Opracowanie:
TIMOTHY SNYDER, RAY BRANDON

STALIN I EUROPA
1928–1953

Przekład
Sławomir Kędzierski

Tytuł oryginału: Stalin and Europe: Imitation and Domination, 1928–1953

Copyright © Oxford University Press, 2014

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o., 2014

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2014

Stalin and Europe: Imitation and Domination, 1928–1953 was originally published in English in 2014. This translation is published by arrangement with Oxford University Press.

Redakcja: Hanna Śmierzyńska

Korekta: Hanna Kossak

Projekt okładki: Juliusz Zujewski

Konwersja: Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki

ISBN 978-83-7177-935-0

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Timothy Snyder

Wstęp

Stalin i Europa, 1928–1954

Co Europa miała wspólnego ze stalinizmem i co stalinizm miał wspólnego z Europą?

Prace zawarte w tym tomie wskazują, że trwające ćwierć wieku kontakty systemu stalinowskiego z Europą można podzielić na cztery etapy: (1) skryte zastosowanie europejskiego planu modernizacji azjatyckich i europejskich terytoriów Związku Sowieckiego w latach dwudziestych i trzydziestych; (2) realizowanie wykrystalizowanych sowieckich praktyk w czasie aneksji, umożliwionych przez sowiecko-niemiecki sojusz w 1939 roku; (3) niemiecka napaść na Związek Sowiecki w 1941 roku, której celem był demontaż systemu stalinowskiego i (4) powojenne przekształcanie Europy Wschodniej w strefę buforową, zapobiegającą przyszłym najazdom przez eksport łagodniejszej wersji stalinizmu do formalnie suwerennych państw. W niniejszej książce każdemu z wymienionych czterech etapów poświęcone są trzy rozdziały, celem zaś tego wstępu jest ogólne wskazanie znaczenia każdego z wymienionych etapów i rozdziałów.

Stalinizm był drugą wielką sowiecką transformacją, rewolucją gospodarczą i społeczną, która nastąpiła po dekadzie rewolucji ideologicznej i politycznej. Przewrót dokonany w listopadzie 1917 roku przez Włodzimierza Lenina, Lwa Trockiego i Józefa Stalina oraz ich sojuszników i zwolenników był już w swoim charakterze skierowany na określoną, europejską przyszłość. Radykałowie, którzy rozbili Imperium Rosyjskie, uważali, że są raczej awangardą rewolucji europejskiej, nie zaś ludźmi dokonującymi przekształcenia euroazjatyckiego państwa. Sądzili oni, że pierwsza wojna światowa zapoczątkuje rewolucję w Niemczech i całej reszcie współczesnego świata. Mogli wierzyć w 1918 roku, kiedy rozpadały się europejskie imperia, że ich klasy pracujące wyzwolą obszary byłej carskiej Rosji z historycznego zacofania. Ale komunistyczne rewolucje w Niemczech i na Węgrzech poniosły w 1919 roku klęskę, a polskie wojsko powstrzymało w 1920 roku próbę zbrojnego rozprzestrzenienia rewolucji na zachód. Rewolucja rosyjska zaczynała zamykać się w granicach niewiele przekraczających obszar rosyjskiego imperium.

Radykałowie powinni więc myśleć nieco jak mężowie stanu. W czasie pięciu lat od zagarnięcia władzy w listopadzie 1917 roku do ustanowienia Związku Sowieckiego w grudniu 1922 bolszewicy musieli ograniczyć swoje wizje całkowitej transformacji do zasad rządzenia państwem. I trzeba przyznać, że nawet bez europejskiej rewolucji ich osiągnięcia w czasie tego pięciolecia były znaczne. Przy pomocy Armii Czerwonej i służb bezpieczeństwa objęli kontrolą niemal całe dawne Imperium Rosyjskie, największe państwo na świecie, sięgające od Morza Bałtyckiego po Ocean Spokojny i od wód Arktyki po pustynie Azji Środkowej. Wciąż pobudzał ich wielki projekt budowy socjalizmu, ale mogli tego dokonać, jak określił to Stalin, „w jednym kraju”. Pod rządami Stalina w latach trzydziestych Związek Sowiecki miał się stać odizolowaną „ojczyzną socjalizmu”, gigantycznym projektem budowlanym, który powinien przenieść chłopów oraz koczowników do przemysłowej nowoczesności, i obietnicą sprawiedliwości społecznej, jaką owa nowoczesność, połączona z państwową kontrolą środków produkcji, miała w założeniu przynieść.

W czasie kiedy Związek Sowiecki istniał jako państwo rewolucyjne, jego relacje z Europą miały paradoksalny charakter. Z jednej strony Europa postrzegana była przezeń jako kapitalistyczna, a tym samym wroga. Z drugiej – nowoczesność w kapitalistycznym stylu była dokładnie tym, co Związek Sowiecki musiał osiągnąć, zanim mógł zacząć budować socjalizm. Oczywiście, marksizm był ideą europejską i Lenin w latach dwudziestych, a Stalin – w trzydziestych, nie dysponowali innym wzorcem nowoczesności poza europejskim (i amerykańskim) kapitalizmem. Dla nich, podobnie jak dla ich towarzyszy, sam wzorzec postrzegany był jako naukowy pewnik, a nie przypadkowy wynik europejskiej historii. Ale jeżeli socjalizm był naukowy, to w takim razie rewolucja w Rosji była zdecydowanie przedwczesna. Socjalizm, zdaniem Marksa, miał zacząć się tam, gdzie kończył się kapitalizm: kiedy dzięki swoim staraniom robotnicy przejmą owoce kapitalizmu, fabryki i miasta. Zlikwidują wówczas własność prywatną i w ten sposób zapewnią nie tylko sprawiedliwość społeczną, ale również położą kres ludzkiej alienacji. Była to pociągająca i spójna wizja, ale musiała nastąpić w warunkach, do których sowieckie społeczeństwo nawet się nie zbliżyło – nowoczesnego, europejskiego kapitalizmu.

Chcąc wyprzedzić Europę, należało ją najpierw zacząć naśladować i skondensować wieki europejskiej modernizacji w zaledwie kilku dziesięcioleciach. Aby można było w ogóle zacząć realizować marksistowski projekt w Związku Sowieckim, kraju bardziej chłopów i koczowników niż robotników i kapitalistów, trzeba było najpierw stworzyć przemysł i proletariat. Jak można było tego dokonać? Była to kluczowa kwestia sporów ideologicznych, zapewniająca Stalinowi polityczną przykrywkę, w czasie gdy wymanewrowywał swoich rywali po śmierci Lenina w 1924 roku. Odpowiedzią, od której początkowo zależała jego polityczna przyszłość, był Plan Pięcioletni z lat 1928–1932.

Stalin z bezlitosną jasnością zdawał sobie sprawę, że próba naśladowania rozwoju Europy będzie wiązała się z ekstremalnym wyzyskiem klas niższych, takim samym jaki marksiści zawsze krytykowali w innych okolicznościach. Lenin twierdził, że kapitalizm przetrzymał swoje wewnętrzne sprzeczności jedynie dzięki imperialistycznej eksploatacji świata pozaeuropejskiego. Stalin skonstatował, że Związek Sowiecki nie ma terytoriów zamorskich, które można by wykorzystać w procesie naśladowania kapitalistycznego rozwoju. Stąd też jego podstawową koncepcją było potraktowanie istniejącej populacji radzieckiej w taki sam sposób, w jaki kapitalistyczni wyzyskiwacze traktowali ludy kolonialne. Jak wykazuje Lynne Viola w swoim wnikliwie uzasadnionym i intelektualnie śmiałym rozdziale (Rozdział 1), stalinowski rozwój w latach trzydziestych był swego rodzaju „wewnętrzną kolonizacją Związku Sowieckiego – przez Związek Sowiecki”.

