Druga Ojczyzna

Polskie dzieci tułacze w Indiach

Indie to moja druga ojczyzna. Tam znów byłem dzieckiem, tak jak w Polsce.

— Wieslaw Stypuła

Warszawa

Często zastanawiałem się, czy nie przyjąć indyjskiego obywatelstwa,

bo urodziłem się w roku 1944 w Karaczi.

— Janusz Dziuriński

Connecticut, USA

Balachadi to najszczęśliwszy okres mojego dzieciństwa.

Nie wiem, jak się odwdzięczyć za życzliwość, której tam doświadczyliśmy.

— Marian Raba

Leicester, UK

Druga ojczyzna

Polskie dzieci tułacze w Indiach

Anuradha Bhattacharjee

i pamiętnik Franka Herzoga

Tytuł oryginału: The Second Homeland. Polish Refugees in India

SAGE Publications of New Delhi, London, Thousand Oaks, and Singapore,

© Anuradha Bhattacharjee, 2012

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2014

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2014

Tłumaczenie: Krzysztof Mazurek

Redakcja i korekta: Katarzyna Gwincińska, Paulina Wierzbicka

Projekt okładki: nietypowo.com

Projekt typograficzny i łamanie: Barbara Adamczyk

Wydawnictwo Poznańskie składa podziękowania dla Koła Polaków z Indii 1942–1948 za zgodę na wykorzystanie materiału ilustracyjnego.

Wydanie elektroniczne 2014

ISBN 978-83-7177-892-6

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853 99 10

fax: 61 853 80 75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Dedykuję dzieciom, które są naszą przyszłością –

Abhimanyu (ś.p.) i Aishwarya Bhattacharjee,

Stephenowi, Cassandrze i Gregory’emu Verbeke

Przedmowa

Od czasu do czasu ci z nas, którzy przebywali na placówce w Warszawie, spotykali członków klubu „Dżamnagar” – działającego pod egidą Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Indyjskiej – wspominających szczęśliwe dzieciństwo spędzone w latach 40. w Indiach. Trudno było nam umiejscowić ich przeżycia w historycznej perspektywie drugiej wojny światowej, cedowaliśmy je więc na jedną z wielu masowych migracji ludności w tamtych czasach. Polacy mówili o takich miejscach, jak Dżamnagar i Kolhapur, ale nijak nie mogliśmy znaleźć punktu odniesienia do wspominanych wydarzeń, więc w rozmowie kwitowaliśmy je jakimiś ogólnikami.

Przykuło to jednak uwagę jednego z moich kolegów, który sądził, że ci ludzie to Żydzi i w roku 2000 opowiedział o tym doktorowi Kennethowi Robbinsowi, żydowskiemu specjaliście od spraw indyjskich w Waszyngtonie, a ten natychmiast opublikował artykuł w czasopiśmie naukowym, twierdząc, że to nie Żydzi, lecz katolicy. Sprawa stała się jedynie bardziej zagadkowa.

W roku 2002 pracowałem w Wydziale do spraw Europy Wschodniej Ministerstwa Spraw Zagranicznych w New Delhi na stanowisku sekretarza. Wówczas Anuradha skontaktowała się z nami, szukając informacji o tych właśnie Polakach w naszych źródłach. Podczas spotkania okazało się, że wie o nich więcej niż my. Byłem mile zaskoczony na początku 2003 r. w Warszawie, gdzie przebywałem jako ambasador Indii w Polsce, widząc ją z grupą dziennikarzy przybyłych na zaproszenie polskiego rządu. Wytrwale prowadziła swoje badania, które wówczas już zyskały formę pracy doktorskiej.

Zaczynaliśmy powoli rozumieć związki członków klubu „Dżamnagar” z Indiami. Rok 2003 był rokiem złotego jubileuszu relacji dyplomatycznych między Indiami a Polską. Byłem zobowiązany brać udział w wielu wydarzeniach. Jednym z nich było odbywające się co dwa lata spotkanie Koła Polaków z Indii 1942-1948, a był to klub znacznie większy niż będący jego częścią „Dżamnagar” – miał wiele oddziałów w różnych krajach i wielu członków. Podczas tego spotkania poznałem księdza Zygmunta Peszkowskiego i dowiedziałem się o Lesie Katyńskim oraz o związanych z tym okolicznościach, które zawiodły obecnych członków Koła Polaków z Indii do mojej ojczyzny. Ksiądz Peszkowski umiejscowił wszystkie te wydarzenia w zrozumiałych dla mnie ramach czasowych.

Później dokładnie przeczytaliśmy gotową pracę naukową, której wnioski przyjemnie nas zaskoczyły. Opisano w niej wyjątkową inicjatywę indyjską w bardzo trudnych czasach – kolejny piękny przykład szlachetności charakteru i ducha Indii. W głowach niektórych z nas zrodził się pomysł zrobienia na ten temat filmu, którego niestety nie udało się zrealizować z powodu ograniczeń budżetowych.

Z wielką radością przedstawiam tę opowieść. Nie tylko wprowadza mieszkańców Indii w mniej znane aspekty drugiej wojny światowej, ale sprawia, że jesteśmy dumni ze szlachetności naszych serc, chociaż i nam samym nie było wtedy łatwo. Książka jest hołdem i pokłonem dla ducha wytrwałości i woli przetrwania. Mam nadzieję, że któregoś z czytelników zainspiruje i nakłoni do nakręcenia filmu.

Życzę przyjemnej lektury!

Dzięki temu świat nagle zdawał się czystszy. Pozornie spokojniejszy. Lepszy – jakby Matka Natura postanowiła na chwilę uśpić wojenne demony…

Ambasador Anil Wadhwa

21 marca 2009

Podziękowania

Powstanie tej książki nie byłoby możliwe bez pomocy wielu osób. Przede wszystkim chciałabym podziękować panu Hiranmay Karlekarowi, redaktorowi czasopisma „Pioneer” za to, że zachęcał mnie do badań i podsunął pomysł, by na ten właśnie temat napisać pracę doktorską, ponieważ brakuje podobnych opracowań naukowych w indyjskich kręgach akademickich.

Jestem wdzięczna dr. Shridharowi (alias Raja) M. Dixit z Wydziału Historii Uniwersytetu w Pune za nadzór nad doktoratem, mimo że nie studiowałam historii. Jego nieprzejednanie i upór dały mi pewność siebie i przekonanie, że nie wolno ustawać w wysiłkach. Sprawił, że zaczęłam marzyć o książce i wspierał mnie w tym od samego początku. Zarówno p. Karlekar, jak i p. Dixie trzymali mnie za rękę, kiedy się wahałam i kazali mi skupiać się na rozpoczętej pracy, zwłaszcza po przeżyciu osobistej tragedii.

Wyrazy wdzięczności kieruję również do Meenakshi Rao, wydawcy czasopisma „Pioneer”. Opublikował on mój pierwszy artykuł po wstępnych badaniach, co sprawiło, że praca ta przekształciła się z niewielkiego tekstu w poważny akademicki przewód.

Nowemu wspaniałemu narzędziu komunikacji, jakim jest Internet, zawdzięczam możliwość przeprowadzenia tego projektu. Bez niego nie starczyłoby mi życia, żeby złożyć fragmenty tej opowieści w całość. Szczególnie godne odnotowania są pomoc i wsparcie internetowej grupy dyskusyjnej Kresy-Syberia. Jej moderatorowi, Stefanowi Wiśniowskiemu, którego poznałam osobiście dopiero w czerwcu 2011 r., serdecznie dziękuję. Odpowiedział bowiem na kilka ważnych pytań, okazał cierpliwość, wprowadził mnie do grupy i zadał sobie wiele trudu, by pomóc mi dotrzeć do jej „nieśmiałych i cichych” członków. Kilkoro z nich z kolei podzieliło się ze mną wspomnieniami i pamiątkami, które złożyły się na treść tej książki. Myślę tu zwłaszcza o Tadeuszu Dobrostańskim i Stanisławie Harasymowie. Tadeusz przedstawił mnie doktorowi Kennethowi Robbinsowi i Frankowi Herzogowi mieszkającym w USA, Henrykowi Bączykowi i Stanisławowi Harasymowowi w Australii oraz Wiesławowi Stypule w Polsce, a wszystko to przez Internet. Każdy z nich znacząco przyczynił się do powstania tej książki. Stanisław udostępnił mi nie tylko swoje rękopisy i książki z tamtego okresu, ale również list, który zamieszczam w tekście. Barbara Charuba z Kanady przedstawiła mnie Stefanowi Kłosowskiemu, który zamierzał odwiedzić Indie, i wprowadziła do londyńskiego oddziału Koła Polaków z Indii, a kilka razy dawała mi też konstruktywne rady. Zygmunt Mandel z własnej inicjatywy skontaktował mnie z doktorem Robbinsem i dodał tej pracy nowy wymiar.

Winna jestem również wdzięczność moim londyńskim przyjaciołom z Koła Polaków z Indii 1942-1948, szczególnie jego przewodniczącemu Janowi Siedleckiemu[1]. Poświęcali własny czas i odwiedzali ze mną archiwa, często rezerwując dokumenty dla mnie na własne karty biblioteczne, żebym nie musiała tracić czasu na formalności. Mówię tu o Teresie Glazer, która zabrała mnie do British Library, bym obejrzała zbiory Indii i Orientu; Karolu Huppercie, który towarzyszył mi w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego, gdzie mieści się unikalna kolekcja dokumentów polskich; Eugenii Maresch, członkini Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej, która podzieliła się swoją wiedzą i doświadczeniem w zakresie dostępu do dokumentów dotyczących polskich uchodźców przechowywanych w Brytyjskich Archiwach Narodowych w Kew (do roku 2003 Biuro Informacji Publicznej) i Wiesi Kleszko, sekretarzowi Koła – za pomoc w odnajdowaniu adresów ludzi, z którymi chciałam się skontaktować. Jan i Wiesia wspominali o mnie, dzięki czemu łatwiej było umawiać kolejne spotkania.

Winna jestem bardzo wiele Romanowi Gutowskiemu i wszystkim członkom warszawskiego oddziału Koła Polaków z Indii. Nie tylko bowiem przyjęli mnie w krótkim terminie, ale również podzielili się wspomnieniami, pamiątkami i spostrzeżeniami, odpowiadając na moje niezliczone pytania. Dzięki Romanowi mogłam się spotkać ze wszystkimi członkami warszawskiego oddziału Koła Polaków z Indii, zwłaszcza z księdzem Peszkowskim.

