© Copyright by Anna Idzikowska-Czubaj, 2011

© Copyright by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., Poznań 2011

Redakcja i korekta

Agnieszka Czapczyk

Projekt okładki i opracowanie typograficzne

Jacek Grześkowiak

Na okładce, stronie tytułowej i na początku każdego rozdziału wykorzystano plakat z Festiwalu Muzyków Rockowych (Jarocin, 8-14 sierpnia 1983 r.) ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Jarocinie.

ISBN 978-83-7177-901-5

Wydanie elektroniczne 2014

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

61-701 Poznań, ul. Fredry 8

Dział handlowy: tel. 61 852 38 44

Sekretariat: tel. 61 852 66 05, faks 61 853 80 75

http://www.wydawnictwo-poznanskie.pl

e-mail: wydawnictwo@wydawnictwo-poznanskie.pl

Spis treści

Wstęp

Rozdział I 

Funkcjonowanie rocka w kulturze popularnej i młodzieżowej

1. Funkcje kultury popularnej

2. Kultura popularna w PRL-u

3. Rock a kultura popularna

4. Funkcje kultury młodzieżowej

5. Kultura młodzieżowa w PRL-u

6. Rock a kultura młodzieżowa

Rozdział II

Narodziny kultury rockowej

1. Kontekst polityczny

2. Kontekst społeczny

3. Kontekst kulturowy

4. Kontekst technologiczny

5. Kontekst muzyczny

Rozdział III

„Pożegnanie z bronią”. Nowy porządek, społeczeństwo, kultura

1. Nowa rzeczywistość

2. Młodzi-dorośli w służbie systemu

3. Elementy młodzieżowego stylu życia

Rozdział IV

Kulturowe i obyczajowe skutki „odwilży”

1. Odnowa społeczna i kulturalna

2. Wielka Walka z Nudą. Symptomy kultury młodzieżowej

3. Wpisanie jazzu w ramy kultury oficjalnej i pierwsze zwiastuny rock’n’rolla

Rozdział V

„Baw się razem z nami, do ciuciubabki zapraszamy”. Polski wariant kultury młodzieżowej w latach sześćdziesiątych

1. Przystosowanie i opór. Obrazki z życia społecznego

2. Młodzież ― koncepcja władzy a rzeczywistość

3. Misja rocka w zachodniej kulturze młodzieżowej

4. Pierwsza fala muzyki rock’n’rollowej w Polsce

5. Funkcje tekstu i muzyki pierwszych polskich utworów bigbitowych

6. Bigbitowa rewolucja obyczajowa

7. Kształtowanie się forum prezentacji młodzieżowej ekspresji

8. Wpisanie big-beatu w ramy kultury oficjalnej

9. Zniewoleni przez kulturę młodzieżową?

Rozdział VI

„My wam nie będziemy przeszkadzać tańczyć, wy nam nie przeszkadzajcie rządzić”. Umowa społeczna w latach siedemdziesiątych