Według Violi Związek Sowiecki był imperium nie tyle w tym sensie, w jakim zazwyczaj rozumiemy to słowo, ile w takim, w jakim rozumieli je sami marksiści. Był imperium nie dlatego, że bolszewicy utworzyli struktury powiązań między metropolią a prowincją, bądź też między narodami dominującymi i podporządkowanymi, ale dlatego, iż postrzegali oni większą część ludności w kategoriach wyłącznie instrumentalnych. Chłopi należeli do ery feudalnej, nie byli ludźmi, ale reliktami przestarzałego systemu gospodarczego. Dla stalinowskich planistów – pisze Viola – stanowili zasoby. Kolektywizacja na początku lat trzydziestych pozbawiła chłopów własności, a także wszystkich praw i przywilejów związanych z własnością i uzależniła ich od państwa. Jeżeli wieśniacy dorobili się majątku przed kolektywizacją, to wiadomo było, że się jej sprzeciwią, stawiając opór wobec czegoś, co uważali za niesprawiedliwy ucisk. Jeżeli więc doniesiono na nich lub wydawali się podejrzani z jakiegokolwiek innego powodu, to byli zsyłani do Gułagu – sowieckiego systemu obozów pracy i przymusowego osadnictwa. Dziesięć lat po rozpoczęciu kolektywizacji w Gułagu znajdowało się około trzech milionów obywateli sowieckich.

Chłopi, którzy nie zostali deportowani i pozostali w kołchozach, nie byli już panami swego losu, stracili też kontrolę nad realizowaną produkcją rolną, ale przynajmniej, w jakimś szczątkowym stopniu, wykonywali znane im prace. Kiedy zaś kolektywizacja zmniejszy zapotrzebowanie na siłę roboczą na wsi, oni sami lub ich dzieci mieli stać się robotnikami. Ale co z ludźmi, którzy nie byli chłopami, albo, z marksistowskiego punktu widzenia, nie byli nawet chłopami? Zastosowanie europejskiego modelu rozwoju było jeszcze bardziej niszczycielskie w azjatyckich regionach Związku Sowieckiego, gdzie uprawa roli nie była normą, a ludność niewiele wiedziała o osiadłym rolnictwie.

Świetny artykuł Sarah Cameron o sowieckim Kazachstanie w czasie pierwszej pięciolatki (Rozdział 2) opisuje być może najbardziej dramatyczne starcie pomiędzy koncepcją postkapitalizmu a sposobem życia postrzeganym jako przedfeudalny. Sowiecki Kazachstan był miejscem, gdzie znajdowało się wiele obiektów Gułagu i z tego powodu trafiły do niego setki tysięcy chłopów z europejskiej części Związku Sowieckiego. Ale podobnie jak cały Związek Sowiecki, było to również miejsce realizacji stalinowskiej modernizacji. Większość ludności stanowili nie chłopi, których można było wysiedlić lub skolektywizować, ale pasterze koczownicy, ci zaś, z marksistowskiego punktu widzenia, nawet nie osiągnęli etapu feudalizmu. Nomadzi najpierw musieli stać się chłopami (zostać „osiedleni”), by potem, już jako chłopi, zostać skolektywizowani.

Jak stwierdza Cameron, w dużej mierze opierając się na nowej dokumentacji po kazachsku i rosyjsku, nie zaskakuje fakt, że w konsekwencji kazachscy koczownicy usiłowali uciec ze Związku Sowieckiego. Dla nomadów granice państwowe miały niewielkie znaczenie, lecz dla sowieckich władz linia oddzielająca socjalistyczną ojczyznę od zagranicznych kapitalistów była czymś zasadniczym. Ucieczka stanowiła upokarzającą porażkę strategii politycznej i niebezpieczeństwo, że dojdzie do kontaktów pomiędzy sowieckimi obywatelami a wrogimi obcokrajowcami. Dziesiątki tysięcy Kazachów zdołało uciec do prowincji Sinciang w Chinach, ale tysiące z nich zostało zastrzelonych przez sowieckich pograniczników podczas próby przekroczenia granicy. Usiłowanie niemal natychmiastowego przekształcenia koczowników najpierw w wieśniaków, a potem w kołchoźników doprowadziło do katastrofy i masowego głodu. W 1930 roku ponad milion Kazachów zmarło z tego powodu, zmieniając na stałe równowagę demograficzną w republice na korzyść Rosjan. Zdarzenie to poprzedziło wywołane kolektywizacją klęski głodu, które wkrótce potem nastąpiły na Ukrainie i w południowej Rosji.

Stalinizm – paradoksalne dążenie do przeciwstawienia się światowemu kapitalizmowi przez jego naśladowanie – oznaczał europeizację kraju, który leży głównie w Azji. Można to dostrzec jedynie przez ogląd historii Związku Sowieckiego nie tylko w jego europejskiej części, ale państwa jako całości, jak uczyniono to w trzech pierwszych rozdziałach książki (Viola, Cameron i wspólna praca Hiroaki Kuromiyi i Andrzeja Pepłońskiego). Jedynie przełamując typowo europocentryczne tendencje w badaniach nad Związkiem Sowieckim, można w precyzyjny sposób wyodrębnić i omówić różnorodne aspekty europejskie.

Modernizacja stalinowska postępowała zgodnie z wzorcem europejskim i była realizowana głównie w Azji, przede wszystkim po prostu dlatego, że większa część ZSRS leżała właśnie na tym kontynencie. Ale jej główne, dotykające ludzi rezultaty – głód w latach 1930–1933, a następnie terror państwowy w okresie 1937 i 1938 roku przebyły odwrotną drogę – z sowieckiej Azji na zachód, do europejskiej części Związku Sowieckiego. Głód dotknął najpierw Kazachstan w roku 1930 i 1931, a następnie Ukrainę i Rosję w 1932 i 1933 roku. W sumie zmarło z tego powodu mniej więcej siedem milionów obywateli sowieckich. W przypadku Ukrainy głód w czasie jego trwania nazywano bez osłonek głodem i świadomie intensyfikowano, ponieważ Stalin obwiniał za tę katastrofę naród ukraiński, nie zaś swój model rozwoju. Głód rozpoczął się w miejscach, w których wzorzec europejski był absolutnie niedostosowany do warunków społecznych.

Również terror rozpoczął się jako rezultat najbardziej bezpośredniej formy kolonizacji, a mianowicie masowych deportacji ludności z europejskiej części ZSRS do Gułagu w Azji. Jak wiemy, Wielki Terror nie był przede wszystkim serią pokazowych procesów przywódców partyjnych czy też czystkami w partii i wojsku, ale raczej szeregiem zabójstw i działań deportacyjnych wymierzonych w ogół ludności. Jak twierdzą Kuromiya i Pepłoński w rozdziale trzecim, w którym odwołują się do sowieckich, polskich, japońskich i rozmaitych innych źródeł, katastrofa wywołana kolektywizacją spowodowała poczucie zwiększonej bezbronności, co zręcznie wykorzystał Stalin, aby usprawiedliwić zmasowane, uprzedzające działania przeciwko szpiegostwu, czyli Wielki Terror z lat 1937–1938. Ogólnie obawiano się, bądź też przypuszczano, że imperialistyczni wrogowie za granicą zechcą wykorzystać gniew ofiar kolektywizacji w ZSRS w zbliżającej się wojnie. Zdaniem Stalina najlepszym rozwiązaniem było więc rozprawienie się z wrogiem wewnętrznym, zanim dojdzie do nieuniknionego konfliktu. Głównymi wrogami wewnętrznymi, piszą Kuromiya i Pepłoński, byli chłopi z części europejskiej w Gułagu w Azji Sowieckiej. Stalin uważał – być może szczerze, a skoro tak, to ze zrozumiałych względów – że ludzie, którzy by przetrwali Gułag i wrócili do europejskiej części Związku Sowieckiego, nie byliby zwolennikami systemu.

