwajcarii. Mimo to Hiszpania wyrywkowo modernizowała się. Król Alfons XIII 17 października 1919 r. z wielką pompą otworzył pierwszą linię metra w Madrycie – raptem 3,5 km. W roku 1924 metro powstało też w Barcelonie, w której pobudowano nowoczesne zakłady samochodowe Hispano-Suiza. Znacznie poprawiła się infrastruktura kolejowa i drogowa, rozwinął się hiszpański przemysł filmowy. W Madrycie z inicjatywy króla rozpoczęto wznoszenie nowoczesnego campusu uniwersyteckiego.

W pierwszych dwóch dekadach XX w. cechował Hiszpanię brak stabilizacji politycznej, rządy zmieniały się dosłownie z dnia na dzień. W pierwszym dwudziestoleciu (1903-1923) panowania króla Alfonsa XIII były 33 gabinety, za regencji jego matki, w ciągu 16 lat rządów, było tylko 11. Jednak rozwojowi gospodarczemu i technologicznemu nie towarzyszyły przemiany w życiu społecznym. Najbardziej wymownym przykładem takiej sytuacji jest niski procent kobiet pracujących zawodowo. Jeszcze w roku 1930 tylko 13% Hiszpanek było czynnych zawodowo, oczywiście nie licząc kobiet zatrudnionych w rolnictwie i działach pokrewnych, ponadto liczba służących i pomocy domowych stanowiła tak zwaną ciemną liczbę. Kobieta w Hiszpanii była wówczas na pewno dyskryminowana politycznie, obyczajowo i ekonomicznie. Dopiero w kwietniu 1933 r. Hiszpanki po raz pierwszy poszły do urn wyborczych, ale już w roku 1919 ustawowo wprowadzono w Hiszpanii 8-godzinny dzień pracy.

W tym okresie w korzystnej rzeczywistości doskonale odnalazł się Kościół katolicki. Obrósł w majętności i rozrósł się kadrowo. Na przykład jezuici mieli znaczne akcje udziałowe w koncernie samochodowym Hispano-Suiza, posiadali też całe dzielnice Madrytu, Barcelony i innych miast. Oblicza się, że w Hiszpanii było w tym czasie około 100 tys. księży i około 500 tys. zakonnic i zakonników. W latach 30., w chwili wybuchu wojny domowej, jeden duchowny katolicki przypadał na 500 mieszkańców. Bardzo wiele kleru hiszpańskiego powróciło po klęsce roku 1898 z Kuby i Filipin do Hiszpanii. Pod względem liczby kleru Hiszpania była krajem anachronicznym.

Wieś i prowincje rolnicze pozostawały mentalnie w wieku XIX, z kolei w wielkich aglomeracjach industrialnych zaczęły narastać nastroje antyklerykalne, dające pożywkę ruchom skrajnym i lewicowym. Na bazie wzmożonego uprzemysłowienia i procesu laicyzacji umocnił się ruch robotniczy oraz wyrosłe z niego partie polityczne. Szczególnie zyskały na znaczeniu: Partia Socjalistyczna (PSOE) i dwie masowe centrale związkowe: socjalistyczna (UGT) i anarchosyndykalistyczna (CNT).

Jednak gdy wojna się skończyła, skończyły się zamówienia eksportowe i nastąpił kryzys. Lawinowo zamykano fabryki, odnotowywano wzrost inflacji i bezrobocia. Narastało społeczne niezadowolenie, po kraju rozlała się druga fala strajków[4]. W roku 1920 w około tysiąca strajków wzięło udział ponad 250 tys. robotników, wieś hiszpańską, zwłaszcza Andaluzję, ogarnęły strajki i rebelie chłopskie.

Gdy w roku 1923 w wyborach zwycięstwo uzyskały stronnictwa liberalno-reformistyczne, skrajna prawica i reakcyjni oficerowie odpowiedzieli puczem, któremu 13 września 1923 r. przewodził generał Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, dowódca okręgu wojskowego Katalonii. Generał de Rivera proklamował w całym kraju stan wojenny pod hasłami ocalenia ojczyzny. Król Alfons XIII, który w dniu puczu spędzał letnie wakacje w San Sebastián, powrócił do Madrytu następnego dnia i zaakceptował nowy porządek. Miguel Primo de Rivera, siwy, ale wciąż energiczny andaluzyjski ekscentryk, pretendujący do bycia hiszpańskim Mussolinim, urodził się 8 stycznia 1870 r. Objął dyktatorską władzę za przyzwoleniem króla Alfonsa XIII, zresztą admiratora faszyzmu. Dał temu wyraz będąc w podróży do Indii (dokąd udawał się na polowanie). Przejeżdżając przez Włochy, rozmawiał z marszałkiem Italo Balbo, czołowym eksponentem faszyzmu, i 19 listopada 1923 r. wypowiedział znamienne słowa: „Podziwiam faszyzm. Wy jesteście szczęśliwi, że kończycie wasze dzieło. My swoje dopiero zaczynamy”. Generała Miguela Primo de Riverę monarcha nazywał swoim Mussolinim.

