Narodowa Demokracja

a Żydzi 1918–1929

Olaf Bergmann

Narodowa Demokracja

a Żydzi 1918–1929

Copyright © Olaf Bergmann, 2015

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2015

Redakcja: Magdalena Owczarzak

Korekta: Paulina Wierzbicka

Projekt okładki: Dawid Czarczyński

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Zdjęcia ze zbiorów autora i archiwum Wydawnictwa Poznańskiego

Wydanie II poprawione i uzupełnione

Wydanie elektroniczne 2015

ISBN 978-83-7976-223-1

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853 99 10

fax: 61 853 80 75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Wstęp

W odrodzonej po ponad 120 latach Polsce międzywojennej nie brakowało najróżniejszych konfliktów, ale z pewnością do jednych z najistotniejszych należał antagonizm polsko-żydowski. Po polskiej stronie obozem, który w największym stopniu przyczyniał się do jego podsycania, byli wszechpolacy — potężny, nadzwyczaj zasłużony w bojach o Niepodległą i kształtowaniu narodowej świadomości Polaków oraz masowy ruch polityczno-społeczny. Po drugiej stronie znajdowali się Żydzi — prężna i aktywna, a jednocześnie niejednolita, posiadająca aż 3000 lat tradycji mniejszość narodowa i religijna, która w II Rzeczypospolitej stanowiła około 10% obywateli państwa polskiego. Pomiędzy tymi dwoma podmiotami toczył się tyleż bezpardonowy, co permanentny spór, którego przyczyn ani skutków do dziś w pełni nie wyjaśniono. O tych licznych obawach i lękach jednej z jego stron, które wiodły do nienawiści i wrogości — aczkolwiek nieraz również do zazdrości i podziwu, które były często nieuzasadnione, choć czasami i w nich tkwiło niejedno ziarno prawdy — jest właśnie ta książka.

Jej zasadniczym celem jest przedstawienie roli, jaką w pierwszym dziesięcioleciu II Rzeczypospolitej w ideologii ruchu wszechpolskiego odgrywała problematyka żydowska. Przez pojęcie „wszechpolaków” rozumiem członków i zwolenników szeroko pojmowanego obozu czy też ruchu narodowego, w skład którego wchodziły nie tylko formalne i półformalne struktury polityczne (Liga Narodowa, Związek Ludowo-Narodowy, Stronnictwo Narodowe i Obóz Wielkiej Polski), lecz także liczne organizacje, towarzystwa i stowarzyszenia gospodarcze, społeczne, kulturalne, młodzieżowe, kobiece, a nawet sportowe. Często skład osobowy, oficjalne rezolucje czy postulaty tych drugich były identyczne lub zbliżone do tych, które firmowały najważniejsze, centralne endeckie ośrodki władzy. Niewątpliwie w bardzo płodnej myśli politycznej obozu narodowodemokratycznego jedno z najważniejszych miejsc zajmowała problematyka żydowska, którą starałem się przedstawić w jak najszerszym i najpełniejszym wymiarze, analizując wypowiedzi w prasie i w publicystyce obozu narodowego, a także materiały archiwalne różnej proweniencji. Początkową cezurą chronologiczną tej książki jest odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918 roku, a końcową 1929 rok, który — po dość optymistycznej dekadzie lat dwudziestych — przyniósł początek wielkiego kryzysu gospodarczego (a także społecznego i politycznego). Miał on niebagatelny wpływ również na kwestie stosunków polsko-żydowskich, przy czym w latach 30. stosunkowo jednolity w poprzedniej dekadzie obóz narodowy stopniowo ulegał istotnej dekompozycji, a poszczególne jego odłamy wyrażały wobec kwestii żydowskiej coraz bardziej różniące się opinie. Poza tym czytelnikom zainteresowanym tym tematem — który od lat emocjonuje tak wiele osób — chciałbym przede wszystkim zaprezentować cały arsenał narodowodemokratycznych argumentów, podnoszonych i skierowanych przeciwko narodowi żydowskiemu lub/i wyznawcom religii mojżeszowej, zarówno w Polsce, jak poza jej granicami.

Poza obszernym przedstawieniem narodowodemokratycznych rozważań dotyczących problematyki żydowskiej oraz ich krytyczną analizą podjąłem się na tej podstawie udzielić odpowiedzi na kilkanaście pytań, w tym między innymi spróbować ocenić, które spośród antyżydowskich zarzutów wszechpolaków były zgodne z prawdą i uzasadnione, które były ewidentnymi kłamstwami, a które można zaliczyć jedynie do propagandowych wymysłów wszechpolskich ideologów, publicystów i dziennikarzy. Pojawiające się w propagandzie treści uporządkowałem tematycznie, próbując jednocześnie zbadać ich rangę (np. poprzez stanowisko zajmowane przez ich autora w obozie narodowym), jak też częstotliwość ich występowania i stopień ogólności poszczególnych haseł. W toku mojego wykładu usiłowałem również pokazać, jak dalece pewne twierdzenia podzielali poszczególni autorzy podejmujący tę tematykę. Oczywiście rzetelne i obiektywne zrealizowanie celu pracy natrafia na liczne trudności, do których zaliczyłbym olbrzymi materiał źródłowy i coraz większe bogactwo literatury naukowej, podejmującej jednak w większości tylko wycinkowo kwestie związane z tym tematem. Pozostaje także problem wielu narosłych w świadomości historycznej i społecznej stereotypów oraz uprzedzeń, zacierających granice pomiędzy prawdą i fałszem, a także niebezpieczeństwo popadnięcia w jakże niebezpieczną i niestety coraz bardziej agresywną polityczną poprawność.

Przechodząc do szczegółowych kwestii, które pragnę wyjaśnić, można je zawrzeć w próbie udzielenia odpowiedzi na kilkanaście zasadniczych pytań. Przy ich formułowaniu, a następnie poszukiwaniach odpowiedzi nadzwyczaj przydatna okazała się, stosowana przeważnie w badaniach prasoznawczych, „formuła Lasswella”. Jej istota polega na ustaleniu następujących informacji: 1. Kto? 2. Co mówi? 3. Jakimi środkami? 4. W jakim celu? 5. Do kogo? 6. W jaki sposób? 7. Z jakim skutkiem? Te siedem pytań uzupełniłbym jeszcze o próbę wyjaśnienia kwestii, czy — a jeżeli tak, to jak dalece — narodowodemokratyczne oceny, analizy i pojedyncze informacje były prawdziwe — co można zawrzeć w również prawie „lasswellowskim” pytaniu: Czy mówi prawdę? Natomiast podstawowa teza pracy jest związana z szukaniem odpowiedzi na chyba najistotniejsze dla historyka pytanie: Dlaczego na temat kwestii żydowskiej narodowi demokraci wyrażali akurat takie a nie inne poglądy? W całej tej pracy i w jej zakończeniu będę się starał udzielić odpowiedzi na te dziewięć, moim zdaniem ważnych i ściśle ze sobą powiązanych pytań. Być może pozwoli to na pogłębienie wiedzy o Narodowej Demokracji, jej myśli politycznej oraz o stosunkach polsko-żydowskich w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku.

