…W ten sposób okazujesz, Sanczo – odparł Don Kichot –
że jesteś prawdziwym prostakiem i jednym z tych, którzy mówią:
niech żyje silniejszy!…

Cervantes

PORACHUNKI OSOBISTE

I

W drugiej części życia postanowiłem zająć się więcej ideami niż ludźmi. Dotąd postępowałem odwrotnie i nie przyniosło mi to niczego, poza przekonaniem o wszechobecnej niesprawiedliwości. Spotykałem w końcu ogromne ilości ludzi w życiu, w większości jednak okazywali się po jakimś czasie nie tacy jak należy. Co to znaczy „taki jak należy” albo, „jak trzeba”, dobrze nie wiem; w Polsce posługujemy się różnymi normami moralnymi, na przykład: „on jest w porządku”, albo: „on nie jest coś taki”, albo: „ty już wiesz”, którymi trudno jest operować w ramach precyzyjniej opracowanych etyk. Ale ja – zastrzegam się od razu – mogę nie mieć racji. W dzieciństwie naczytałem się mnóstwa książek, z których wynikało, że dobro zawsze zwycięża. Nie okazały się one pożytecznym przygotowaniem do tego, co dalej, bo dalej okazuje się, że przeważnie zwycięża dość obiektywne zło. Postanowiłem więc zamknąć ten okres, poddając pod publiczną rozwagę moje ułomne opinie.

Generał/minister Moczar sądzi zapewne, że nie wracam do Polski („prysnąłem”, „dałem dęba” ew. „nogę”), albowiem na przełomie 1965 roku zdecydował o wydaniu mi paszportu zagranicznego. Chyba nie pomyśli, że uczyniłem to, gdyż przez 7 lat nie dawał mi tegoż paszportu bez żadnych powodów do niedawania. Gdybym dostał paszport w 1958, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964 – są to pełne daty mego kalwaryjskiego pisania podań, listów, pism, wniosków, formularzy, czekania, telefonowania, antyszambrowania i szukania tzw. dojść – wyjechał i załatwił swoje sprawy, nie zostałbym nigdy na tymże (excusez-le mot) Zachodzie, bo wiem dobrze, gdzie moje miejsce i dokąd serce moje jest przynależne – jak mawiają żołnierze w starych piosenkach. W 1963 jednak, po tak długim niedostawaniu, doszedłem do wniosku, że znajduję się w więzieniu. Logicznie więc ktoś, kto ma dowody na to, że siedzi w pudle, jak mu rozewrą bramę, stara się odbić jak najdalej i już nigdy nie wrócić.

Można zakwestionować prawidłowość moich wniosków i rzec: Polska nie jest więzieniem, miałem bowiem prawo udania się do Krakowa bez przepustki. Mnie się jednak wydaje, że przestrzeń zamknięta, na której panuje przemoc silniejszych, jest więzieniem, choćby się nawet rozciągała od Bałtyku do Tatr. Można także dodać, że miałem samochód, ładne mieszkanie, a wokół siebie interesujących ludzi i świetne dziewczyny, ale to nie jest poważny argument. W pewnych amerykańskich więzieniach stopa życiowa osiąga wyżyny zaplanowane w komunizmie na drugą połowę XXI wieku, faceci mają tam własne apartamenty, kino, tenisa, owoce południowe i old spice po goleniu, nie mówiąc o drobiazgach, jak 5 posiłków dziennie i telewizja. Mimo to każdy lokator zmyłby się od razu, gdyby tylko mógł, nawet mając w perspektywie poniewierkę po ławkach w parku. Więzienie, zwłaszcza w totalizmach, polega przede wszystkim na strachu, że mogą ze mną zrobić, co chcą, a ja nie mogę nic, ani bronić się, ani argumentować, ani uciekać. Przebywałem kiedyś w Wilnie na Łukiszkach; byłem młody, siedziało mi się znakomicie, gdyż walka o jakieś święte sprawy wydawała mi się jeszcze wartością samą w sobie, ale wybuchł tam tyfus i zrozumiałem, jak bardzo odmówioną mam szansę ratunku, ja, ubezwłasnowolniony. Nigdy nie zapomnę tego strachu i coś z niego snuło mi się po duszy, kiedy po miesiącach upokarzających wysiłków przyjęty zostałem w 1959 przez tow. Alstera, ówczesnego wiceministra bezpieczeństwa i głównego od paszportów. Powiedziałem mu, że od dwóch lat moje podania, prośby i błagania pozostają bez odpowiedzi, że wokół mnie biała, kafkowska ściana, że ja już nawet nie chcę paszportu, tylko chcę wiedzieć dlaczego? Alster zamyślił się głęboko, po czym rzekł: – Nie ma żadnych przyczyn, dla których nie miałby pan otrzymać paszportu. – Ja: – To dlaczego go nie dostaję? – On: – Bo nam się pan nie podoba. – I dodał. – Ale ja panu dam. Tylko mi pan przyrzeknie, że nie będzie pan udzielał za granicą wywiadów. – Przyrzekłem i nazajutrz już miałem, pojechałem do Londynu i nie udzieliłem żadnego wywiadu, mimo że kuszono mnie zapłatą o sile nabywczej licznych par butów. Wróciłem po miesiącu, dumny z dotrzymanego przyrzeczenia. W następnym roku wystąpiłem znów o paszport. Nie dostałem już nigdy ani odpowiedzi, ani paszportu. W międzyczasie bowiem Alstera wykopano, a na jego miejsce przyszedł Moczar. Okazało się, że moja sprawa nie ma nic wspólnego z konstytucją, wszystko zaś z tak zwaną łaską możnych.

Od stuleci przywykliśmy nazywać tragedią pewne rozwiązania eschatologiczne, toteż fakt, że ktoś nie może wyjechać za granicę, do tego pojęcia nie przylega. Lecz elementy tragedii poddane są historycznym przewartościowaniom i nowa nieuchronność katastrof, supersoniczna zemsta losu czy cybernetyczny fatalizm mogą wstrząsać charakterami i łamać moralność nie gorzej od mojry Edypa. Mogę wyobrazić sobie dramat o mieszkańcu (słowo „obywatel” nie pasuje tu z natury rzeczy) kraju rządzonego przez komunistów, w którym odmowa paszportu prowadziłaby do wydarzeń równie krwawych i nieodwracalnych jak u Szekspira. Za każdym razem, gdy nie dostawałem – a nie dostawałem codziennie przez 7 lat, każdy bowiem mój dzień wypełniony był wysiłkiem, aby go otrzymać – siadywałem w moim niebieskim fotelu i godzinami wpatrywałem się tępo w przestrzeń za oknem. Wyzbyty innych uczuć i myśli jak: dlaczego? Nie wiedziałem nic o swojej winie, a także nikt mi winy nie dowiódł, a mimo to byłem winny. Nie wiem, o co jestem oskarżony, co stwarza nieskończoność oskarżeń możliwych, targa więc mną niepokój, że nie mam pojęcia, za co mógłbym odpowiadać. Fakt, że mojej winy nie znam, nie stanowi o tym, że jej nie ma, lecz tylko votum nieufności dla tych, którzy o mojej winie wyrokują. Jestem winny, albowiem oni uznali moją winę, wniknijmy więc w ich bieg myśli, szukajmy sposobu ratunku, porozumienia, przekonania ich o mojej niewinności. Przecież musi być sposób, aby dowieść, że białe jest białe, a okrągłe, okrągłe. Musi być jakaś przyczyna, którą trzeba wykryć, nie może odpaść wszelkie rozumowanie, nawet wobec najgorszego durnia czy zbira. Wobec powyższego kilka tysięcy razy w ciągu roku dokonywałem drobiazgowej analizy problematyki paszportowej w komunizmie i mojego wypadku na jej tle.