Zdaniem Kuromiyi i Pepłońskiego do rozpoczęcia Wielkiego Terroru doprowadził konkretny, azjatycki scenariusz. W koncepcji powszechnego kapitalistycznego okrążenia, jakiego obawiał się Stalin w latach trzydziestych, Japonia była źródłem największego niepokoju. Imperium Rosyjskie zostało w 1905 roku upokorzone przez Japonię, która w dodatku prowadziła na kontynencie azjatyckim ekspansję wyraźnie skierowaną przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Utworzyła przylegające do terytorium ZSRS satelickie państwo o nazwie Mandżukuo i interweniowała brutalnie w pozostałej części Chin, także posiadającej bardzo długą granicę lądową ze Związkiem Sowieckim, w tym w znacznej części z sowieckim Kazachstanem. Kazachscy koczownicy, którzy uciekli z ZSRS, docierali do Sinciangu, Stalin zaś obawiał się wkroczenia tam Japończyków. Zgodnie z jego rozumowaniem owi koczownicy uciekinierzy, mogliby zostać zwerbowani przez japońską tajną policję. Jednakże głównym powodem do niepokoju był Gułag w sowieckiej Azji Wschodniej, do którego mogliby przeniknąć japońscy agenci i prowadzić w nim rekrutację nieprzyjaznych wobec władzy chłopów z europejskiej części ZSRS, zachęcając ich do wywrotowych działań przeciwko sowieckiemu państwu. Po zwolnieniu z Gułagu i powrocie do domu chłopi ci mogliby podburzać ludność i wywoływać zamieszki. Na decyzję o przeprowadzeniu najwcześniejszej i największej masowej akcji w czasie Wielkiego Terroru, operacji „Kułak”, wpłynęły meldunki o werbowaniu przez Japończyków w sowieckiej Azji rosyjskich oraz ukraińskich chłopów. Została więc wymierzona w pierwszej kolejności i przede wszystkim w wieśniaków, którzy już utracili wszystko w czasie kolektywizacji i zdołali przeżyć Gułag. Jej ofiarami padło czterysta tysięcy ludzi.

Drugą co do wielkości akcją likwidacyjną w czasie Wielkiego Terroru była Operacja Polska, wymierzona głównie przeciwko Polakom żyjącym w Związku Sowieckim. Pochłonęła ona ponad sto tysięcy istnień ludzkich. W jej przypadku pozornie logicznym uzasadnieniem było przekonanie, że Warszawa dysponuje na terenie ZSRS „Polską Organizacją Wojskową”. Rzekomo zwerbowała już ona tysiące sowieckich obywateli i zinfiltrowała sowieckie instytucje do najwyższego szczebla. W rzeczywistości nic takiego nie miało miejsca. Istniały polskie i japońskie próby wykorzystania mniejszości przeciwko ZSRS, na sowieckim terytorium działali też polscy i japońscy szpiedzy. Ale sowiecka służba bezpieczeństwa, czyli tajna policja, NKWD, została powołana do niszczenia takich organizacji – jej zadaniem było wykrywać je, infiltrować, aresztować, przesłuchiwać, zsyłać lub dokonywać egzekucji ich członków, a także rekrutować i wykorzystywać pozostałości tych organizacji przeciwko jej członkom, a w miarę możliwości przeciwko zewnętrznemu światu. Kiedy NKWD otrzymywała rozkaz zniszczenia nieistniejących organizacji, jak było w przypadku operacji wymierzonych przeciwko kułakom i Polakom, następowało coś w rodzaju kanibalizmu.

Ponieważ organizacje były wyimaginowane, można było je demaskować wszędzie, a liczbę egzekucji ograniczał jedynie poziom wyobraźni. Zabić lub zesłać do Gułagu można było nieograniczoną liczbę obywateli sowieckich, nie kłopocząc się chwytaniem jakichkolwiek rzeczywistych szpiegów. Skoro nie było żadnych prawdziwych zagranicznych organizacji wywiadowczych, które dałoby się zinfiltrować i nimi manipulować, jedynym sposobem prezentowania przez NKWD swych działań jako sukcesów było wykonywanie i przekraczanie przysyłanych z Moskwy (i niekiedy podpisanych osobiście przez Stalina) kontyngentów egzekucji i zsyłek. Organizacje były fikcyjne, wobec czego mogli je szybko wymyślić w NKWD funkcjonariusze starający się o awanse, albo też sam Stalin. W ten sposób coś, co Kuromiya i Pepłoński nazywają „kontrwywiadem totalnym”, działało przeciwko samemu systemowi. Przez 127 długich dni w krytycznym roku 1938 Moskwa nie otrzymywała w ogóle żadnych meldunków wywiadu zagranicznego. Urzędnicy bali się umieszczania swoich nazwisk na czymkolwiek.

Przeprowadzona w latach 1937–1938 czystka korpusu oficerskiego Armii Czerwonej była najfatalniejszym z możliwych sposobem przygotowania się do nieuniknionego konfliktu z mocarstwami imperialistycznymi. To samo można powiedzieć także o likwidacji dużej części kierownictwa samego NKWD. Bez względu na to, czy można o to oskarżać Wielki Terror, pod koniec lat trzydziestych Stalin z całą pewnością popełnił jeden zasadniczy błąd w sferze polityki europejskiej. Nie docenił zagrożenia niemieckiego, a przecenił okrążenie polsko-japońskie. W ramach przyjętych przez niego założeń w kwestii bezpieczeństwa Związku Sowieckiego rok 1939 dawał szansę na zdecydowaną poprawę sytuacji w tej dziedzinie, ale krył także pułapkę, której Stalin zupełnie sobie nie uświadomił. W lecie 1939 roku sowieckie wojska zdołały zadać zdecydowaną klęskę armii japońskiej w granicznym konflikcie w Mongolii (w tym czasie protektoracie sowieckim). Od tamtej pory japońska polityka ekspansji realizowana była w Chinach, a następnie w rejonie Oceanu Spokojnego i nie stanowiła bezpośredniego wyzwania dla sowieckich wpływów w Azji.

W sierpniu i wrześniu ZSRS zawarł dwa porozumienia z narodowosocjalistyczną Trzecią Rzeszą, które wydawały się likwidować rzekome polskie zagrożenie. Zgodnie z warunkami paktu Ribbentrop–Mołotow i niemiecko-sowieckiego traktatu o granicach i przyjaźni, Moskwa, jako partner Berlina, była w stanie zniszczyć państwo polskie.