Swój program polityczny Miguel Primo de Rivera streścił w jednym zdaniu: „Przybyłem, żeby walczyć z komunizmem”. Dyktator rozwiązał parlament (las Cortes – Kortezy), zdelegalizował partie polityczne, zaprowadził cenzurę, wzmógł represje wobec oponentów. Trochę groteskowy dyktator, wzorując się na faszyzmie próbował stworzyć szeroki blok narodowy Unión Patriótica (Unia Patriotyczna) – taki BBWR w późniejszym stylu Piłsudskiego. De Rivera był ze wszech miar oryginalny, także pod innym względem. Jego ulubioną postacią nie był Mussolini (jak mu to często przypisywano), ale bajkowy Harun al Raszyd z Opowieści 1001 nocy. Niektórzy określali go ledwie karykaturą Mussoliniego.

Generała interesowały tylko trzy rzeczy: konie, kobiety i wino – tak przynajmniej twierdził Gerald Brenan[5]. Trudno się pozbyć wrażenia, że na czele państwa dyktator stanął trochę przypadkiem: albo dla zabawy, a co jeszcze bardziej prawdopodobne – dla przeżycia wielkiej przygody. To był dyktator bardzo widowiskowy, jak z opery, i bardzo hiszpański jak na tamte czasy. Zaprowadził stan wojenny, zdelegalizował partie polityczne, urzędników na prowincji zastąpił wiernymi sobie oficerami, ale administrowanie, a tym bardziej codzienna urzędnicza rutyna go mierziły. Parady, przemówienia, bale, rauty – to mu odpowiadało najbardziej, ale na tym kończył się jego zapał do rządzenia. Jako rzeczowy oficer, przywykły do rozkazywania, nie znosił długich narad ani nie tolerował dyskusji, nie miał zrozumienia tak typowego dla hiszpańskich polityków gadulstwa i zbędnych popisów oratorskich. Decyzje podejmował spontanicznie i bez namysłu, w iście andaluzyjskim żarze. Gdy miał do rozwiązania zawiłą sprawę, wolał jej w ogóle nie podejmować i mawiał wtedy: „Będzie, jak zechce Pan Bóg”. Religijny barokowo był jednak tylko w słowach, w czynach odzywała się w nim andaluzyjska dusza. Do pracy stawiał się już o ósmej, ale w południe, jak w Andaluzji nakazuje zwyczaj, zakładał szlafmycę i szedł na sjestę. Każdego wieczoru grywał w karty w stołecznych kawiarniach albo urządzał popijawy z kolegami w klubach dla elity. Chętniej niż doradcami otaczał się kobietami. Owdowiał w wieku 38 lat, jego żona zmarła w połogu, rodząc szóste dziecko. Potomstwo oddał na wychowanie siostrze, a sam namiętnie romansował. Zamiast przy biurku, widywano go w kabaretach, na wyścigach konnych, w teatrzykach i na ukochanej przez niego korridzie z coraz to innymi kochankami: „Otaczały go przyjaciółki ze wszystkich warstw społecznych i całego świata. Filipinki, Kubanki, Brytyjki” – pisał Brenan.

Generał Primo de Rivera, sam zawodowy wojskowy, postulował zamianę kosztownej i nieproduktywnej armii z poboru na profesjonalną armię zawodową i odcięcie wydatków na wojsko. Do roku 1930 cięcia stanów osobowych w korpusie oficerskim wyniosły 10%, a stan sił zbrojnych zmniejszył się o 25%. Działo się to w okresie wielkiego kryzysu. To też tłumaczy niskie poparcie, jakiego korpus oficerski udzielił nowatorskiemu dyktatorowi.

W pierwszym okresie rządów, dzięki rządowemu programowi robót publicznych de Rivera na krótko ożywił gospodarkę. Na przykład wybudowano 9 tys. km szos, po których zaczęły jeździć auta osobowe i ciężarówki. W roku 1929 w Barcelonie odbyła się bardzo udana Wystawa Światowa EXPO 29, co poprawiło na chwilę nie najlepsze humory Hiszpanów. W Sewilli w roku 1929 zorganizowano Wystawę Iberoamerykańską.

Kryzys, który ogarnął wówczas cały świat, dotknął również Hiszpanię, wskutek czego bardzo podupadła pod względem ekonomicznym. Znów pojawił się milion bezrobotnych w rolnictwie i pół miliona w przemyśle. W Barcelonie tylko 30% robotników w sektorze budowlanym miało pracę. Kapitał obrotowy, czyli paliwo inwestycyjne gospodarki, spadł z 2 tys. mln peset w roku 1928 do 50 mln peset w 1933 r. Symptomem regresu stał się spadek liczby urodzeń: z 29,0 na tysiąc mieszkańców w roku 1928 obniżył się do 25,7 w roku 1935.