Podstawą tej książki są źródła, których interesujący mnie ruch pozostawił imponującą liczbę. To właśnie ich treść — jak najwięcej i jak najbardziej różnorodną — staram się w niej przedstawić czytelnikom. Podstawowym źródłem zaprezentowania opinii na temat Żydów i całej problematyki żydowskiej środowisk narodowodemokratycznych jest niewątpliwie prasa i publicystyka ruchu narodowego. Prasę narodowodemokratyczną stanowiło wówczas kilkanaście wysokonakładowych dzienników o znaczeniu ogólnopolskim lub regionalnym, kilka tygodników i miesięczników o różnych ambicjach i poziomie oraz wiele pism o niewielkim znaczeniu i przeważnie krótkim żywocie wydawniczym. Najważniejsze endeckie dzienniki, na których oparto kwerendę, to: stołeczne „Gazeta Warszawska” i „Gazeta Warszawska Poranna”, poznańskie „Kurier Poznański” i „Orędownik”, toruńskie „Słowo Pomorskie”, wileński „Dziennik Wileński” oraz lwowskie „Słowo Polskie”. Prócz tych popularnych dzienników, o często kilkudziesięciotysięcznych nakładach i imponującej objętości poszczególnych numerów (np. „Kurier Poznański”), ideologiczne rozważania wybitnych polityków i ideologów narodowych najpełniej prezentowały pisma ambitne i elitarne, do których zaliczyłbym „Myśl Narodową” i „Przegląd Wszechpolski”. Wyjątkowo cennym i ważnym źródłem prasowym dla opracowania stosunku Narodowej Demokracji do problematyki żydowskiej okazał się Tygodnik Towarzystwa Samoobrony Społecznej „Rozwój”, który znaczną część swoich tekstów poświęcał kwestii żydowskiej. Poza tym dla pozyskania ciekawego materiału źródłowego i zilustrowania niektórych zagadnień istotne były rysunki z ukazujących się w tej epoce czasopism satyrycznych. W tym przypadku zainteresowałem się ikonografią prezentującą — przeważnie w negatywnych kontekstach — obie strony analizowanego konfliktu, i to nie tylko z czasopism analizowanego obozu politycznego, ale również innych opcji, wobec Żydów obojętnych lub z nimi sympatyzujących.

Niemniej ważną rolę w formułowaniu i uzasadnianiu poszczególnych tez pracy odgrywała wydawana w formie artykułów prasowych oraz druków zwartych publicystyka narodowodemokratyczna, którą podzieliłbym na dwie grupy. Pierwsza, znacznie skromniejsza ilościowo, dotyczyła tylko i wyłącznie problematyki żydowskiej; do najpłodniejszych jej twórców zaliczyłbym: Józefa Kruszyńskiego i Stanisława Pieńkowskiego, publikujących głównie w narodowej prasie Stefana Jonicza i Stanisława Kobylińskiego, a także tylko ideologicznie z endecją związanego Teodora Jeske-Choińskiego. Autorami drugiej grupy źródeł publicystycznych są czołowi ideolodzy i politycy narodowodemokratyczni, którzy poruszali problem żydowski jedynie przy okazji omawiania innych kwestii. Mam tu na myśli prace twórców obozu narodowego Jana Ludwika Popławskiego i Zygmunta Balickiego, jego niekwestionowanego w interesującym nas okresie przywódcy Romana Dmowskiego oraz polityków, którzy wraz z nim kształtowali w latach dwudziestych poglądy obozu wszechpolskiego, czyli przede wszystkim Stanisława Grabskiego, Stanisława Głąbińskiego, Romana Rybarskiego i Zygmunta Wasilewskiego. Zapoznałem się także z publicystyką innych narodowodemokratycznych autorów i z antyżydowskimi pracami tych autorów zagranicznych, które były promowane przez narodowe media.

Z pewnością w znacznie mniejszym stopniu czytelnik dojrzy w tej książce wpływ na jej treść literatury przedmiotu. Jednak dla wyjaśnienia (lub przynajmniej podjęcia takiej próby) wielu kwestii, czasem bardzo szczegółowych, niezbędne było też wielokrotne skorzystanie z analiz autorów, w pracach których są one omawiane. Pełen jej wykaz zawiera zamieszczona na końcu tej książki bibliografia.

Rozdział I

Wszechpolacy i Żydzi — dwie strony konfliktu

Narodowa Demokracja — zarys dziejów i koncepcji

Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte XIX wieku to okres, gdy po stagnacji wywołanej głównie klęską powstania styczniowego powstawały na ziemiach polskich pierwsze nowoczesne partie i ruchy polityczne. Obok nurtu robotniczego i ludowego ukształtował się wówczas ruch narodowodemokratyczny. Narodowa Demokracja — potocznie nazywana również endecją lub obozem wszechpolskim — wywodziła się z istniejącej w Szwajcarii od 1887 roku Ligi Polskiej (jej twórcą był Zygmunt Miłkowski, znany też pod pseudonimem Tomasz Teodor Jeż) oraz z działającego nielegalnie w kraju Związku Młodzieży Polskiej (Zet-u).

W 1893 roku Ligę Polską przekształcono w Ligę Narodową[1], organizację tajną, której program był początkowo niejasny, nie licząc wzywania do przeciwstawienia się zaborcom oraz wszystkim „obcym sąsiadom”[2]. Ruch narodowy za jeden z najważniejszych celów swoich działań uznał jednoczenie wszystkich Polaków zamieszkujących trzy państwa zaborcze. W tym samym roku niespełna trzydziestoletni Roman Dmowski (obok Jana Ludwika Popławskiego i Zygmunta Balickiego jeden z twórców i liderów nowego ruchu) pisał:

Polityka narodowa w głównych swoich zasadach nie może być ani poznańska, ani galicyjska, ani warszawska — musi być ogólnopolska. Odpowiednio do położenia politycznego każdej dzielnicy musimy uznawać rozmaity stosunek do rządów zaborczych, musimy się godzić na rozmaite odpowiadające warunkom miejscowym środki działania, ale nie zmienia to w niczym tej ogólnej zasady, według której każdy czyn polityczny Polaka, bez względu na to gdzie jest dokonywany i przeciw komu skierowany, musi mieć na widoku interesy całego narodu[3].

Akcentowanie zainteresowania wszystkimi Polakami spowodowało właśnie, że endecję nazwano ruchem wszechpolskim, aczkolwiek wpływ na to miał również tytuł bardzo ważnego i ambitnego czasopisma, wydawanego we Lwowie (potem w Krakowie i Poznaniu) — „Przeglądu Wszechpolskiego”. Już wówczas przeciwstawiała się ona wszelkim ideologiom klasowym, tak często głoszonym przez ruch robotniczy, co Dmowski ujął następująco: „…prawdziwy patriotyzm nie może mieć na względzie interesów jednej klasy, ale dobro całego narodu”[4]. Do 1905 roku endecja, działająca w zaborze rosyjskim od 1897 roku jako Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, prowadziła we wszystkich trzech zaborach na szeroką skalę przede wszystkim zaplanowane akcje o charakterze uświadamiającym i oświatowym. Miały one olbrzymi wpływ na ostateczne ukształtowanie się polskiej świadomości narodowej warstw społecznych, które wcześniej na sprawy polskie i polskości były obojętne. Jeżeli zgodzimy się z interesującą, aczkolwiek na pewno kontrowersyjną tezą Ernesta Gellnera, który stwierdził, że „Nacjonalizm stwarza narody, a nie na odwrót”[5], to możemy — zakładając jednak działanie w tym przypadku także reakcji odwrotnych — zauważyć, że Narodowa Demokracja przyczyniła się w trudnym do przecenienia stopniu do powstania nowoczesnego narodu polskiego, w którym pełną świadomość mają już nie tylko elity, ale również ludowe masy. Działania te miały szczególnie wielkie znaczenie na terenie zaborów rosyjskiego i pruskiego, gdzie szeroko rozumiana „polskość” była z powodu rusyfikacji i germanizacji zagrożona w największym stopniu.