Księżniczka Hershad Kumariji z Nawanagaru i płk Vijaysingh Gaikwad pomogli mi po indyjskiej stronie tej historii, szczególnie na miejscu – w Dżamnagar-Balachadi i Kolhapurze. Generał Vikram Madan z armii indyjskiej wskazał Balachadi jako miejsce, gdzie obecnie znajduje się szkoła Sainik, której historia sięga czasów wojny, bo nie byłam pewna lokalizacji polskiego osiedla. Dziękuję bibliotekarzowi szkoły Sainik w Balachadi, panu Atulowi Desai oraz dyrektorowi ppłk.[2] V.K. Kaushalowi za umożliwienie mi dostępu do materiałów historycznych, a szczególnie do artykułu autorstwa dr. Kennetha Robbinsa oraz kopii dokumentów ze zbiorów Indii i Orientu British Library, które Kenneth umieścił tam po opublikowaniu wspomnianego artykułu w czasopiśmie „Indo-Judaic Studies” w 1998 r. Ken zaprosił mnie później do udziału w swoich badaniach w charakterze asystentki, co nie tylko pomogło mi utrzymać płynność finansową w pracy nad wymagającym sporych wydatków projektem, zmuszającym mnie do szukania dokumentów po całym świecie, ale również zwiększyło mój dorobek naukowy.

Dzięki dr. Krzysztofowi Majce, ambasadorowi RP i Małgorzacie Wejsis-Gołębiak, radcy Ambasady RP w New Delhi, mogłam pojechać do Warszawy i tam badać dokumenty, co znacznie zwiększyło ciężar gatunkowy mojej pracy. Dzięki Charles Wallace India Trust (CWIT) otrzymałam niewielkie stypendium, mogłam pojechać do Londynu i przejrzeć przechowywane tam dokumenty. Słowa podziękowania kieruję też do archiwistów pracujących w następujących instytucjach: w Archiwum Państwowym w New Delhi; w Głównym Archiwum Tata w Pune; Kesari-Maratha Sanstha w Pune; w Archiwum Państwowym w Kolhapur; Archiwum Akt Nowych w Warszawie; w zbiorach Indii i Orientu British Library; w Brytyjskich Archiwach Narodowych, w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Bibliotekarze z Sapru House w New Delhi i Rajputana Rifles Centre Library w New Delhi zasługują na szczególną wzmiankę, bo udostępnili mi stare i rzadkie książki. Wielkie podziękowania należą się pani Nayanie Bose z urzędu Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR) w New Delhi za cierpliwe tłumaczenie mi niuansów kwestii uchodźców.

Nie wybaczyłabym sobie, gdybym nie podziękowała Anecie Naszyńskiej, Danucie Pniewskiej i Mirce Gutowskiej, które gościły mnie w swoich domach w Londynie i w Warszawie. Stanley Whittlesey, Alicja Edwards, Eugeniusz Bąk, Kazimierz Majewski i Wiesław Stypuła przysłali mi książki rzucające światło na dynamikę sytuacji w tamtym okresie. Lech Lesiak wskazał mi kierunek poszukiwań dwóch opracowań krytycznych. Richard Alford z CWIT podarował mi książkę Deportation… Keitha Sworda, kiedy straciłam wszelką nadzieję na odnalezienie opracowań cytujących rzeczywiste liczby. Koło Polaków z Indii w Warszawie i Londynie sprezentowało mi dwie książki, opublikowane w Warszawie w limitowanych edycjach: Tułacze dzieci i Polska szkoła na tułaczych szlakach. Są to kamienie milowe tej pracy i przykłady zmiany orientacji politycznej w Polsce oraz rosnącego zainteresowania nowego pokolenia długo utrzymywaną w tajemnicy historią.

Żadna praca naukowa nie byłaby możliwa bez cytowania poprzedników. Moja wspiera się na barkach gigantów: prof. Norman Daviesa, Iana Coplanda, Kietha Sworda i Bisheshwar Prasad. Kontekst książki wiele zyskał dzięki temu, że czerpałam z ich dokonań.

Jestem winna wdzięczność również Shetowi Shaha, który przeczytał rękopis i udzielił mi rad dotyczących struktury oraz ciągłości tekstu; prof. Atul Tandan z Mudra Institute of Communications w Ahmedabadzie w Indiach – za poprawę aspektu logicznego tego tekstu i Rehsa Natarajanowi z Sage Publications, który od początku prowadził proces wydawniczy.

Ostatnie, choć nie mniej ważne, serdeczne podziękowania kieruję również do mojej rodziny – do nieżyjącego syna Abhimanyu, którzy wierzył w powodzenie tego projektu, ale nie było mu dane doczekać jego realizacji; do mojej córki Aishwary, która z uśmiechem znosiła to, że dystansowałam się od niej psychicznie i fizycznie; do mojego męża, Ajoya, który godził się na to, że ciężko pracuję i często wyjeżdżam; do moich rodziców, choć już nie w sferze fizycznej, śp. płk. Monindry K. Mukherji i Ushe Mukherji, którzy nauczyli mnie, by nigdy nie ustawać w poszukiwaniu prawdy.

Jest wielu innych, których tu pominęłam, choć ich wkład jest równie ważny. Im wszystkim i wielu innym wyrażam głęboką wdzięczność. Za wszystkie zaniechania i błędy odpowiadam tylko ja.

Anuradha Bhattacharjee

Ahmedabad/Noida

Wstęp

Oficjalny dokument kremlowski przesłany w roku 2010 do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – dający nadzieję na to, że Rosja podejmie historyczną odpowiedzialność i przyzna się do masakry w Lesie Katyńskim, która miała miejsce w roku 1940 – może wielu rozczarować. W odpowiedzi na pozew sądowy złożony przez tych, którzy chcą rehabilitacji ofiar katyńskich, rząd rosyjski stwierdził, że nie ma nawet pewności, iż ofiary mające polskie obywatelstwo w ogóle były rozstrzelane, a rząd Rosji nie ma obowiązku prowadzić dochodzenia na temat tego, co nazywa „wydarzeniami”. Na wszystkie wnioski o rehabilitację odpowiada: Niet.

Marcin Sobczyk, „Wall Street Journal”, 6 kwietnia 2010 r.

W roku 2010, kiedy Władimir Putin, wówczas premier Federacji Rosyjskiej, zaprosił polskiego prezydenta na wyznaczone na 10 kwietnia wspólne obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej, była nadzieja, że Rosja zmieni oficjalne stanowisko w sprawie ludobójstwa z rozkazu Stalina. Zginęło wtedy ok. 22 tys. polskich oficerów i intelektualistów, wymordowanych przez sowiecką tajną policję i stalinowskie narzędzie represji – niesławne NKWD. Sądzono, że długo oczekiwany gest wyciągnięcia ręki na zgodę nastąpi, kiedy Putin wygłosi przemówienie w lesie niedaleko Smoleńska w obecności polskich dyplomatów i przedstawicieli rządu. Do tego niestety nie doszło. Samolot, na pokładzie którego znajdowali się prezydent Polski Lech Kaczyński z żoną Marią Kaczyńską i 87 innych zaproszonych osób, wśród nich przedstawiciele rządu i parlamentu oraz najbardziej aktywni orędownicy oficjalnego ujawnienia prawdy, rozbił się pod Smoleńskiem. Nikt nie ocalał z tej katastrofy. Raz jeszcze kraj stracił najlepszych z najlepszych – było to jak smutne echo wydarzeń sprzed siedemdziesięciu lat. Katyń ponownie upomniał się o polską elitę. Raz jeszcze bieżące wydarzenia i doraźne interesy zdominowały istotę stalinowskiej zbrodni z 1940 r.

Od roku 1943, gdy Niemcy ujawnili odkrycie masowych grobów w Lesie Katyńskim, świat Zachodu odwracał się od dyskusji o zbrodni katyńskiej i innych okrucieństwach Związku Radzieckiego, by nie prowokować władz Rosji do wrogości, zwłaszcza wtedy, gdy znaczenie Polski jako sojusznika zmalało po jej bezwarunkowej kapitulacji na skutek inwazji dwóch wielkich mocarstw w roku 1939. Zgodnie z tym, co pisze historyk Norman Davies, z nieoficjalnych, utajnionych dokumentów brytyjskich wynikało, że wina władz radzieckich była „niemal pewna”. Uznano jednak, że sojusz ze Związkiem Radzieckim jest ważniejszy niż kwestie moralne, a zatem oficjalna wersja wspierała wersję radziecką do tego stopnia, że cenzurowano niezgodne z nią raporty.

Jak podają niektóre źródła, kiedy w roku 1943 w Londynie książę Geoffrey Potocki de Montalk opublikował Manifest Katyński po angielsku, został aresztowany przez wydział specjalny i wysłany do obozu dla więźniów wojennych w hrabstwie Northumberland. W Stanach Zjednoczonych prowadzono podobną politykę, mimo że dwa oficjalne raporty wywiadu dotyczące zbrodni katyńskiej mówiły zupełnie coś innego niż oficjalna wersja rządowa. W 1944 r. Roosevelt wysłał na Bałkany specjalnego emisariusza – komandora podporucznika marynarki wojennej George’a Earle’a – z misją zebrania informacji na temat Katynia, którą ten wypełnił, wykorzystując swoje kontakty w Bułgarii i Rumunii. Earle stwierdził w konkluzji raportu, że zbrodni dokonał Związek Radziecki. Po konsultacjach z Elmerem Davisem, dyrektorem Biura Informacji Wojennej, Roosevelt oficjalnie odrzucił ten wniosek i zadeklarował, iż jest przekonany, że za Katyń odpowiadają hitlerowskie Niemcy, po czym nakazał w formie pisemnego polecenia odstąpienie od raportu Earle’a. Kiedy Earle oficjalnie poprosił o zgodę na upublicznienie swoich ustaleń, prezydent wydał polecenie wstrzymania publikacji. Earle został przesunięty na inne stanowisko i oddelegowany na amerykańskie Wyspy Samoa, gdzie przebywał do końca wojny[3].

W dyrektywie programowej BBC z 2 czerwca 1940 r. czytamy: „Proszę uważnie obserwować programy dotyczące Rosji. Uwagi ironiczne lub uwłaczające Stalinowi i spekulacje tyczące motywów i ewentualnych działań Rosji są obecnie niepożądane”[4]. Jak dotąd nie udało się znaleźć żadnych informacji na temat zaniechania tej dyrektywy, co znaczy, że nawet dzisiaj pozostaje ona w mocy. Niezależny nadawca był głuchy i niemy w tej kwestii.