Hiszpania wiejska wciąż pozostawała znacznie uwięziona w średniowieczu. Najwięcej ziemi znajdowało się w rękach latyfundystów – grandów z wielkich rodów. Na przykład w roku 1932 diuk de Medinaceli władał 79 147 ha, diuk de Peñaranda był właścicielem 51 016 ha, diuk de Villahermosa posiadał 47 203 ha, diuk Alba 34 455 ha, a markiz de la Romana 29 095 ha. To były de facto małe państewka. Arystokracja i latyfundyści w omawianym okresie byli w posiadaniu łącznie 179 467 ha, a cała Hiszpania wraz z koloniami liczyła 562 528 ha.

Wraz z pojawieniem się kryzysu drastycznie wzrosły koszty utrzymania. Znowu krajem zaczęły wstrząsać strajki i demonstracje. Mnożyły się spiski i rosła w siłę opozycja republikańska. W sferze polityki zagranicznej dyktator groteskowo podjął próbę odbudowy hiszpańskiej potęgi kolonialnej wplątując kraj w szereg kosztownych i długotrwałych wojen marokańskich. Nie był przekonany to tego rodzaju wojenek, ale chciał odwrócić uwagę opinii publicznej od bieżących kłopotów i skonsolidować wokół siebie naród.

Dzień 17 czerwca 1925 r. przyjmuje się za datę narodzin hiszpańskiej radiofonii. Tego dnia spółka La Sociedad Unión Radio nadała przemówienie radiowe króla, a na ulicach Madrytu montowano głośniki uliczne, wpisujące się na stałe w pejzaż większych hiszpańskich miast na kilka dekad.

Dyktatura generała Miguela Primo de Rivery upadła 28 stycznia 1930 r., bo się kapryśny dyktator znudził rutyną rządzenia i mu się odechciało. Dyktator z zarzueli[6], generał Miguel Primo de Rivera rządził Hiszpanią od 13 września 1923 r. przez 6 lat, 4 miesiące i 15 dni. To były właśnie te złote albo szalone lata 20. Zagrożony zbiegł do Francji i od razu z emigracji wszczął przygotowania do drugiego puczu. Zmarł jednak wkrótce (16 III 1930) w skromnym hoteliku w Paryżu. Uwielbiał słodkości, które stały się przyczyną jego śmierci: zmarł na cukrzycę, choć są przesłanki, że do jego śmierci przyczyniła się masoneria.

Owszem, były dyktator cierpiał na cukrzycę, ale był pod stałą kontrolą lekarską. W tym czasie ambasadorem Hiszpanii w Paryżu był bojowy mason Quinones de León. Mówi się, że w dzień przed swoją śmiercią generał don Miguel jadł kolację z pewnym Żydem sefardyjskim, bankierem i masonem. Charakterystyczne jest to, że ciało generała nie poddano zwyczajowej obdukcji, choć lekarz ambasady, Francuz Bandelac de Pariente, chciał tego dokonać, miał bowiem wątpliwości, co do przyczyny tak nagłego zejścia osoby jakoś tam chorej, ale której stan zdrowia nie zapowiadał tak nagłego i radykalnego pogorszenia w tak krótkim czasie. José Antonio przed sądem w Alicante przedstawił romantyczną wizję śmierci swojego ojca: „Don[7] Miguel zmarł na wygnaniu w Paryżu z powodu ataku melancholii, która go trapiła od chwili, gdy musiał porzucić ukochaną ojczyznę”.

W roku 1929 José Ortega y Gasset opublikował w gazecie serię artykułów pod tytułem: La rebelión de las masas [Bunt mas]. Ugrupowania antymonarchistyczne i lewicowe 17 sierpnia 1930 r. zawarły pakt współpracy w San Sebastián, co stało się preludium do obalenia monarchii. Z balkonu hotelu, w którym obradowano, wywieszono republikański sztandar. Układające się strony, z PSOE na czele, utworzyły Komitet Rewolucyjny, zgodziły się w jednym w 100%, że Katalonia powinna otrzymać autonomię. Uczestników zjazdu w San Sebastián aresztowała policja. W skali całego kraju w 450 klubach republikańskich[8] zjednoczyło się około 100 tys. antymonarchistów. Na Plaza de Torros w Madrycie 29 września odbył się mityng republikański, w którym wzięło udział ponad 20 tys. osób, z entuzjazmem reagujących na zapowiedź odsunięcia króla od władzy.