Pierwszego dnia września 1939 roku niemieckie, a dwa i pół tygodnia później sowieckie siły zbrojne najechały Polskę i podzieliły kraj pomiędzy siebie. Widmo japońsko-polskiego okrążenia, główne uzasadnienie mordu na niemal milionie obywateli sowieckich, zostało w ten sposób rozwiane. Ale sojusz z Niemcami miał również ważne konsekwencje. Utworzył długą granicę niemiecko-sowiecką i znacznie zbliżył niemieckie wojska lądowe do Moskwy. ZSRS otrzymał rekompensatę nie tylko w postaci wschodniej Polski, ale także trzech państw bałtyckich – Litwy, Łotwy i Estonii – oraz części północno-wschodniej Rumunii. Związek Sowiecki napadł także na Finlandię i ostatecznie zdołał również na tym kraju wymusić kilka ustępstw. Współpraca z narodowosocjalistycznymi Niemcami zapoczątkowała nowy rodzaj sowieckiego zaangażowania w Europie. Z pozoru było to równoznaczne z uczestnictwem w nazistowskim imperializmie na zasadzie rozporządzania cudzymi terytoriami oraz przez dostarczanie żywności i paliwa potrzebnych Wehrmachtowi w jego kampanii w 1940 roku w zachodniej Europie. W głębszym sensie podział wschodniej Europy pomiędzy Berlin i Moskwę wiązał się z eksportem dalej na zachód, do kapitalistycznej Europy, sowieckiej ekonomii politycznej opracowanej na podstawie teorii europejskiej i realizowaniem jej tam w praktyce. Trzy rozdziały autorstwa Rafała Wnuka, Marka Wierzbickiego i Christopha Micka, przedstawiają ważny aspekt tego pomijanego i w rzeczy samej często zapominanego starcia pomiędzy stalinizmem a Europą.

Od września 1939 roku Europa stała się dla Stalina problemem do rozwiązania. W swojej pionierskiej pracy Wnuk omawia pojawienie się i szybkie załamanie polskiego podziemia w okupowanej przez Sowiety wschodniej Polsce (Rozdział 4). Skonfrontowane z realnymi, a nie wyimaginowanymi organizacjami polskimi NKWD okazało się wystarczająco kompetentne, by sprostać wyzwaniu. Nie tylko aresztowało 18 000 polskich obywateli pod zarzutem działalności konspiracyjnej, ale także rozpoznało i zinfiltrowało rzeczywiste komórki polskiego ruchu oporu. Pod koniec 1940 roku na anektowanych przez Sowietów terenach polskich jego większa część znalazła się pod kontrolą Moskwy, odbierała informacje od polskiego podziemia w niemieckiej strefie okupacyjnej oraz w innych częściach Europy, by następnie przekazać je NKWD.

Wierzbicki (Rozdział 5) dowodzi, że sowiecki aparat gospodarczy nie zdołał poczynić takich postępów jak sowiecka służba bezpieczeństwa. Chociaż wschodnia Polska była jednym z najbardziej zacofanych regionów kapitalistycznej Europy, jej względna zamożność (w porównaniu z ZSRS) oszołomiła sowieckich żołnierzy oraz urzędników. Czerwonoarmistów, którzy dzięki sztucznemu kursowi wymiany mieli kieszenie pełne złotówek, ogarnął szał zakupów. Ci niemający gotówki uciekali się do kradzieży. W mgnieniu oka dobra konsumpcyjne zniknęły z półek. Małe przedsiębiorstwa i fabryki, często będące własnością Żydów, zostały szybko wywłaszczone. Kolektywizacja rolnictwa, najważniejszy element sowieckiej polityki gospodarczej, została opóźniona i w czerwcu 1941 roku ledwie się zaczynała. Miało to ważne, pozytywne konsekwencje. Kilka lat później, już po wojnie, nieskolektywizowana Ukraina zachodnia mogła wykarmić Ukrainę wschodnią, gdzie ludzie znowu głodowali.

Sowiecka transformacja wiązała się z podziałem ludzi na kategorie i likwidacją tych niepożądanych. W rzeczywistości zastosowanie zbiorowej odpowiedzialności za udział w ruchu oporu miało dopiero nastąpić. Polskich obywateli związanych z przedwojennym państwem polskim – od burmistrzów po leśniczych – wysyłano do Gułagu, zazwyczaj do Kazachstanu. Tam od współwięźniów zesłanych w czasie kolektywizacji lub Wielkiego Terroru dowiadywali się o wydarzeniach omówionych w pierwszych trzech rozdziałach tego tomu. Rozstrzelano tysiące polskich jeńców wojennych, głównie w Katyniu.

Jak pokazał Mick w swoim portrecie Lwowa w latach 1939–1941 (Rozdział 6), sowiecka polityka była także zdolna do przewartościowania priorytetów. Położony przed wojną w południowo-wschodniej Polsce Lwów był zamieszkały głównie przez Polaków oraz Żydów i otoczony wsiami, gdzie żyli głównie Ukraińcy. Władza sowiecka najpierw usunęła polskie elity. Potem zajęła się Żydami zbiegłymi z niemieckiej strefy okupacyjnej w Polsce. Podobnie jak polskie elity zostali oni deportowani do Kazachstanu. I chociaż co najmniej 10 procent tych żydowskich uciekinierów zmarło w czasie transportu lub w obozach, to jednak stali się oni największą grupą polskich Żydów, która przetrwała Holokaust. Dla odmiany Ukraińcy początkowo byli faworyzowani, ale władze sowieckie zaczęły ich podejrzewać o podziemną działalność nacjonalistyczną i również zesłały wielką liczbę przedstawicieli tej grupy narodowościowej. Chociaż każda część ludności miasta była w zasadzie niezadowolona z sowieckich rządów, Żydzi okazali się najmniej wobec nich nielojalni, ponieważ, jak utrzymuje Mick, wiedzieli, że niemiecka alternatywa jest dla nich o wiele gorsza.

Sowiecka transformacja wschodniej Polski (oraz anektowanych państw bałtyckich i północno-wschodniej Rumunii) była niewiarygodnie szybka. Cały sowiecki program, który miał w czasie dziesięciolecia osiągnąć to, na co Europa pracowała przez wieki, tutaj został skondensowany i zrealizowany w czasie kilku miesięcy. Nie było to jednak wystarczająco szybko. Wnuk, Wierzbicki i Mick udowadniają, iż Stalin był przekonany, że ma więcej czasu, niż miał w rzeczywistości. Stalin zawsze uważał, że Hitler może go zdradzić, i jego obawy zaczęły się nasilać po szybkim upadku Francji wiosną 1940 roku. Nie był jednak w stanie uwierzyć, chociaż dysponował nieodpartymi dowodami, że Niemcy zamierzają napaść na Związek Sowiecki w 1941 roku.

W tym przypadku, jak wskazują Kuromiya i Pepłoński, przesadna podejrzliwość, z jaką Stalin traktował swoich funkcjonariuszy wywiadu, okazała się destrukcyjna. Wolał wierzyć, że wszelkie informacje o zamiarach Hitlera są w istocie dowodem istnienia wyrafinowanego spisku brytyjskiego. W chwili gdy 22 czerwca 1941 roku rozpoczynał się niemiecki atak, wypełnione ziarnem i paliwem sowieckie pociągi posłusznie jechały do kontrolowanej przez Niemców Europy. Operacja „Barbarossa”, niemiecka „wojna na wyniszczenie” przeciwko Związkowi Sowieckiemu, była największym najazdem w historii świata i wyznaczała następny etap relacji Stalina z Europą. We Lwowie, zwraca uwagę Mick, na cokole przeznaczonym na pomnik Lenina stanął zamiast niego pomnik Hitlera.

Polityczny wzorzec Hitlera zaczął być realizowany na wschodzie, w miarę jak niemieckie wojska podążały w głąb sowieckiego państwa. W zakończeniu swojego rozdziału o sowieckiej autokolonizacji Viola twierdzi, że nazistowskie plany wobec terenów sowieckich posiadały pewne wspólne cechy ze stalinowską ekonomią polityczną. Ani Hitler, ani Stalin nie ufali gospodarce globalnej. Zamiast tego obaj wybierali dążenie do gospodarczej samowystarczalności opartej na radykalnych przekształceniach tradycyjnych relacji gospodarczych. Hasłem dnia była „autarkia”. W podsumowaniu niemieckich planów okupacji Związku Sowieckiego (Rozdział 7) Alex Kay wykazuje, że były one nawet bardziej radykalne od sowieckich. Narodowi socjaliści zamierzali nie tylko zlikwidować sowiecki eksperyment, ale także stworzyć własną utopię, opartą na jednej rasie. Odrzucali marksizm sowieckiej teorii z jego walką klas, która doprowadziłaby do równości mas, stawiając na walkę ras, w której panowanie silnych nad słabymi było jedynym sprawiedliwym rozwiązaniem. Odrzucali stalinowskie postrzeganie Związku Sowieckiego – ZSRS nie był państwem powołanym po to, by stworzyć warunki wstępne dla socjalizmu, ale żydowskim spiskiem mającym upokorzyć sowiecką ludność, zapanować nad nią i zdezorientować resztę świata.

Niemieccy planiści wyobrażali sobie europejskie tereny Związku Sowieckiego jako rodzaj kolonii, gdzie niemieccy osadnicy będą uprawiali ziemię rękami swoich słowiańskich niewolników. Ich rustykalna wizja wymagała odwrócenia całego stalinowskiego projektu modernizacji, w ramach którego rzeczywiście budowano miasta i fabryki na europejską skalę. Miasta miały zostać zniszczone, a ludność, zgodnie z założeniami „planu głodowego”, zmniejszona do około trzydziestu milionów. Niemcy zamierzali kierować żywność wyprodukowaną w żyznych regionach, zwłaszcza na Ukrainie, do Niemiec i Europy. Mieli zamiar zagłodzić Białorusinów, Rosjan, zwłaszcza mieszkańców miast. Sam najazd zakładał wywołanie klęski głodu, ponieważ wojsko otrzymało rozkaz korzystania z zasobów podbitych terenów. W końcowym rozrachunku zabijanie głodem na taką skalę okazało się niepraktyczne, ale Niemcy uśmiercili w ten sposób około czterech milionów obywateli sowieckich – przede wszystkim w obozach jenieckich i w oblężonym Leningradzie. Dieter Pohl zwraca uwagę w swoim rozdziale o Holokauście na Ukrainie (Rozdział 8), że ogromna większość sowieckich Żydów żyła w miastach, wobec czego miała paść ofiarą planowego zagłodzenia. Zgodnie z niemieckimi planami z lata 1941 roku, po szybkim zwycięstwie i rozpadzie sowieckiego państwa pozostali przy życiu Żydzi mieli być zesłani za Ural, do sowieckiej Azji.

Mordowanie Żydów rozpoczęło się latem 1941 roku od dziesiątek pogromów w rejonach, które niecałe dwa lata wcześniej zostały anektowane przez Związek Sowiecki. Niekiedy hitlerowcy jedynie stali z boku i pozwalali, by przemoc robiła swoje, a czasem włączali się, stosując różnego rodzaju bodźce. Zgodnie z narodowosocjalistyczną ideologią i propagandą transformacja tych rejonów w latach 1939–1941 nie wynikała z zastosowania wzorca postępu ku zapewnieniu równości; była to koncepcja, którą narodowosocjalistyczna ideologia odrzucała z zasady. Zamiast tego naziści twierdzili, że sowieckie aneksje były kolonialnym wyzyskiem stosowanym przez Żydów wobec wszystkich innych. Na najniższym poziomie był to moralny pretekst, podsuwany przez nazistów miejscowym uczestnikom pogromów. Na poziomie ideologicznym stanowiło to przedefiniowanie modelu europejskiego. Bardzo niewielu lokalnych mieszkańców rejonów anektowanych przez Sowietów, a potem podbitych przez Niemców poświęciłoby choć trochę czasu, by zastanowić się nad starciem ideologii, lecz niektórych z nich dało się przekonać – co nie powinno dziwić – że władza sowiecka była bardziej destrukcyjna niż postępowa. Inni starali się w ten sposób ukryć własną kolaborację z sowieckim reżymem albo chcieli zrekompensować sobie upokorzenie, jakim było zniszczenie ich państwa. Znaleźli się i tacy, którzy niewątpliwie po prostu wykorzystywali czas bezprawia. Traktowanie Żydów jako kozłów ofiarnych i czynienie ich odpowiedzialnymi za sowiecką politykę było proponowanym przez nazistów moralnym usprawiedliwieniem pogromów, w których zginęło około dwudziestu tysięcy Żydów.

Masowe morderstwa były dopiero początkiem tego, co nazywamy Holokaustem. Większość wspomnianych pogromów wybuchła, a następnie wygasła po wkroczeniu niemieckich wojsk na tereny niedawno zajęte przez Sowietów. Ponieważ naziści rzeczywiście wierzyli, że władza sowiecka była rasowym spiskiem, czuli się rozczarowani skalą pogromów. Większość Żydów na okupowanej przez Niemców sowieckiej Ukrainie została zabita w masowych egzekucjach. Specjalne niemieckie oddziały operacyjne (Einsatzgruppen) od samego początku zabijały wybrane grupy żydowskich mężczyzn, zwłaszcza w wieku poborowym, a także komunistów i innych uznanych za politycznie niebezpiecznych. Jak wykazuje Pohl, w zabójstwach, które na jesieni objęły także kobiety i dzieci, a następnie całe społeczności, brali udział zawodowi niemieccy policjanci i żołnierze. Sowieccy obywatele wstępowali także do lokalnych policji organizowanych przez Niemców. Okazały się one niezastąpione podczas masowych egzekucji w latach 1942–1943. Na terenach dzisiejszej Ukrainy południowo-zachodniej Rumunia realizowała własną politykę masowych mordów na Żydach. Pohl obliczył, że w czasie wojny na terytorium obecnej Ukrainy zamordowano około 1,5 miliona Żydów. Oczywiście Holokaust dokonywał się wszędzie, gdzie sięgała niemiecka władza. W granicach Związku Sowieckiego z 1941 roku – czyli łącznie z anektowaną częścią Polski, Rumunii i z państwami bałtyckimi – zabito ponad dwa miliony Żydów.

Niemiecki najazd na Związek Sowiecki wiązał się z konfrontacją pomiędzy wysoce ideologicznymi i niezwykle ambitnymi planami a w dużym stopniu nieprzewidywalną, skomplikowaną rzeczywistością. Żadna z niemieckich zbrodni wojennych nie stanowiła prostej realizacji wcześniejszych projektów. „Plan głodowy” spowodował śmierć nie trzydziestu, tylko czterech milionów, okupacja zaś dała bardzo mało żywności Niemcom i Europie. Ostateczne Rozwiązanie, w kształcie planowanym latem 1941 roku, zakładało zesłanie Żydów za Ural do sowieckiej Azji. W rzeczywistości plany przesiedlenia zastąpiła eksterminacja fizyczna. Niemieccy przywódcy zorientowali się, że masowe egzekucje są możliwe, ponieważ zarówno ich ludzie, jak też wystarczająco liczni lokalni mieszkańcy, chętnie brali udział w rozstrzeliwaniach. Sprawiło to, że całkowite wyeliminowanie populacji żydowskiej w Europie stało się koncepcją możliwą do zrealizowania. W konsekwencji w 1942 roku Holokaust rozprzestrzenił się z okupowanych terytoriów sowieckich na zachód, do okupowanej Europy.

Niepowodzenie operacji „Barbarossa” dało się odczuć w inny, ważny sposób. Ponieważ wojna ze Związkiem Sowieckim miała się zakończyć w czasie kilku tygodni, Niemcy nie zdołali odpowiednio przygotować się do wojny partyzanckiej. Timm C. Richter (Rozdział 9) przedstawia, jak w wyniku tej nieprzewidzianej sytuacji niemieckie „represje antypartyzanckie” pochłonęły w Związku Sowieckim setki tysięcy istnień ludzkich. Sowieccy żołnierze, którzy znaleźli się na tyłach nacierających wojsk niemieckich, szybko się nauczyli, że lepiej ukryć się w lasach, niż umrzeć z głodu w niemieckich obozach. Białoruś dzięki swoim mokradłom i gęstemu zalesieniu szczególnie nadawała się do stosowania taktyki partyzanckiej. Niemcy odpowiedzieli zakrojonymi na wielką skalę mordami ludności cywilnej. Początkowo o działalność partyzancką oskarżano Żydów, a potem partyzantów i ich sympatyków zabijano jak Żydów – nad wykopanymi dołami i w podpalonych stodołach. Gdy wojna trwała nadal i w Trzeciej Rzeszy pojawiło się zapotrzebowanie na siłę roboczą, Niemcy zaczęli zabierać mężczyzn (oraz inwentarz żywy), a kobiety i dzieci zabijali. W tego rodzaju operacjach zginęło około trzystu tysięcy Białorusinów.

Jaki wpływ wywarło na stalinizm to gwałtowne zetknięcie się z „Nową Europą” Hitlera? Ideologia nadal miała tu ogromne znaczenie, gdyż doświadczenia okupacji zostały sformułowane i zapamiętane w taki a nie inny sposób. Spośród najważniejszych niemieckich zbrodni wojennych Holokaust miał miejsce głównie wewnątrz Związku Sowieckiego, natomiast śmierć głodowa jeńców i represje – niemal wyłącznie w Związku Sowieckim (w granicach z czerwca 1941 roku). Żydów połączono razem z innymi „spokojnymi obywatelami sowieckimi” na podstawie przesłanki logicznej, że wojna toczyła się między systemami i w związku z tym wszyscy „ludzie sowieccy” byli w równym stopniu narażeni na ryzyko. Jeńców wojennych zignorowano w związku z założeniem, że byli zdrajcami, bo się poddali, a wojnę partyzancką zmarginalizowano, ponieważ stanowiła spontaniczne działanie poza bezpośrednią kontrolą Moskwy. I oczywiście nie można było wspominać o innych podstawowych powodach wojennej katastrofy, takich jak przedwojenny terror i sojusz z Niemcami.

Tak więc okropności niemieckiej okupacji uznano za powód, by odbudować i chronić system stalinowski zamiast, powiedzmy, go zreformować. Przedstawione przez Geoffreya Robertsa studium planów Stalina na okres powojenny (Rozdział 10) jest poświęcone wyłącznie polityce zagranicznej, co ze swej istoty zakłada statyczny charakter wewnętrznych porządków. Jak wykazuje Roberts, Stalin, sporządzając plany na czas pokoju, myślał o zemście, ale musiała ona ustąpić pierwszeństwa stabilności. Należało zapobiec powtórce tak gwałtownego zetknięcia się z Europą, ale nie można było podejmować prób zdiagnozowania przyczyn wojny. Wojna jedynie potwierdziła w opinii Stalina główne znaczenie bezpieczeństwa państwowego (jako przeciwwagi dla rewolucji) i umocniła jego pogląd, że czystki etniczne mogą rozwiązać ten problem. Po śmiercionośnych operacjach z lat 1937–1938 i zsyłkach z lat 1940–1941 w okresie powojennym nastąpiły masowe przesiedlenia z Europy do Azji całych mniejszości etnicznych. W południowych częściach europejskich obszarów Związku Sowieckiego, na Krymie i Kaukazie, NKWD zgarniało całe narodowości, obejmowało zbiorową odpowiedzialnością za kolaborację z Niemcami i zsyłało na wschód. Stalin zażądał – i zasadniczo otrzymał – takich samych zachodnich granic, jakie dzięki Hitlerowi miał w 1941 roku, co po raz kolejny miało wpływ na liczną ludność polską na tych terenach. Tym razem deportowano nie tylko polskie elity, ale przeprowadzono „repatriację” całej polskiej ludności do położonych dalej na zachód części Polski, natomiast Ukraińców przesiedlono z Polski na sowiecką Ukrainę. Podobne wymiany przeprowadzono także pomiędzy Polską a sowiecką Litwą i Białorusią.

Jednorodność, twierdzi Roberts, nie tylko zapewniała brak problemów etnicznych, ale stanowiła dobro samo w sobie. Stalin wyobrażał sobie wschodnią Europę jako swego rodzaju strefę pansłowiańskiego pokoju, gdzie pozbycie się Niemców i Żydów będzie sprzyjało przyszłemu wzajemnemu zrozumieniu i stabilności. Oczekiwał także, że jego amerykańscy i brytyjscy sojusznicy z czasów wojny zgodzą się na ten model i przyłączą się do ZSRS, tworząc swego rodzaju światowe przymierze, a może nawet światowe siły policyjne.

Jak przedstawił Mark Kramer w swojej dokładnie udokumentowanej historii komunistycznych przewrotów w latach 1945–1948 (Rozdział 11), nadzieje Stalina na globalne porozumienie z Waszyngtonem i Londynem zostały pokrzyżowane przez środki polityczne, jakich używał, żeby osiągnąć stabilizację – czy raczej dominację – w Europie Wschodniej. Sowieckie zachowania w ostatnim etapie wojny, takie jak zdrada powstania warszawskiego w sierpniu 1944 roku i zniszczenie (antyniemieckiej i o orientacji zachodniej) polskiej Armii Krajowej, uświadomiły co czujniejszym amerykańskim i brytyjskim obserwatorom, że na starcie nie trzeba będzie długo czekać. Przeprowadzając czystki etniczne w Polsce i wokół niej, Związek Sowiecki stworzył warunki do utworzenia w Warszawie wysoce niepopularnego reżymu komunistycznego. Z punktu widzenia Stalina był to jedyny sposób zapewnienia sobie korytarza pomiędzy Moskwą a Berlinem. Ten sam sposób myślenia, zwraca uwagę Kramer, można było zastosować wobec Węgier i Rumunii, które przyłączyły się do niemieckiej napaści na ZSRS. W każdym komunistycznym przewrocie były rozmaite połączenia planowania i przypadkowości, a także różne poziomy sowieckiego zaangażowania i interesów Zachodu. Kramer omawia je ze szczegółowością możliwą jedynie dzięki wyjątkowym znaleziskom we wschodnioeuropejskich i rosyjskich archiwach.

Oczywiście strefa buforowa sama w sobie była nowym problemem. Bezpieczeństwo oznaczało dominację, dominacja zaś monopartyjne rządy komunistyczne w wielu państwach. Moskwa posiadała teraz zewnętrzne imperium, co powodowało złożone problemy związane z koordynacją ideologiczną. Nie był to już „socjalizm w jednym kraju”, ponieważ satelici – Polska, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Czechosłowacja – pozostały formalnie niepodległymi państwami, a tym samym innymi krajami. Zostały jednak umieszczone na tym samym historycznym kursie co ZSRS (choć, oczywiście, podążając za jego przewodem). Istniał w tym zawsze pewien paradoks, ponieważ kraje te, nawet najbiedniejsze, były bogatsze niż sam Związek Sowiecki. Czechosłowacja, że posłużymy się ekstremalnym przykładem, była w ogóle jednym z najbogatszych krajów w Europie. Ale od tej pory wszystkie państwa musiały realizować sowiecki model rozwoju. Miał on umieścić zacofany kraj na szybkiej ścieżce historii i zmusić go, aby ruszył do celu, który w zakamuflowany sposób był wzorowany na europejskiej nowoczesności – czymś, co Czechosłowacja już osiągnęła. Oczywiście, paradoks znika, jeżeli będziemy brali pod uwagę bardziej politykę niż gospodarkę, władzę, a nie postęp. Problemy związane z modelem sowieckim potwierdzały znaczenie rządów partii i ważną rolę tajnej policji w systemie, a także środków nacisku, które miały zapewnić stabilność nowych państw satelickich.