1. Socjalistyczne welfare state

2. Zamknięci w getcie młodzieżowym

3. Rock, disco i kultura alternatywna na Zachodzie

4. Dyskotekowe lata siedemdziesiąte

5. Kontrkultura, kultura alternatywna i subkultury w wydaniu krajowym

6. Skończona misja big-beatu?

7. Rola awangardy rockowej

8. Nowe funkcje tekstów utworów rockowych

Rozdział VII

„Oto obraz naszej generacji”. Obudzeni z letargu

1. „My i oni”. Społeczeństwo w kryzysie

2. „Zostawcie mnie, odczepcie się”. Młodzież w społeczeństwie

3. MTV. Kultura pozorów

4. Rockowe lata osiemdziesiąte w Polsce

5. Funkcje Muzyki Młodej Generacji

6. Rola rocka w subkulturach i ruchach młodzieżowych

7. Punk pod obserwacją SB

8. Rock i kultura młodzieżowa jako trzeci obieg kultury

9. Tekst utworu rockowego jako fakt społeczny

10. Wentyl bezpieczeństwa?

11. Wentyl bezpieczeństwa casus Jarocina

Zakończenie

Bibliografia

Indeks nazwisk

Wstęp

Nie przejdziemy do historii...[1] Trudno inaczej zacząć tę książkę, chociaż zapewne sam Krzysztof Klenczon, wykonując ten utwór, miał nadzieję, że nie będą to słowa prorocze. Rock nie tylko przeszedł do historii, ale wiele w niej zmienił. Zarówno muzyka rockowa, jak i wszystkie towarzyszące jej zjawiska okołomuzyczne (czyli to, co określam pojęciem „rock”) w znacznym stopniu wpłynęły na kształt kultury młodzieżowej i popularnej ― światowej i polskiej. Zapisały się w dziejach jako wyraz buntowniczego wystąpienia młodzieży poszukującej własnej tożsamości i odrębności. Stały się integralną częścią kultury młodzieżowej, jej treścią i nośnikiem ― uniwersalnym językiem młodzieży. Wraz z rock’n’rollem wprowadzono nowy rodzaj ekspresji scenicznej, szeroki i intensywny odbiór treści, obieg charakterystycznych znaczeń symbolicznych. Przełamano istniejące podziały i konwencje, przekonstruowano istniejące hierarchie wartości. W rezultacie doszło do ważnej zmiany społecznej ― zaakceptowano odmienne wzorce zachowania ludzi młodych.

Wyjątkowość rocka polegała na umiejętności skupienia wokół siebie wielu różnych zjawisk, takich jak charakterystyczna moda, obyczaje i sposób zachowania, język. Rock zaproponował inny świat, szczególnie dla tych, dla których szara rzeczywistość była nie do przyjęcia[2]. Wcześniej muzyka miała niewiele wspólnego z długością włosów, krojem ubrania i sposobem wyrażania się. Rock to zmienił. Było w nim wystarczająco dużo uniwersalizmu, dlatego z powodzeniem adaptował się w kolejnych krajach, zdobył powszechne zaufanie młodych ludzi, stał się symbolem buntu i niezależności. Trzeba równocześnie pamiętać, że rock jest zjawiskiem o długiej, dynamicznej historii. Jego oblicze, funkcje, odbiorcy, wartości, do których się odnosił ― ulegały zmianom. Zmieniała się nawet nazwa ― od rock’n’rolla, poprzez rock and roll, do pojęcia rock[3]. Każde żyjące współcześnie pokolenie ma inną wizję tego zjawiska, inną historię, która jest jednocześnie historią ich własnego, indywidualnego życia ― sumą określonych przeżyć i wspomnień związanych z rockiem. Zaistnienie rocka i jego rozpowszechnienie się na całym świecie umożliwiły odpowiednie warunki, które w latach pięćdziesiątych wystąpiły w Stanach Zjednoczonych. Wśród nich wymienić trzeba powojenny wyż demograficzny, który skutkował powstaniem młodego, licznego pokolenia nastolatków, oraz okres prosperity w gospodarce, czego rezultatem było zwiększenie czasu wolnego, który młode pokolenie mogło poświęcić rozrywce. Rock’n’roll był w swoich początkach przede wszystkim nowym rodzajem rozrywki, przeznaczonej wyłącznie dla ludzi młodych, która zburzyła dotychczasowe normy i standardy zachowania młodszej części społeczeństwa, ustalone przez starsze pokolenie. W latach sześćdziesiątych nastąpiła wymiana pokolenia młodych słuchaczy i zmiana funkcji rocka, który zyskał cel misyjny ― stał się wyrazicielem i nośnikiem haseł kontestacji i kontrkultury. Większy nacisk położono wówczas na artyzm, precyzję wykonania, efekty wizualne i tekst, w którym zostały zawarte postulaty młodzieżowej rewolty. Kolejna dekada przyniosła odwrót od artystycznego wysublimowania i powrót do muzyki prostej, agresywnie odnoszącej się do układów społecznych. Punk rock od nowa zdefiniował rolę tej muzyki, ponownie doprowadził do reakcji odrzucenia jej przez ogół społeczeństwa, które już wcześniej zdążyło się przyzwyczaić do tego rodzaju młodzieżowej ekspresji ― zasymilowała ją i skutecznie „oswoiła” kultura popularna. W latach osiemdziesiątych (szczególnie w pierwszej połowie) punk rock kwitł w Polsce i innych krajach bloku wschodniego, natomiast w Stanach Zjednoczonych młodzież większość wolnego czasu spędzała przed ekranem telewizora, oglądając megagwiazdy kultury pop (np. Michaela Jacksona), stworzone przez MTV. Rock został zepchnięty z pozycji dominującej w młodzieżowej ekspresji.