W piątek 12 grudnia 1930 r. doszło w garnizonie w Jaca (prowincja Huesca) do kolejnej próby buntu, tym razem znacznie poważniejszej. Pucz wszczęła grupa oficerów masonów o poglądach skrajnie republikańskich. Trzej kapitanowie: Fermín Galán – komunista, Angel García Hernández, Luis Salinas ogłosili detronizację monarchy i proklamowali powstanie republiki. Fermín Galán poprowadził 300 najbardziej oddanych mu ludzi na Huesca. Po 19 godzinach marszu przeszli 86 km i zostali rozbici przez siły rządowe. Puczyści walczyli aż do wyczerpania amunicji z wojskami przybyłymi z Saragossy. Przywódcy puczu mieli sposobność przebicia się do francuskiej granicy, ale ze względu na swoje przekonania nie skorzystali z tego. Dwa dni później, w niedzielę o 14.00, dwaj kapitanowie – komuniści i masoni jednocześnie – Fermín Galán, Angel Gracía Hernández zostali rozstrzelani. Kapitan Salinas, porucznicy Muñoz i Fernandez oraz podporucznik Gisbert otrzymali karę dożywotniego więzienia. Kapitan Fermín Galán, zawzięty mason, odrzucił wsparcie duchowe księdza. Paląc papierosa, stanął przed plutonem egzekucyjnym z okrzykiem: „Niech żyje republika!” Poeta Rafael Alberti poświęcił przywódcom puczu wiersz pt. Bohaterom z Jaca.

Do kolejnej próby puczu przeciw monarchii doszło 15 grudnia 1930 r. W ten spisek znów był wplątany major Ramón Franco, który przymierzał się do zbombardowania pałacu królewskiego[9]. Puczem kierował generał Gonzalo Queipo de Llano y Sierra, który po fiasku puczu wywiesił białą flagę nad bazą, a sam uciekł samolotem za granicę. Młodszy brat generała Franco włączył się w ten romantyczny bunt w szkole lotniczej na lotnisku Cuarto Vientos – jak sam później przyznawał – pod wpływem emocji. On i jeszcze kilku spiskowców rozrzucili nad stolicą ulotki, ogłaszające Hiszpanom, że proklamowano republikę. Pucz był tyleż samo romantyczny, co partacki. Generał Mola, szef ówczesnych służb bezpieczeństwa, bez problemów zgarnął puczystów do aresztu. Franco odwiedził brata w więzieniu, był przybity jego nierozsądnym postępowaniem.

Już w okresie republiki, w roku 1931 major Ramón Franco, młodszy brat przyszłego el caudillo, opublikował książkę opisującą podkoloryzowane kulisy i przebieg puczu w Cuarto Vientos pt. Madrid bajo las bombas [Madryt pod bombami]. Tytuł tyleż efektowny, co zwodniczy, gdyż tym razem ani jedna bomba nie spadła na stolicę.

W wyborach municypalnych z 12 kwietnia 1931 r. przyjęto, że wygrały stronnictwa republikańskie i szeroko liberalne. Tego dnia, jak powiedział premier admirał Juan Bautista Aznar Cabañas (1860-1933), „Hiszpania obudziła się republiką”. Ta wygrana republikańska była co najmniej dyskusyjna, gdyż system wyborczy drastycznie premiował większe ugrupowania i bloki, chociaż stronnictwa szeroko uznawane za republikańskie uzyskały w skali całego kraju aż 22 150 foteli w radach, a monarchiści jedynie 5775. Gwoździem do trumny monarchii stała się telegraficzna proklamacja z nocy z 12 na 13 kwietnia, jaką wydał generał i mason José Sanjurjo, będący dowódcą Guardia Civil[10], obwieszczająca, że jego oddziały nie wystąpią przeciw republikańskiemu powstaniu. Republikanie, którzy mieli swoich ludzi w urzędach pocztowych, odpowiednio ją nagłośnili.

W obronie tronu król Alfons XIII nie zareagował, tym bardziej że był przygnębiony niedawną śmiercią swojej matki. Monarcha obawiał się, że jego rodzinę i jego samego czeka los rodziny Romanowów, powiedział: „Kandydatów na hiszpańskiego Lenina jest aż nadmiar”. W tym przypadku król Alfons XIII miał nosa, gdyż w roku 1920 na II Zjeździe Bolszewików w sowieckiej Rosji Lenin prorokował: „Zapewniam, a historia przyzna mi rację, że drugim krajem europejskim, w którym zwycięży dyktatura proletariatu, stanie się Hiszpania”. Lenin był bliższy prawdy, bardziej niż Trocki, który stawiał na Niemcy. Á propos Lenina. Na tym samym zjeździe, po wysłuchaniu tyrady wodza rewolucji październikowej o zaletach komunizmu, obserwator i sympatyk z Hiszpanii, brodaty Andaluzyjczyk Fernando de los Ríos (1879-1949), umiarkowany socjalista, dociekał: „No dobrze, a gdzie tutaj jest ta obiecywana wolność?” Włodzimierz Iljicz prychnął: „Wolność? A po co komu wolność?” Może to nieco zdziwić, ale Hiszpania nawiązała stosunki dyplomatyczne z ZSRR dopiero w lipcu 1933 r.