Laurence Rees, producent wielu filmów na temat drugiej wojny światowej dla telewizji BBC oraz autor książek i wykładowca w London School of Economics and Politics[5], twierdzi, że w Wielkiej Brytanii wiele gazet, a zwłaszcza „Daily Express”, której właścicielem był lord Beaverbrook, entuzjastycznie popierało wysiłki wojenne Związku Radzieckiego. Fakt, że George Orwell nie mógł w trakcie wojny doczekać się publikacji Folwarku zwierzęcego, wspaniałej satyry na Związek Radziecki, wskazuje na to, że, łagodnie mówiąc, nie było przyzwolenia na prezentowanie nawet wyważonego materiału na temat okrucieństw stalinizmu. Najbardziej wybielał je film pod tytułem Misja do Moskwy, nakręcony w wytwórni Warner Brothers w roku 1943 na podstawie książki byłego ambasadora amerykańskiego w Związku Radzieckim, Josepha Daviesa. Film potępiono w latach 50. jako propagandę sowiecką, ale w okresie drugiej wojny światowej miał dużą oglądalność. I wcale nie w tym rzecz, że rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych nie znały prawdy na temat okrucieństw reżimu stalinowskiego.

Rees mówi dalej, że nie tylko wiedziano o okrucieństwach wojsk stalinowskich na okupowanych terytoriach już w roku 1940, ale ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin Roosevelt i premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill zdecydowali nie dopuścić do ujawnienia informacji o tym, że Stalin i NKWD stali za masową zbrodnią – wymordowaniem tysięcy polskich oficerów w Lesie Katyńskim. Rees stwierdza na koniec, że problem polega na tym, iż spuścizna po tych „doraźnie kleconych kłamstwach” jest wciąż żywa.

Zdaniem Petera Novicka[6] Holokaust nie był zjawiskiem obecnym w publicznej świadomości Amerykanów ani w okresie drugiej wojny światowej, ani tuż po jej zakończeniu, ale stał się centralnym punktem zainteresowania Żydów i innych obywateli Ameryki około dwudziestu lat później wraz z nasileniem syjonizmu, który przeciwstawiał się słabnięciu tożsamości narodu żydowskiego. Milioner, który początkowo finansował Centrum Szymona Wiesenthala, powiedział pewnemu reporterowi: „to smutny fakt, że ani państwo Izrael, ani edukacja żydowska, ani wszystkie inne znane słowa-klucze nie spajają już społeczności Żydów. Za to Holokaust działa za każdym razem”[7]. Novick stwierdza dalej, że to właśnie odwrócenie się znacznej grupy intelektualistów żydowskich oraz mediów od aktywności społecznej, a także budowanie polityki tożsamości Żydów amerykańskich począwszy od lat 70. przyczyniły się do rozpowszechnienia prawdy o Holokauście.

Nie istniała w tamtym okresie podobna polityka tożsamości Polaków ani w Wielkiej Brytanii, ani w Stanach Zjednoczonych, a popierany przez Związek Radziecki rząd komunistyczny w Polsce w dobie zimnej wojny gwarantował utrzymanie w tajemnicy wojennych doświadczeń Polaków pod sowiecką okupacją.

A zatem historia pobytu w Indiach tych Polaków, którzy przetrwali sowieckie gułagi, straciwszy większość bliskich mężczyzn w Katyniu, przez wszystkie te lata pozostawała nieznana. Ta książka jest rezultatem dociekań prowadzonych przez całą dekadę, składania obrazu całości z rozproszonych po świecie fragmentów oraz badań, finansowanych głównie ze środków własnych.

W tej książce wędrujemy przez Indie szlakiem Polaków, którzy doświadczyli najbardziej przemilczanego w naszych czasach pogwałcenia praw człowieka, począwszy od 17 września 1939 r., kiedy to wojska sowieckie przekroczyły wschodnie granice Polski i zajęły tereny do rzeki Bug.

Opisy aresztowań, wywózek do Związku Radzieckiego i życia w łagrach, relacje ostatnich żyjących jeszcze, ale szybko starzejących się świadków tych wydarzeń są wstrząsające. Nigdy nie osądzono sprawców tych zbrodni, nikt nie został skazany, nie wypłacono żadnych rekompensat – w przeciwieństwie do procesów norymberskich, podczas których hitlerowscy zbrodniarze odpowiedzialni za Holokaust stawali przed wymiarem sprawiedliwości. Tamte wydarzenia są niezaleczoną, otwartą raną, przez co cierpią ofiary i ich rodziny. Temat zbrodni stalinowskich popełnionych na ludności polskiej wciąż czeka na to, by dogłębnie go zbadać i odnaleźć winnych. W 1990 r. Michaił Gorbaczow po raz pierwszy oficjalnie przyznał, że zbrodni katyńskiej dokonało NKWD, a w 1992 r. Borys Jelcyn przekazał polskiemu prezydentowi kopie dokumentów z tzw. teczki specjalnej nr 1, w tym tajnej decyzji Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Partii Komunistycznej (bolszewików) podjętej i podpisanej 5 marca 1940 r., na podstawie której wykonano egzekucje. Mimo to wiele dokumentów w archiwach rosyjskich jest nadal utajnionych.

Związek Radziecki zakończył wojnę po stronie aliantów, dlatego zachodni historycy patrzyli przez palce na sowieckie działania w Polsce, w pierwszym okresie wojny podejmowane wręcz w porozumieniu z hitlerowskimi Niemcami. Jak napisał kiedyś rosyjski dziennikarz: „stalinowski reżim deportował Polaków, a zachodni historycy deportują te wydarzenia z historii”[8]. Milczały o nich również media, tym bardziej, że w rząd komunistyczny Polsce funkcjonował aż do 1989 r. Indie – w euforii z trudem wywalczonej niepodległości i wyzwolenia spod rządów brytyjskich, zajęte jednoczeniem narodu – nie wnikały w szczegóły, czy Polacy przebywający na ich terenie mieli pochodzenie żydowskie czy inne. Wydarzenia pozostały zatem tylko w pamięci tych, którzy w nich uczestniczyli.

Wątek indyjski jest dla większości nowy. W roku 1991 autorka książki, która wtedy była dziennikarką „The Times of India”, spotkała się ze starszą panią – Polką, żoną lekarza armii indyjskiej w Pune. Spotkanie było punktem zwrotnym, od którego zaczęło się zainteresowanie tym tematem. Dziennikarce przedstawiono starszą panią jako ofiarę Holokaustu, ale podczas trzygodzinnej rozmowy mówiła ona o głodzie i ciężkiej pracy w łagrach Syberii. Mówiła o przedzieraniu się przez Kazachstan i Uzbekistan, o dotarciu do nowo formujących się wojsk polskich, o ewakuacji przez Persję i życiu cywilów, którzy całą wojnę przetrwali w Indiach.

Wiedza o wojennej historii Europy była ograniczona i niewiele wiedziano o losach Polaków. Niemniej jednak pozostały notatki i wspomnienia świadczące o tym, ile człowiek może wytrzymać i w jakich upadlających warunkach przetrwać. Wszystkie one ożyły po odwiedzeniu Muzeum Pamięci Holokaustu w Stanach Zjednoczonych w roku 2001. Są tam pewne pomniejsze publikacje wskazujące na to, że inwazja radziecka i okupacja terytorium przedwojennej Polski skończyła się deportacją ponad miliona polskich cywilów na Syberię i do Kazachstanu.

W bibliografii do zapisków archiwalnych w Archiwum Narodowym w New Delhi czytamy, że Indie były krajem tranzytowym dla ludności żydowskiej uciekającej z Europy przed terrorem hitlerowskim. Misja polska w Bombaju cały czas pracowała w porozumieniu z Żydowską Agencją Pomocy Humanitarnej (Jewish Relief Agency - JRA), przygotowując dokumenty podróżne i pomagając Polakom nie tylko w dotarciu do Indii, ale i w dalszej podróży do wybranego przez nich kraju – do Palestyny lub Stanów Zjednoczonych. W dokumentach znajdujemy również opis innego kryzysu humanitarnego i ucieczki tysięcy ludzi – Polaków (pochodzenia żydowskiego i nie-Żydów) deportowanych do Związku Radzieckiego, którym udało się dotrzeć do Indii dzięki zabiegom ówczesnego polskiego konsula w Indiach, doktora Eugeniusza Banasińskiego. Jego starania znalazły odzew wśród wielu indyjskich książąt. Jam Saheb Digvijaysinhji z Nawanagaru, który był wtedy kanclerzem Izby Książąt, a zarazem przedstawicielem Indii w Gabinecie Wojny Imperium Brytyjskiego, otworzył drzwi do swojego księstwa dla pierwszej grupy pięciuset polskich sierot i był prekursorem późniejszych podobnych inicjatyw.

Tak więc Polacy nie tylko cierpieli z powodu Holocaustu, który dotknął głównie Żydów pod hitlerowską okupacją, ale też zostali zdziesiątkowani pod rządami Związku Radzieckiego, który wziął na celownik polską inteligencję, niezależnie od przekonań religijnych czy pochodzenia rasowego. W niektórych polskich kręgach mówi się o tych zdarzeniach „gehenna”, co jest archaicznym terminem oznaczającym piekło. Znaczna część ludności cywilnej w regionie na wschód od linii Bugu – z terenów znanych jako Kresy Wschodnie lub po prostu Kresy przedwojennej Polski – została zapędzona do bydlęcych wagonów, a następnie wywieziona przez NKWD na Syberię i do Kazachstanu. Wywózki odbywały się w czterech etapach. Daty, o jakich mówi wielu z tych, którzy przeżyli, to:

– 9-10 lutego 1940 – deportowano weteranów pierwszej wojny światowej, leśniczych i bogatych chłopów,

– 13-14 kwietnia 1940 – przymusowo przesiedlono rodziny „wrogów ustroju”, m.in. oficerów policji i wojskowych,

– maj-lipiec 1940 – wywiezieni zostali uchodźcy z zachodniej części kraju, którzy uciekli przed hitlerowcami, ziemianie i pracownicy służby cywilnej,

– maj-czerwiec 1941 – deportowano pozostałe osoby, ze wszystkich wymienionych powyżej kategorii.

W pierwszych dniach okupacji radzieckiej aresztowano osobistości ze świata polityki i pełniące ważne funkcje społeczne. Funkcjonariusze NKWD pojawiali się z przygotowanymi wcześniej listami i aresztowali posłów oraz senatorów, burmistrzów i wójtów, znanych ziemian i właścicieli fabryk, oraz wszystkich tych, którzy pełnili służbę publiczną – sędziów, księży, prokuratorów i oficerów policji, łącznie ze zwykłymi stójkowymi. Polacy, Ukraińcy, Białorusini, Litwini i Żydzi, ziemianie i pracownicy rolni, właściciele fabryk i robotnicy, oficerowie i podoficerowie, sędziowie i handlowcy, księża katoliccy, duchowni protestanccy i rabini, wszyscy oni zostali wyrwani z codziennego życia, pozbawieni domów i wysłani do radzieckich więzień czy łagrów.