Pojęcie „muzyka rockowa” jest trudne do zdefiniowania, ponieważ wykształciło się wiele jej gatunków i nastąpiło zintegrowanie z innymi rodzajami twórczości. Encyklopedia Britannica podaje, że jedyne, co na pewno można o niej stwierdzić, to fakt, iż „jest to rodzaj muzyki oparty na mocnym uderzeniu”[4]. W innych słownikach zwraca się także uwagę na prostotę melodii, wykonywanie tej muzyki przez zespoły wyposażone w gitarę elektryczną, basową, perkusję, instrumenty klawiszowe[5]. Istnieje jednak tak wiele wyjątków od tego schematu, że zaproponowano inną niż muzyczna cechę determinującą i odróżniającą rock od pozostałych rodzajów muzyki popularnej. Rock różni się od nich pod względem ideologicznym. Zaistniał jako pojęcie definiujące nowy rodzaj twórczości, który sprowadza się do hasła: Do it yourself[6]. Młodzieżowe amatorskie muzykowanie leży u podstaw rocka. Był to ― w swych początkach i kolejnych odrodzeniach ― ruch oddolny, nienarzucany przez dorosłych, wręcz przeciwnie ― stojący w jawnej sprzeczności ze wszystkim, z czym świat ludzi dorosłych mógł się kojarzyć. Rock wyróżnia wiara odbiorcy w autentyczność przekazu, w jego zgodność z własnym doświadczeniem, z istniejącą sytuacją społeczną[7]. Jest on tak samo zjawiskiem masowym ― bo najlepiej funkcjonuje wśród dużej publiczności, optymalnie wyraża się za pomocą najnowszej technologii, pozwalającej mu na nadnaturalne natężenie dźwięku i dotarcie do bardzo dużej liczby ludzi ― jak i jednostkowym, ponieważ wykonawca rockowy nie traktuje swojego audytorium globalnie jako jednolitej, bezimiennej masy, ale zwraca się do każdego słuchacza indywidualnie, i tak jest odbierany. Odbiór i analiza zachodzi przez pryzmat własnych potrzeb i wyobrażeń słuchacza.

W literaturze funkcjonuje pojęcie „kultura rockowa”[8], które najlepiej odzwierciedla istotę zjawiska przeanalizowanego w niniejszej pracy. Na kulturę rockową składa się ogół symbolicznych znaczeń związanych z tą muzyką i socjologicznych zachowań jej towarzyszących. W tym rozumieniu rock jest kategorią należącą nie tylko do świata muzycznego, ale i społeczno-kulturalnego. Rock staje się najciekawszym zjawiskiem wtedy, gdy nie tylko uczestniczy w typowych zjawiskach kultury oficjalnej, popularnej, ale sam taką kulturę wokół siebie stwarza. Historia rocka pokazuje, że muzyka ta wszędzie na świecie najlepiej funkcjonowała w momentach kryzysu kultury, wtedy gdy żywioł wygrywał z ładem, następowały przesilenia, a utarte koleiny życia przestawały być wygodne.

Narodowe tradycje uprawiania rocka są różne. Również polski rock miał własną specyfikę[9]. Pomimo faktu, że stanął w poprzek politycznych, społecznych i kulturalnych standardów wychowania młodszej części społeczeństwa, granie rocka nie było zajęciem dochodowym dla muzyków ― wielokrotnie można się było spotkać z anatemą środowiska artystycznego i nieuzasadnionym nadużywaniem paszkwili w miejsce tzw. krytyki prasowej ― rock przetrwał i wiele razy udało mu się powiedzieć rzeczy dla młodych ludzi niewyrażalne w żaden inny sposób. Kilka pokoleń dorosło i postarzało się w jego rytmie. Patrząc z perspektywy czasu, oceniają oni, że kto nie przeżył w swoim życiu okresu partycypacji w kulturze rockowej, stracił coś naprawdę istotnego[10].