Przed Październikiem paszporty na zachód otrzymywali w Polsce:

a) ludzie godni zaufania, a więc: wysocy urzędnicy, karierowicze z dyplomacji i handlu zagranicznego o wypróbowanej wierności (?), różna zawiesina partyjna i bezpartyjna na usługach tzw. cyrku Stalina, który załatwiał zjazdy intelektualistów, kongresy pokoju itp., paksowcy, marynarze, ubiacy do pilnowania ich wszystkich, oraz Jarosław Iwaszkiewicz i Jan Kott; b) ludzie niezbyt godni zaufania, ale których trzeba było choć raz pokazać, jak różni sportowcy, matematycy, kompozytorzy, zawsze skrupulatnie dobierani pod kątem pozostawionych rodzin, aby nie przyszło im coś do głowy; c) kilkaset osób, na 30 milionów w ciągu 10 lat, którzy po latach pisania podań i wysiadywania pod drzwiami dygnitarzy mogli się w końcu połączyć z żoną czy z ojcem zatrzymanym przez wojnę gdzie indziej; znam jednak wypadek, kiedy sparaliżowana staruszka, reklamowana z uporem przez syna w Kanadzie, otrzymała paszport w rok po swej śmierci.

99,99% narodu polskiego miało nakazane siedzieć na miejscu ustalonym przez Lecha, Czecha i Rusa. Oczywiście, należąc bez reszty do narodu, nawet przez myśl mi nie przebiegło za Stalina, abym mógł dokądkolwiek wyjechać. Nie było problemu, nie jechał nikt, nie jechałem ja i życie toczyło się kulawo pomiędzy Jastarnią a Zakopanem.

Pierwsze miesiące idylli komunistów z narodem, jeszcze przed Gomułką, polegały na tym, że urzędy zobowiązały się uroczyście do załatwiania i wydawania tego, co winny były zawsze załatwiać i wydawać. Ludzie zorientowali się w locie, że nastąpiła niepowtarzalna okazja, nagle wszyscy mieli krewnych w Anglii, zaproszenia z Francji, mężów we Włoszech; znalazły się dolary na przejazd, paszporty zaczęto dawać, Polacy jechali i nie wracali, ale komunizm nic sobie z tego nie robił, zhumanizował się i nie obrażał. Tak było przez 56 i 57. Po czym UB, pozbierawszy się po ciosach, doszło do wniosku, że jedną z najpotężniejszych broni w walce przeciw ludziom w zmodyfikowanych warunkach jest paszport. Odtąd przestał on być konstytucyjnie gwarantowanym dokumentem, stał się zaś przedmiotem kary lub nagrody. Wyglądało to nieco inaczej jak za stalinizmu, masowość obrotu była nieporównanie większa, ale dziwnym trafem najłatwiej otrzymywali paszport ci, którzy otrzymywali go bez trudu od Radkiewicza, najtrudniej zaś albo w ogóle nie – ci sami, którym wtedy nie wolno było o nim nawet marzyć.

Pod koniec 1956, sądząc po wydaniu ZŁEGO, że zostałem pełnoprawnym obywatelem, wystąpiłem o paszport. Ministerstwo Kultury w szale skruchy za to, co wyrabiało z takimi jak ja, przebąkiwało coś o stypendium; było to mydlenie oczu, takim jak ja nie dawano nic nigdy, ani przed, ani podczas, ani po Październiku, ale miałem już wydawców na Zachodzie, więc finansowo byłem uniezależniony od matactw tych dziwnych dygnitarzy-pasożytów żyjących z artystów – co, jak wiadomo, stanowi wyczyn dotąd nieznany w dziejach człowieka, albowiem zawsze artyści żyli z dygnitarzy. Paszport dostałem, wyjechałem i wróciłem w 1957. Już w następnym roku moje podanie o ponowny wyjazd pozostało bez odpowiedzi i wyjaśnień. I tak się zaczęło.

W komunizmie trzyma się człowieka w ciągłym stanie oskarżenia: niezapłacony rachunek za gaz nie jest po prostu niezapłaconym rachunkiem, lecz elementem ewentualnego procesu. Jeśli ktoś czegoś nie otrzymuje od urzędu, zaczyna szukać winy lub błędu, którymi mógłby być obciążony, nawet będąc niewinny jak noworodek, skrupulatny jak maszyna do liczenia i zdolny jak Lenin, albowiem komunistyczny urząd bytuje poza winą i błędem. Długoletni staż nakazał mi przeto zastanowienie się nad sobą: co oni myślą, że ja zrobiłem? Ewentualności było bez liku: ja nie musiałem „robić”, samo moje istnienie było nie takie, jak należy. Słowa Alstera uderzały w dziesiątkę. Za Stalina nie można było być otwartym antykomunistą, ale można było otwarcie i z własnej woli nie być komunistą (nie mieszać z „niekomunistami” z nakazu KC, doskonale z tego żyjącymi). Otwartość takiej postawy była odczynnikiem honoru i uczciwości wtedy, gdy nawet najodważniejsi starali się to ukryć. Zarówno moja praca w „Tygodniku Powszechnym”, jak i sposób ubierania i wygłaszane hojnie opinie ustawiały mnie na straconej pozycji, w 1958 było to jednak za mało do odmowy paszportu, w międzyczasie mnóstwo ludzi zaczęło ubierać się jak ja, słuchać jazzu i wygłaszać podobne do moich opinie, nawet Grzegorz Lasota i Stefan Staszewski. Ale przed rokiem skończyłem powieść na zamówienie „Czytelnika”: nazywała się Siedem dalekich rejsów i jeszcze w czasie pisania zakupił ją angielski wydawca. Maszynopis wysłałem tego samego dnia do „Czytelnika” i do Londynu. „Czytelnik” zapłacił i nie wydał: właśnie zaczynała się gomułkowska kontrreformacja, o książkach decydowała znowu żona ministra policji i niejaki tow. Werblan, którzy dopatrzyli się w tej książce pornografii i obrony inicjatywy prywatnej. Natomiast pan Michael Joseph w Londynie nie znał się na takich subtelnościach i wydrukował książkę. Zostałem więc wezwany do pana Galińskiego, który dopiero co nastał na posadę ministra kultury i sztuki: zażądał on wycofania książki od angielskiego wydawcy, pytany zaś przeze mnie o powód konfiskaty odparł, że jej bohaterowie dokonują pewnych nieprzyzwoitości (miał na myśli spółkowanie) na Ziemiach Odzyskanych, które powinny być rzeczą świętą dla każdego Polaka. Powiedziałem, że jeśli napiszę, p. Joseph uzna, że działam pod przymusem, i wyda ze specjalną banderolą, opisującą z lubością moje tortury w lochach UB, natomiast gdybym mógł pojechać do Londynu, to kto wie, ale właśnie chodzi o paszport, na co p. Galiński ochłódł i zobojętniał. Lata 58 i 59 miałem więc lżejsze, pewny byłem, że nie dostaję paszportu za karę, z powodu książki, która w końcu wyszła w Anglii, nie odniosła żadnego sukcesu i nie zwróciła niczyjej uwagi, gdyż była po prostu niedobra. Pociechę tę zdruzgotał Alster, człowiek szczery, lecz przewrotny; zapytany w czasie owej rozmowy, czy właśnie może ta książka, odparł prosto: – Te rzeczy nas nie interesują… – pogrążając mnie z powrotem w udręki relatywizmu. A więc co ich interesuje?