Eksmonarcha był słabym i chutliwym sybarytą, jedynakiem rozpieszczonym przez swoją matkę Marię Krystynę z rodu Habsburgów, nazywaną Christą. W dzieciństwie zwracano się do niego z niemiecka Bubi, był wychowany w kręgu kobiet, w miarę zdolny do języków (szybko opanował angielski, niemiecki, francuski), dobry kawalerzysta, ale jeszcze lepszy, acz brawurowy kierowca. Miał do swej dyspozycji najnowsze modele takich marek, jak: Renault, Hispano-Suiza, Packard, które, jak mówił, osobiście ujeżdżał. W kwestii automobilizmu ufał tylko swemu mechanikowi – Antoniowi Sambeat, który był jego pierwszym kierowcą i pracował dla niego ponad 30 lat.

Alfons XIII obsesyjnie polował, ale polowania z jego udziałem to były prawdziwe rzezie. Na przykład 30 grudnia 1915 r. brał udział w polowaniu, na którym ubito 450 przepiórek, 130 królików i 40 zajęcy, na innym ustrzelono 436 przepiórek, 95 królików i 35 zajęcy. Polował z arystokracją hiszpańską, która w najważniejszej chwili go opuściła. Był kiepskim golfistą, posługiwał się specjalnym zestawem kijów – darem od małżonki, wykonanym dla niego w Anglii, bo był leworęczny. Jego ulubionymi wierzchowcami były klacz Pítima i ogier Appleby. Grał w polo do 38 roku życia, mając problemy z oddychaniem. Polityka go nudziła, mówiono, że dla niego polowanie znaczyło więcej niż rządzenie. Był osobą słabą, niesystematyczną, wręcz leniwą, ale ambitną, choć łatwo sterowalną. W zamian Pan Bóg obdarzył obficie wszelkimi zaletami jego małżonkę: Angielkę, księżniczkę Wiktorię Eugenię de Battenberg (1887-1969), nazywaną Eną[11], gdyż takie było jej czwarte, rzadko spotykane imię.

Było coś na rzeczy z tym przysłowiowym już, rozpasanym królewskim erotyzmem Burbonów, bo wiadomo, że pasjonat filmów pornograficznych król Alfons XIII bardzo wydajnie pomnażał populację hiszpańskiej stolicy swoimi dziećmi z pozamałżeńskiego łoża. Tylko z okresu madryckiego pochodzi co najmniej siedmiu nielegalnych synów tego władcy. Małżonka króla do erotycznych podbojów męża podchodziła z dystansem. Po latach tak zwierzyła się swemu biografowi: „Mój drogi, Hiszpanie są bardzo złymi mężami. To prawda, żenią się z miłości, ale bardzo szybko stają się niewiernymi mężami. Chcę myśleć, że to jest naturalny rys hiszpańskiej mentalności”. Królowa Wiktoria Eugenia zaciskała zęby i cierpiała, a lud jej współczuł. Może była to jeszcze jedna z przyczyn, dlaczego naród hiszpański tak szybko zaakceptował republikę?

Królowa[12] miała nie tylko nordycką, w typie tycjanowskim, urodę, ale i twardy charakter. Zachowała się relacja wiele mówiąca o jej zimnej krwi i prawdziwie angielskiej flegmie. Otóż kiedy 14 kwietnia 1931 r. o 17.00 królewski małżonek bardzo zdenerwowany wpadł do jej garsoniery i drżącym głosem zapowiedział, że jeszcze tego wieczoru muszą opuścić Hiszpanię, bo ich życie znajduje się w niebezpieczeństwie, królowa Wiktoria Eugenia spokojnie, klasycznie, po angielsku, zaproponowała, aby przedtem spożyli uroczystą kolację tylko we dwoje, jak wcześniej zaplanowali. Odradzała też mężowi stawianie oporu, gdyż, jak zadeklarowała „Władza królewska nie jest warta kropli krwi hiszpańskiej”.