Dla wykrystalizowania się już przed wielką wojną lat 1914–1918 ideologii endeckiej oraz koncepcji i metod realnych działań wielkie znaczenie posiadały dwie publikacje stającego się stopniowo niekwestionowanym przywódcą ruchu Romana Dmowskiego. Pierwsza z nich to wydane w 1903 roku Myśli nowoczesnego Polaka, dzieło będące zasadniczą i podstawową wykładnią celów ruchu narodowego i niewątpliwie najważniejszą publikacją w dziejach całego polskiego nacjonalizmu. Autor, uznając dobro narodu za rzecz najważniejszą i jednocześnie utożsamiając siebie, a także cały swój ruch z polskością, napisał:

Wszystko co polskie jest moje, niczego się wyrzec nie mogę. Wolno mi być dumnym z tego co w Polsce jest wielkie, ale muszę przyjąć i upokorzenie, które spada na naród za to, co jest w nim marne. Jestem Polakiem — więc całą rozległą stroną swego ducha żyję życiem Polski, jej uczuciami i myślami, jej potrzebami, dążeniami i aspiracjami. Im więcej niem jestem, tym mniej z jej życia jest mi obce i tym silniej chcę, żeby to, co w mym przekonaniu uważam za najwyższy wyraz życia, stało się własnością całego narodu[6].

Roman Dmowski (1864–1939)

Dmowski w powyższej publikacji nieraz ocenia swoich rodaków bardzo surowo, szczególnie, gdy pisze o bierności społeczeństwa polskiego, przeciwstawiając jej ideologię czynu. Nie miał on jednak na myśli jej zbrojnej czy powstańczej odmiany, tak popularnej w XIX wieku, który, zdaniem autora, więcej zła niż dobra uczynił dla sprawy polskiej. Nie pochwalał Dmowski jednorazowych, bardzo efektownych, a znacznie mniej efektywnych zrywów, postulując zastąpienie ich wytrwałą, codzienną i żmudną pracą każdego Polaka, której celem miało być wzmocnienie polskiej gospodarki, jej stanu posiadania oraz świadomości narodowej wszystkich Polaków. Celem ostatecznym, dalekosiężnym miało być stworzenie jednolitej wspólnoty narodowej i odzyskanie niepodległego bytu.

Drugą książką, która dla ukształtowania ideologii i już bardziej aktualnych zamierzeń politycznych endecji miała kapitalne znaczenie, była wydana w 1908 roku Niemcy, Rosja i kwestia polska. Dmowski dokonał w tym dziele wnikliwej analizy geopolitycznego położenia Polski i ukazał nowe kierunki polskiej polityki w związku ze zbliżającym się konfliktem europejskim. Praca ta była wprawdzie pisana z myślą o jej polskich czytelnikach, ale równocześnie intencją autora było także to, by trafiła ona do rąk czytelników zagranicznych, o czym Dmowski w przedmowie do pierwszego wydania stwierdził: „Napisałem też książkę nie tylko dla swoich, ale i dla obcych, sądzę bowiem iż zależeć nam musi nie tylko na tym, ażebyśmy my sami zrozumieli własną sprawę, ale także, ażeby nas dobrze zrozumiano”[7]. Dodam tu tylko, że w następnych kilku latach przetłumaczono Niemcy, Rosję i kwestię polską na język francuski, rosyjski i nawet fiński. Dmowski starał się w niej udowodnić, w sposób sugestywny, logiczny i z olbrzymim talentem publicystycznym, że największym wrogiem polskości jest świetnie zorganizowane państwo niemieckie, które nigdy dobrowolnie nie zrezygnuje ze swoich, uzyskanych w rozbiorach prowincji polskich. Rosja, zdaniem autora, była słabsza, nieporównywalnie gorzej zorganizowana i reprezentowała niższy poziom cywilizacyjno-kulturowy, a poza tym mogła ona bez ziem polskich nadal funkcjonować. Z tych założeń Dmowski wyprowadził tezę, że społeczeństwo polskie powinno zaniechać swojej antyrosyjskości, a w przyszłej wojnie poprzeć państwo carów przeciw państwu Hohenzollernów. Na poglądy w tych kwestiach Dmowskiego, a także całego ruchu narodowego niebagatelny wpływ miały wydarzenia roku 1905, kiedy to w zaborze rosyjskim, jak i w całym imperium doszło do masowych wystąpień rewolucyjnych. Endecja konsekwentnie i nie bacząc na utratę części wówczas już wielkich w społeczeństwie polskim wpływów, przeciwstawiała im się, licząc, że w zmienionej, demokratyzującej się Rosji będzie można legalnymi metodami poprawić sytuację ludności polskiej. Przedstawiciele ruchu weszli do pierwszego w dziejach Rosji parlamentu (Dumy), nie odnosząc jednak w niej znaczniejszych sukcesów, tym bardziej że po kilku latach okazało się ostatecznie, że demokratyzacja i liberalizacja tego wielkiego i zacofanego państwa była fikcją. W okresie rewolucji 1905 roku, której bezpośrednią przyczyną była klęski Rosji w wojnie z błyskawicznie się modernizującą, a dla Europejczyków nadal egzotyczną Japonią, doszło do znacznej i prawie ostatecznej polaryzacji stanowiska polskich polityków. Na przeciwległym biegunie endecji znalazł się wspierający rewolucję (nierzadko terrorystycznymi akcjami zbrojnymi) ruch niepodległościowy z PPS — Frakcją Rewolucyjną na czele. Wówczas też doszło do bezpośredniego spotkania dwóch najwybitniejszych przedstawicieli polskiego życia politycznego — w dalekim Tokio Roman Dmowski przez kilka nocnych godzin rozmawiał ze swoim największym adwersarzem i przywódcą obozu przeciwnego, Józefem Piłsudskim[8].

Kolejną przełomową datą w dziejach endecji był rok 1914, kiedy to po raz pierwszy od ponad stu lat zaborcy Polski znaleźli się w dwóch przeciwstawnych sobie blokach militarnych. Od początku pierwszej wojny światowej Narodowa Demokracja opowiedziała się za współpracą z Rosją, a także jej zachodnimi koalicjantami przeciwko państwom centralnym, zwalczając jednocześnie wszelkie koncepcje głoszące konieczność sojuszniczego współdziałania z monarchiami austro-węgierską i niemiecką[9]. Trzeba tu dodać, że na froncie wschodnim — dla Polaków najistotniejszym, niemiecko-rosyjskim — górą byli ci pierwsi, a w 1915 roku dawne Królestwo Polskie zajęte zostało przez wojska państw centralnych. W Warszawie karty zaczęli rozdawać nowi, tym razem niemieccy okupanci. Sytuacja uległa znaczącej zmianie, gdy w 1917 roku wybuchły w Rosji kolejne dwie rewolucje. Pierwszą z nich, która miała charakter demokratyczno-liberalny, endecja uznała za wydarzenie dla sprawy polskiej pozytywne, obawiając się jednak, czy nowa władza zdoła się utrzymać. W 1925 roku Roman Dmowski na ten temat pisał tak:

Rewolucja w Rosji usunęła za jednym zamachem od władzy rosyjsko-niemiecką sferę rządzącą. Nowo utworzony Rząd Tymczasowy składał się z przedstawicieli narodu, z liberalnych Rosjan. Intrygi berlińsko-petersburskie zostały przecięte. O jakichkolwiek zakulisowych próbach doprowadzenia do osobnego pokoju nie było mowy. Natomiast powstała nowa troska: o ile nowy rząd będzie umiał rządzić i prowadzić wojnę? O ile propaganda rewolucyjna, prowadzona od dłuższego czasu oraz nastrój wywołany przez przewrót, przez abdykację cesarza, pozwolą utrzymać ład w państwie i dyscyplinę w armii? W naszych kołach z małymi wyjątkami panował pesymizm…[10].