Następnie wywieziono ich żony i rodziny, w tym starców i dzieci, jak również pracowników służby cywilnej, nauczycieli, lekarzy, pomniejszych właścicieli ziemskich, pracowników spółdzielni, przedstawicieli wszystkich organizacji zawodowych i społecznych. Wywieziono ich na pustynie Kazachstanu i w dzikie rejony Syberii. W tym ostatnim przypadku zazwyczaj deportowano całe rodziny – dziadków, rodziców i dzieci. Nocami – a daty znane były tylko władzom – otaczano mieszkania tych nieszczęśników i wyważano drzwi. Dawano im dwadzieścia do trzydziestu minut na spakowanie się i wyrzucano ich z własnych domów. Później musieli przetrwać średnio trzytygodniową podróż w tłumie innych deportowanych. Wywożono ich bydlęcymi wagonami lub ciężarówkami – brudnych, głodnych, narażonych na mróz i ciężką zimę lub równie nieznośny upał latem. W czasie tych wywózek umierały dzieci i osoby starsze, wybuchały epidemie, więc gdy transport docierał do celu, wielu z nich już nie żyło. Deportowani byli następnie zmuszani do ciężkiej pracy fizycznej, która też zbierała śmiertelne żniwo.

Praca w syberyjskich i kazachstańskich kołchozach była nieludzko ciężka. W dzienniku Franka Herzoga znajdujemy fragmenty opisów wyczerpującej pracy fizycznej, na którą skazani byli wywiezieni Polacy, a wszystko to widziane przez pryzmat wspomnień dziecka.

Polaków wywożono w odległe tereny i na różne okresy, w zależności od daty ich aresztowania i deportacji. Pierwsze transporty jechały w kierunku Syberii, a późniejsze – do Kazachstanu. Kiedy już znaleźli się w Związku Radzieckim, ich los zależał głównie od dyrektorów miejscowych kołchozów. Większość Polaków do dziś mówi o rejonach za Uralem „Sybir”.

Ludzi zmuszano do takich prac, jak wyręb lasów, kopanie dołów, usuwanie śniegu, produkcja cegieł, dojenie krów, a także do prac polowych. Warunki życia, mieszkanie i wyżywienie różniły się w zależności od kołchozu, podobnie jak relacje z władzami i miejscową ludnością. Niektórym rodzinom udawało się utrzymać ograniczony kontakt z krewnymi w Polsce, którzy od czasu do czasu przysyłali im paczki żywnościowe lub pieniądze. Inni musieli ograniczać się tylko do tego, co zdołali ze sobą zabrać. Jako że wielu wywiezionych miało mało czasu na spakowanie się, różnie bywało ze sprzedażą rzeczy, które ze sobą zabrali, lub z zamianą ich na żywność – konieczną, by uzupełniać głodowe racje i marne kołchozowe zarobki.

Jeńców wojennych wysyłano na Kołymę do pracy w kopalniach złota przy zabójczo niskiej temperaturze, bez odpowiedniej odzieży i na głodowych racjach. „Kołyma oznacza śmierć. Można tam przeżyć rok, najwyżej dwa. Tam jest tylko mróz sięgający siedemdziesięciu stopni, szkorbut, ciągły głód i bagnet albo kula karabinu strażnika. Chociaż złoto można było zbierać łyżkami, nigdzie nie było jedzenia” – podsumowuje gen. Anders[9], pod którego dowództwem sformowano później Wojsko Polskie w Związku Radzieckim.

Do dziś wielu ludzi nie wie, jak w Związku Radzieckim traktowano Polaków w latach 1939-1941. W tamtych czasach wiadomości o tym, co się tam naprawdę dzieje, rzadko docierały na Zachód, a w późniejszym okresie wojny – kiedy Wielka Brytania i Stany Zjednoczone stały się sojusznikami Związku Radzieckiego – omawianie tego epizodu było uważane za nietaktowne i raczej zniechęcano do publikowania prawdziwej historii (ujawnionej dopiero w latach powojennych). Pozostawała ona w cieniu bardziej spektakularnych i lepiej nagłośnionych okrucieństw okupacji hitlerowskiej w Polsce i w pozostałych okupowanych przez Niemcy państwach Europy. Okrucieństwa te popełniali bowiem zwyciężeni naziści, a Stalin zapewnił aliantom tak potrzebne wsparcie, dzięki któremu zniszczono armię Hitlera. Jednak to, co uczynił Stalin nie było ani mniej brutalne, ani mniej wykalkulowane. Stalinowski Związek Radziecki, któremu brakowało wtedy rąk do pracy, wyekspediował do drwalskich osad na Syberii, kopalni na kole podbiegunowym i kołchozów Kazachstanu ok. 800 tys. Polaków skazanych na egzystencję prowadzącą do powolnej śmierci z głodu, chłodu i wycieńczenia. W tym samym czasie hitlerowcy eksterminowali ludzi w Oświęcimiu i Treblince. Historyk Norman Davies pisze: „Kto może z czystym sumieniem powiedzieć, co było bardziej ludzkie? – Efekt był podobny. Z szacowanych ok. 700 tysięcy Polaków wywiezionych do rosyjskiej Arktyki, na Syberię i do Kazachstanu w straszliwych pociągach śmierci w latach 1939-1940 przynajmniej połowa zmarła już rok po aresztowaniu”[10]. Niemal nikt na Zachodzie nie uważa zbrodni stalinowskich za zło porównywalne z tym, którego dopuścili się hitlerowcy.

Gułag jest jednak integralną częścią historii zarówno Rosji, jak i Związku Radzieckiego, nieodłącznym elementem dziejów Europy. Obozy hitlerowskie i radzieckie budowano mniej więcej w tym samym czasie. Hitler wiedział o istnieniu obozów radzieckich, a Stalin o Holokauście. Na głębszym poziomie te dwa systemy były do siebie bardzo podobne[11]. Nikt nie chce przyznać, że alianci pokonali jednego masowego mordercę przy pomocy innego[12].

Sposób prowadzenia wywózek robi wrażenie doskonale skoordynowanych działań oficjalnych władz. Regiony i miejsca docelowe zostały przygotowane dla wywożonych w konkretnych okresach. Większość deportowanych 10 lutego 1940 r. wysłano na Syberię i do Archangielska, a wywożeni później znaleźli się na pustkowiach Kazachstanu i w regionach bliskich Mongolii. O ironio, wyzwolenie dla wielu nadeszło po niemieckim ataku na Związek Radziecki, podczas operacji Barbarossa w czerwcu 1941 r. i po podpisaniu polsko-radzieckiego porozumienia wojskowego 14 sierpnia 1941 r. Porozumienie to utorowało drogę do utworzenia wojsk polskich na terytoriach radzieckich pod dowództwem gen. Władysława Andersa, który był do tego dnia przetrzymywany w więzieniu w Moskwie.

22 sierpnia 1941 r. gen. Anders wydał pierwsze rozkazy. Wezwał wszystkich obywateli polskich do spełnienia swojego obowiązku pod godłem orła białego. Postanowił również utworzyć oddziały pomocniczej służby kobiet[13]. Po podpisaniu porozumienia ogłoszono amnestię – za przestępstwa nigdy nie popełnione – i z każdym dniem więcej i więcej Polaków uwalnianych z więzień i obozów pracy zaczęło się stawiać w Buzułuku. Byli w złym stanie fizycznym. Postanowiono później, że armia polska będzie stacjonowała w Uzbekistanie i Kirgistanie, w cieplejszych, południowych regionach Związku Radzieckiego. Choroby zakaźne, takie jak tyfus, dyzenteria i malaria, były jednak plagą całego tego regionu.

Ocenia się, że ćwierć miliona polskich żołnierzy „internowanych” w Związku Radzieckim to ludzie, o których Zachód po prostu zapomniał. Po pierwszym pojawieniu się na scenie teatru wojennego – na samym początku drugiej wojny światowej – zniknęli na ziemi niczyjej, choć formalnie nie byli jeńcami wojennymi, bo Związek Radziecki nigdy nie wypowiedział wojny Polsce. Późniejsze źródła oceniają, że liczba zamordowanych w Katyniu Polaków przekracza 22 tys.

Kiedy podpisywano radziecko-polskie porozumienie w lipcu 1941 r., Stalin potrzebował całej pomocy, jaką tylko mógł otrzymać, zatem wydał zgodę, by od sierpnia 1941 r. polscy oficerowie przemierzali Związek Radziecki i zbierali swoich rodaków – kandydatów do wojska. Po drodze nawiązywali kontakt z wieloma polskimi rodzinami, które przesiedlono na terytoria radzieckie.

Wielu Polaków dowiadywało się o amnestii nie wprost, ale często przez przypadek, jak opowiada Danuta Pniewska w rozdziale książki Obozy przejściowe. Zofia Mendonca przypomina sobie, że widziała kilku dobrze ubranych mężczyzn, rozmawiających z „naczalstwem” łagru kilka dni przed tym, jak zniknęli strażnicy i więźniów pozostawiono samym sobie. Badacze twierdzą, że ludziom próbującym wyrobić dowód tożsamości, niezbędny w podróży na południe, stawiano wiele przeszkód. Jednak, powoli i niechętnie, zaczęły się otwierać bramy azjatyckich i syberyjskich łagrów. Setki i tysiące Polaków – żołnierzy, kobiet, urzędników, księży, a nawet sierot – zaczęły podążać w kierunku ośrodków, w których formowała się nowa polska armia. Wielu z nich już zmarło.

Z osobistych wspomnień ocalałych wynika, że poczuli ulgę, kiedy dotarły do nich wieści o amnestii, ale opowiadają też o trudach, jakich wówczas doświadczyli. Był to okres niepewności, głodu, wycieńczenia, chorób i codziennego stawania oko w oko ze śmiercią, tak obcych, jak i najbliższych. Te przeżycia wryły się głęboko w pamięć ludzi, którzy przetrwali. Stefan Kłosowski przypomina sobie podróż przeróżnymi środkami transportu – saniami, barką, pociągiem, konnym wozem i dziesiątki kilometrów pieszo – w niełatwej drodze do ośrodków, w których formowały się oddziały polskiego wojska. Wielu nie przeżyło i groby znaczą szlak tej wędrówki. Wielu zmarło już po dotarciu na miejsce w wyniku wycieńczenia lub epidemii. W Guzar i Kreminie, gdzie m.in. tworzyło się polskie wojsko, na malarię i tyfus zmarło odpowiednio 4 tys. i 3 tys. osób[14].