Gdy król Alfons XIII[13] w pośpiechu opuszczał pałac królewski El Oriente, nie pożegnał się z nim ani jeden grand Hiszpanii, nikt, z kim polował i grał w golfa. Jednak około stuosobowy personel: lokaje, szoferzy, kuczerzy, kucharze, pokojówki, ogrodnicy etc. wyrazili chęć złożenia ostatniego hołdu uchodzącemu monarsze. Znamienne, że król opuścił Hiszpanię za kierownicą swego automobilu, kierując się do Kartageny, a stamtąd, na pokładzie krążownika „Príncipe Alfonso”, udał się morzem do Marsylii. Królowa wraz z infantami (następca tronu książę Asturii w beciku) wybrała wygodniejszy środek lokomocji: salonką udała się do Paryża. Do paryskiego ekspresu musieli wsiąść paręnaście kilometrów za Madrytem, w Galapagar[14], aby nie prowokować rozszalałej tłuszczy. Wielki pisarz Ramón María del Valle-Inclán powiedział, że Hiszpanie wyrzucili Burbona nie dlatego że był królem, ale dlatego, że był złodziejem. Faktycznie Alfons XIII zdeponował w bankach Londynu i Paryża 48 mln peset.

Republikę ogłoszono bez oporu, przy neutralnej postawie wojska, w obronie monarchii nie padł ani jeden strzał. Na ulice hiszpańskich miast wyległy rozentuzjazmowane wielotysięczne tłumy, wiwatujące na część nowego reżimu, większość narodu przepajał nierzadko animalny optymizm. W Barcelonie Francesc Macia ogłosił powstanie Republiki Katalońskiej, co chwilowo nie miało żadnych poważniejszych następstw, choć pobudziło separatystów katalońskich do szerokiej współpracy z nowym rządem.

W roku 1931 Hiszpania liczyła 24,693 mln mieszkańców, a średnia długość życia w roku 1930 wynosiła 50 lat. Duży postęp odnotowano w grupie kobiet studiujących na uniwersytetach: podczas gdy w roku 1900 była tylko jedna studentka, w roku 1931 było ich już 1700. Jedna osoba duchowna – ksiądz, zakonnik lub zakonnica – przypadała na 493 obywateli. Przeciętna dniówka wynosiła 4,27 peset. W dniu 22 grudnia 1931 r. odbyła się na żywo pierwsza radiowa transmisja z losowania Loterii Narodowej.

Na ziemi hiszpańskiej po raz drugi w historii nastała republika. Pierwsza istniała w latach 1873-1874, a tę drugą nazwano na wyrost: Niña Bonita – Piękna Dziewczynka. Rzesze katolików w zasadzie poparły narodziny republiki. Także większość biskupów i masowa Akcja Katolicka byli za nowym reżimem. W wielu kościołach odśpiewano uroczyste Te Deum. Było to uzasadnione tym bardziej, że początkowo nowe republikańskie władze deklarowały szacunek dla religii i instytucjonalnie nie zwalczały jej struktur. Ale ta idylla trwała krótko. Na progu lat 30., jeszcze za monarchii, załamał się sojusz ołtarza i tronu, gdyż Kościół katolicki znalazł się w dużym kryzysie, także kadrowym. Męski kler zakonny to już tylko 20 tys., żeński około 60 tys., księży świeckich było 35 tys. Hiszpanie powszechnie odwracali się od Kościoła, 2/3 było wierzących często dekoracyjnie, ale nie praktykujących. Wśród elit w kręgach finansowych, medialnych, intelektualnych zaczęli dominować ekspansywni antyreligijni masoni.

Pierwsze loże masońskie w rycie szkockim podporządkowane Wielkiej Loży Anglii zakładali w Hiszpanii Anglicy. Pionierska loża powstała 15 lutego w 1728 r. w Madrycie, a jej założycielem był Anglik książę Philip Wharton. Jej współzałożycielami też byli angielscy bracia fartuszkowi: Charles Labridge, Thomas Hatton, Richards, Eldridge Dinsdale, Andrew Galloway. Król Ferdynand VI wydał 2 lipca 1751 r. w Aranjuez dekret zakazujący masonerii, ale to już nie powstrzymało lawiny. Masoneria zakazana przez inkwizycję bardzo rozpowszechniła się za panowania króla Karola III. Wówczas do masonerii przystępowała licznie liberalna arystokracja, a również ministrowie królewscy. Pierwszym Hiszpanem, który został w 1789 r. wielkim mistrzem, był Pedro Pablo Abarca de Bolea hrabia de Aranda, przyjaciel Woltera. Silnym impulsem do dynamicznego rozwoju masonerii w Hiszpanii stała się w 1808 r. inwazja Napoleona na Hiszpanię. Nie był to krótkotrwały sukces, gdyż w latach 20. XIX w. szacuje się, że liczba masonów wynosiła około 80 tys.

Po raz pierwszy masoni weszli do hiszpańskich Kortezów w roku 1820 i od razu pierwszy mason Augustín Argüelles 3 kwietnia 1820 r. objął kluczowy resort spraw wewnętrznych. Pierwszym masońskim premierem Hiszpanii został w roku 1871 Manuel Ruiz Zorilla.