W Październiku oznajmiono nam również, że każdy urząd podlega kontroli, prostującej jego błędy. W ten sposób zaczęła się moja via dolorosa odwoławcza. Do rocznej ilości zignorowanych podań doszła zwielokrotniona liczba odwołań, albowiem prosi się jeden urząd, skargę zaś (lub jak mówię wrażliwsi: donos) można składać w wielu. U podłoża tej działalności tkwił zdrowy instynkt: życie w komunizmie pełne jest metafizyki, czyn nie pozostaje w korelacji do skutku, nigdy nic nie wiadomo, a potem okazuje się nagle, że wymykające się poznaniu wszech zależności produkuję fakty wolne od racjonalnych uzasadnień. W moim życiu sprawa paszportu przybrała charakter skrzyżowania pielgrzymki z misją. Musiałem dostać się do kogoś kompetentnego w dziedzinie odwołań, jak doradzali różni ludzie, obserwujący z zaciekawieniem mnie jako wijącego się za paszportem robaka. Wszak rozmowa z Alsterem dała raz niewytłumaczalną woltę w ich postawie, szukajmy przeto niewytłumaczalności gdzie indziej, jak Kubuś Puchatek, który nie mogąc trafić do domu, postanowił go nie szukać i dzięki temu go znalazł.

Jak dobrze my, ludzie oświeconego komunizmu, znamy poniżenia telefoniczne. Komuniści zastosowali telefon do spraw państwowych zgodnie z magiczną właściwością tego wynalazku: ponieważ kogoś nie widać, więc go nie ma. Telefon służy im do niebycia, kiedy przyzwoitość nakazuje być. Komunistyczna technika władzy skonstruowana jest na zasadzie unikania petenta, cała mądrość rządzenia polega na wytrawnym pomijaniu potrzeb rządzonych, tak aby nikt nie miał okazji do protestu. Unik jest maksymalnym osiągnięciem, wcieleniem administracyjnego geniuszu: komuniści wierzą święcie, że wznosi się na nim cała struktura stabilizacji i społecznego pokoju. Telefony więc wyglądały tak: – Czy jest dyrektor Roszak? – Sekretarka: A kto mówi?

– Ja: mówię nazwisko, ma zaś ono jeszcze wagę, było nie było co któryś tam człowiek czytał w Warszawie ZŁEGO. Sekretarka: – Proszę zaczekać… – i pyta dyrektora Roszaka, czy jest, który oczywiście mówi, że go nie ma, więc sekretarka w tubkę: – Nie ma dyrektora. – Na to ja: – A kiedy będzie? – Sekretarka: – Proszę zaczekać… – po czym, po chwili: – Nie powiedział, kiedy będzie… – co znaczy: powiedział, że nigdy go dla mnie nie będzie. W podobny sposób telefonowałem do KC PZPR codziennie przez wiele miesięcy.

Przyjął mnie wreszcie w imieniu Wydziału Kultury arogancki pijaczyna nazwiskiem Daniłowicz. Jako personalnik „Czytelnika” już w 1946 roku brał udział w wyrzucaniu mnie za nieprawomyślność z posady i z mieszkania na zlecenie Borejszy. Widocznie wryłem mu się w pamięć, bo potraktował mnie niebanalnie i tym razem. Na ogół instancje interwencyjne odznaczają się uprzejmością: komunizm jest tyranią bezosobową, gdzie nikt za nikogo ani za nic nie odpowiada, wobec tego można sobie pozwolić na każde przyrzeczenie i każdą nielojalność. Dygnitarze, u których interweniowałem dotąd, powtarzali: – Dlaczego pan u mnie nie był? Nic o tej sprawie nie wiem… – Kłamali, wiedzieli doskonale, a nie byłem, bo przez lata całe nie mogłem się do nich dostać. I zawsze coś przyrzekali, bo to nic nie kosztuje. Daniłowicz postąpił inaczej: dał mi do zrozumienia, że skoro UB odmawia, to widocznie wie, co robi, i w ten sposób wyłączył KC ze świętej wojny człowieka z urzędem.