Jak twierdził gen. Anders, Rosjanie nie chcieli dopuścić do opuszczania terenów ZSRR przez Ukraińców, Białorusinów, a zwłaszcza Żydów. Nakazano dowództwu wojsk polskich, żeby w konwojach nie było żadnych żydowskich cywilów. Po jego osobistej interwencji rząd radziecki zgodził się na to, żeby terytorium Związku Radzieckiego opuścili tylko ci z nich, którzy wcześniej służyli w Wojsku Polskim[15]. Wielu żołnierzy pochodzenia żydowskiego zdezerterowało z armii Andersa, gdy kilka miesięcy później stacjonowała w Palestynie. Był między nimi Menachem Begin, późniejszy premier powstałego w 1948 r. izraelskiego państwa. Wielu cywilów przejęła w Persji JRA celem repatriacji do Palestyny. Kilkoro dzieci dotarło do Indii razem z grupą sierot, tylko po to, by w następnych tygodniach zostać przeniesionymi do Palestyny.

Praca naukowa, na podstawie której powstała ta książka, zaczęła się od złożenia w całość fragmentów informacji zebranych z wielu źródeł – wspomnień i pamiątek osobistych ostatnich świadków, którzy dożyli naszych czasów, oraz ich potomków, niektórych odtajnionych dokumentów z archiwów rozsianych po całym świecie i niekompletnych szczegółów z różnych książek. Wciąż czekamy na pracę popartą oficjalnymi dokumentami, bo sejfy w archiwach wielu krajów jeszcze nie ujawniły swojej zawartości.

Indie, choć w tamtych czasach nie były suwerenne ani zamożne, stały się pierwszym krajem na świecie, który zaproponował pomoc i przyjął do siebie polskich tułaczy, pozbawionych nie tylko dachu nad głową, ale wręcz państwa przez tę najstraszliwszą z dotychczasowych wojen. W 1942 r. jej końca nie było jeszcze widać, a pierwsza grupa pięciuset dzieci miała być utrzymywana z funduszy zebranych w Indiach za pośrednictwem organizacji charytatywnych. Reszta, jak mówią, jest historią, a ta książka – próbą jej zapisania.

Jako kronikarze sięgaliśmy przede wszystkim do następujących źródeł: archiwalnych dokumentów National Archives of India w New Delhi; British Library w Londynie, w której kiedyś miała siedzibę biblioteka India Office; British National Archives w Kew, dawniej Public Records Office; Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Kensington w Londynie oraz do zbiorów Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Rozmawialiśmy również z wieloma osobami, które przeżyły wojnę – zarówno w Londynie, jak i w Warszawie. Większość tych rozmów nagraliśmy na taśmę wideo, a ze świadkami tamtych wydarzeń mieszkającymi w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Australii korespondowaliśmy za pośrednictwem poczty elektronicznej.

Wtórne źródła, z których korzystaliśmy, to opublikowane książki i artykuły pozyskane z portali aukcyjnych, czasem pożyczane z prywatnych kolekcji oraz biografie, które często przesyłali nam sami autorzy lub osoby wzmiankowane w tych tekstach. Koło Polaków z Indii, oddziały warszawski i londyński, podarowało nam dwie książki z limitowanej edycji: Tułacze dzieci oraz Polska szkoła na tułaczych szlakach wydane przez fundację Archiwum Fotograficzne Tułaczy. Książki te otrzymała autorka. Pełną listę źródeł podano w bibliografii.

Internet bardzo ułatwił nam prowadzenie badań, a dzięki kontaktom przekazywanym od jednej osoby do drugiej udało nam się dotrzeć do ocalałych. Wszystkie rozmowy i korespondencja, na podstawie których powstało to studium, odbywały się po angielsku, więc siłą rzeczy zebraliśmy tylko świadectwa Polaków biegle władających tym językiem. Oficjalna korespondencja między rządem Polski i rządem Wielkiej Brytanii prowadzona była po angielsku – można to sprawdzić w dostępnych dokumentach archiwalnych. Nie korzystaliśmy z wewnętrznej korespondencji między polskim rządem na wygnaniu i konsulatami w Kujbyszewie, Teheranie i Bombaju, ponieważ są to listy pisane po polsku. Uzyskaliśmy jednak wiele nieformalnych przekładów dzięki pomocy ambasady polskiej w New Delhi.

Powstanie tego studium stało się możliwe dzięki kilku istotnym zdarzeniom. Przede wszystkim przyjęto nas jako członka forum dyskusyjnego Kresy-Syberia, którego moderatorem jest Stefan Wiśniowski. To on przedstawił mnie Tadeuszowi Dobrostańskiemu, mieszkającemu w Melbourne w Australii. Tadeusz Dobrostański spędził dzieciństwo w Balachadi razem ze swoim starszym bratem Jerzym i matką, Janiną Dobrostańską, która była tam jedną z opiekunek. Udostępnił mi swój fantastyczny zbiór zdjęć z tego okresu i przedstawił swojemu przyjacielowi z dzieciństwa w Balachadi, Frankowi Herzogowi, mieszkającemu w Connecticut w Stanach Zjednoczonych. Dziennik Herzoga jest „głosem świadka” tej historii i stanowi istotną część tej książki. Obaj przedstawili mnie następnie Wiesławowi Stypuli i Romanowi Gutowskiemu w Warszawie, kiedy pojechałam tam, aby prowadzić dalsze prace nad książką. Roman Gutowski z kolei udał się ze mną na spotkanie z księdzem Zdzisławem Peszkowskim. Barbara Charuba przedstawiła mnie Stefanowi Kłosowskiemu, kiedy odbywał swoją „pielgrzymkę” do Indii. Jan Siedlecki, przewodniczący i sekretarz Koła Polaków z Indii 1942-1948, razem z Wiesławą Kleszko przedstawili mnie Danieli Szydło i Marianowi Rabie, a wszyscy oni dodali nowe elementy i stworzyli kolejny wymiar tej pracy.Ksiądz Peszkowski cudem uniknął egzekucji w Katyniu, później wstąpił do tworzącej się armii Andersa, a następnie pełnił funkcję harcmistrza drużyn harcerskich w polskich ośrodkach w Indiach. Mówił, że miał sposobność poznania Mahatmy Gandhiego podczas jednej z ostatnich wizyt w Panchgani i że miało to na niego ogromny wpływ. Przyjął ścieżkę walki bez przemocy przeciwko strukturom komunistycznym, narzuconym Polsce po drugiej wojnie światowej[16]. Stał się człowiekiem religijnym i filozofem, a po demobilizacji schronił się pod skrzydła Kościoła i nie ustawał w walce o sprawę swoich braci oficerów zastrzelonych w Katyniu (jednym z nich był płk Franciszek Herzog, ojciec Franka Herzoga). W 1989 r. wrócił do Polski z emigracji i stał się kapelanem Rodzin Katyńskich. W tym też roku ukazała się jego książka Wspomnienia jeńca wojennego z Kozielska.

Opisywana tu historia stała się kamieniem milowym relacji między Indiami a Polską. Oficjalnym podarunkiem rządu Polski dla prezydenta Indii i królowej angielskiej podczas ich wizyt w Polsce była książka Tułacze dzieci[17]. Powstała w 1995 r. szkoła nazwana imieniem Jego Wysokości maharadży Jam Saheba Digvijaysinhji z Dżamnagaru jest jedną z najlepszych prywatnych placówek w Warszawie. „Uczniowie tej szkoły będą stać na straży tej jakże cennej historii” – zadeklarował prof. Maria Krzysztof Byrski, dziekan Wydziału Orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim i były Ambasador Polski w Indiach[18].

Krótki rys historyczny

W różnych okresach pisano o Polsce jako o sercu Europy, ze względu na jej centralne położenie na kontynencie i tragiczną historię, która odbijała się echem we wszystkich jego zakątkach. Zgodnie z tym, co pisze Norman Davies, Polska była krajem o wysokim poziomie kultury i nauki, a Watykan w 1765 r. obdarzył ją symbolem Świętego Serca Jezusowego. Pośród sławnych Polaków wyróżniają się trzy nazwiska – genialny astronom Mikołaj Kopernik (1473–1543), Jan Kochanowski (1530–1584), poeta mający olbrzymie zasługi w literaturze słowiańskiej i Jan Zamoyski (1542–1605), kanclerz i główny architekt polskiej demokracji szlacheckiej. W Polsce istnieje długa tradycja demokracji i tolerancji religijnej, zapisana już w akcie konfederacji warszawskiej w 1573 r., gwarantującym równouprawnienie katolikom, prawosławnym, Ormianom, Żydom i muzułmanom oraz – w czasie, gdy resztę kontynentu rozdzierały wojny religijne – protestantom.

Granice Polski zmieniały się w różnych okresach historii i kraj ten dwukrotnie znikał z mapy Europy. Polska była polem bitew, a jej terytoria były kilkakrotnie dzielone między Prusy, Rosję i Austrię. Była rozdarta przez zaborców – silniejszych od niej sąsiadów – w latach 1795–1918, a później znów od roku 1939 do 1945.

Państwo polskie pojawiło się na mapie Europy po 123 latach zapomnienia tuż po zakończeniu pierwszej wojny światowej w 1918 r. Jednak już 21 lat później Polska znów została podzielona między dwóch okupantów – Niemcy i Związek Radziecki, aby raz jeszcze wyłonić się po drugiej wojnie światowej w innych granicach. Niewiele jest narodów, które przez ostatnie 300 lat doświadczały więcej wojen niż Polacy. W XVIII, jak również w XX w. terytorium Polski było areną wojen europejskich i światowych. W XIX w. w szeregach armii niemieckiej, francuskiej, austriackiej i rosyjskiej znajdowało się wielu przedstawicieli narodowości polskiej – byli oficerowie, ochotnicy i żołnierze z poboru.

Choć Polska znajdowała się pod trzema zaborami jeszcze tuż przed pierwszą wojną światową, zachowała tożsamość i jedność narodową. Pozostała, jak pisał Frederic William Maitland, „trzema nieprzetrawionymi fragmentami w trzech żołądkach”[19]. Polacy pod rządami Austrii czy Prus mieli – wprawdzie niewielką, ale jednak – szansę wyrażania swojego ducha narodowego, lecz ci, którzy znaleźli się pod zaborem rosyjskim już nie. Przez cały ten okres historii Syberia zapełniała się polskimi zesłańcami. W okresie od czerwca do sierpnia 1914 r., kiedy w Europie rozpoczynała się pierwsza wojna światowa, Polska praktycznie nie istniała. Nie było jej na mapie Europy. 20 lub 30 milionów ludzi, którzy nazywali siebie Polakami, żyło pod rządami cara Rosji, cesarza Niemiec i cesarza Austro-Węgier. Nie żył nikt, kto mógłby pamiętać Polskę niepodległą. Warszawa i Wilno były prowincjonalnymi miastami Rosji, Gdańsk i Poznań – kwitnącymi miastami Prus, a Kraków i Lwów należały do imperium Austro-Węgier. „Kwestia polska”, która wracała jak bumerang przez cały wiek XIX, później niemal zupełnie zniknęła jako temat negocjacji dyplomatycznych. Dopiero pierwsza wojna światowa zmieniła mapę Europy i wydobyła ten kraj z niepamięci.