Zjawiska kultury młodzieżowej i popularnej, której rock jest immanentną częścią, nie rodzą się i nie funkcjonują w próżni. Dlatego celem tej publikacji jest pokazanie ich na tle istniejących relacji społecznych, układów politycznych, systemów kulturowych, słowem ― uwarunkowań historycznych. Metoda ta pozwoli przyjrzeć się wielu zjawiskom przez pryzmat rzeczywistości, w której powstały. Większość uwag krytycznych, zwłaszcza w odniesieniu do pierwszego okresu funkcjonowania rocka w PRL-u, wynika, jak sądzę, z braku zrozumienia otoczenia, w którym rock się narodził i w którym funkcjonował. Często jest to po prostu „obrażanie się” na rzeczywistość. Mogą nas obecnie dziwić stwierdzenia, że „tego w ogóle nie mieliśmy w świadomości” (np. żeby w latach sześćdziesiątych układać teksty rockowe wzywające do obalenia ustroju), ale wynika to przede wszystkim z faktu, że żyjemy teraz w zupełnie innym świecie. Odnoszę również wrażenie, że dotychczasowy kanon pisania o rocku wymagał od autora zajęcia pozycji adwokata albo prokuratora. Pisało się po to, by obronić, lub po to, by oskarżyć. Wynikało to chyba również z potrzeby usprawiedliwienia się, że w tekście naukowym podejmowany jest temat związany z rockiem i kulturą popularną, czyli niższą, a więc trzeba było to odpowiednio uzasadnić (np. poprzez wyniesienie rocka w sferę kultury wysokiej). Zadaniem tej książki jest ukazanie rocka i zjawisk mu towarzyszących w całej różnorodności, w relacji do sytuacji, jaka panowała w kraju, w państwach bloku wschodniego i na Zachodzie.

Skupienie sie na czasie od końca wojny do schyłku PRL-u, bo taki okres obejmują zagadnienia podjęte w niniejszej pracy, jest uzasadnione szczególnymi warunkami, jakie wówczas panowały w naszym kraju. W okresie Polski Ludowej powstał specyficzny rodzaj kultury młodzieżowej i masowej, w której rock odegrał istotną rolę. Często musiał zastępować inne rodzaje ekspresji, którymi dysponowała młodzież w państwach demokratycznych. Poszczególne rozdziały wyróżniłam na zasadzie historycznej ― okres powojenny, odwilż i trzy następujące po sobie dekady: lat sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, pokrywające się z działalnością kolejnych pierwszych sekretarzy PZPR. Przyjęta chronologia wynika z chęci pokazania rocka na tle zmieniających się warunków politycznych, społecznych i kulturalnych. Okres istnienia PRL-u był czasem szczególnym w dziejach naszego kraju. Każdy z pierwszych sekretarzy realizował inną strategię polityczną (uzależnioną od sytuacji międzynarodowej, szczególnie wschodniej), w ramach której podejmowano próby realizowania przedsięwzięć związanych z ekspresją rockową. Czasami było to zadanie trudniejsze, czasami łatwiejsze, zawsze jednak było efektem pewnego kompromisu. Dlatego każdy rozdział poprzedza analiza ówczesnych układów społecznych i politycznych, oraz ukazanie sytuacji młodzieży w omawianym czasie, bo ― jak zauważył Simon Frith ― socjologia rocka i socjologia młodzieży są nierozdzielne[11].

Można stwierdzić, że rock zawsze stanowił pewien rodzaj buntu, trzeba tylko wziąć pod uwagę to, że bunt ten miał różne oblicza i wyrażał się najpierw poprzez noszenie kolorowych skarpetek, później ― dżinsów i długich włosów, w końcu przez formułowanie bezpośrednich haseł antysystemowych, w dodatku w momencie, kiedy establishment wystąpił zbrojnie przeciwko swoim obywatelom. Analiza funkcjonowania rocka w ramach PRL-u obnaża wiele paradoksów absurdalnej rzeczywistości tego czasu, np. ciągłą konieczność wchodzenia kultury alternatywnej w interakcje z oficjalnymi instytucjami zbiurokratyzowanego państwa; niekonsekwencję w postępowaniu organów władzy, dzięki której wiele rockowych zjawisk mogło zaistnieć, a które bardzo trudno teraz wytłumaczyć (np. funkcjonowanie, oficjalnie zwalczanego w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, punk rocka w klubach studenckich, objętych patronatem reżimowego ZMS-u).

Publikacja ta ma na celu pokazanie jak najszerszego oddziaływania kultury rockowej, uwzględnienie zjawisk, które wykształciły się, czasami faktycznie za sprawą przyzwolenia władz (np. dyskoteki) i (bezwzględnie najczęściej) mimo jej zakazu. Trzeba również wyraźnie podkreślić, że nie tylko rządzący byli oponentami rocka; równie często występowało przeciwko niemu „dorosłe” społeczeństwo, w którym przełamanie pewnych barier (np. stworzenie komun i idea wolnej miłości) było niemożliwe. Tradycja katolicka oddziaływała bardzo silnie, zwłaszcza że przez cały czas pełniła również funkcję oponenta wobec ― realizowanej z malejącym zaangażowaniem ― ateizacji społeczeństwa.