Okazał się on uzasadniony, gdyż po zwycięstwie jesienią tego roku w drugiej rewolucji bolszewików, których ideologia, cele i metody działania nie mogły w żaden sposób odpowiadać endecji, Rosja sowiecka zawarła w 1918 roku separatystyczne traktaty pokojowe z Niemcami i Austro-Węgrami. W związku z nimi i oceniając polskie nurty polityczne, które opowiadały się za współpracą z państwami centralnymi (tzw. aktywiści), Roman Dmowski, nie bez dużej dawki złośliwości i sarkazmu, stwierdził:

Pokój brzeski był ukoronowaniem polityki, która związała losy Polski z Austrią i Niemcami, która nazywała się aktywistyczną, a której aktywność wyrażała się ostatecznie w roli barana na rzeź prowadzonego. Składany był na ofierze bogu niemieckiemu, więc mu pozłocono rogi[11].

Już od rewolucji rosyjskich działalność Narodowej Demokracji zaczęła się koncentrować na terytorium dotychczasowych sojuszników Rosji. Latem 1917 roku pod jej auspicjami rozpoczęto formowanie Armii Polskiej we Francji, której dowódcą został gen. Józef Haller, a w sierpniu tegoż roku z inspiracji Dmowskiego utworzono w Lozannie Komitet Narodowy Polski z siedzibą w Paryżu, którego zadaniami były:

1. Kierownictwo i reprezentacja polityki polskiej w państwach sprzymierzonych;

2. kierownictwo sprawami politycznymi armii polskiej we Francji oraz moralna i materialna opieka nad nią; (…)

3. opieka cywilna (konsularna) nad Polakami przebywającymi w państwach sprzymierzonych[12].

Komitet, stając się w tym okresie oficjalnym przedstawicielem Polski, prowadził na jej rzecz ożywioną działalność dyplomatyczną w Europie Zachodniej i w uczestniczących w wojnie od 1917 roku Stanach Zjednoczonych. Jego wysiłki przyczyniły się w olbrzymim stopniu (i nie zawsze obecnie docenianym i przypominanym) do spełnienia marzeń pięciu pokoleń Polaków — w 1918 roku nastąpiło wskrzeszenie niepodległej Rzeczypospolitej.

W listopadzie 1918 roku, w momencie klęski państw centralnych, działania polskich polityków koncentrowały się wokół dwóch kwestii: zdobycia władzy w odradzającym się państwie i wywalczenia drogą dyplomatyczną (której zwolennikami była endecja) lub militarną jak najkorzystniejszych jego granic. Narodowej Demokracji, której główny ośrodek dyspozycyjny znajdował się w 1918 roku we Francji, nie udało się objąć władzy w kraju. Nastroje społeczne sprzyjały wówczas bardziej lewicy, na co miała wpływ zarówno sytuacja zewnętrzna (rewolucja w Rosji, jej „eksport” i rewolucja w Niemczech), jak i wewnętrzna (katastrofalny stan zniszczonej przez wojnę gospodarki i z nią związany kryzys). Przy tym polska lewica panicznie bała się objęcia władzy przez utożsamianą (nie do końca słusznie) wyłącznie z „wyższymi” klasami społecznymi endecję, co było zresztą charakterystyczne dla całego dwudziestolecia międzywojennego, i dlatego idealnym dla niej kandydatem okazał się Józef Piłsudski. Nie miał on wprawdzie wówczas z nią bliższych związków, ale posiadał piękny socjalistyczny i jednocześnie „bojowy” rodowód. Został on w listopadzie 1918 roku Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, a w kraju jego władzy nie uznawała jedynie, znajdująca się jeszcze pod okupacją niemiecką, Wielkopolska. W tej najlepiej pod względem ekonomicznym i społecznym rozwiniętej dzielnicy Narodowa Demokracja posiadała olbrzymie wpływy, a w działającej w Poznaniu Naczelnej Radzie Ludowej, będącej reprezentantem polskiej ludności zaboru pruskiego, główną rolę odgrywali działacze endecji lub osoby blisko z nią związane. Istnienie na przełomie 1918–1919 roku dwóch ośrodków władzy — warszawskiego i paryskiego — nie było rzecz jasna korzystne dla sprawy polskiej i dlatego pomiędzy Piłsudskim i Dmowskim doszło do kompromisu. W jego efekcie premierem został niezwiązany z żadną z partii Ignacy Paderewski, wybitny muzyk, wirtuoz fortepianu, a także wręcz symbol Polaka-patrioty. Przywódcy ruchu narodowego uznawali wówczas za zagadnienie priorytetowe walkę o granice powstającego państwa[13]. Nie sposób przecenić roli, jaką przed konferencją paryską i w czasie jej trwania odgrywał Roman Dmowski, który będąc obok Paderewskiego oficjalnym na nią polskim delegatem, nieustępliwie zabiegał o jak najkorzystniejszy ich kształt i zasięg. Kierowana przez niego endecja opowiadała się za rozwiązaniami inkorporacyjnymi na wschodnich kresach Rzeczypospolitej i za jak największymi nabytkami terytorialnymi na jej Zachodzie. Patrząc na to zagadnienie obecnie, z dużej już, prawie stuletniej perspektywy historycznej, stwierdzić można, że chociaż sprawujący władzę w Warszawie Piłsudski próbował w latach 1918–1919 wprowadzać w życie ciekawe, choć raczej mało realne koncepcje federacyjne Polski z jej wschodnimi sąsiadami, to jednak w efekcie końcowym zrealizowane zostały inkorporacyjne plany Dmowskiego i jego zwolenników. Projekty powiększenia terytorium państwa polskiego kosztem pokonanych w wojnie Niemiec, a nawiązujące do granic Polski piastowskiej, zostały zrealizowane po drugiej wojnie światowej w zupełnie zmienionych warunkach geopolitycznych przez władze, z którą endecja żadnego związku nie miała. Można tu dodać, że komuniści, bo o nich mowa, wprowadzając te koncepcje w życie, nigdy nie przyznali, gdzie tkwiła ich faktyczna geneza i kto był ich autorem, a już w 1922 roku Stanisław Grabski (wtedy w endecji po Dmowskim osoba numer 2) pisał, akcentując pozytywne strony ekspansji na Zachód i Północ:

Ekspansja Polski ku Bałtykowi — to jednocześnie szybkie uprzemysłowienie się Polski, rozwój miast, demokratycznej kultury obywatelskiej, ustalanie się praworządnej organizacji państwa, postęp cywilizacji zachodniej. Ekspansja na Wschód — to wciągnięcie Polski w chaos przewrotów, jakich widownią będzie Rosja w ciągu długiego jeszcze czasu, to polityka nieobliczalnych eksperymentów społecznych i szalonych ryzyk dyplomatycznych i wojennych, konspiracji z Ukraińcami i Białorusinami, rewolucyjnymi partiami rosyjskimi — ponowna orientalizacja naszej państwowości i społecznej kultury[14].

Stanisław Grabski (1871–1949)

W tym tekście Grabski najwyraźniej nawiązywał wprawdzie do koncepcji politycznych ówczesnych i związanych głównie z Piłsudskim przeciwników obozu narodowego, lecz jego Uwagi brzmią nadzwyczaj aktualnie również obecnie.