Po czasowym osłabieniu w połowie XIX w., już z końcem tego wieku masoni efektywnie i licznie weszli do wszystkich możliwych struktur antysystemowych. W roku 1868 to masoni, tacy jak Eleuterio Maisonave, Sigismundo Moret, Juan Prim y Prats, Manuel Becera, Práxedes Mateo Sagasta i wielu innych, usunęli z tronu królową Izabellę II. Stanęli na szczytach władzy zarówno z prawa, jak i z lewa, począwszy od anarchistów (z charyzmatycznym liderem Francisco Ferrerem Guardią), poprzez raczkujących wówczas socjalistów (jak Juan Simeón Vidarte y Franco Romero, Rodolfo Llopis, Fernando de los Ríos), republikanów różnych kierunków politycznych (jak Alejandro Lerroux, Diego Martínez Barrio, Miguel Maura, Santiago Casares Quiroga), autonomistów katalońskich (jak Lluís Companys i Jover), wojsko (generał Eduardo López de Ochoa). Co prawda podczas rządów generała Primo de Rivery nie mógł się odbyć kongres masoński w Madrycie, ale odbył się znakomicie w Barcelonie pod egidą generała Barrera. Przyjmuje się, że około 10% kadry nauczycielskiej w tym czasie stanowili masoni albo osoby silnie sympatyzujące z ideami masońskimi.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

HISTORIA DWÓCH NIENAWIŚCI

Dostępne w wersji pełnej

SPISKOWCY, ORATORZY I DOKTRYNERZY

Dostępne w wersji pełnej

PASAŻER „DRAGON RAPIDE”

Dostępne w wersji pełnej

REBELIA W RAJU

Dostępne w wersji pełnej

LWY ALKAZARU

Dostępne w wersji pełnej

ŚMIERĆ SZTUKI

Dostępne w wersji pełnej

TEUTONI I RZYMIANIE

Dostępne w wersji pełnej

BIAŁA EUROPA

Dostępne w wersji pełnej

HISZPANIA APPASSIONATA

Dostępne w wersji pełnej

BRODACI BOLSZEWICY I NIEBIESKOOKIE RUBIAS[15]

Dostępne w wersji pełnej

ZŁOTO

Dostępne w wersji pełnej

JAK FRANCO PŁACIŁ ZA SWOJĄ WOJNĘ?

Dostępne w wersji pełnej

FRANKOFILE

Dostępne w wersji pełnej

BYLI WSZYSCY Z WYJĄTKIEM SZEKSPIRA

Dostępne w wersji pełnej

KREW NA ARENIE

Dostępne w wersji pełnej

OGIEŃ WOKÓŁ MADRYTU

Dostępne w wersji pełnej

PARACUELLOS-KATYŃ

Dostępne w wersji pełnej

GDY PŁAKAŁA CAŁA CZERWONA HISZPANIA

Dostępne w wersji pełnej

JEST TAKA DOLINA W HISZPANII NAZYWANA JARAMĄ

Dostępne w wersji pełnej

LANIE WŁOSKIE POD GUADALAJARĄ

Dostępne w wersji pełnej

GUERNICA

Dostępne w wersji pełnej

LA PASIONARIA

Dostępne w wersji pełnej

WOJNA W WOJNIE

Dostępne w wersji pełnej

ŻAR BRUNETE

Dostępne w wersji pełnej

WOJNA ATLANTYCKA

Dostępne w wersji pełnej

NA SARAGOSSĘ

Dostępne w wersji pełnej

W PRZESTWORZACH, NA MORZACH, NA TYŁACH I W ETERZE

Dostępne w wersji pełnej

TERUEL – BOJE W ŚNIEGACH I W GÓRACH

Dostępne w wersji pełnej

MARSZ NA LEVANTE

Dostępne w wersji pełnej

EBRO – DECYDUJĄCE STARCIE

Dostępne w wersji pełnej

UPADEK KATALONII

Dostępne w wersji pełnej

AGONIA I VICTORIA

Dostępne w wersji pełnej

KRAJOBRAZ PO BITWIE

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

[1] Uwaga. Wszystkie cytaty, głównie z języka hiszpańskiego, mniej z angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego, są tłumaczone przez autora, chyba że są inaczej sygnowane.

[2] Nazwa Complutense pochodzi od określenia mieszkańca miasta pod Madrytem Alcalá de Henares (urodzili się w nim Miguel Cervantes i Manuel Azaña). W tym mieście działał uniwersytet, który w XIX w. został przeniesiony do Madrytu, ale jego nazwa pozostała. Ta uczelnia jest uważana za hiszpański Oxford. Obecnie w Alcalá de Henares mieści się nowszy uniwersytet, w którym co roku 23 kwietnia król Hiszpanii wręcza prestiżową Nagrodę im. Cervantesa największym pisarzom języka hiszpańskiego. W roku 2014 otrzymała ją Elena Poniatowska, lewicowa pisarka z Meksyku, urodzona w Paryżu, ponoć potomkini ostatniego króla polskiego.