Była to właściwie ostatnia instancja dla szeregowego Polaka: jak tam powiedzą nie, to mogiła. Ale dla mnie paszport był już obsesją. To już nie dotyczyło zmarnowanych przedsięwzięć na Zachodzie: angielska firma chcąca filmować ZŁEGO wycofała się, nie mogąc się doczekać mego przyjazdu, niemieccy i angielscy wydawcy znudzeni byli wysyłaniem daremnych zaproszeń. Wokół mnie, moje środowisko społeczne podróżowało bez przeszkód, odmowy paszportu bywały sporadyczne i przejściowe. Uporczywość mojej banicji nabierała cech odrażającej wyjątkowości. Opuszczała mnie równowaga: hierarchia mych celów i potrzeb przemieszczała się w sposób niebezpieczny dla higieny psychicznej. Już nie praca, dokonania, osiągnięcia i to wszystko, co stanowi o życiu normalnego człowieka, wyznaczały moją strefę działań. Chodziło o paszport. Rosła we mnie irracjonalna wiara w powiązanie paszportu z sensem istnienia; jak wtedy na Łukiszkach opanowywała mnie rozpacz zamknięcia: wierzyłem w jakieś niesprecyzowane ocalenie, gdybym tylko mógł przekroczyć ten absurdalny zakaz. Nakaz aktywności wiązał się dla mnie nierozerwalnie z paszportem: wydawało mi się, że czynna, twórcza postawa wobec własnego losu zależy od tego skrawka tektury. Los człowieka – rozumowałem – zdeterminowany jest przez gwarancję prostych form bytu, jak możność wchodzenia i wychodzenia, skąd się chce. Mój Boże – upewniałem się – ileż można zdziałać przez poruszanie się z miejsca na miejsce! Popadałem w zabobon: bałem się patrzeć na niemowlęta, aby mi się potem nie śniły, co mogłoby oznaczać nowe nieszczęścia w tej sprawie, o którą lękam się jak o chorą istotę. Usiłuję uprzedzić interwencję tysiąca znaków szczęścia i przesądu, zakląć je, unieszkodliwić ich przyczynę i skutek, jestem rozdygotany i bezbronny. Boję się wszystkiego wokoło: nieopatrznych słów, beztroskiego śmiechu, za który mógłbym być pokarany nową bezskutecznością wysiłków. Albowiem nie ustaję w wysiłkach, życie toczy się od audiencji do audiencji; przerwy są czasem wielomiesięczne, ale smak i sens życia daje mi wyłącznie czekanie na audiencję w Urzędzie Rady Ministrów, u sekretarza Kliszki, u dyrektora Biura Współpracy z Zagranicą, u prezesa Ligi Przyjaciół Żołnierza, którego zna ktoś ze Spatifu, kto powiedział mi, że on coś może, bo ma szwagra, który… Audiencje to potencjał nadziei, do każdej szlifuję argumenty – stalowe, nieodparte, błyszczące słusznością. No i czekam w kancelariach, sekretariatach, przedpokojach, na krzesłach, ławkach, fotelach, czytam stare numery „Przyjaźni” i „Kraju Rad”. Antyszambruję. Antyszambrowanie ma w komunizmie taką samą filozofię jak gdzie indziej, jest szkołą uczuć i instrumentem upodleń, źródłem upadków i wiedzy o sobie. Już nauczyłem się współżycia z białym, milczącym murem i z nieznośną myślą, że to, co stanowi dla innych 6 tygodni czekania, dla mnie jest nieosiągalnym marzeniem i urodą życia. Powoli upośledzenie przeradzało się w kalectwo: utykałem z braku paszportu. Stałem się postacią śmieszną, którą pędzą od siebie znajomi i sekretarki; na dźwięk mego nazwiska jęczały z pogardą: – Znów ten Tyrmand! Skaranie boskie… – Każdy nowo poznany, każde nazwisko w rozmowie odbija się od jedynej komórki światłoczułej mej świadomości: czy może pomóc? Czy zna kogoś, kto może? Wszystkich wokoło badam wzrokiem więźnia rozglądającego się za pilnikiem. Raz doznałem ataku histerycznej radości: przyszła odpowiedź odmowna na jedno z mych niezliczonych podań. Pospolity, szarawy druczek Milicji Obywatelskiej, informujący, że odpowiednie władze postanowiły nie wydać, uzasadniając decyzję paragrafem 4 ustawy o paszportach. §4 wyjaśniał zaś, że odpowiednie władze mają prawo do niewydania, o ile uznają to za wskazane.

Jerzy Putrament uchodzi w kraju i za granicą za egzekutora dyrektyw partii wobec literatury i pisarzy. Wygląda jak zagnany w nie swoją epokę ziemianin i wojskowy i tak się też zachowuje, takie ma cechy jego pisarstwo i działalność polityczno-społeczna. Subtelne zamyślenia nad dobrem i złem to nie z nim. W tym, co mówi i pisze, mnóstwo jest grubych uproszczeń, jest sangwinikiem, nie ma cierpliwości do ideowych przekomarzań. Ale chodzi po Warszawie wielu ludzi całkiem przeciwnego, niż on, autoramentu, którzy powtarzają: – Załatwił mi to Putrament. Putrament pomógł… – Putrament zaś nie ma żadnego interesu w pomaganiu bitym i kopanym: są to przeważnie ludzie myślący krańcowo różnie od niego i szczerze nim gardzący, o czym on wie. Jego pozycja w partii bynajmniej nie jest nienaruszalna, lecz w całokształcie polskiego komunizmu na tyle ustabilizowana, że nie potrzebuje podlizywać się nikomu. Po którymś tam z rzędu molestowaniu Putrament gdzieś tam zadzwonił, coś się nade mną kotłowało, po czym przyjął mnie „na rozmowę” wysoki urzędnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Nie wiem, czy był to człowiek mi życzliwy, ani nie wiem, czy chciał się posłużyć moją osobą dla własnych celów lub zużytkować moją sprawę w wewnętrznych rozgrywkach resortu. Wyglądał klasycznie, jak towarzysz z bezpieczeństwa z socrealistycznych filmów, był szorstki i niegłupi. Ponadto był naprawdę ważniak, z samego jądra dyspozycji, nie żaden z tych, co niby coś „mogą”, a naprawdę są w zaopatrzeniu. I powiedział mi, że:

po pierwsze: cudzoziemcy,

po drugie: Piasecki,

a po trzecie: – Wie pan, co to jest komisja? Nigdy w życiu pan nie dostanie, póki decyzja będzie kolegialna. Żeby pan był sama niewinność, to nikt o tym nie powie pierwszy. Nikt się nie wychyli i nie powie: „A tam, dać mu…”.

Miał cholerną rację. Nie tu miejsce na rozważania nad mistyką komisji w komunizmie, prawdopodobnie kluczowym zagadnieniem upadku całego systemu. Równie istotne były dwa pierwsze punkty. Bolesław Piasecki, mimo że minęły czasy, kiedy UB kołysało go i pieściło na łonie tow. Brystygierowej, ma poważne wpływy w tej instytucji. Mówi się, że Moczar go nie lubi, ale są w MSW jeszcze weterani wielkiej epoki, z którymi Piasecki ma się blisko i czule. Bolesław Piasecki zaś skazał mnie na karę śmierci. Tak, po prostu. Za artykuł, który o nim napisałem w Październiku. Piasecki i jego ludzie uprawiają sądy kapturowe, sporządzają listy proskrypcyjne swych przeciwników i jak mnie informował w przypływie alkoholowego miłosierdzia jeden z jego najbliższych przyjaciół, ja figuruję tam na całkiem poczesnym miejscu. Wystarczyło, aby ktoś z ludzi Piaseckiego w MSW siedział w odnośnej komisji, o której mówił ów wysoki funkcjonariusz; wzgardliwe: „Ja tam bym nie dawał…”, to dosyć, by reszta komisji skwapliwie przytaknęła za każdym razem i aby proskrybowany pozostał pod ręką.