W niepodległej Polsce, w interesujących nas w tej książce latach 1918–1929/30, obóz narodowodemokratyczny czterokrotnie uczestniczył w wyborach parlamentarnych. W 1919 roku, już jako nowo powołany do życia Związek Ludowo-Narodowy, odniósł on w wyborach do Sejmu Ustawodawczego duży sukces, gdyż posiadając początkowo 34% mandatów, był najsilniejszym klubem poselskim. W ciągu burzliwej kadencji zmniejszyła się jednak liczba posłów endeckich, na co wpływ miały rozłamy w klubach, secesje, jak i ogólna płynność sił politycznych w sejmie[15]. W 1922 roku w wyborach, które odbyły się zgodnie z zasadami ustalonymi w konstytucji marcowej z 1921 roku, Związek Ludowo-Narodowy wprowadził do Sejmu 98 posłów (22%) i 29 senatorów (26%)[16]. Nie udało się endecji zdobyć większości, chociaż nadal była najliczniejszą partią w polskim parlamencie. W grudniu 1922 roku poniosła ona spektakularną klęskę, przegrywając batalię o urząd prezydenta. Kandydatem polskiej prawicy o to zaszczytne stanowisko był hr. Maurycy Zamoyski, wybitny dyplomata, zacny patriota, wielki posiadacz ziemski o arystokratycznym pochodzeniu. To niepowodzenie doprowadziło do wyjątkowego nasilenia propagandy endeckiej, czego efektem było zabójstwo pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej — wybranego głosami lewicy, partii ludowych i mniejszości narodowych (co nacjonalistyczną prawicę rozdrażniło najbardziej) — Gabriela Narutowicza, do którego doszło w warszawskiej Zachęcie. Zabójcą był fanatyczny zwolennik endecji, artysta malarz Eligiusz Niewiadomski. Niewątpliwie jest to jedna z najciemniejszych kart w dziejach ruchu narodowego i wydarzenie to na dodatek przysporzyło mu wielu nowych przeciwników. W kolejnych wyborach, które odbyły się w 1928 roku, czyli już po zamachu stanu przeprowadzonym dwa lata wcześniej przez marszałka Piłsudskiego, Związek Ludowo-Narodowy zdobył zaledwie 37 mandatów poselskich i 9 senatorskich[17]. Na ten słaby wynik i znaczący spadek liczby parlamentarzystów duży wpływ miały jednak unieważnienia list wyborczych dokonywane przez sprawującą władzę i idącą do wyborów pod szyldem Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem sanację. W 1930 roku w tzw. wyborach brzeskich endecja wzmocniła swoje przedstawicielstwo w obu izbach polskiego parlamentu, uzyskując 63 mandaty poselskie i 12 mandatów senatorskich[18].

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Rozdział II

Narodowa Demokracja wobec udziału Żydów w życiu politycznym Polski

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział III

Narodowa Demokracja wobec udziału Żydów w życiu gospodarczym Polski

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IV

Narodowa Demokracja wobec udziału Żydów w życiu kulturalnym Polski

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział V

Narodowa Demokracja wobec problematyki żydowskiej w Polsce Zachodniej

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VI

Narodowa Demokracja wobec problematyki żydowskiej w świecie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VII

Między teorią a praktyką: narodowi demokraci o przeciwdziałaniu wpływom żydowskim w Polsce

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Przypisy

[1] Pomimo upływu ponad 30 lat od pierwszego wydania nadal fundamentalną pracą dotyczącą dziejów Narodowej Demokracji jest dzieło R. Wapińskiego, Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1980.

[2] J. Holzer, Mozaika polityczna II Rzeczypospolitej, Warszawa 1974, s. 30.

[3] R. Dmowski, Nasz patriotyzm, w: idem, Wybór pism, Warszawa 1990, s. 49.

[4] Ibidem, s. 50.

[5] E. Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991, s. 72.

[6] R. Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka, Lwów 1904, s. 4.

[7] R. Dmowski, Niemcy, Rosja i kwestia polska, Warszawa 1991, s. 27.

[8] Dokładnie, choć nie bez znaków zapytania, ten ciekawy epizod naszej historii omówili zarówno biografowie Dmowskiego (A. Micewski, Roman Dmowski, Warszawa 1971; R. Wapiński, Roman Dmowski — ideolog nacjonalizmu polskiego, Warszawa 1983; idem, Roman Dmowski, Lublin 1988; K. Kawalec, Roman Dmowski, Warszawa 1996), jak i Piłsudskiego (A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Kraków 2012; W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław-Warszawa 2005).

[9] Tym, dotyczącym licznych niuansów ówczesnej polskiej polityki, zagadnieniom najwięcej uwagi poświęcono w: J. Pajewski, Polityka mocarstw centralnych wobec Polski podczas pierwszej wojny światowej, Poznań 1962; idem, Odbudowa państwa polskiego: 1914–1918, Poznań 2005.

[10] R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, t. 1, Warszawa 1989, s. 348.

[11] Ibidem, t. 2, s. 60.

[12] Ibidem, t. 2, s. 31.

[13] R. Wapiński, Narodowa…, s. 199.

[14] S. Grabski, Uwagi o bieżącej historycznej chwili Polski, Warszawa 1922, s. 151.

[15] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, Wrocław-Warszawa-Kraków- Gdańsk-Łódź 1983, s. 72; por też: Historia Sejmu Polskiego, t. 2, cz. 2, Warszawa 1989, s. 21–26.

[16] R. Wapiński, Narodowa…, s. 217.

[17] J. Holzer, Mozaika…, s. 364.

[18] Ibidem, s. 365.

Indeks nazwisk

Dostępne w wersji pełnej

„Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945.

Od Wersalu do Jałty“

Jana Karskiego

Autor: Jan Karski

Tytuł: Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945. Od Wersalu do Jałty

ISBN: 978-83-7177-877-3, str. 620 + mapy + ilustracje, format 150 x 225 mm, oprawa twarda z obwolutą, cena 69,90 zł

Data premiery: 4 marca 2014 roku

Dlaczego wielkie mocarstwa torpedowały starania Polaków do stworzenia koalicji państw Europy Środkowej i Wschodniej? Dlaczego ponieśliśmy klęskę, będąc w zwycięskim obozie koalicji antyhitlerowskiej? Co wpłynęło na ukształtowanie powojennej Polski? Jan Karski opracował dzieje polityki wielkich mocarstw wobec Polski w okresie od I wojny światowej do układu jałtańskiego. Spoglądał na ich działania przez pryzmat strategicznych interesów i skutków, jakie miały dla naszego kraju. Burzył obecny w wielu umysłach „romantyczny” mit o doniosłości znaczenia Polski w Europie, ujawniając wiele nieznanych faktów politycznych z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. W swojej książce szukał odpowiedzi na pytania, które dręczą Polaków do dzisiaj.

***

Jan Karski to nie tylko bohater, dzięki któremu Zachód poznał prawdę o Holocauście. To także wybitny historyk, czego książka „Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945” jest najlepszym dowodem. Oparta na znakomitych źródłach i wzbogacona kompetentnym komentarzem pokazuje geopolityczne uwikłanie Polski w ubiegłym wieku. Cieszę się, że w Roku Jana Karskiego pozycja ta ponownie ukazuje się w Polsce. Cieszę się także, że po wejściu do NATO i Unii Europejskiej geopolityka nie jest już polskim przekleństwem, ale szansą.