Po zakończeniu wojny Polska zyskała część terytoriów na zachodzie i południu, ale jej granice na wschodzie zawsze były dyskusyjne. W przeszłości nigdy nie określało ich pochodzenie mieszkańców tych terenów, chociaż w Paryżu wielkie mocarstwa badały dane etniczne i zaproponowały granicę Polski, w której znalazły się wschodnie rubieże terytoriów czysto polskich. Granica ta, znana jako linia Curzona, rozciągała się mniej więcej od Grodna przez Jałówkę, Niemirów, Brześć, Dorohusk, na wschód od Hrubieszowa, dalej Kryłów, na zachód od Rawy Ruskiej i na wschód od Przemyśla aż do Karpat. Linię tę nazwano tak od nazwiska lorda George’a Curzona, brytyjskiego ministra spraw zagranicznych w roku 1919, który zasugerował ją jako możliwą granicę Polski na wschodzie.

II Rzeczpospolita

Kiedy skończyła się pierwsza wojna światowa, przez tę część Europy przetoczyła się fala polskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego, a stojący na jego czele Józef Piłsudski – więziony przez władze pruskie w twierdzy Magdeburg – został zwolniony, by objąć urząd naczelnika nowo powstałego państwa. Rzeczpospolita nie miała granic, zdefiniowanych terytoriów ani rządu, nie miała konstytucji i nie była uznawana w świecie. Większość Polaków zgadzała się co do tego, że jest to reinkarnacja starej Rzeczpospolitej, którą wielkie mocarstwa poddały rozbiorom w XVIII w. Z tego powodu mówi się w polskiej historii o II Rzeczpospolitej[20]. W ciągu trzech lat młode państwo polskie o swoje granice walczyło z Niemcami (w Wielkopolsce i na Śląsku), Czechosłowacją, Litwą, zachodnią Ukrainą i z bolszewicką Rosją (1919–1920). Traktat zawarty w Rydze 18 marca 1921 r. ustalał granice między Polską a Rosją sowiecką i Ukrainą sowiecką. W rzeczywistości traktat ryski był zwieńczeniem polskich starań i walk terytorialnych i ustanawiał relacje dyplomatyczne satysfakcjonujące obie strony. Polska odzyskała swoje terytoria, a liczba ludności powiększyła się dwukrotnie w porównaniu do tego, co proponował lord Curzon – wynosiła wtedy 27 mln mieszkańców, m.in. Białorusinów, Ukraińców i Litwinów. Bolszewicy ponieśli wówczas jedyną w swojej historii druzgocącą klęskę.

Na odzyskanych rubieżach osiedlano weteranów wojennych i dawano im ziemię. Zakładano, że ci, którzy pomagali odzyskać Kresy Wschodnie, najpilniej strzec będą ich granic.

Do Warszawy przyjechał Ignacy Paderewski, kompozytor i pianista, który został pierwszym parlamentarnym premierem Polski. Marszałek Piłsudski kierował młodym państwem w sposób autorytarny aż do swojej śmierci w 1935 r. Budził wiele kontrowersji, ale też darzony był ogromnym autorytetem i otaczał go swego rodzaju kult.

Gospodarczo kraj był stabilny, a życie kulturalne Polski eksplodowało talentami literackimi i artystycznymi. Nie istniała żadna narzucona z góry ideologia. Istniało natomiast ciągłe zagrożenie. W obliczu rosnącej siły stalinowskiej Rosji od wschodu i hitlerowskich Niemiec od zachodu Piłsudski sformułował doktrynę dwóch wrogów. Polska miała utrzymywać dobre stosunki z sąsiadami, ale nie wchodzić z nimi w żadne sojusze. W tym celu podpisał dziesięcioletnie pakty o nieagresji – ze Związkiem Radzieckim 25 stycznia 1932 r., a następnie z hitlerowskimi Niemcami 26 stycznia 1934 r. Sytuacja Polski pod koniec lat trzydziestych nie była godna pozazdroszczenia. Umiejscowienie na mapie Europy między Hitlerem a Stalinem było wyjątkowo niewygodne. Sprzymierzenie się z jednym lub drugim byłoby równie niesmaczne co niebezpieczne.

Pakt Ribbentrop-Mołotow

Kiedy w maju 1939 r. Mołotow zastąpił Litwinowa na stanowisku ministra spraw zagranicznych Związku Radzieckiego, wszystkie wstępne warunki do podpisania paktu między hitlerowskimi Niemcami i Związkiem Radzieckim były już spełnione. Francusko-brytyjska misja wojskowa wciąż formalnie negocjowała traktat między Anglią, Francją i Rosją w Moskwie, a Sowieci w tym samym czasie pertraktowali już z Berlinem. W lipcu 1939 r. Ribbentrop – niemiecki minister spraw zagranicznych – oznajmił na Kremlu, że nie ma takich problemów i spraw, których nie można byłoby załatwić po przyjacielsku.

Tym samym rozmowy handlowe między hitlerowskimi Niemcami a Związkiem Radzieckim zmieniły tory. Okazało się, że Niemcy mają pewne plany dotyczące zachodniej Polski, a w swoim czasie również zachodniej części Europy i Skandynawii. Związek Radziecki natomiast miał plany dotyczące Polski wschodniej, krajów bałtyckich i Besarabii. Podpisano więc w Moskwie oficjalny pakt o nieagresji między hitlerowskimi Niemcami i Związkiem Radzieckim. Sygnatariuszami byli Ribbentrop i Mołotow. Było to 23 sierpnia 1939 r. Tajny protokół, będący integralną częścią paktu, określał uzgodnienia terytorialne, łącznie z przyszłym podziałem Polski wzdłuż linii Narwi, Wisły i Sanu. Nie zważając już na odnowienie brytyjskich gwarancji pomocy Polsce, Hitler mógł teraz przypuścić atak na ten kraj. Nakazał oddziałom Wehrmachtu uderzyć w ciągu tygodnia. Wojska niemieckie przekroczyły granicę Polski 1 września 1939 r. bez formalnego wypowiedzenia wojny. Hitler uzasadniał akt agresji tym, że w Polsce już trwa mobilizacja i mają tam miejsce wrogie ataki na Niemcy oraz prześladowania niemieckiej ludności.

Jak twierdzi Norman Davis, to właśnie ów tajny protokół uzupełniający pakt Ribbentrop-Mołotow uczynił rozpoczęcie wojny możliwym i można wątpić, czy bez zmowy ze Związkiem Radzieckim Wehrmacht zaryzykowałby jednostronny atak na Polskę.

Inwazja hitlerowskich Niemiec na Polskę 1 września 1939 r. rozpoczęła wojnę. Niemieckie siły powietrzne uderzyły na cele wojskowe: lotniska, bazy wojskowe i ośrodki szkoleniowe oraz na stacje kolejowe. Tego samego dnia nastąpił atak sił lądowych. O świcie 17 września, zgodnie z tajnym protokołem z 23 sierpnia, oddziały Armii Czerwonej przekroczyły wschodnią granicę Polski i zajęły pozycje uzgodnione z Niemcami. Siły polskie znalazły się w pułapce i zostały zmuszone do poddania się Niemcom albo Rosjanom.

Kampania wrześniowa była zaciekła, lecz krótka. Polska armia, odcięta od bezpośredniego wsparcia aliantów – otoczona z trzech stron przez siły niemieckie w Prusach Wschodnich, na Słowacji i na granicy zachodniej – znacznie słabsza liczebnie i sprzętowo miała niewielkie nadzieje na zwycięstwo. W wielu miejscach Polacy walczyli heroicznie do chwili, kiedy przeważające siły wroga zmuszały ich do wycofania się. Armia polska zadała Wehrmachtowi straty w liczbie ponad 50 tys. zabitych i rannych i nadal toczyła ciężkie walki, kiedy losy Polski przypieczętowało wejście Rosjan od wschodu. W tym czasie zachodni alianci nie oddali ani jednego wystrzału w obronie Polski. Ostatnie oddziały polskie walczące skapitulowały pod Kockiem 6 października 1939 r. II Rzeczpospolita upadła zaledwie 21 lat po odzyskaniu niepodległości.

Polska znalazła się pod okupacją hitlerowską i sowiecką. Polski rząd i naczelne dowództwo armii schroniły się w Rumunii, a 30 września 1939 r. utworzył się nowy rząd na uchodźstwie pod przewodnictwem gen. Sikorskiego – najpierw we Francji, a później w Anglii. Po zachodniej stronie radziecko-niemieckiej linii demarkacyjnej wzdłuż Bugu i Sanu Niemcy ustanowili Generalne Gubernatorstwo, którego stolica znajdowała się w Krakowie. Wiele obszarów przedwojennej Polski – między innymi Suwalszczyznę, Prusy Zachodnie, Wielkopolskę i Górny Śląsk – włączono bezpośrednio do Rzeszy. Po wschodniej stroni linii demarkacyjnej – w tzw. Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainie – władze radzieckie zorganizowały pseudo-plebiscyt, którego celem było potwierdzenie woli ludu, aby tereny te zostały włączone do Związku Radzieckiego. Wileńszczyznę hojnym gestem oddano Litwie. Polska była teraz ostatecznie podzielona. Zdaniem mocarstw, które ją podbiły, jak zgrabnie wyraził to radziecki komisarz do spraw zagranicznych Mołotow, Polska wtedy przestała istnieć. Układ został ukoronowany niemiecko-radzieckim traktatem o przyjaźni z 28 września 1939 r., w którym była mowa również o wspólnych działaniach wymierzonych przeciwko oczekiwanemu polskiemu oporowi. W czasach ścisłej współpracy niemiecko-radzieckiej obaj partnerzy prowadzili podobną politykę w stosunku do podbitej Polski. Obie strony winne są wielu okrucieństw. W samej Bydgoszczy Niemcy rozstrzelali 5 tys. cywilów i zburzyli synagogę. Rosjanie wymordowali osadzonych w więzieniu w Winnicy. Obie strony stosowały środki policyjne, szukając wśród Polaków ludzi niewygodnych.