Cudzoziemcy zaś stanowili problem delikatny i moralny. Wbrew pozorom, bo niby chodziło o koktajle, lunche i dinery u różnych ambasadorów i sekretarzy. Przez stalinizm życie dyplomatów zachodnich w Warszawie było ograniczone do własnego getta i urzędowych kontaktów. W 1955 ambasady otworzyły podwoje i zaczęły zapraszać. W Październiku pojawili się dziennikarze: nie pamiętam, kto z nich zaczął, dość, że podawali mój numer telefonu jeden drugiemu i w ciągu dwóch-trzech lat jadałem z kwiatem światowego dziennikarstwa obiady w Bristolu. Później przyszły przyjaźnie: wśród dyplomatów wielu było ludzi interesujących, przyzwoitych, inteligentnych, trudno było odtrącać ich osobistą sympatię ze względu na instynkt samozachowawczy poddanego w totalizmie. Bywanie i błyszczenie przeradzało się w postawę moralną. Znam ludzi, którzy nawet w Październiku odpowiadali odmownie na zaproszenia z okazji Święta 14 Lipca. Dla mnie były to sprawy godności: jeśli hotentocko-stalinowski system wyjaśniania świata widzi diabłów w zwykłych ludziach, byłoby upokarzającą małodusznością, gdybym się na to zgodził. Wiedziałem, że telefon jest na podsłuchu, ale jakże mogłem odpowiedzieć „nie”, pozwolić, aby zapraszający pomyślał, że sam się boję i zgadzam się na jego trędowatość: uwłaczało to w równym stopniu mnie, jak i jemu, czyniło z nas obu bezwolne kukły w czyichś brudnych rękach. Nie sądzę, ażebym kiedykolwiek przekazał jakiemuś cudzoziemcowi jakąś informację: opinie i dowcipy słyszane ode mnie mógł usłyszeć w każdym tramwaju, kładli mu je w uszy brylujący na każdym przyjęciu Schaffowie i Rakowscy. Zresztą w tym czasie bywał już w ambasadach cały warszawski establishment, nie byłem wyjątkiem, życie normalizowało się i komunistyczna demonologia przechodziła w sferę żartów. Mimo to ja płaciłem, na zasadzie absurdalnej, ubiackiej buchalterii.

Poza wskazaniem śladów rozmowa z ważnym funkcjonariuszem nie przyniosła niczego. Przewalały się lata czekania. Popadałem w dziwne stany, rządziły mną surrealistyczne skojarzenia. Roiłem sobie, na przykład, że ocalam życie Ochabowi, rozszalałe konie poniosły, coś w tym stylu. Ochab, jeden z tzw. przyzwoitszych, pyta mnie o jedyne życzenie, aby je mógł spełnić: mam na to przygotowaną odpowiedź, choć wiem, że jest to życzenie niebotyczne jak ręka królewny. Ale Ochab zaczyna działać, woła Moczara, żąda mojej teczki, a potem, gniewnie, wyjaśnień, skąd te prześladowania? I jeszcze gniewniej: żeby mi tu natychmiast była sprawiedliwość! Ja uśmiecham się z melancholią: wyobrażam sobie, jak cała Rakowiecka rzuca się do preparowania nowych przeciwko mnie dowodów, jak fabrykuje gorączkowo nowe dossier z nieistniejących faktów; ostatecznie, chłopcy muszą się jakoś bronić przed zarzutem nadużyć praworządności, a czyż jest lepsza obrona niż precyzyjniejsze jej nadużycie? Pracują bezbłędnie, tak że w końcu nawet życzliwy mi feudał Ochab waha się i nie wie, czy ja czasem nie ocaliłem mu chytrze życia, żeby wszystkich oszukać i zdeprawować, a samemu działać pod maską na szkodę. Ja sam już nie wiem, jakie są moje intencje, co jest dobre, co złe, co przeciw komu i gdzie ja w tym wszystkim? Znam wypadek, kiedy facet nie dostawał długo paszportu, ale w końcu ktoś ważny się za nim ujął. Więc telefonik do faceta i głos: – Czy pan Kowalski? – Facet: – Tak, tu Kowalski. – I głos: – Panie Zdzisiu, kochany, nie wiem, czy mnie pan sobie przypomina, pamięta pan, razem żeśmy wozili te aparaty fotograficzne do Bułgarii… Mam teraz oto przykrości… – trzask wyłączanego magnetofonu, słuchawka odłożona i UB ma dowód w ręku: pan Kowalski prowadził rozmowę o swoich przemytniczych machlojach w dniu takim a takim z niezidentyfikowanym wspólnikiem. Moje paszportowe nieszczęścia zaczynają budzić podejrzenia: są to już czasy dużych luzów, Polacy interesują się coraz mniej cierpieniami i prześladowaniami, już nie protestują, boją się strawić resztę życia na jałowym protestowaniu, rezygnują i cieszą się minimalnym – westernami, big-beatem, Dziedzicówną, Kydryńskim. Ktoś prześladowany zbyt długo alarmuje nieufność. – Nigdy nic nie wiadomo – mówi się – może coś ukradł? Może kogoś zabił? – Jego skargi i żale wydają się fikcją, mającą na celu wzbudzenie zaufania i współczucia dla celów prowokacyjnych, uważa się, że jest on podesłany i usiłuje się wkraść. Jest to genialne w komunizmie, że ofiara nie może się bronić własną krzywdą: krzywdę należy zainkasować w milczeniu i chwalić ustrój, tylko wtedy istnieje szansa jej naprawienia. Odmęty tysiącletnich, orientalnych upodleń, prawosławnego całowania nóg kopiącego i innych stopni rozwoju ludzkości złożyły się na marksistowski triumf tej zasady.

W międzyczasie pisywałem listy do ministra spraw wewnętrznych, pana Wichy. Napisałem ich coś około 10. Minister Wicha nigdy nie odpowiedział na żaden, mimo że chyba wzbogaciłem nimi jego wiedzę o świecie i literaturze. Wszystko, czego nauczyłem się u Kafki, Becketta, Celine’a, Brechta (a rebours) syntetyzowałem twórczo na użytek p. Wichy: człowiek versus zmaszynizowana biurokracja, otchłanie możliwych przeinaczeń, up-to-date schizofrenia wyalienowanej jednostki, paranoiczny strach przed nieprzenikalnym – modne motywy powtarzały się w nich nieustająco. Wydaje się, że wywarło to jakiś wpływ: odmówiono mi wkładki do Jugosławii, gdzie właśnie wydawano ZŁEGO; jak dotąd zezwalano mi na podróże w obrębie socjalizmu.