Analiza rocka wiąże się z wejściem w zakres tematyki, o której napisano bardzo dużo, zwłaszcza w okresie tzw. boomu rockowego lat osiemdziesiątych, kiedy artykuły o rocku publikowano w prasie muzycznej, społecznej, kulturalnej, politycznej. Rock jako źródło poznania wzorców kulturowych i świadomości słuchaczy kojarzył się na ogół z tekstem utworów, które interpretowano najczęściej i najchętniej. Teksty tych utworów przeanalizowali m.in. Mirosław Pęczak[12], Jerzy Wertenstein-Żuławski[13], Wojciech Siwak[14], Wiesław Królikowski[15]. Odsyłam czytelnika do istniejących opracowań, przytaczając teksty tylko okazjonalnie, główny nacisk zamierzam bowiem położyć na analizę i opis zjawisk wykreowanych przez rock w kulturze i społeczeństwie, a nie na treści zawarte w słownej warstwie utworów.

Dotychczas tematem rocka w sposób naukowy zajmowali się głównie socjolodzy. Najważniejsza postać to Jerzy Wertenstein-Żuławski, autor prac To tylko rock and roll[16], Między rozpaczą a nadzieją[17] i wielu publikacji prasowych[18]. Wymienić także trzeba zbiór artykułów wydanych pod redakcją Jerzego Wertensteina-Żuławskiego i Mirosława Pęczaka Spontaniczna kultura młodzieżowa[19]. Beata Hoffmann w pracy Rock a przemiany kulturowe końca XX wieku[20] przeanalizowała zmiany we współczesnej kulturze (lata dziewięćdziesiąte XX wieku) na podstawie przemian w rocku, który zdefiniowała jako sztukę odbieraną przez zróżnicowaną wiekowo publiczność, obecną w szerokim obiegu kulturowym[21]. Próbę ujęcia różnych przejawów kultury rockowej, estetyki i muzykologii rocka zawiera zbiór Między duszą a ciałem[22]. Artystyczną stroną muzyki rockowej zajął się Wojciech Siwak w pracy Estetyka rocka[23]. Pozycja Marka Jędrzejewskiego Młodzież a subkultury[24] przybliża funkcjonowanie rocka w ramach subkultur młodzieżowych. Wydana przez IPN książka Jarocin w obiektywie bezpieki[25] ukazuje m.in. skalę inwigilacji festiwali rockowych w Jarocinie przez SB. W ostatnich latach pojawiły się także dwie ważne prace encyklopedyczne ― Encyklopedia polskiej muzyki rockowej. Rock’n’Roll 1959-1973[26] to bardzo dokładny zbiór wiedzy o pierwszych polskich zespołach rock’n’rollowych, oprócz dyskografii umieszczono w niej także wszystkie nagrania radiowe i „pocztówkowe”, co jest bardzo istotne, bowiem większość młodzieżowych zespołów tego czasu rejestrowała swoje nagrania tylko w radiu i na pocztówkach dźwiękowych. Druga praca to Encyklopedia polskiego rocka[27], w której skupiono się głównie na omówieniu zespołów, nurtów i festiwali lat osiemdziesiątych. Ważną pozycją jest również książka Przemysława Zielińskiego Scena rockowa w PRL[28], która zawiera m.in. analizę polityki kulturalnej państwa wobec muzyki rockowej w naszym kraju. Czasy hipisowskie w Polsce Ludowej przybliża natomiast książka Hipisi w PRL-u[29] Kamila Sipowicza ― uczestnika i świadka epoki.

Nie powstała jednak dotychczas praca historyczna przedstawiająca całościowo problematykę polskiego rocka (w całym swoim zróżnicowaniu) w relacji do czasu i miejsca, w którym zaistniał. Niniejsza publikacja ma tę lukę wypełnić. Odpowiedniego dyskursu dostarczyły prace zachodnie, m.in.: Rock Eras Jima Curtisa[30], The Sociology of Rock Simona Fritha[31], The Sound of the City Charliego Giletta[32], Rockin’ in Time Davida Szatmary[33].