Radosław Sikorski

Minister Spraw Zagranicznych RP

Jan Karski był emisariuszem Polskiego Państwa Podziemnego, który przekazał aliantom i osobiście prezydentowi Rooseveltowi pierwsze naoczne świadectwo o zagładzie Żydów na okupowanych ziemiach polskich. Jako profesor Szkoły Służby Zagranicznej Uniwersytetu Georgetown przez wiele lat badał archiwa, które stały się podstawą tej prawdziwie niezwykłej książki. Daje ona nie tylko wgląd w kulisy polskiej dyplomacji i historię stosunków Polski i wielkich mocarstw, ale jest również znakomicie napisana, wzbogacona pouczającymi anegdotami i nowymi materiałami z wcześniej niedostępnych archiwów.

Prof. Zbigniew Brzeziński

To, że wojna rozpoczęła się od niemiecko-sowieckiego paktu przeciwko Polsce, a nie od niemiecko-polskiego paktu przeciwko Związkowi Sowieckiemu, było kwestią wyboru Polski. Do wojny doszłoby tak czy inaczej, ale byłaby to inna wojna. W tym sensie Polska wpłynęła na bieg dziejów świata.

Ze wstępu Timothy’ego Snydera

W dalszej części znajdziecie Państwo

fragment publikacji.

13 Żądania Hitlera wobec Polski, październik 1938 – marzec 1939

W październiku 1938 r. pozycja Polski w Londynie, Paryżu i Moskwie była gorsza niż kiedykolwiek przedtem. Niemcy przeciwnie – już zmilitaryzowane, wzmocnione ostatnimi triumfami, zdawały się być u szczytu swojej potęgi. Hitler zdecydował, że czas na wyjaśnienie Polsce jej roli w jego planach i na wyrównanie rachunków Niemiec z Polakami. Chciał je wyrównać w pokojowy sposób. Polska była mu wciąż potrzebna, tak więc oferował warunki, które uważał za „nadzwyczaj umiarkowane”.

24 października, w niecałe cztery tygodnie po konferencji monachijskiej, Ribbentrop zaprosił Lipskiego do Berchtesgaden na rozmowę, która miała stać się sceną ostatniego aktu dramatu polsko-niemieckiego.

Minister spraw zagranicznych Rzeszy omówił kryzys czechosłowacki, który doprowadził do tak „pokojowego i szczęśliwego rozwiązania powitanego z radością zarówno przez Niemcy, jak i przez Polskę”. Mówił następnie o potędze militarnej Niemiec i decydującej wadze współpracy niemiecko-włoskiej. Potem skrytykował Węgry, które – w przeciwieństwie do Polski i „pomimo ostrzeżenia führera” – nie wystąpiły zdecydowanie przeciwko Pradze.

Wtedy to Lipski podniósł problem czechosłowackiej Ukrainy Zakarpackiej. Stwierdził, że należy ją oddać Węgrom, ponieważ granica polsko-węgierska, jaka w rezultacie powstanie, „będzie miała wielką wartość jako bariera od wschodu”. Nigdy nie zostanie wykorzystana przeciwko Niemcom, a „pogłoski”, jakoby Warszawa montowała blok antyniemiecki, są po prostu „nonsensem”, powiedział najwyraźniej nieszczerze. Prosił o poparcie Niemiec w tej sprawie.

Ribbentrop odpowiedział równie nieszczerze, że te „koncepcje” są dlań „nowe” i „pragnąłby je na spokojnie rozważyć”. Następnie przeszedł do znacznie ważniejszego punktu.

Nadszedł czas, oświadczył, „uregulowania wszelkich możliwych przyczyn tarć pomiędzy Niemcami a Polską. Takie ostateczne Gesamtlösung będzie kulminacją pracy zapoczątkowanej przez marszałka Piłsudskiego i führera. Gdańsk, który „zawsze był niemiecki i zawsze niemiecki pozostanie”, powróci do Rzeszy. Eksterytorialna autostrada i eksterytorialna linia kolejowa zostanie poprowadzona przez Korytarz. W zamian za to Polska otrzyma na terenie Gdańska eksterytorialną szosę, linię kolejową, wolny dostęp do portu i gwarancję rynku zbytu dla swoich towarów. Oba kraje wzajemnie „zagwarantują” swoje granice, a pakt zawarty w roku 1934 zostanie przedłużony na okres dwudziestu pięciu lat.

Koncentrując się drobiazgowo na tych punktach, Ribbentrop dodał, że Niemcy mogłyby ewentualnie prowadzić z Polską wspólną politykę w „sprawach kolonii” i współpracować przy emigracji polskich Żydów. Wskazał również, że jeśli Warszawa odpowie pozytywnie, sprawa Ukrainy Zakarpackiej może zostać rozwiązana ku zadowoleniu Polski.

Zgodnie z memorandum Ribbentropa rozmowa „odbyła się w bardzo przyjaznej atmosferze”. Minister spraw zagranicznych Rzeszy zalecał ambasadorowi, aby nie sporządzał pisemnego raportu i poinformował Becka o „propozycjach” ustnie. Wykluczy to przecieki i szkodliwy rozgłos. Lipski przyrzekł, że zastosuje się do tego, ograniczając się do spostrzeżenia, że aczkolwiek „wnikliwa analiza może wyeliminować wszelkie przyczyny tarć”, nie „uważa jednak Anschlussu (Gdańska) za możliwy”. Pomijając wszelkie inne zastrzeżenia, „Beck w żaden sposób nie zmusi narodu (polskiego) do pogodzenia się z tym”. Ribbentrop odpowiedział na to, że dobrze rozumie wszelkie trudności, ale „pewna wzajemność” powinna zaistnieć. „Dla führera z punktu widzenia polityki wewnętrznej uznanie Korytarza również nie było łatwe”1.

Warszawa bez wahania odrzuciła żądania. Zważywszy na sytuację w Europie – niezwykłe sukcesy Niemiec i ich pewność siebie przy chwiejności zachodnich demokracji i niełasce, w jakiej znalazła się Polska – żądania miały złowieszcze znaczenie. Zgoda Polski oznaczałaby wejście w orbitę nazistowską i zerwanie więzi z Zachodem. Beck z pewnością był tego świadom.

Zdawał się jednak nie rozumieć tragicznej wagi swojej odmowy. Widział w niemieckich żądaniach początek wojny nerwów, którą Berlin postanowił wszcząć przeciwko Polsce, a która niekoniecznie musiała prowadzić do konfliktu zbrojnego, dopóki Polacy będą się twardo opierali. Podejrzewał również, że to dyplomatyczna niezręczność i intryganctwo Ribbentropa, a nie samego Hitlera mogą być odpowiedzialne za coś, co uważał za przejściowy kryzys. Przez kilka tygodni ufał, jak się zdaje, że sytuacja wyjaśni się przez bezpośrednie negocjacje Warszawa-Berlin. Dlatego też postanowił trzymać całą sprawę w ścisłej tajemnicy i polecił Lipskiemu, aby doręczył Ribbentropowi jego odpowiedź osobiście. Dla uniknięcia wszelkich nieporozumień i podkreślenia wagi komunikatu, Lipski otrzymał pisemne memorandum, które miał głośno odczytać Ribbentropowi.

W swoich kontrpropozycjach, przekazanych 19 listopada, Beck zgadzał się na otwarte negocjacje w sprawie bilateralnego polsko -niemieckiego porozumienia co do Gdańska, które wyeliminowałoby Ligę Narodów z Wolnego Miasta. Polska jest gotowa – głosiło memorandum – negocjować nad nowymi i obopólnie zadowalającymi rozwiązaniami. Ale wszelka próba wcielenia Gdańska do Rzeszy „nieuchronnie doprowadzi do konfliktu”. Lipski ze swej strony „wyraził przekonanie”, że dopóki wchodzą w grę żądania tranzytu przez Korytarz, „znalezienie rozwiązania byłoby możliwe”. Ribbentrop znów był przyjacielski. Zapewnił ambasadora, że kanclerz uważa „najlepsze” stosunki niemiecko-polskie za „konieczność”, za „podstawowy” czynnik w zagranicznej polityce Rzeszy. Zakomunikuje odpowiedź führerowi2.