Niezależnie od listów telefonowałem do kancelarii min. Wichy kilka razy w tygodniu: błagałem o audiencję, o możliwość użalenia się aż do łez. I o dziwo! W lutym 1964 powiedziano mi, że minister przyjmie mnie w takim to a takim dniu.

Mnóstwo jest w tej historii nurtów niewyeksploatowanych, sprzężonych z niezliczoną ilością osób, wpływających na jej bieg pośrednio. Na przykład: Romuś Bratny. Ja Bratnego zawsze lubiłem, mimo że zawsze powinienem był go nie lubić: były akowiec, który przyszlusował, pisuje kłamliwie, nic go nie trapi z tego, co mnie trapi. Romuś mówi dużo i niefrasobliwie, za to nigdy nie słucha, co się do niego mówi: z mety odpowiada na jeszcze niepostawione pytania. Ale – co tu ukrywać – Romuś jest sympatyczny, gra nieźle w tenisa, ma poważne zainteresowania seksualne i właściwie nigdy nikomu żadnego świństwa nie zrobił, a przynajmniej ja o czymś takim nie słyszałem. Upierał się zawsze w słowie i piśmie przy swoich koślawych poglądach, walczył o to i owo, nawet czasami odważnie i honorowo – na przykład zaraz po wypadkach w Poznaniu z Cyrankiewiczem, który chciał kneblować pisarzy i publicystów przybyłych na autopsję. Otóż Romuś został w 1963 główną siłą napędową warszawskiej „Kultury”, a już był szum wokół całej afery, że partyzanci, że Moczar, że „Kultura” ma być ich ekspozyturą. Romuś zadzwonił do mnie któregoś dnia i spotkaliśmy się na placu Marszałka Piłsudskiego: chciał się po prostu ode mnie dowiedzieć, co o tej imprezie sądzą tacy jak ja, co są na nie. Powiedziałem mu, że jest przeznaczony do odegrania roli historycznej, a mianowicie do zhumanizowania Moczara i jego ludzi; bo – wiadomo – Moczar człowiek wojskowy, półinteligent i antysemita, jeśli chce robić dalszą karierę, to lepiej, jak zostanie poddany ciśnieniu wyżej rozwiniętych intelektualnie jednostek, do których ad hoc zaliczyłem Romusia. – Ponadto – powiedziałem – tylko ty, nikt inny, pisarz-myśliwy, oko u ciebie błękitne, włos blond, uśmiech słowiański, spełniasz warunki aryjskie i nie odstraszysz Moczara nadmierną inteligencją. – Romuś na to, czy ja nie wydrukowałbym czegoś w „Kulturze”? „Kultura” była pod bojkotem kół liberalnych, ale na tym bojkocie zaczynali zbijać już gruby interes faceci, których ja w Polsce najbardziej nie lubię i uważam za ostatnie kanalie – różni Starewicze, Żółkiewscy, Rakowscy i ich akolici. Moczar formułował program prymitywny i brutalny, głosił hasła obskuranckie, lecz w łonie partii zwalczał tych właśnie, których długoletnie służalstwo, nikczemne sofizmaty, parszywość moralna i kłamstwa sprawdzone były i nie do wymazania. Ja zaś akurat kończyłem pisać dla Państwowego Instytutu Wydawniczego powieść pod tytułem Życie towarzyskie i uczuciowe, co do której miałem wątpliwości, czy PIW ją wyda, mimo umowy i zapłaconego w połowie honorarium. Pomyślałem więc: czemu nie? Jest to jedyna okazja, żeby choć kawałek tej książki ukazał się w druku. Co ryzykuję? Że się mnie PIW – cholernie antymoczarowy – wyrzeknie. Co mogę zyskać? Jakieś koncesje paszportowe, a to przecież główne, najważniejsze i obsesja. Dla mnie różnica pomiędzy Moczarem a Zambrowskim, Strzeleckim a Starewiczem jest żadna: wszyscy trzymają mnie jednakowo za gardło.

Dałem więc Romusiowi fragment i „Kultura” dumnie go wydrukowała. Konsekwencje: jak to było do przewidzenia. PIW opublikował rozżarty list, z którego wynikało, że mnie prawie nie zna. Koła jakoby liberalne uznały, że zdradziłem, że na moim antykomunistycznym sumieniu rozlała się smrodliwa plama, zapominając sprawnie, że kiedy ci „nieugięci” pisywali ody na cześć Planu Sześcioletniego, ja piłem herbatę na obiad, bo właśnie czegoś takiego nie chciałem pisywać. Nawet Janusz Minkiewicz był moim sędzią moralnym w Spatifie i uznał, że zostałem „kupiony”, z wiekiem nie pamiętając o prostytucji, jaką uprawiał za Bieruta. Romuś zaś pojechał na polowanie z Moczarem i podobno spytał go, czy kogoś zaraz przy nim, o mój paszport. Odpowiedziano mu podobno, że ja mam długi język i bratam się z cudzoziemcami, co Romuś przekazał mi lojalnie, dodając: – Po cholerę ty tam w ogóle latasz, do tych ambasad? – Trudno było jednak z nim rozmawiać, bo wcale nie był ciekawy mych wyjaśnień, jak to Romuś. Ale po kilku tygodniach zadzwonił do mnie znów, spotkaliśmy się i zaczął mnie ochrzaniać: – Słuchaj – powiedział – już było załatwione, ktoś odpowiedzialny przyrzekł mi, że dostaniesz, tymczasem tyś był przedwczoraj na jakimś przyjęciu i coś napytlowałeś, po czym ten ktoś wściekł się i powiedział, że cię do końca życia nie puści… – Zamyśliłem się i rzekłem: – A jeśli ci powiem, Roman, że przedwczoraj nie byłem na żadnym przyjęciu… – To dwa, trzy, cztery dni temu – sapnął Bratny. – A jeśli ci dodam, że od wielu tygodni nigdzie nie chodzę, jeśli zaś chodzę, to mówię: „dzień dobry” i „ładnie pani dziś wygląda” i „to bardzo interesujące”, bo wiem, gdzie ściana ma uszy, to uwierzysz mi? Czy ty, Romek, nie kapujesz, że paru ubiaków żyje z pisania raportów o mnie, że dezinformacja, że to właśnie trzeba odkręcić, że nawet jak się rozpłynę, to co tydzień ktoś, kto chodzi na Saską Kępę do Francuzów, będzie o mnie donosił wyssane z palca brednie… – Ale Romuś już przestał się mną interesować i w parę miesięcy potem, gdyśmy siedzieli w jego volkswagenie przed kościołem św. Anny i jeszcze raz usiłowałem go przekonać, rozsierdzony Romuś parsknął coś takiego, że aż wstyd powtarzać, bo lubię go nadal i z serca mu odpuszczam nieczułość i naiwność.

Na spotkanie z ministrem Wichą szykowałem się jak na ślub. Punktualnie, co do minuty, dzwoniłem z dołu, z biura przepustek. Wicha był figurantem, zwykłym pajacem w rękach Moczara, ale jeślibym go wzruszył, to kto wie, czy raz nie uparłby się ze skutkiem. W telefonie sekretarka oświadczyła twardo: – Pana ministra nie ma. – Ja: – Jestem umówiony. – Ona: – Wiem. Ale pan minister wyjechał. Nic nie poradzę. Przyjmie pana dyrektor gabinetu. – Rozpacz ścisnęła mi żołądek: dyrektor gabinetu to nie to samo, ma do dyspozycji miliony wybiegów, których nie ma minister. Ale co robić? Dzwonię. Sekretarka: – Pana dyrektora nie ma. Zostawił polecenie, żeby pana przyjął naczelnik Biura Skarg i Zażaleń. Numer wewnętrzny… – To był cios, uderzenie, dno upadku i poniżenia. Ześliźnięcie się ze szczebla ministra do Biura Skarg pogrążało mnie w karykaturę. Z równym skutkiem mogłem konsultować mego mleczarza jak naczelnika od zażaleń. Właściwie powinienem był nie pójść, a nazajutrz twardo kołatać od nowa. Ale byłem już złamany i wessany w tryby. Poszedłem do naczelnika.

Był to typowy reprezentant Karczewia czy Pelcowizny w polskim życiu administracyjnym. Późną gomułkowszczyznę charakteryzuje gangsteryzm i mafijność średnich szczebli aparatu. Za Stalina terror, ignorancja i chamstwo były ideowe, mali kozaczkowie z Marymontu czy Burakowa nie brali się za kariery, bo bali się groźnych konsekwencji władzy: ubiackie środki specjalne były to rzeczy ponure i wymagające ryzyka. Zasługi przeszłości, tępa wierność i oddanie – to był cement ludowych karier wtedy, kto chciał wbijać drzazgi pod paznokcie, musiał być gotów do ewentualnego płacenia. Za Gomułki nie wbija się drzazg, władza potaniała, do biur napłynęli złodziejscy kombinatorzy z bazarów, trzeba sprowadzić szwagra, jest posada dla brata Haliny, on czytał Woprosy leninizma i wyrzucili go z ZMP: małe rzeczy, małe następstwa, jak się nie zafartuje, najwyżej wykopią człowieka, gra się o małe stawki, łapóweczka, mieszkanko, wakacje w Rumunii. – Panie Tyrmand, kochany – powiedział ten naczelnik – co się panu stało? Czytałem te pana kawałki, całkiem-całkiem… – Miał oczywiście ZŁEGO na myśli, nie podania. Raz jeszcze, wobec tego kretyna, dźwignąłem krzyż relacji. Kiedy skończyłem: – Właściwie o co chodzi? – rzekł. – Wie pan, jak jest, nie? Chlapnął pan gdzieś niemądrym słowem, no i zacięło się. Każdemu się trafia. Ale minie. Jeszcze rok, jeszcze dwa i zobaczy pan, dostanie pan paszport. Nie ma o co robić szumu…

Chyba wtedy, po raz pierwszy, powiedziałem sobie, że jak dostanę, to wyjadę i nie wrócę. Właściwie o co chodzi? O te głupie 7 lat? Bo się chlapnęło? I się zacięło? A co się chlapnęło? Jakie słowo kosztuje 7 lat udręk? A może się nic nie chlapnęło, tylko ktoś uważa, że się chlapnęło i nie ma siły na to, żeby wyjaśnić, wytłumaczyć, sprostować? Jeszcze rok, jeszcze dwa – cóż mają te biegnące lata za znaczenie w tej zachlapanej, pogiętej armaturze, zwanej w tym kraju życiem? Ten tu facet, z karbowanym puklem nad cwaniackim czółkiem, on wie, jak jest, i wyjaśnia prawidłowo. Musi być według jego ewangelii. Ze wszystkim.

Jakby wstąpiła we mnie nowa energia, zacząłem ryć na prawo i lewo. Po paru tygodniach przyjął mnie dyrektor gabinetu ministra. Pułkownik Janic. Partyzant, prawa ręka Moczara, więcej może niż trzech Wichów do kupy. Szedłem na to spotkanie jak na ścięcie: Janic miał opinię czarnosecińca, ideologa partyzanckiej kadrówki, teoretyka antysemityzmu i totalizmu; opublikował niedawno książkę, którą „neoliberałowie” spod Starewicza określali jako Mein Kampf. Usiadłem naprzeciwko starszego pana o zdrowej cerze zażywnego właściciela owocarni w śródmieściu: mówił przytomnie i ujmująco, od pierwszej chwili wiedziałem, że coś się zmieniło. Coś gdzieś, niezależnie od praw ludzkiego umysłu czy pragmatyki służbowej. Wyższość Janica nad owym wysokim funkcjonariuszem UB sprzed paru lat polegała na tym, że Janic był ponad komisją: dostawał dyrektywy od kogoś, kogo już nie interesują komisje. Mówiliśmy ogólnikami, że dobrze byłoby wyjaśnić, wyklarować, wzajemnie zrozumieć. Miał on chyba na myśli mnie jako niekomunistycznego pisarza, wszystko to bowiem było bez związku z najważniejszym. Po prostu nie uświadamiał sobie, że dla mnie wszystko zaczyna się i kończy na granatowej książeczce, że za późno już było na platformy, uzgodnienia, gry i przetargi, kto z kim i przeciw komu. Kilka dni temu zadzwoniła do mnie pewna brytyjska dziennikarka, znajoma sprzed lat. Chciała się spotkać, wykręcałem się, bo miałem już manię prześladowczą i setkę pochodnych fobii, ale powiedziała, że to ważne, więc nie wypadało. Usiedliśmy w Europejskiej: chodziło jej o rozwód wspólnych przyjaciół, kto kogo zdradził i kto jest świnia. Potem dodała z uciechą: – Wie pan, zdaje mi się, że tym razem jestem śledzona. Może chcą stwierdzić, z kim się spotykam… – Myślałem, że się uduszę; tyle lat, tyle znoju, tyle pogrzebanych nadziei, bo ta stara bladź chciała wiedzieć, kto z kim w Warszawie! Każdy facet przy każdym stoliku wydał mi się naraz szpiclem i oprawcą, którego zarżnąłbym bez chwili wahania. Z jednej strony ruina najważniejszego, a z drugiej – jak tu nie okazać solidarności ze śledzonym? Chciałem uciekać, jak w filmach braci Marx, ale ucieczka byłaby policzkiem dla niej, dla mnie, dla ojczyzny i paru innych walorów. Nie można żyć na rozpalonym ruszcie, przestępując z nogi na nogę, ale jak to wytłumaczyć pułkownikowi Janicowi, który jest totalista i oficer bezpieczeństwa, dla mnie zaś jest miły, ludzki i pierwszy w tym mamucim gmachu na Rakowieckiej, który rozmawia ze mną jak równy z równym, a nie jak filantrop z żebrakiem czy biolog z bakterią. Tu zaczyna się rozpad moralnych kryteriów: początkowo człowiek nie chce kłamać, a potem już kłamie; przed tym nie chce, żeby się o nim źle myślało, potem jest mu już wsio rawno, jak sobie pomyślą; zrazu nie chce narazić czy oszukać przyjaciela, potem już oszukuje i naraża; jeszcze usiłuje odseparować bliskie osoby od swojej krzywdy, a potem jest mu już wszystko jedno, co po nim. Bezprawie na co dzień buduje związki i sytuacje i powoduje reakcje, o których nie zamarzyłby Dostojewski. Idiotyczna sprawa paszportu zagranicznego uczyniła mnie nagim, aż wstyd.