Gestapo działało zgodnie ze wskazówkami wynikającymi z polityki rasowej, spędzając 2 mln polskich Żydów do zamkniętych gett, a aryjską ludność dzieląc na Reichsdeutsch (obywateli niemieckich urodzonych na terenie Rzeszy), Volksdeutsch (obywateli Niemiec) oraz Nichtdeutsch (wszystkich innych). Podczas kampanii pacyfikacyjnej (akcja AB) w roku 1940 ok. 15 tys. polskich księży, nauczycieli i polityków przewieziono do obozów koncentracyjnych lub rozstrzelano w lesie w Palmirach. Dokonywano pierwszych eksperymentów w dziedzinie eutanazji, selekcjonowano dzieci pod kątem rozwoju rasy, posyłano ludzi do obozów pracy i do komór gazowych.

NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) działał zgodnie ze wskazówkami opartymi na analizie klasowej, zsyłając na Sybir 700 tysięcy ludzi wykształconych lub zatrudnionych przed wojną przez państwo polskie. Obie strony aresztowały tysiące więźniów politycznych i kiedy było im to wygodne, wymieniały ich między sobą. Gestapo dostawało niemieckich „kryminalistów” i „agitatorów żydowskich” w zamian za komunistów i Ukraińców. Obie strony były zaangażowane w szeroko pojęty handel wymienny – radziecka ropa płynęła przez Polskę do Niemiec, by dać im wsparcie dla inwazji Francji i w bitwie o Anglię. Obie strony z radością udzielały sobie zgody na korekty granic, jak np. radzieckie przejęcie Suwałk, bo nie chciały wchodzić sobie w drogę i burzyć wzajemnych planów militarnych.

Hitler nie przeszkadzał w ataku Stalina na Finlandię, kraje nadbałtyckie i Rumunię. Stalin nie interweniował, gdy Hitler podbijał Danię, Norwegię, Holandię, Belgię, Luksemburg i Francję. Każda ze stron w potężnych kampaniach propagandowych wychwalała pod niebiosa osiągnięcia drugiej. Każda ze stron z niegasnącym zapałem pracowała nad tym, by zamienić Polaków w naród bez elit.

I rzeczywiście, w świetle odwrócenia tej polityki, które miało wkrótce nastąpić – jak twierdzi Norman Davies – na tamtym etapie terror sowiecki pod wieloma względami przewyższał hitlerowski. Reżim stalinowski miał przewagę nad nazistami pod względem techniki i logistyki terroru, ponieważ rozbudowywał jego maszynerię podczas niedawnych czystek we własnym kraju. W czasie, gdy Niemcy wciąż jeszcze doskonalili przygotowania do Auschwitz i Treblinki, Rosjanie bez problemu dołączyli setki tysięcy Polaków i Ukraińców z zachodniej Ukrainy do mieszkańców Archipelagu GUŁag. I chociaż woleli skazywać swoje ofiary na długą, powolną śmierć z głodu i zimna w przeciwieństwie do Niemców, którzy mordowali masowo, kto osądzi, która z metod była bardziej humanitarna? Efekt był podobny. Z ok. 700 tys. polskich cywilów deportowanych w latach 1939-1940 na rosyjską Arktykę, na Syberię i do Kazachstanu w straszliwych konwojach kolejowych przynajmniej połowa zmarła w rok po aresztowaniu[21]. Radzieckie zbrodnie i ich skalę symbolizuje złowieszcza nazwa „Katyń” – niewątpliwie wzbudzająca tyle samo poczucia winy w Związku Radzieckim, co odrazy w reszcie świata.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Przyjazd

Odyseja Franka

Dostępne w wersji pełnej

Przyjazd do Indii

Dostępne w wersji pełnej

Lata spędzone w Indiach

Franek i Tadek w Balachadi

Dostępne w wersji pełnej

Dom na kilka następnych lat

Dostępne w wersji pełnej

Obozy przejściowe i miejsca pobytu Polaków w czasie wojny

Dostępne w wersji pełnej

Franek w Valivade

Dostępne w wersji pełnej

Polska wioska na brzegach indyjskiej rzeki

Dostępne w wersji pełnej

Wspomnienia i refleksje

Epilog Franka

Dostępne w wersji pełnej

Patrząc wstecz

Dostępne w wersji pełnej

Głosy z przeszłości

Dostępne w wersji pełnej

Nota od autorki

Dostępne w wersji pełnej

Przypisy

[1] Jan Siedlecki, ks. Peszkowski i Aneta Naszyńska odeszli, kiedy pisałam tę książkę.

[2] W oryginale: wing commander – stopień sił powietrznych Brytyjskiej Wspólnoty Narodów porównywalny z podpułkownikiem wojsk lądowych (przyp. red.)

[3] B. B. Fischer, The Katyn Controversy: Stalin’s Killing Field [Katyńskie kontrowersje. Pola śmierci Stalina], „Studies in Intelligence”, https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html [dostęp 10 grudnia 2005 r.].

[4] Dyrektywa Programowa nr 19, http://www.bbc.co.uk/archive/ussr/6717.shtml [dostęp 1 października 2010 r.].

[5] L. Rees, http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7719633.stm [dostęp 30 września 2010 r.].

[6] P. Novick, The Holocaust in American Life [Holokaust w życiu Ameryki]. Houghton Mifflin Co, 1999.

[7] Tamże, s. 188.

[8] Komentarz w księdze pamiątkowej założonej przy okazji kręcenia filmu dokumentalnego A Forgotten Odyssey [Zapomniana odyseja], prezentowanego w Londynie w 2001 r. Został on wyprodukowany i wyreżyserowany w Londynie przez Jagnę Wright i Anetę Naczyńską.

[9] W. Anders, An Army in Exile [Armia na wygnaniu], Macmillan, Londyn 1949, s. 71.

[10] N. Davies, Heart of Europe. A Short History of Poland [Serce Europy. Krótka historia Polski], Oxford University Press, Londyn 1984, s. 67.

[11] A. Applebaum, Gułag, Macmillan, Nowy Jork 2003, XXXIII.

[12] Tamże, XXII.

[13] Tamże.

[14] R. Umiastowski, Poland, Russia and Great Britain 1941-45 – A Study of Evidence [Polska, Rosja i Wielka Brytania 1941-45 – studium dowodów], Hollis & Carter, Londyn 1946, s. 48.

[15] W. Anders, An Army…, s. 112.

[16] Sfilmowany wywiad z autorką. Warszawa, marzec 2004.

[17] Polish Schooling in War-time Exile [Polska szkoła na tułaczych szlakach], Fundacja Archiwum Fotograficzne Tułaczy, 2004, s. 17.

[18] Osobista rozmowa z autorką, Warszawa, marzec 2004 r., powtórzona w New Delhi, we wrześniu 2005 r., kiedy był wykładowcą sanskrytu na Jawaharlal Nehru University.

[19] A. J. Grant, H. Temperley, Europe in the Nineteenth and Twentieth Centuries 1789-1950 [Europa w XIX i XX wieku 1789–1950], Longman, Londyn 1980, s. 159.

[20] N. Davies, Heart of Europe – A Short History of Poland [Serce Europy. Krótka historia Polski], Oxford University Press, Londyn 1984, s. 115.

[21] Tamże, s. 67.

Wykaz skrótów

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

O autorce

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Przedmowa

Podziękowania

Wstęp

Krótki rys historyczny

Przyjazd

Odyseja Franka

Przyjazd do Indii

Lata spędzone w Indiach

Franek i Tadek w Balachadi

Dom na kilka następnych lat

Obozy przejściowe i miejsca pobytu Polaków w czasie wojny

Franek w Valivade

Polska wioska na brzegach indyjskiej rzeki

Wspomnienia i refleksje

Epilog Franka

Patrząc wstecz

Głosy z przeszłości

Nota od autorki

Przypisy

Wykaz skrótów

Bibliografia

O autorce

Polecamy również

Polecamy również:

Wiesław Kot

STO NAJWAŻNIEJSZYCH SCEN FILMU POLSKIEGO

Miś

„Po co jest ten Miś..?”

Komedia o kelnerach, szatniarzach, gońcach i palaczach. Ale uwielbia ją głównie inteligencja. I doskonale wie, za co.

Sytuacja wygląda na nieco odklejoną od rzeczywistości. Dwaj przyjaciele i wspólnicy od przekrętów finansowych: kierownik produkcji filmowej (Krzysztof Kowalewski) i prezes klubu sportowego (Stanisław Tym) dyskutują, jak zarobić na ogromnym misiu z dykty i słomy. Nie wiadomo, skąd się toto wzięło i do czego jest komu to potrzebne. Producent jest zdania, że należy pozorować postępowanie zgodne z przepisami. Ale prezes lepiej zna realia PRL-u i doskonale wie, że prawdziwe pieniądze robi się na dużych „słomianych” inwestycjach. Tłumaczy kierownikowi jak dziecku: „Powiedz mi, po co jest ten miś? – Właśnie, po co? – Otóż to. Nikt nie wie, po co, więc nie musisz się obawiać, że ktoś zapyta. Wiesz, co robi ten miś? On odpowiada żywotnym potrzebom całego społeczeństwa. To jest miś na skalę naszych możliwości. Ty wiesz, co my robimy tym misiem? My otwieramy oczy niedowiarkom. Patrzcie – mówimy – to nasze, przez nas wykonane i to nie jest nasze ostatnie słowo. I nikt nie ma prawa się przyczepić, bo to jest miś społeczny, w oparciu o sześć instytucji, który sobie zgnije”.

A że absurd w Misiu ma skłonności do spiętrzania się, więc ta scenka przeplata się z następną. Oto skromny trener sportowy wkrada się do gabinetu prezesa klubu i na umieszczony w szafie magnetofon nagrywa swój „głos poparcia”. Używając niezdarnego wierszyka i stadionowego zaśpiewu:

Czasem aż oczy bolą patrzeć, jak się przemęcza

Dla naszego klubu prezes Ochódzki Ryszard

Naszego klubu „Tęcza”.

Ciągle pracuje, wszystkiego przypilnuje,

I jeszcze inni, niektórzy, wtykają mu szpilki,

To nie ludzie, to wilki.

To mówiłem ja, Jarząbek Wacław, trener drugiej klasy.

Niech żyje nam prezes sto lat!

Miś składa się z dziesiątków takich mikroscenek kabaretowych, luźno powiązanych majątkowymi kłopotami pewnego prezesa klubu sportowego. Ale ten prezes i jego kłopoty mówią (prawie!) wszystko o Polsce na pięć minut przed „rewolucją Solidarności”. Jeżeli jakiś film zasługuje na miano „dobra narodowego”, to na pewno ten.