[3] Wśród kobiet w regionie Murcji analfabetyzm w roku 1975 sięgał aż 49%.

[4] Pierwsza fala strajków nastąpiła w roku 1917. Kulminacją był ogólnokrajowy strajk powszechny, który zorganizowano 13 sierpnia. Kierowany był przez Besteira Largo Caballera, Anguiana, Saborito, wówczas socjalistów. Tego roku w Asturii odbyło się pierwsze powstanie górników.

[5] Edward Fitzgerald, znany jako Gerald Brenan, urodził się 7 kwietnia 1894 r. na Malcie, w rodzinie anglo-irlandzkiej, zmarł pod Malagą 19 stycznia 1987 r. Brytyjski pisarz, poeta i iberysta, autor słynnej pracy Hiszpański labirynt, opisującej dosyć obiektywnie genezę hiszpańskiej wojny domowej. Był oryginałem, w czasie I wojny światowej służył w 48. batalionie cyklistów i wtedy, gdy inni uganiali się za pielęgniarkami, on zaczytywał się barokową poezją. W zasadzie przeciwnik rządów frankistowskich.

[6] Zarzuela – hiszpańska operetka.

[7] Tytuł don, jak angielski sir, dawniej przysługiwał w Hiszpanii osobom ze szlachty, obecnie przydaje mu się go praktycznie każdemu starszemu.

[8] Wzorem był madrycki klub „Ateneo”, który powstał na początku XIX w. i propagowano w nim idee liberalne.

[9] Ramón Franco wcześniej trenował „na sucho” naloty na pałac królewski.

[10] Guardia Civil, w skrócie GC. Zwykle się to przekłada na Gwardia albo Straż Obywatelska. Nazywana jest też Benemérita – Dobrze Zasłużona. Jest to korpus żandarmerii powstały 13 marca 1844, podległy Ministerstwu Obrony, którego głównym zadaniem była obrona Hiszpanii jako jednolitego państwa. Ponadto Guardia Civil zwalczała i zwalcza najgroźniejsze przestępstwa: produkcję i obrót narkotykami, fałszerstwa pieniędzy i dokumentów, terroryzm, handel żywym towarem. Uczestniczy w zwalczaniu klęsk żywiołowych. W momencie rozpoczęcia wojny domowej GC miała w swoich szeregach 33 tys. Ludzi w batalionach piechoty i 9 szwadronach kawalerii. Głównie operowała w rejonach wiejskich. Jej trzon kadrowy stanowili byli żołnierze i oficerowie, którzy wówczas nosili zielone mundury, trójgraniaste kapelusze, strzelali z karabinów mauser. Członek GC (i tak jest do dziś) nie mógł służyć w tej części Hiszpanii, w której się urodził. Gwardziści z GC słyną z okrucieństwa i sprawności, a jednocześnie żyją w izolacji od ludności miejscowej. Ich koszary wciąż wyglądają jak twierdze wojsk okupacyjnych podczas wojny.

[11] Królowa Wiktoria Eugenia była wnuczką królowej Wiktorii I (1819-1901) i Polki Julii Hauke (1825-1895).

[12] Przed królewskim mariażem Alfonsa XIII w dzienniku „ABC” czytelnicy typowali kandydatury na jego małżonkę w takim zestawie: Wiktoria Eugenia Battenberg – 18 427 głosów, Patrycja Connaught (też wnuczka królowej Wiktorii, typowana na pierwszą angielską narzeczoną Alfonsa XIII, szybciej przejrzała króla określając go „doskonale odrażający”) – 13 719, Wiktoria Luisa z Prus – 12 902, Luiza Orleańska – 10 675, Maria Antonia z Meklemburgii – 7040, Beatrycze z rodu Saksonia Coburg – 4093, Olga Cumberland – 2112, Witrude Bawarska – 1488 głosów. Wniosek: hiszpańscy czytelnicy mieli gust i intuicję, król Alfons XIII im się nie udał, za to królową mieli doskonałą.

[13] Znacznie więcej informacji o królewskiej rodzinie i jej perypetiach na emigracji znajdzie czytelnik w mojej pracy, zob. Tadeusz Zubiński, El Rey. Król Juan Carlos i jego Hiszpania, Toruń 2014.

[14] Ucieczkę królowej i jej dzieci zorganizowała Pilar Primo de Rivera, siostra José Antonia Primo de Rivery.

[15] Rubias to po hiszpańsku blondynki.

INDEKS OSOBOWY

Dostępne w wersji pełnej

NOTA O AUTORZE

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej