Spis treści

Karta redakcyjna

Przedmowa

Październik 1940

Posłowie (Michał Głowiński )

Przypisy

Redaktor prowadząca Anna Krzywania

Przypisy Izabela Sellmer

Redakcja Anna Krzywania

Korekta Michał Kunik, Anna Gądek

Redakcja techniczna Stanisława Trela

Projekt okładki i stron tytułowych Frycz i Wicha

Opracowanie typograficzne, łamanie manufaktura | manufaktu-ar.com

Przygotowanie wydania elektronicznego: eLitera s.c.

Originally published as:
Deutsche Hörer! Radiosendungen nach Deutschland aus den Jahren 1940–1945

Copyright © S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main 1987
Copyright © for the Polish edition by Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2017
Copyright © for the Polish translation by Małgorzata Łukasiewicz, 2018
Posłowie: Copyright © by Michał Głowiński, 2018

Tłumaczenie książki zostało dofinansowane ze środków Goethe-Institut.

Książka została wydana we współpracy z Nowym Teatrem w Warszawie.

ISBN 978-83-66267-49-7

Wydanie I elektroniczne

Wrocław 2020

Wydawnictwo Ossolineum

ul. Szewska 37

50-139 Wrocław

wydawnictwo@ossolineum.pl

www.wydawnictwo.ossolineum.pl

PRZEDMOWA[1]

Jesienią 1940 roku British Broadcasting Corp. zwróciła się do mnie z prośbą, bym przez jej rozgłośnię w regularnych odstępach czasu kierował do rodaków krótkie przemówienia, w których komentowałbym wydarzenia wojenne oraz starał się wpływać na niemiecką publiczność w duchu własnych, niejednokrotnie wyrażanych przekonań.

Uważałem, że takiej okazji, by za plecami nazistowskiego rządu, który, gdy tylko miał po temu władzę, ograbił mnie z wszelkich możliwości działania w Niemczech, nawiązać kontakt z niemiecką ludnością, a także z mieszkańcami ujarzmionych obszarów – choćby kontakt tak luźny i niepewny wskutek grożących mu niebezpieczeństw – nie wolno mi zaniechać, tym bardziej że moje słowa miano nadawać nie z Ameryki, na falach krótkich, lecz z Londynu, na falach długich, a przeto mogły być słuchane przez odbiorniki jedynego typu, jaki dopuszczono do użytku w Niemczech. Kusząca była też perspektywa pisania znowu po niemiecku ze świadomością, że napisanym słowom dane będzie oddziaływać w ich naturalnej postaci. Zgodziłem się na comiesięczne audycje i po paru próbach wyprosiłem przedłużenie czasu z pięciu minut do ośmiu.

Odbywało się to zrazu w ten sposób, że swoje teksty przekazywałem telegraficznie do Londynu, gdzie czytane były na antenie przez niemieckojęzycznego pracownika BBC. Wkrótce, za moją zachętą, obrano wprawdzie nieco kłopotliwszą, ale bardziej bezpośrednią, więc sympatyczniejszą metodę. To, co mam do powiedzenia, sam nagrywam w Recording Department NBC w Los Angeles na płytę, którą wysyła się drogą powietrzną do Nowego Jorku, a jej treść telefonicznie przegrywa się na inną płytę w Londynie i następnie puszcza przez mikrofon. Dzięki temu ci, którzy ośmielają się nadstawiać uszu, słyszą nie tylko moje słowa, lecz również mój własny głos.

Nadstawia uszu więcej ludzi, niż należałoby się spodziewać, nie tylko w Szwajcarii i w Szwecji, ale także w Holandii, w czeskim „Protektoracie” i w samych Niemczech, co poświadczają przedziwnie szyfrowane komunikaty zwrotne z tych krajów. Takie reakcje faktycznie docierają też z Niemiec. Widocznie na tym okupowanym terenie są ludzie, którzy tak łakną wolnego słowa, że za nic mają niebezpieczeństwa związane ze słuchaniem wrogich audycji. Najbardziej dobitnym dowodem na to – zarazem zabawnym i niesmacznym – jest fakt, że mój wódz w pewnym przemówieniu w monachijskiej piwiarni wyraźnie robił aluzje do moich słów i wymienił mnie jako jednego z tych, co próbują namówić niemiecki naród do rewolucji przeciwko niemu i jego systemowi. Ale ci ludzie – ryczał – bardzo się mylą: naród niemiecki nie jest taki, a jeśli jest, to dzięki Bogu siedzi za kratkami. Te usta tak są splugawione paskudztwem, że ogarnia mnie lekkie uczucie wstrętu, gdy pada z nich moje nazwisko. A jednak cenię sobie tę wypowiedź, choć jej absurdalność leży jak na dłoni. Wódz często dawał wyraz swojej pogardzie dla narodu niemieckiego, swemu przekonaniu o tchórzostwie, służalczości, głupocie tej populacji, o bezgranicznej łatwości, z jaką pozwala się okłamywać, i zawsze zapominał wyjaśnić, jakim cudem potrafi równocześnie widzieć w Niemcach rasę panów, powołaną do rządzenia światem. Jak naród, który wedle ustaleń psychologii nigdy nie zbuntuje się nawet przeciwko niemu, może być rasą panów? Proszę bohatera historii, by raz pomiędzy dwoma planami bitew poddał tę kwestię logicznej weryfikacji.

Może ma rację, ufając, że niemiecki naród „nie jest taki” – największą odrazę budził zawsze wtedy, gdy miał rację. Wzywać naród do zrywu nie znaczy jeszcze, że w głębi serca wierzy się, iż naród ów jest do tego zdolny. Sam wierzę niezłomnie, że Hitler nie może wygrać swojej wojny – jest to wiara raczej metafizyczna i moralna niż oparta na przesłankach militarnych, i ilekroć wyrażam ją na poniższych kartach, mówię szczerze. Jednak bynajmniej nie zamierzam umacniać w ten sposób niebezpiecznego poglądu, jakoby zwycięstwo narodów zjednoczonych było sprawą oczywiście pewną i jakoby na gruncie tej oczywistości i pewności można było sobie pozwolić nie tylko na każdy błąd, ale też na wszelką słabość woli, wszelką rozterkę serca i „polityczne” zastrzeżenia w stosunku do swoich sojuszników i do pokoju, który trzeba wywalczyć. Po wszystkim, na co sobie pozwolono w przeszłości, nie można sobie pozwolić na nic, na najdrobniejsze uchybienie. Tej wojny dałoby się przecież uniknąć, a sam fakt, że do niej doszło, jest poważnym obciążeniem moralnym naszej strony. Ta wojna ma ponurą prehistorię, której naczelne motywy wcale nie wygasły, lecz działają w ukryciu i stanowią zagrożenie dla pokoju i zwycięstwa. Przegramy tę wojnę, jeśli będziemy prowadzili złą wojnę, a nie tę właściwą – wojnę narodów o swoją wolność.

15 września 1942

PAŹDZIERNIK 1940[2]

Niemieccy słuchacze!

Mówi do was niemiecki pisarz, którego twórczość i osobę wasi władcy skazali na wygnanie i którego książki, nawet gdy traktują o czymś najbardziej niemieckim – na przykład o Goethem – mogą przemawiać tylko do obcych, wolnych narodów w ich języku, dla was zaś muszą pozostać nieme i nieznane. Wiem, że pewnego dnia moje dzieło wróci do was, nawet jeśli ja sam nie będę już mógł. Ale dopóki żyję, choćby jako obywatel Nowego Świata, będę Niemcem i będę cierpiał pod brzemieniem losu Niemiec oraz wszystkich krzywd, moralnych i fizycznych, jakie Niemcy z woli zbrodniczych tyranów od siedmiu lat wyrządzają światu. Niewzruszone przekonanie, że to nie może się dobrze skończyć, kazało mi przez te lata wciąż na nowo występować z ostrzeżeniami, z czego niektóre, jak sądzę, do was dotarły. Teraz, gdy trwa wojna, słowo pisane nie zdoła już przebić muru, wzniesionego wokół was przez tyranię. Chętnie przeto korzystam z okazji, jaką daje mi rząd angielski, by co pewien czas donieść wam, co tu widzę, w Ameryce, wielkim i wolnym kraju, gdzie znalazłem przytułek.

Kiedy pięć miesięcy temu niemieckie wojska wtargnęły do Holandii i w Rotterdamie w kilka minut dziesiątki tysięcy ludzi zginęły od bomb[3], wydawca amerykańskiego tygodnika „Life” – magazynu ilustrowanego, który skądinąd nigdy nie zabiera głosu w sprawach politycznych i czytany jest przez wszystkich – napisał: „To największe wyzwanie, przed jakim w ciągu osiemdziesięciu lat stanęła Ameryka jako kraj wolności [...]. Potężne, nikczemne nacje militarne zaatakowały to, co stanowi nasz amerykański styl życia [...]. Nie wiemy, czy przyjdzie nam walczyć zbrojnie u boku Anglii; wiemy jednak, że walka Anglii jest do głębi również naszą walką”. Tak było wtedy, po dziesiątym maja, i tak jest do dziś. Tak myślą robotnicy i ludzie interesu, republikanie i demokraci, zwolennicy Roosevelta i zwolennicy jego przeciwników. Niewiele pozostało z dawnej Ameryki, która sądziła, że może żyć sobie na osobności, nie troszcząc się o świat za oceanem. Skąd ta głęboka przemiana? Dobrze wiecie. W tym kraju żyje sto trzydzieści milionów ludzi dobrej woli i życzliwego serca. Chcą spokojnie pracować i budować. Angażują się aktywnie, tak jak każdy uważa to za słuszne, w poważne sprawy, które ich wspólnie dotyczą. Wojna, podboje obcych krajów, sojusze, osie, tajne spotkania, łamanie umów wydają im się czymś zbędnym i obłąkanym. Ale oto przychodzą gazety i sprawozdawcy radiowi i opowiadają im, co dzieje się w Europie. Donoszą, że w Norwegii, Holandii, Belgii, Polsce, Czechach, wszędzie wygląda to tak samo: niemieckie wojska, których nikt nie wzywał, stacjonują w tych krajach, które nic im nie zrobiły, ciemiężą je i grabią. Donoszą, że ci, którzy kochają swoją ojczyznę i nie chcą służyć obcemu najeźdźcy, rozstrzeliwani są jako przestępcy. Amerykanin jest naturalnie przede wszystkim obywatelem amerykańskim; często jednak bywa, że on sam albo jego ojciec, albo dziadek urodził się w Norwegii, w Holandii, w Belgii, w objętej kuratelą Danii, w Generalnym Gubernatorstwie, w Protektoracie, że ma jeszcze krewnych w jednym z tych krajów i dobre z niego wspomnienia. A nawet gdyby tak nie było, zwłaszcza jeśli jego rodzina wywodzi się z Niemiec, musi przecież jako człowiek myślący prostolinijnie oburzać się na całe to bezprawie, na całą przemoc, z jaką się styka. Nie, nie dostrzegłem żadnej różnicy między Amerykanami pochodzenia niemieckiego, pochodzenia angielskiego bądź pochodzenia włoskiego. Wszyscy czują, że to nie jest właściwa droga zjednoczenia Europy i że za tyle zbrodni musi prędzej czy później nastąpić kara.

Tak więc amerykański obywatel żywi dziś trojakie nadzieje. Pierwszą jest sama Ameryka, jej bezmierna siła ekonomiczna, jej dobrzy i sprawdzeni przywódcy. Drugą jest Anglia. Niewykluczone, że przedtem Amerykanie spoglądali na Anglików z lekką drwiną. Uważano, że są zmęczeni, przerafinowani. Dziś jednak, w obliczu obrony Londynu, słychać już wyłącznie głos podziwu. Anglia dzierży sztandar wolności. Przemawia i walczy w imieniu wszystkich narodów, zdolnych jedynie do oporu konspiracyjnego; stąd tak mocne tutaj pragnienie, by jej pomóc. Trzecią, niestety już słabszą nadzieję, budzi nadal naród niemiecki. Czy Niemcy – pada pytanie – zorientują się wreszcie, że każde ich zwycięstwo jest tylko krokiem w grzęzawisko bez końca? Że jeśli ich żołnierze napadną jeszcze trzy kraje, ich łodzie podwodne zatopią jeszcze trzy statki pełne dzieci-uchodźców, jeśli jeszcze więcej ludzi skażą na nędzę, wygnanie i samobójstwo i ściągną na siebie nienawiść świata, bynajmniej nie będą bliżsi upragnionego celu? Że jest wiele lepszych dróg do celu utęsknionego przez nas wszystkich: sprawiedliwego pokoju na świecie?

MICHAŁ GŁOWIŃSKI
POSŁOWIE

Kto tutaj przemawia?

Do kogo skierowane zostały jego słowa?

Na pierwsze z tych dwu pytań odpowiedzieć łatwo. Wielki pisarz niemiecki, światowej sławy, laureat Nagrody Nobla z roku 1929, niewątpliwy autorytet nie tylko w sferze literatury, także autorytet intelektualny i moralny. Twórca arcydzieł, który w stosunkowo młodym wieku osiągnął status klasyka, tłumaczony od swych wczesnych lat na większość języków europejskich. Wówczas autor między innymi Buddenbrooków, Czarodziejskiej góry, wspaniałych opowiadań takich jak Tonio Kröger i Śmierć w Wenecji. Gdy w październiku roku 1940 rozpoczynał w radiu BBC cykl przemówień (kontynuował go do końca wojny), był już uważany za największego pisarza swoich czasów, a zarazem – jako zdeklarowany antynazista – znienawidzony przez funkcjonariuszy i wszelkiego typu zwolenników reżimu hitlerowskiego.

I tu właśnie na czoło wysuwa się pytanie: do kogo się zwracał? Czy do tych, którzy narzucili straszny, szybko miało się okazać, że zbrodniczy, totalitarny system i doprowadzili do wybuchu wojny, by podporządkować sobie świat? Czy do tych, którym przyszło żyć w reżimie, niezależnie od tego, jaki mieli doń stosunek? Jedno nie ulega wątpliwości: wystąpienia Thomasa Manna nie były adresowane do nazistowskich przywódców, pisarz nie miał zamiaru na nich oddziaływać; podejmując się systematycznego wygłaszania przemówień do Niemców, nie zwracał się do zbrodniarzy. Zapewne nie wierzył, że można w ten sposób zmienić ich poglądy, a ponadto żywił przekonanie, że Hitler i jego współpracownicy nie są dla przyzwoitych ludzi partnerami rozmowy, pod ich adresem można kierować wyłącznie oskarżenia i potępienie. W istocie Mannowi chodziło wyłącznie o to, by przegrali wywołaną przez siebie wojnę.

Kto zatem jest adresatem, czyli potencjalnym słuchaczem tych nadawanych przez kilka lat audycji? Myślę, że przeciętni Niemcy, czasem bliscy hitlerowskiemu reżimowi, czasem od niego dalecy, jedni i drudzy żyjący w kraju rządzonym drakońskimi metodami, kraju znajdującym się w stanie wojny. Ci, którzy są ulegli wobec goebbelsowskiej propagandy, i ci, którzy nawet jeśli kiedyś się z nią zgadzali, to obecnie są wobec niej krytyczni lub – przynajmniej – tacy się mogą stać. Mann nie ułatwia odpowiedzi na pytanie o zamierzonego czy głównego adresata. Dąży do tego, by krąg słuchaczy był możliwie duży, i to decyduje zarówno o formie argumentacji, jak i o przyjętych sferach odniesienia. Uwagę przyciąga sposób, w jaki Mann zwraca się do słuchaczy. Swojej potencjalnej publiczności, nadstawiającej ucha na słowa płynące z radiowego odbiornika, nie nazywa na ogół „narodem niemieckim” (deutsches Volk). Taką formułą posługuje się niezmiernie rzadko, a nie sięga po nią nie tylko z tej racji, że był twórcą, który niezależnie od tego, jakie gatunki pisarstwa uprawiał, dystansował się wobec wszelkiego patosu. Jego domenę – jak wiadomo – stanowiła ironia, dostrzegalna także, choć ze zrozumiałych względów zminimalizowana, w tych niezwykłych tekstach. Podstawowy powód był wszakże inny. Słowa „naród” czy „lud” (Volk) bywają zwykle obciążone ideologicznie, a na pewno takie były w hitlerowskich Niemczech. W swych przemówieniach unikał Mann tego rodzaju słów i formuł, unikał konsekwentnie, czynił to, ponieważ nie chciał ograniczać publiczności, włączającej radioodbiorniki na odpowiednich falach wówczas, gdy rozpoczynał swoje audycje. Początkowy zwrot do słuchaczy stanowi ważny sygnał przyjętej przez pisarza postawy, a także założonej z góry swoistej strategii retorycznej. Należy wszakże zwrócić uwagę, że niekiedy pisarz zwraca się do Niemców jak do społeczności obcej („wam, Niemcom, wydaje się...” lub „zakładam, że wy, Niemcy...”), nie przeszkadza to jednak temu, że czasem pada wyrażenie „nasz naród”. Jak widać, w tej dziedzinie ujawnia się spora różnorodność.

Przyjęta przez Manna formuła początkowa, zachowana przez cały okres, w którym wygłaszał swe radiowe przemówienia, brzmi: „Niemieccy słuchacze!” (Deutsche Hörer! ). W tym konkretnym przypadku odznacza się ona podstawowymi walorami. Na pierwszym miejscu trzeba podkreślić, że charakteryzuje się pełną neutralnością. Nie zakłada w zasadzie niczego poza tym, że słuchacze znają niemiecki i choćby z tego powodu określają się jako Niemcy. Wszelkie zróżnicowania w obrębie tej grupy, poza jednym o podstawowym znaczeniu, przesuwają się na plan dalszy, schodzą w cień. Jak już wspominałem, usunięci z kręgu odbiorców, choć nie z pola widzenia, zostali tylko prominentni przedstawiciele reżimu. Owym „niemieckim słuchaczem” może być w istocie każdy, kto spełnia powyższe warunki, a więc nie jest jednym z nich. Pisarz nie wprowadza dalszych dyferencjacji, politycznych czy ideologicznych, słuchacz sam musi sobie uświadomić, kim jest lub kim pragnie być. Mann pozostawia mu prawo wyboru, zapewnia w tej dziedzinie zaawansowaną swobodę. Jak się zdaje, nie określa w zasadzie żadnych wymagań o charakterze bardziej szczegółowym. Jedno tylko nie budzi wątpliwości: nie zwraca się on – powtórzmy – do przedstawicieli nazistowskiego reżimu, dygnitarze jako realizatorzy hitlerowskiej polityki są grupą, której nie zamierza przekonywać, w tym sensie znajdują się oni poza środowiskiem „niemieckich słuchaczy”, do których kieruje swe słowa. Pisarz nie tai tego, co myśli o owych prominentach, ocenia ich mocnymi słowami, uważa za najgorszych wrogów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Przedmowa do pierwszego wydania, które ukazało się we wrześniu 1942 roku w Stanach Zjednoczonych, lecz z powodu trwającej wojny nie dotarło do Europy; składało się na nie dwadzieścia pięć przemówień Thomasa Manna. Kolejna edycja została opublikowana w sierpniu 1945 roku w Sztokholmie i zawierała pięćdziesiąt pięć wypowiedzi pisarza, emitowanych od października 1940 do maja 1945 roku.

[2] Mowa powstała według zapisów dziennika 26 X 1940; termin emisji nieustalony.

[3] Niemieckie wojska zaatakowały Holandię 10 V 1940, naruszając jej neutralność. Cztery dni później w Rotterdamie wskutek nalotu dywanowego śmierć poniosło ok. 1000 osób (niektóre informacje podawane przez Manna są błędne, co zapewne wynika z danych, jakie wówczas posiadał).