Tak więc model sowiecki został narzucony w Europie w gruncie rzeczy z pragmatycznych powodów. W samym ZSRS europejska koncepcja stała się sowiecką praktyką dążenia do rozwoju i była egzekwowana za pośrednictwem terroru państwowego. W imperium zewnętrznym sekwencja ta była właściwie odwrócona – władza państwowa była potrzebna do uzyskania przybliżonej wersji dojrzałego systemu stalinowskiego, natomiast same idee miały mniejsze znaczenie, a oryginalny charakter programu był ignorowany. Droga do socjalizmu przestała już być przygotowaniem do utopii, ale sposobem postępowania zapewniającym bezpieczeństwo. Sowieci, którzy zorganizowali „rewolucje” z drugiej połowy lat czterdziestych o wiele bardziej przejmowali się tradycyjnym bezpieczeństwem niż w 1939 roku, a w jeszcze większym stopniu niż wcześniejsze pokolenie bolszewików w roku 1917. Stalin połączył teraz w swojej osobie doświadczenia całych dwóch generacji – jednej związanej z rewolucją i drugiej, powiązanej z obroną. Ale nie można było sprawić, by ideologia i nawet zapał rewolucyjny zniknęły z powodu lekcji przerobionych w Związku Sowieckim i w odniesieniu do niego. W rzeczy samej wschodnioeuropejscy komuniści sprawujący władzę po 1945 roku kierowali się często autentycznymi przekonaniami, które postrzegali jako równoznaczne z posłuszeństwem wobec Moskwy. Po jakimś czasie miało się to wydać sprzecznością. W państwach satelitarnych jednymi z pierwszych opozycjonistów byli ci, którzy potraktowali marksizm zbyt serio – „rewizjoniści” z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.

Problem rewolucji zaistniał natychmiast w kraju komunistycznym, który przeprowadził ją we własnym zakresie. Jugosłowiańscy komunistyczni partyzanci szczerze wierzyli w stalinowski wzorzec, ale wybrali go sami, co czyniło ich w oczach Stalina problematycznymi partnerami. Jugosławia była wschodnioeuropejskim, socjalistycznym państwem, którego reżym winien był jedynie moralną i intelektualną, a nie wojskową i egzystencjalną wierność Moskwie. W rozdziale 12 Kramer przedstawia zdumiewające szczegóły jugosłowiańskich zamiarów wobec Bułgarii, Albanii i Grecji. Stalin nie był zainteresowany utworzeniem wielkiego południowosłowiańskiego państwa, która to sprawa zdawała się absorbować jugosłowiańskiego przywódcę Josipa Tito, i był zdecydowanie przeciwny wsparciu udzielanemu przez Jugosławię komunistycznym powstańcom w Grecji. Stalin był skłonny zaryzykować niezadowolenie Amerykanów i Brytyjczyków, zabezpieczając ważne terytoria anektowane przed czerwcem 1941 roku. Jednakże komunistyczny przewrót w Grecji mógł sprowokować brytyjsko-amerykańską interwencję i nową wojnę. Konflikt Stalina i Tity w kwietniu 1948 roku zniweczył iluzję, że po drugiej wojnie światowej Moskwa będzie w stanie kontrolować państwa komunistyczne. Właśnie niepokój o przyszłość satelitów stała za procesami pokazowymi „nacjonalistów” i „prawicowych rozłamowców”, które odbyły się w stolicach wschodniej Europy. Stanowiły one echa defensywnego stalinizmu z czasów Wielkiego Terroru, a ich scenariusze były często niesamowicie podobne do organizowanych w Moskwie dziesięć lat wcześniej. Niemniej tym razem nie towarzyszyły im kampanie masowych egzekucji, ani też nie dopuszczono, by kolektywizacja w Europie Wschodniej doprowadziła do masowych klęsk głodu. Jak stwierdza Kramer, Stalin zmusił wschodnioeuropejskich sojuszników do przyłączenia się do niezwykle szybkich zbrojeń, być może przygotowując napaść na Jugosławię.

Język używany w czasie czystek ujawnia powojenną, globalną pozycję Związku Sowieckiego, taką przynajmniej jak postrzegał ją Stalin. Po wywołanych przyjętą przez Titę narodową drogą Jugosławii do socjalizmu czystkach, których obiektem stali się oskarżani o „prawicowe odchylenie”, niemal natychmiast nastąpiły czystki i procesy pokazowe z powodu „lewicowego odchylenia” i „kosmopolityzmu”, przy czym to ostatnie oskarżenie było kierowane pod adresem komunistów żydowskiego pochodzenia i przypominało retorykę nazistowską. Holokaust stanowił dla Stalina problem polityczny, ponieważ usilne dążenie Niemiec do eksterminacji Żydów bardzo utrudniało przedstawianie tej wojny jako konfliktu pomiędzy komunizmem a kapitalizmem i ponieważ sama zbrodnia oraz pamięć o niej przekroczyła granice Związku Sowieckiego i tym samym znalazła się poza zasięgiem sowieckiej polityki sterowania pamięcią. Jak określił to sowiecki, a zarazem żydowski poeta Perec Markisz: „Nie można podzielić Żydów na Żydów polskich, Żydów sowieckich i Żydów amerykańskich. Nie można podzielić serca. Można je tylko złamać”. Właśnie takie poczucie wspólnej narodowości było w odczuciu Stalina zagrożeniem. Teraz Żydzi stali się tym, kim byli Polacy w latach trzydziestych. Podejrzaną narodowością z zagranicznym patronem powiązanym ze światowym spiskiem imperialistycznym. Kiedy Żydzi oddalali się od Związku Sowieckiego i zbliżali do Stanów Zjednoczonych, Stalin mówił o żydowsko-imperialistycznym zagrożeniu z zachodu. Retoryka ta przywoływała raczej wspomnienie narodowego socjalizmu i może być uważana za jedną z konsekwencji zetknięcia się z niemiecką polityką. Tymczasem Tito szukał i znalazł wsparcie Zachodu. W taki oto sposób czystki, chociaż pozornie skierowane jedynie przeciwko politycznym „odchyleniom” wewnątrz wschodnioeuropejskich partii komunistycznych, w rzeczywistości stanowiły odzwierciedlenie większych wyzwań międzynarodowych. W ostatnich latach życia Stalina zimna wojna stała się globalna, a świat komunistyczny – pluralistyczny.

Pięć lat, jakie minęło od rozbratu z Titą w 1948 roku do śmierci Stalina w roku 1953, było czasem narastających problemów globalnych. Sowieckie wojenne zwycięstwo nad Niemcami w Europie umożliwiło stworzenie strefy buforowej złożonej z państw komunistycznych. Nawet w Czechosłowacji, gdzie Armii Czerwonej nie było, sam fakt sowieckiego zwycięstwa zdawał się wskazywać, że Moskwie można zaufać, a komunizm może zatriumfować. W czasie wojny dla Stalina było bardzo korzystną sytuacją, że nie musiał walczyć na froncie azjatyckim przeciwko Japonii. Ale oznaczało to także, że we wczesnych latach powojennych stosunek sił w Azji był całkowicie odmienny od stosunku sił w Europie. Tutaj Sowieci mieli największy wkład w walkę, Amerykanie zaś przybyli późno. W Azji było na odwrót. Amerykańskie zwycięstwo nad Japonią na pacyficznym teatrze działań wojennych uczyniło ze Stanów Zjednoczonych dominującą potęgę azjatycką. Zimna wojna rozpoczęła się w Europie, gdzie Stalin miał bardzo mocną pozycję, ogarnęła jednak także Azję, gdzie sytuacja wyglądała inaczej.