Podstawa źródłowa pracy jest bardzo zróżnicowana. Ponieważ rock funkcjonuje w ramach kultury popularnej, wiele publikacji na jego temat znajduje się w prasie ― w czasopismach muzycznych, w których obok tematów związanych z muzyką poruszane są także problemy społeczne związane z rockiem, analizowany jest jego wpływ na młodzież, kulturę itp.[34] W latach sześćdziesiątych możemy mówić właściwie tylko o jednym czasopiśmie muzycznym. Był to „Jazz” (ukazujący się od 1956 roku), który od 1962 roku rozpoczął drukowanie dwustronicowego dodatku Kącik Fanatyków Piosenki, a następnie rozszerzył się do rozmiaru sześciostronicowego i zmienił nazwę na Rytm i Piosenka. W znacznie mniejszym stopniu tematyką muzyki rockowej i zjawisk z nią związanych zajmowało się inne wychodzące wówczas pismo jazzowe, „Jazz Forum”[35]. Od 1972 roku zaczął się ukazywać „Non Stop” poświęcony muzyce popularnej, w tym rockowej[36]. Informacje na temat muzyki młodzieżowej i związanych z nią zjawisk „okołomuzycznych” pojawiały się także w prasie społecznej, tygodnikach politycznych i literackich.

Wiadomości na temat funkcjonowania rocka w innych państwach bloku wschodniego dostarczyły niepublikowane materiały z konferencji Rock i polityka, zorganizowanej w Gdańsku w czerwcu 2000 roku[37]. Stanowią one bardzo ważny zbiór informacji, ponieważ wiedza na temat rocka w wersji socjalistycznej jest w naszym kraju bardzo mała.

Istotnym źródłem są również zachowane w archiwach radiowych i telewizyjnych audycje słowno-muzyczne[38], programy dokumentalne[39], wywiady[40]. Stanowią one źródło informacji o kulturze rockowej, podane w najbardziej dla niej charakterystyczny sposób. Trzeba wziąć pod uwagę to, że rock funkcjonuje bardziej w sferze słowa „mówionego” i „kultury wizualnej”, niż w sferze słowa „pisanego”, i uwzględnienie tych źródeł jest bardzo ważne. Przejrzałam zawartość Archiwum Polskiego Radia w Warszawie i w Poznaniu, a także Archiwum Telewizji Polskiej w tych dwóch miastach. Wybór archiwów warszawskich jest uzasadniony faktem, że znajduje się tam najwięcej materiałów; w Poznaniu natomiast zgromadzono wiele nagrań, programów i filmów związanych z jednym z najważniejszych symboli polskiego rocka ― Jarocinem. Podczas kwerendy zwróciłam szczególną uwagę na te audycje i programy, gdzie obok samych występów i różnych form prezentowania muzyki rockowej pojawiały się wypowiedzi młodych (wówczas) ludzi ― uczestników kultury rockowej z każdej strony estrady; ich opinie i poglądy na temat tego zjawiska, roli i znaczenia, jakie pełniło ono w ich życiu. Wybierałam również programy, w których zostały przedstawione różne przejawy ruchu kontrkulturowego i subkulturowego w kraju. Informacje pochodzące z tych źródeł poddałam krytyce wewnętrznej ― weryfikowałam je np. z wynikami badań socjologicznych określonego czasu dotyczących zarówno młodzieży, jak i ogółu społeczeństwa; odwoływałam się do wiedzy merytorycznej o danym okresie; sięgnęłam do opublikowanych wspomnień[41] (relacji świadków); przeprowadziłam rozmowy z Franciszkiem Walickim, Marią Szabłowską, Ryszardem Glogerem, Andrzejem Korzyńskim i Pawłem Sitą. Wszystkim moim rozmówcom chciałbym w tym miejscu bardzo podziękować.

W pracy starałam się skonfrontować relacje świadków z informacjami znajdującymi się w dokumentach archiwalnych. Myślę, że takie przedstawienie zagadnienia jest ważne i potrzebne, bo w opracowaniach na podobny temat bardzo rzadko „mówią” dokumenty, znacznie częściej wypowiadają się sami świadkowie. Sądzę, że ta cecha będzie odróżniać tę książkę od innych podejmujących ten temat.