Odpowiedź Lipskiego najwyraźniej ani nie skłoniła Hitlera do rewizji poglądów, ani nie spowodowała, że wyzbył się nadziei na pokojowe rozwiązanie. Tak bowiem jak Beck widział w żądaniach Ribbentropa początek wojny nerwów, tak zapewne Hitler w odpowiedzi Warszawy widział próbę zachowania twarzy. Był przygotowany na taką ewentualność, posługując się metodami, które nigdy dotąd go nie zawiodły. W zaledwie pięć dni po spotkaniu Lipski-Ribbentrop dowództwo wojskowe otrzymało zlecenie führera, aby przygotować plany zdobycia Gdańska „przez zaskoczenie”, plany, które miały być przedłożone nie później niż 10 stycznia 19393. Hitler wskazywał, że przewidywana akcja nie miała oznaczać wojny totalnej, uważając, że Warszawa mogłaby ostatecznie z zadowoleniem powitać takie pociągnięcie.

W parę tygodni później, na zaproszenie Ribbentropa, Beck udał się do Berlina i spotkał się z kanclerzem w dniu 5 stycznia 1939 r. Postawa Niemiec wobec Polski nie zmieniła się, oświadczył Hitler. Tak jak i w przeszłości, on sam pragnie silnej Polski, każda bowiem dywizja polska „stacjonująca na granicy rosyjskiej pozwala Niemcom zaoszczędzić wydatków wojskowych w tej właśnie wysokości”. Niemcy mogłyby pomóc Polsce w rozwiązaniu problemu żydowskiego i problemu kolonii; jest dlań jednak „sprawą bez znaczenia”, co się stanie z Ukrainą Zakarpacką. Apelował do Becka, aby odszedł od „starych schematów”, szukał „nowych” rozwiązań wedle „nowych” zasad, a przede wszystkim, aby nie sprzeciwiał się wcieleniu Gdańska do Rzeszy. „Gdańsk jest niemiecki, zawsze będzie niemiecki i wcześniej czy później stanie się częścią Niemiec” – Hitler powtarzał to samo, co Ribbentrop powiedział Lipskiemu. Potwierdził również żądanie eksterytorialnych dróg przez Korytarz.

Hitler wydawał się opanowany, ale także uroczysty i zdeterminowany. Chociaż nie tak już przyjacielski jak dawniej, nie groził. Odwoływał się raczej do rozsądku. Nie pozostawiał jednak żadnych wątpliwości co do swojego stanowiska. Beck zauważył zmianę w zachowaniu Hitlera i przekazując swoje wrażenie Ribbentropowi następnego dnia powiedział, że „po raz pierwszy był [on] w pesymistycznym nastroju”. Polska nie może pójść na kompromis, dodał, ponieważ „w umysłach całego narodu polskiego Gdańsk stanowi kamień probierczy stosunków niemiecko-polskich”4.

Rozmowy nie zostały jednak przerwane, aczkolwiek ich złowrogą treść nadal zatajano przed opinią publiczną i innymi rządami. Najwyraźniej obie strony wciąż się łudziły – wychodząc z odmiennych przesłanek – że zakończą kryzys między sobą w sposób pokojowy.

W trzy tygodnie później, w piątą rocznicę paktu polsko-niemieckiego, Ribbentrop złożył wizytę w Warszawie. W przededniu, antycypując wystąpienie gościa, Beck nakreślił główne punkty polskiej polityki zagranicznej w publicznym wywiadzie. Zaakcentował gotowość Polski do utrzymania „dobrych stosunków” zarówno z Niemcami, jak i ze Związkiem Sowieckim, a także wagę sojuszy Polski z Francją i Rumunią. Polska nie weźmie udziału w żadnych planach agresji, skierowanej przeciwko któremukolwiek ze swoich sąsiadów. Nie uzna również żadnych jednostronnych decyzji, naruszających jej interesy.

Jak się spodziewano, Ribbentrop powtórzył żądania. Beck ponownie je odrzucił. Piłsudski, wskazywał, uważał sytuację w Gdańsku za „barometr” stosunków polsko-niemieckich, i on, Beck, nie może postępować inaczej. Ribbentrop oponował: „życzenia” niemieckie, powiedział, są „niezwykle umiarkowane”, a ich odrzucenie nie spotka się z poparciem ani Francji, ani Wielkiej Brytanii. „Na 100 zapytanych Anglików czy Francuzów, 99 przyznałoby bez wahania, że przyłączenie Gdańska, jak również co najmniej Korytarza jest naturalnym żądaniem niemieckim” – zakończył5.

Wizyta Ribbentropa była bezowocna i odtąd wydarzenia potoczyły się szybciej. 29 stycznia wybuchła w gdańskiej restauracji „Café Langfuhr” bójka pomiędzy studentami polskimi a niemieckimi. Zwracając się do Reichstagu, następnego dnia kanclerz podkreślił wagę stosunków niemiecko-polskich. Oświadczył, że dzięki jego polityce „Niemcy szczęśliwie mają dziś przyjazne granice na zachodzie, południu i na północy”. Nic jednak nie powiedział na temat „przyjaznych granic” na wschodzie; pominięcie, które Lipski zauważył i przekazał do Warszawy6.

W połowie lutego na Politechnice Gdańskiej doszło do licznych zamieszek między studentami polskimi a niemieckimi i trzeba było zawiesić wykłady. Wkrótce potem w Warszawie, Poznaniu, Lwowie, Krakowie i w innych miastach odbyły się antyniemieckie demonstracje. Świadom niebezpieczeństwa Beck przepraszał Moltkego. 25 lutego przybył do Warszawy z wizytą oficjalną Ciano, co stało się okazją do nowych antyniemieckich wystąpień, organizowanych głównie przez studentów. Tym razem – 28 lutego – Ribbentrop złożył formalną skargę na ręce Lipskiego7.

1 marca Lipski miał możliwość wymiany poglądów z Hitlerem i Göringiem na oficjalnym przyjęciu dla korpusu dyplomatycznego. Ambasador wyjaśniał, że „godne pożałowania” incydenty w Gdańsku zostały sprowokowane przez elementy antypolskie, a wykorzystane w całej Polsce przez elementy antyrządowe. Wskazywał również, że „niejasna” polityka Niemiec co do Gdańska przyczynia się do powszechnego wzburzenia opinii publicznej w Polsce, „szczególnie czułej” w tej kwestii. Hitler przyznał, że „problemy Gdańska są drażliwe”. I dlatego właśnie, powiedział, należy im położyć kres „poprzez rozwiązanie, które usunie całkowicie wszelkie komplikacje”. Dopóki on sam jest przy władzy i dopóki Beck, „niezwykle mądry i szlachetny człowiek”, steruje polityką zagraniczną Polski, konfliktu nie będzie. Ale pewnego dnia – zauważył – zarówno on, jak i obecni przywódcy polscy mogą odejść. Dlatego do porozumienia trzeba dojść teraz. Porozumienie takie, „choć obustronnie bolesne, usunie na zawsze wszelkie nieporozumienia”. Ostateczna „aprobata” Korytarza polskiego przez Niemcy „nie była łatwą decyzją”, ale on, Hitler, gotów jest ją podjąć. Doskonale zdaje sobie sprawę, że rząd będzie krytykowany za pozytywną odpowiedź na jego propozycje. Ale on sam – także będzie krytykowany. Istnieje „wieloraki element, który dąży do popsucia stosunków polsko-niemieckich”. Nie powinno mu się to powieść, zakończył. Według Lipskiego kanclerz „zamknął rozmowę w pozytywnym tonie”.