Klęska Japonii stworzyła również warunki dla rewolucji komunistycznej w Chinach. Japońskie wojska w Chinach kontynentalnych pokonały wojska republikańskie w ostatniej, wielkiej ofensywie przed powszechną kapitulacją. Ostatecznie skorzystał na tym Mao i jego partia komunistyczna, wygrywając wojnę domową i tworząc w 1949 roku Chińską Republikę Ludową. Być może najważniejszą konsekwencją tego faktu było przyjęcie przez kolejny rolniczy kraj stalinowskiego modelu rozwoju – z podobnymi rezultatami. Najpierw głód, który tym razem zabił dziesiątki milionów, a potem terror. Na krótką metę Mao stworzył Stalinowi w Azji problemy niewiele różniące się, choć na większą skalę, od kłopotów z Titą w Europie. Chińskie wsparcie dla północnokoreańskiego komunizmu zapewne spowodowało, że Stalin szybciej i silniej zaangażował się w konflikt koreański, niż zrobiłby to w innej sytuacji. Omówione przez Kramera ogromne nagromadzenie broni może być w przekonujący sposób kojarzone nie tylko z utratą Jugosławii, ale również z obawami Stalina w czasie wojny koreańskiej przed możliwością konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi jednocześnie w Europie i Azji.

W chwili śmierci Stalina strefy zainteresowania Sowietów były rozproszone po całym globie, a rola Europy zmalała. To powstanie narodowosocjalistycznych Niemiec, najpierw partnera, a potem wroga Związku Sowieckiego, ponownie postawiło Europę w centrum uwagi ZSRS i zdefiniowało drugą połowę rządów Stalina. Po pokonaniu Niemiec sowiecka geografia intelektualna wróciła do normy, czyli globalnego rozpatrywania spraw.

Określając zakres i cele tej książki, redaktorzy i autorzy dążyli do przełamania pewnych tradycyjnych podziałów dotyczących okresu, miejsca i ideologii. Rozdziały Violi oraz Kuromiyi i Pepłońskiego, dotyczące całościowej historii Związku Sowieckiego, pozwalają nam dostrzec, kiedy Europa wyraźnie odgrywała w niej ważną rolę, a kiedy nie, i prześledzić rozprzestrzenianie się europejskiego wzorca w Azji (a potem odwrotnie). Zestawienie rozdziałów Violi i Kaya pozwala na porównanie dwóch różnych kolonialnych wizji autarkii, sowieckiej i niemieckiej, które, jak się okazało, były sukcesywnie stosowane na określonych terytoriach Europy i Związku Sowieckiego. Rozdziały Camerona i Kaya pozwalają na porównanie dwóch polityk, które prowadziły do klęski głodu i śmierci w jej rezultacie – w niemieckim przypadku na mniejszą skalę niż w rzeczywistości zamierzano, w radzieckim jako niezamierzony skutek działań politycznych (o co na Ukrainie oskarżono ludność i następnie odpowiednio zintensyfikowano).

Wprowadzenie trzech rozdziałów o niemieckiej okupacji w zachodniej części Związku Sowieckiego w środek historii Sowietów po prostu odpowiada zasadniczej rzeczywistości. Sowiecka historia często pisana jest tak, jakby wojnę można było potraktować wyłącznie jako walkę lub jako wspomnienie. Ale przez lata było to główne doświadczenie sowieckich obywateli, zwłaszcza tych, którzy znaleźli się pod niemiecką okupacją. Rozdziały Kaya, Pohla i Richtera pozwalają poczuć zasadność obaw Stalina przed Europą (aczkolwiek obawiał się Polski za bardzo, a Niemiec za mało). Oczywiście pozwalają one także zrozumieć skalę cierpień ludności cywilnej pod niemieckim panowaniem. W rezultacie to zetknięcie się z Europą nadało wspomnieniom o kolektywizacji oraz terrorze pewną perspektywę, co było pod jednym względem dość przydatne dla Stalina. Po wojnie zawsze mógł twierdzić, że wszystkie cierpienia były kosztami przygotowań do wojny, a jego obywatele zazwyczaj pamiętali niemiecką okupację lepiej niż lata trzydzieste.

Rozdziały poświęcone latom trzydziestym (Viola, Cameron oraz Kuromiya i Pepłoński) oraz czterdziestym (dwa Kramera i Roberts) pozwalają porównać przedwojenne i powojenne sposoby podejścia do Europy i Europejczyków i zastanowić się nad znaczeniem niszczycielskiego okresu niemieckiej okupacji. Niezbędne jest zwrócenie szczególnej uwagi na lata 1939–1940, kiedy niemiecka potęga umożliwiła pierwszą sowiecką ekspansję w Europie, aby ogarnąć ciągłość całej argumentacji i porównań. Wyznaczają one także decydującą oś czasową. W latach trzydziestych sowiecka modernizacja i terror były w najbardziej dramatyczny sposób widoczne w Azji.

Związany z tą częścią świata głód i masowe egzekucje poprzedzały te same zjawiska w Europie. Ale razem ze wzrostem potęgi Niemiec, najpierw jako partnera, a potem wroga, Europa na jakiś czas stała się obiektem szczególnego zainteresowania. Te trzy rozdziały (Wnuk, Wierzbicki i Mick) szczególnie wyraźnie przedstawiają nowe możliwości wykorzystania społecznej i lokalnej historii w badaniach nad sowiecką przeszłością. W tym przypadku relacje pomiędzy Stalinem a Europą są sprawą nie tylko polityki na wysokim szczeblu, ale także ludzkich doświadczeń.

Poza podjęciem próby dokonania ogólnych porównań i zachowania ciągłości chronologicznej redaktorzy i autorzy dążyli także do zawarcia w jednym tomie badań, jakie zwyczajowo mieściłyby się w czterech odrębnych dziedzinach: historii Sowietów, historii Europy Wschodniej, historii Niemiec i historii Holokaustu. Historycy, których prace znalazły się w tym tomie, pochodzą zarówno ze wschodniej, jak i z zachodniej Europy (a także Ameryki Północnej), a wielu z nich reprezentuje nową generację, której działalność naukowa została oparta na nowych źródłach wschodnioeuropejskich. Ich dążenia do dokonania syntezy obejmowały cztery etapy prac. Referaty te pochodzą z czterech z siedmiu warsztatów prowadzonych jak dotąd pod auspicjami projektu „United Europe/Divided Memory” [„Zjednoczona Europa/Podzielona pamięć”] realizowanego w Instytucie Nauk Humanistycznych w Wiedniu. W serii recenzji tekstów redaktorzy starali się uzyskać naturalną kontynuację artykułów, a także harmonię pomiędzy różnorodnymi narodowymi typami historiografii. Są wdzięczni wszystkim zainteresowanym za wyrozumiałość w sprawie uporczywych nacisków oraz mają nadzieję, że i autorzy, i czytelnicy uznają produkt finalny za nie tylko nowatorski w podejściu do tematu i interesujący pod względem przedstawionej argumentacji, ale również spójny w swoim kształcie.

Przedstawiony powyżej wstęp zaledwie w zarysie poruszył niektóre tematy i zasygnalizował pewne intencje. Pełne bogactwo niniejszego tomu stanowią odkrycia, argumentacja i prowokacje zawarte w poszczególnych tekstach.