Kwestie oficjalnej polityki kulturalnej (masowej i młodzieżowej), estradowej, nagraniowej i wydawniczej naświetliła kwerenda w Archiwum Akt Nowych, gdzie przejrzałam dokumenty Wydziału Kultury KC PZPR, Ministerstwa Kultury i Sztuki (Centralny Zarząd Instytucji Muzycznych) i GUKPPiW. Źródłem wiedzy na temat zaangażowania Służby Bezpieczeństwa w kontrolowanie festiwali jarocińskich była kwerenda w Łódzkim i Poznańskim Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej, gdzie znajdują się dokumenty (sprawozdania, notatki, zdjęcia, foldery festiwalowe i ulotki) świadczące o zaangażowaniu tych służb w inwigilację festiwalu. Interesujące dokumenty i zdjęcia znalazłam także w Muzeum Regionalnym w Jarocinie.

Prowadząc kwerendę w Archiwum Akt Nowych i Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, zwróciłam uwagę na takie zagadnienia jak kontrola bezpośrednia i pośrednia szeroko rozumianych środowisk młodzieżowych, sposoby manipulacji i sterowania młodzieżową ekspresją kulturalną, szczególnie zaś ― muzyką rockową (np. poprzez „kariery festiwalowe” i uczestnictwo w imprezach „słusznych” ideologicznie). Przyjrzałam się także bardziej wnikliwie funkcjonowaniu show-biznesu w PRL-u i problemom polskiej fonografii.

Na podstawie lektury dokumentów chciałam jak najlepiej pokazać relację władza ― muzyka rockowa. Okazuje się, że była to relacja bardzo skomplikowana i na pewno nie można jej określić jako dwubiegunowej: z jednej strony zły system, z drugiej rock ― kontestujący i zbuntowany. Rock na pewno kontestował i był zbuntowany, ale musiał funkcjonować w ramach złego systemu, więc każde zdanie na temat relacji władza – rock należałoby zaczynać od słów: tak, ale…

Opisując sposoby spędzania czasu wolnego przez młodzież, jej obyczaje, a także modę i specyficzny język, którym się ona posługiwała ― szczególnie w odniesieniu do lat sześćdziesiątych ― przywoływałam filmy fabularne z tego okresu[42]. Odwoływałam się również do poszczególnych utworów i płyt muzyki rock’n’rollowej i rockowej.

Przypisy

Przypisy

[1] Nie przejdziemy do historii z albumu Krzysztof Klenczon i Trzy Korony (1972).

[2] U. Biełous, Pełny spontan, „Polityka” 1982, nr 22, s. 11.

[3] O czym będzie mowa w rozdziale II niniejszej książki.

[4] Britannica. Wydanie multimedialne, 2002.

[5] The Collins Cobuild English Dictionary, cyt. za: Britannica.

[6] Britannica.

[7] Ibidem.

[8] A. Dorobek, Rock. Wydarzenia, sylwetki, konteksty, Bydgoszcz 2001, s. 23; B. Hoffmann, Rock a przemiany kulturowe końca XX wieku, Warszawa 2001, s. 12.

[9] L. Janik, Rock jako przedmiot zainteresowań młodzieży, „Kultura i Społeczeństwo” 1983, nr 2, s. 127.

[10] J. Wertenstein-Żuławski, Między rozpaczą a nadzieją. Rock. Młodzież. Społeczeństwo, Warszawa 1993.

[11] S. Frith, The Sociology of Rock, London 1978, s. 14.

[12] M. Pęczak, J. Wertenstein-Żuławski, Tekst piosenki rockowej, w: Spontaniczna kultura młodzieżowa. Wybrane zjawiska, pod red. J. Wertensteina-Żuławskiego i M. Pęczaka, Wrocław 1991.

[13] Por. np. J. Wertenstein-Żuławski, Największy oddział świata, w: Style życia i uczestnictwo w kulturze, t. 2, pod red. W. Pielasińskiej, Warszawa 1989.

[14] W. Siwak, Hasłowe pragnienia w tekście utworu rockowego, w: Estetyka pragnień, pod red. J. Brach-Czainy, Lublin 1988; idem, Estetyka rocka, Warszawa 1993.

[15] W. Królikowski, Mowa wzmacniaczy. Definicja i treść utworu rockowego, „Jazz” 1982, nr 4, s. 10-11; idem, Mowa wzmacniaczy, „Jazz” 1983, nr 1, s. 10.

[16] J. Wertenstein-Żuławski, To tylko rock’n’roll, Warszawa 1990.