Göring, który zatrzymał się przy Lipskim nieco dłużej, wyraził ubolewanie, że demonstracje antyniemieckie odbyły się w Warszawie podczas wizyty Ciano. Pragnął uzyskać „jakąś informację”, która mogłaby rzucić światło na to, kto sprowokował antypolskie zamieszki w Gdańsku, próbując przekonać ambasadora, że podejrzewa w tym jakąś „prowokację” zmierzającą do zakłócenia dobrych stosunków pomiędzy obu krajami. Marszałek polowy rozumie doskonale, że Polska potrzebuje Gdańska, a polskie interesy są dlań „wystarczająco oczywiste”. Z drugiej strony, dodał, niepodobna zaprzeczyć, że Gdańsk jest niemieckim miastem. Doskonale zdaje sobie sprawę z „wielkich trudności”, których powodem jest problem Gdańska. To „wielki pech”, że zabrakło Piłsudskiego, tylko bowiem „osoba jemu podobna mogłaby podjąć decyzję w takiej kwestii”. Zapewnił Lipskiego o dobrej woli Hitlera, przypominając, jak to führer, wbrew wewnętrznym naciskom przystał na to, że rejon Bogumina czeskiego powinien należeć do Polski. Podobnie jak Hitler, Göring wyraził przekonanie, że dopóki führer i on są przy władzy, żaden konflikt w sprawie Gdańska nie wybuchnie między obu krajami8.

W ciągu następnych kilku tygodni stosunki niemiecko-polskie doszły do punktu kulminacyjnego.

14 marca Słowacja proklamowała swoją niepodległość. Następnego dnia naziści zajęli Pragę i ogłosili Czechy protektoratem Niemiec. 22 marca Litwa została zmuszona do oddania Kłajpedy. W dzień później porozumienie gospodarcze Berlin-Bukareszt uzależniło gospodarkę Rumunii od Trzeciej Rzeszy. To prawda, że równocześnie z zajęciem Pragi przez nazistów Węgry dokonały aneksji Ukrainy Zakarpackiej, ustanawiając w ten sposób wspólną granicę polsko-węgierską, tak upragnioną przez Becka. W Polsce prasa prorządowa i masowe demonstracje pochwalały aneksję. Wobec wielkości rozwijającego się dramatu wydarzenie to było jednak bez znaczenia. Z chwilą gdy naziści rządzili w Czechach i w Słowacji, wspólna granica węgiersko-polska, mając pewien walor sentymentalny, nie miała żadnego politycznego ani militarnego znaczenia. Niemcy okrążały teraz Polskę nie tylko od północy i zachodu, ale także od południa.

W tym czasie nacisk Berlina na Warszawę wzrósł. 21 marca, w niecały tydzień po wejściu Hitlera do Pragi, Ribbentrop wezwał Lipskiego i oznajmił mu obcesowo, że kanclerz jest zawiedziony odpowiedzią na swoje „propozycje”. Podtrzymał te propozycje, skarżąc się na traktowanie ludności niemieckiej w Polsce. Podtrzymał żądania wcielenia Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej autostrady oraz linii kolejowej przez Korytarz. Ponieważ czasu jest mało, sugerował, aby Beck przybył do Berlina jak najszybciej celem przedyskutowania spraw z nim i z kanclerzem9.

Lipski pojął, że stosunki polsko-niemieckie weszły w krytyczne stadium i natychmiast udał się do Warszawy po nowe instrukcje. Nie wniosły one nic nowego. 24 marca Beck wezwał najwyższych urzędników swojego gabinetu, łącznie z Lipskim, i formalnie powiadomił ich o stanowisku Polski. Sytuacja stała się „poważna” – powiedział, przywódcy rządu ustalili zatem „prostą i jasną linię” postępowania. Polska nie zaakceptuje jednostronnych decyzji dotyczących Gdańska, „niezależnie od tego, jaką wartość przedstawia on jako obiekt”, ponieważ „w obecnych okolicznościach (Gdańsk) stał się symbolem”. Gdyby Polska, podobnie jak inne kraje, przyjęła dyktat Berlina, nikt nie mógłby być pewny, „gdzie się to skończy”. Skoro Hitler najwyraźniej „stracił miarę w myśleniu i w działaniu” i skoro, jak dotąd, nigdy nie spotkał się „ze zdecydowanym sprzeciwem”, może się zdarzyć, że taki sprzeciw, stawiany przez Polskę, pomoże mu ostatecznie „w odzyskaniu miary”. Jeśli nie, Polska będzie walczyć10.

Beck nie mógł wiedzieć, że zaledwie dzień później Hitler określi swoje stanowisko w tajnym rozporządzeniu do wodza naczelnego armii. „Rząd nadal ma nadzieję” – pisał – „na pokojowe rozwiązanie różnic z Polakami. Führer nie życzy sobie rozwiązywania kwestii Gdańska siłą, nie chce bowiem pchnąć Polski w objęcia Wielkiej Brytanii”. Wniósł jednak poprawkę do rozkazu z listopada. Akcja militarna, ograniczająca się do Gdańska, „może być brana pod uwagę”, tylko jeśli ambasador polski „da do zrozumienia”, że taki fait accompli „ułatwi” rozwiązanie Warszawie. Jeśli takiej wskazówki nie będzie, dowództwo wojskowe musi wziąć pod uwagę możliwość totalnej wojny z Polską. Jeśli bowiem Polska nie odpowie w ten czy inny sposób pozytywnie na żądania Niemiec i jeśli „wstępne warunki polityczne” będą „sprzyjające” – wojna taka może się stać koniecznością. W takim przypadku „Polska musiałaby w ciągu najbliższych tygodni zostać pobita, tak aby nie trzeba się było z nią liczyć jako z czynnikiem politycznym”11.

Kiedy Lipski spotkał się z Ribbentropem 26 marca, oświadczył ministrowi spraw zagranicznych Rzeszy, że Warszawa gotowa jest zawrzeć nowe bilateralne porozumienie w sprawie Gdańska, Polska przeciwstawi się jednak jego wcieleniu do Rzeszy. Polska chętnie przyzna Niemcom wszelkie niezbędne prawa tranzytu poprzez Korytarz, ale rząd polski nie może przystać na zasadę eksterytorialności12. W głównych zarysach odpowiedź była taka sama jak ta sprzed czterech miesięcy. I wskazywała jasno, że Polacy, acz pragną kontynuować negocjacje, nie ugną się pod presją.

Następnego dnia wybuchły w Bydgoszczy demonstracje antyniemieckie. Ribbentrop posłużył się tą okolicznością i ponownie rozmawiał z Lipskim. Gorzko się skarżył. Widocznie dobrze zaznajomiony z ostatnią dyrektywą Hitlera, ostrzegał również ambasadora, że odrzucenie „wspaniałomyślnych propozycji” führera może zaszkodzić całokształtowi stosunków niemiecko-polskich13.

Ostatni to raz niemiecki minister spraw zagranicznych rozmawiał z polskim ambasadorem z myślą o pokojowym rozwiązaniu. Ich następne spotkanie miało się odbyć w pięć miesięcy później, 31 sierpnia. Wówczas kości były już rzucone. Wojna zaczęła się w parę godzin później.