Niewinna komedyjka ze sfer sportowych? Nie tylko. Bo jej bohater, ów prezes, należy do nomenklatury, która wyzyskuje i poniża miliony drobnych wyrobników. Tyle zostało z „państwa robotników i chłopów”, które władza zapowiadała w 1944. Takie upokorzenie można znosić, ale do czasu. Stanisław Bareja kręcił swoją komedię zimą 1980 roku i doskonale wiedział, iż przy minus cztery na skali termometru realny socjalizm osiągnął taki stopień demontażu, że bunt społeczeństwa jest kwestią bardzo niedługiego czasu. Dlatego pokazał Polskę w stanie wyczerpania, w rozsypce.

Tymczasem jednak ciągle najwięcej do powiedzenia mają tu ci, którzy się jakoś urządzili na obrzeżach systemu. Drobne cwaniaczki – od szemranego prezesa po byłego ministra. Ale to im ku przestrodze ekipa kręci w Misiu film o ostatnich dniach elity Polski przedwojennej. „Ujadanie nadciągającej sfory i strzelające korki szampana nie są w stanie zagłuszyć nadciągającej burzy… – Nie są w stanie!”

Info o filmie

Reżyseria: Stanisław Bareja

Scenariusz: Stanisław Bareja, Stanisław Tym

Premiera: 1981

Obsada: Stanisław Tym, Bronisław Pawlik, Krzysztof Kowalewski

Film przetopiony na grzebienie

Miś był jednym z filmów najmocniej pociętych przez cenzurę. Bareję to zdziwiło. Kalkulował sobie, że ekipa gierkowska wiosną 1980 roku, w kraju, w którym waliło się wszystko, będzie zajęta pilnowaniem własnych stołków. I film zlekceważy. Przeliczył się. Cenzura zażądała usunięcia aż 32 scen, w większości kluczowych. Kazano wyciąć choćby scenę kupowania mięsa w kiosku, konsumpcję w barze mlecznym sztućcami przytwierdzonymi łańcuchami, zatrzymanie złodziei choinek przez milicjanta-łapówkarza, masówkę w zespole filmowym.

Bareja nie zamierzał jednak łatwo się poddać. Negocjował. Warto przypomnieć, gdzie się ugiął. Zgodził się, by uciąć scenę, w której milicjant zamierza wystawić kolejny mandat, by zapłacić nim za choinki. Widz i tak się domyśla, po co on zatrzymuje kolejny samochód. Prezes klubu „Tęcza” wzbraniał się w oryginale: „Filipskiego chcą ze mnie zrobić”. Tego aktora, kojarzonego z ideologią nacjonalistyczną, trzeba było zastąpić „Fronczewskim”. Trzeba też było zmienić nazwisko reżysera „Porębala”, który był oczywistą aluzją do realizującego partyjną linię reżysera Bohdana Poręby. Analogicznie z samym prezesem: początkowo nazywał się Nowochódzki, a musiał się nazwać: Ochódzki.

Negocjacje przeciągnęły się do jesieni, kiedy film miał być pokazany na Festiwalu w Gdyni. A jesienią 1980 roku, ekipa gierkowska już naprawdę miała ważniejsze problemy niż cenzurowanie jakiejś komedii. Pokazano go z sześcioma poprawkami.

Miś całkiem po nic

Film dziś uwielbiany i cytowany w chwili premiery przyjęty został więcej niż chłodno. I został kompletnie zignorowany.

Przede wszystkim na kolaudacji (już po poprawkach) dostał bardzo niską ocenę punktową i został zaliczony do „II kategorii artystycznej”. Oznaczało to, iż będzie rozprowadzany w niewielu kopiach, w kinach mniejszych i niższej jakości oraz że nie będzie miał promocji. Na Festiwalu w Gdyni nie dostał żadnej nagrody.

Reżyser przeżył to mocno. Gorzej, że wzruszeniem ramion przyjęła dziełko także publiczność kinowa. Powód był prosty: w filmie widziała to, co na ulicy. Co w tym nowego? Co śmiesznego? PRL miał na drugie „absurd”, a na trzecie „groteska”. Tym się żyło od rana do nocy. I z czego tu się śmiać? Potrzeba było aż dziesięciu lat dystansu, a potem zmiany ustroju, aby absurdy (teraz już odległe) zaczęły śmieszyć. Głównie na zasadzie: „Boże, jak myśmy mogli w takim świecie wytrzymać?” Ano, mogliśmy.

Bareya?

Bareja kręci filmy na trójkę z minusem – uważała władza. W latach 70. upowszechniło się wręcz określenie „bareizm” oznaczające filmową szmirę, tandetę i bezguście.

Ukuł je kolega reżysera z łódzkiej „Filmówki”, Kazimierz Kutz. Bareję ta etykietka kosztowała odrzucenie kilku jego scenariuszy przez władze kinematografii. Nigdy tego Kutzowi nie wybaczył, nigdy nie podał mu ręki. I próbował zemsty po swojemu. Jako, że Kutz pisał się wcześniej bardziej swojsko: Kuc, jeden z bohaterów Barei (z odrzuconego scenariusza) ma kłopoty na granicy, bo nie uwzględnił w paszporcie zmiany nazwiska z Kloc na Klotz. Wopiście wyjaśnia: „Dawniej pisaliśmy się Kloc przez «c», ale potem mój brat został reżyserem i zmienił pisownię”.

Po latach „bareizm” z obelgi stał się komplementem. „Dziś kiedy większość ówczesnych filmów z ogromnymi ambicjami leży sobie spokojnie na półkach w filmotece, komedie Barei święcą tryumfy” – pisał Zdzisław Pietrasik, krytyk filmowy „Polityki”.

Jak Hitchcock

„Polacy nie mają poczucia humoru” – twierdził reżyser tłumacząc, że zamiast śmiać się z siebie, obrażają się. „Polacy są natomiast bardzo dowcipni, bo dowcip to umiejętność wykpiwania innych”.

Na dowód, że on poczucie humoru ma, pokazywał się we własnych filmach. W Misiu prowadzi sklep wędliniarski w Londynie – za tę kreację otrzymał dodatkowo 500 zł. W Alternatywach 4 jest dzielnicowym, w Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz dźwiga na dworzec ciężki sedes, w Brunecie wieczorową porą to pijaczek zaprawiający się pod chmurką.

Podobnego dystansu do siebie wymagał od całej ekipy. Dlatego w żenującym „filmie w filmie” o krachu przedwojennej arystokracji jego podwładni często grają samych siebie. A słynne zdanie z głupim błędem: „Oczko mu się odkleiło, temu misiu” – wygłasza Tomasz Orlikowski, II kierownik produkcji.

Mowa barejowa

„Mówienie Misiem” jest w środowiskach inteligenckich powszechnie przyjęte i zrozumiałe. Jeden cytat starcza za długi komentarz.

Piosenka Łubu dubu niech żyje nam prezes naszego klubu przywoływana bywa w setkach sytuacji, kiedy ktoś dopuszcza się aktów lizusostwa. Znana dziennikarka została posądzona o wysyłanie listów do rozmaitych urzędów, aby te uniemożliwiły jej mężowi wyjazdy zagraniczne. „A kartek w paszporcie nie mogła mu wyrwać?” – komentuje kawiarnia. Skąd na koncie prominentnego polityka ogromne sumy pieniędzy? „Za te chojny dola…” – kwituje Internet. Jeżeli autor kryminałów, Tomasz Konatkowski, lokuje akcję swej powieści w Londynie, to tytułuje utwór Nie ma takiego miasta, co jest przejrzystą aluzją do słynnego stwierdzenia „misiowej” urzędniczki na poczcie. Bywają zaprzysięgli kinomani, którzy celują w tym, aby całość zjawisk, które ich otaczają, nazwać i skomentować tekstami z Misia. Zazwyczaj im się udaje.

„Nowa świecka tradycja…”

Młodzi widzowie pytają niekiedy swoich rodziców, dlaczego Miś ich tak bardzo śmieszy? Słyszą w odpowiedzi, że tego nie da się wyjaśnić. Film jest nieprzekładalny – kto nie zna kodu PRL-owskiego, niewiele z tej historii rozumie.

Zwłaszcza, gdy bohaterowie filmu biorą udział w „obrzędowości socjalistycznej”. A rytuałów tu mnóstwo. Festiwal, na którym szansonista śpiewa o budowie nowej trasy, a rzędy publiczności falują z entuzjazmem to parodia Festiwalu Piosenki Żołnierskiej w Kołobrzegu. Słabo czytelna dla kogoś, kto nie był katowany transmisjami telewizyjnymi. Recytacje grafomańskiej poezji przy okazji odbioru paszportu nie śmieszą, jeżeli widz nie musiał uczestniczyć w setkach „akademii ku czci”. Kto nie był skazany na wysłuchiwanie wielogodzinnych, bełkotliwych przemówień Gomułki czy Gierka, nie zrozumie, na kim wzoruje się prezes Ochódzki zapewniając: „To jest miś na skalę naszych możliwości…”

Miś, który latał

Słomiany miś latający na drucie jako motyw przewodni komedii obyczajowej? Nie wyglądało to obiecująco. Ostatecznie absurd też ma granice. Błąd! Bo film Barei oprócz szaleństwa PRL-owskiego rejestrował też odwieczne, ludzkie szaleństwo.

Jeden z barejologów (jest taka nauka), Maciej Łuczak, zestawił przykładowe interpretacje scen, w których słomiany miś kołysze się nad Pałacem Kultury.

To może być sposób zobrazowania „człowieka wydrążonego”, o jakim pisał wybitny poeta angielski T.S. Eliot. A może to bluźniercze nawiązanie do posągu Chrystusa transportowanego helikopterem nad wieżami Rzymu w Słodkim życiu Federico Felliniego? Niewykluczone, że ten słomiany stwór to współczesny chochoł, który tumani naród, jak jego poprzednik w Weselu Stanisława Wyspiańskiego. Możliwe także, iż miś, który niespodziewanie pojawia się i nagle znika, to miś-widmo. I jak „widmo komunizmu” krąży nad Warszawą. Prace badaczy trwają.

Stanisław Bareja (1929-1987) – artysta obrotowy

Reżyser z powodzeniem zajmował się odległymi gatunkami kina:

– scenarzysta pierwszego polskiego serialu Barbara i Jan

– reżyser filmu muzycznego Żona dla Australijczyka, Przygoda z piosenką

– reżyser pierwszego filmu kryminalnego Dotknięcie nocy

– reżyser pierwszego serialu kryminalnego Kapitan Sowa na tropie

– reżyser komedii obyczajowej Poszukiwany poszukiwana

– reżyser serialu obyczajowego Alternatywy 4

Więcej

Maciej Łuczak, Miś, czyli świat według Barei, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007.

Maciej Replewicz, Stanisław Bareja. Król krzywego zwierciadła, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2009.