[17] J. Wertenstein-Żuławski, Między rozpaczą a nadzieją. Praca dotyczy tylko okresu lat 80. w Polsce, przy czym autor zastrzega, że nie traktuje rocka jako najważniejszego narzędzia analizy społecznej i poznania rzeczywistości.

[18] Zob. m.in.: Umarł rock’n’roll, niech żyje rock, „Non Stop” 1979, nr 12; Buntowniczy rock, „Non Stop” 1979, nr 10; Czarny rock, „Non Stop” 1979, nr 11; Dziwne przygody Beatlesów, „Non Stop” 1980, nr 2; Eksplozja liverpoolska, „Non Stop” 1980, nr 1; Kilka uwag o polskim rocku, „Non Stop” 1980, nr 10.

[19] Spontaniczna kultura młodzieżowa.

[20] B. Hoffmann, Rock a przemiany kulturowe końca XX wieku.

[21] Por. recenzję M. Traczyka, Naukowcy o rocku, „Trubadur Polski”, nr specjalny z 22-24 listopada 2004.

[22] Między duszą a ciałem, pod red. W.J. Burszty i M. Rychlewskiego, Warszawa 2003.

[23] W. Siwak, Estetyka rocka.

[24] M. Jędrzejewski, Młodzież a subkultury, Warszawa 1999.

[25] K. Lesiakowski, P. Perzyna, T. Toborek, Jarocin w obiektywie bezpieki, IPN, 2004.

[26] J. Kawecki, J. Sadłowski, M. Ćwikła, W. Zając, Encyklopedia polskiej muzyki rockowej. Rock’n’Roll 1959-1973, Kraków 1995.

[27] L. Gnoiński, J. Skaradziński, Encyklopedia polskiego rocka, Poznań 2001.

[28] P. Zieliński, Scena rockowa w PRL. Historia, organizacja, znaczenie, Warszawa 2005.

[29] K. Sipowicz, Hipisi w PRL-u, Warszawa 2008.

[30] J. Curtis, Rock Eras. Interpretations of Music and Society, 1954-1984, Ohio 1987.

[31] S. Frith, The Sociology of Rock.

[32] Ch. Gillett, The Sound of the City. The Rise of Rock and Roll, Suffolk 1984.

[33] D. Szatmary, Rockin’ in Time. A Social History of Rock and Roll, New Jersey 1991.

[34] Por. np. M. Goliński, Antynomie rocka, „Jazz” 1980, nr 11.

[35] Por. np. M. Gaszyński, Wydarzenia big beatowe roku 1968, „Jazz Forum” 1969, nr 9.

[36] Wśród interesujących zjawisk związanych z tym pismem można wyróżnić np. plebiscyt popularności organizowany wśród czytelników, w którym wybierano początkowo: kompozytora, wokalistę, wokalistkę, zespół, płytę i utwór roku, później dodano jeszcze kilka kategorii, jak np. autora tekstu, instrumentalistę itp. Istniało także wiele interesujących rubryk poświęconych wydarzeniom muzycznym w kraju, np. Z kraju jednym tchem w opracowaniu Janusza Kosińskiego.

[37] Np. T. Szönyei, Od rozmowy na migi do rozmowy jawnej. Rock i polityka na Węgrzech 1960-1990. Referat wygłoszony na: Rock i polityka. Sympozjum rockowe, czyli o wpływie rocka na destrukcję systemu komunistycznego, Nadbałtyckie Centrum Kultury Gdańsk, 14-16 czerwca 2000. Materiały niepublikowane.

[38] Np. O modelu polskiej rodziny. O młodzieży inaczej, Archiwum Polskiego Radia O/Warszawa, sygn. 18805/5.

[39] Np. Partia, Pieniądze, Rock’n’roll, cz. I: Ciuciubabka, Archiwum TVP O/Warszawa, sygn. BM 123895.

[40] Np. Obracam w palcach złoty pieniądz, wywiad ze Z. Hołdysem, Archiwum TVP O/Warszawa, syg. A 2550.

[41] Np. F. Walicki, Szukaj, Burz, Buduj, wyd. I, Warszawa 1995; wyd. II uzup., Warszawa 2002.

[42] Np. Niewinni czarodzieje, reż. A. Wajda, 1960; Pingwin, reż. J. Stawiński, 1964; Ósmy dzień tygodnia, reż. A. Ford, 1958.