Paszport dostałem i wyjechałem. Przed wyjazdem posłałem pułkownikowi Janicowi moją książkę U brzegów jazzu. Nie wiem, po co staremu partyzantowi książka o jazzie, ale powiedział mi, że chciałby to przeczytać. Do Polski nie wracam. Byłoby jednak grubym uproszczeniem winić o to tylko policjantów.

II

To są moje porachunki osobiste z komunizmem i z ludźmi w komunizmie. Kogo nie interesuje ich prywatność lub razi wąskość ich perspektyw, niech dalej nie czyta. Dalej mowa będzie o gnojeniu i z tego tylko wynikają moje uogólnienia i manie. Może byłem pomyłką w historii, może się spóźniłem i wygłupiałem, zgoda, ale próba postępowania zgodnie z własnym sumieniem jest zawsze probierzem uczciwości. Zresztą nie byłem jeden: każdy toczy tam taką osobistą i prywatną walkę z aparatem nacisku na świadomość, z wszechobejmującym kłamstwem, z superpozorem. Tylko że większość zgadza się na własną klęskę, nieliczni – na tzw. honorową przegraną, jeszcze mniej – na remis. Ja nie chciałem się poddać i ustąpić; może to głupie, ale przecież o to samo wojowaliśmy z Hitlerem – obowiązywała wszak wtedy zasada, że jest w końcu coś, z czego nie można ustąpić. Oburzy się ktoś: – Polski komunizm nie morduje ludzi! Jak można go przyrównywać do hitleryzmu! – To prawda, na ogół nie morduje. Ale niszczy im życie. Człowiek produkował systemy społeczne, w których wszystko bywało przeciw człowiekowi, prócz życia, obojętnego w rozgrywce człowieka z systemami, ani za, ani przeciw. Dopiero komunizm uczynił życie swoim nieobojętnym narzędziem ucisku, produktem swojego systemu. Hitleryzm mordował za kształt nosa i to stwarzało przymus walki aż do końca, bez możliwości porozumienia się; komunizm stwarza tylko pozory możliwych porozumień i niszczy człowieka za to, co w nim dobre, za niezależność myśli, za poczucie godności, za sprzeciw kłamstwu. Pomoc bliźniemu w komunizmie to taki sam wybór moralny jak za Hitlera: ewentualność kary wisi za odruch międzyludzkiej solidarności. Ale nikt o tym nie myśli, ludzie chcą jakoś przeżyć życie. Nieliczni tylko nie potrafią się zgodzić na bezsens, smutek i niegodziwość, z tym zaś się nie zgadzam, to też nie takie proste. Są różne rodzaje niezgadzania się, z niektórych nawet można świetnie żyć. Ale wśród niezgadzających się wie o tym tylko mała grupka i to już jest wyższa szkoła jazdy. Pisanie o niej nazywane jest dziś w Polsce donosem.

Potocznie i na co dzień używa się dziś w moim kraju terminu „donos” na określenie tego, co psuje dochodowe przecherstwa ideowo-intelektualne, każda uwaga, że może tak postępować nie należy, kwitowana jest tym słowem. Rzutowanie spraw prywatnych na publiczne jest napędem kariery w Ameryce, ale kamieniem obrazy w Polsce. Może w Ameryce przesadza się, ale wiele polskich nieszczęść pochodzi z faktu, że Gomułkę nienawidzi się dziś bardziej jako symbolu niż jako człowieka. Wprowadzając ton osobisty do polityki ludzie uodporniają się na nienawiść; jestem przekonany, że co trzeci Polak zlikwidowałby własnoręcznie i bez oporów Bieruta, Gomułkę i Kliszkę, ale zawahałby się co do Cyrankiewicza: wszyscy wiedzą, że odjada się teraz, bo głodował w Oświęcimiu, że kocha mercedesy i lubi dziewczyny, przeważnie dentystki. To, co dziś w Polsce nazywa się opluwaniem, stworzyło w XVII i XVIII stuleciu tradycję literacką Francji i Anglii, gdzie dość wcześnie zorientowano się w korzyściach z wyciągania prawdy za uszy na światło dzienne, bez względu na to, czy się to komu podoba czy nie, z pisania i publikowania bezkompromisowych sądów o ludziach, którzy wydają się innym ludziom niezbyt pachnący. Nikt i nic nie usprawiedliwia ukrywania dostępnych prawd. Ułomność i cherlawość polskiej tradycji polemicznej jest skutkiem dwuznaczności i obłudy, a nie delikatności uczuć: w kawiarniach Warszawy i Krakowa mówi się o bliźnich zabójczo i okrutnie – ale chyłkiem, półgębkiem, na ucho. Mówić tak, pisać „nie wypada” – oto kazuistyka tchórzostwa. A już prawdziwą hańbą jest pisać o swoim poglądzie na jakiegoś skurwysyna, o swoim zdaniu o czyichś matactwach. Jakby zbiorowość sądu miała jakikolwiek patent na obiektywizm.

Montaż intelektualnego establishmentu w dzisiejszej Polsce opiera się ciągle na trzech klasycznych zasadach moralnych z wczesnego okresu angażowania się różnych artystów w stalinizm. Są to:

– on musi,

– nikt nie jest lepszy,

– każdy tak robi.

Już podówczas były to kłamstwa, bogate w zasób interpretacji i przeinaczeń na użytek i dla wygody każdej kanalii – od zwykłych denuncjantów po scholastyków wszelkiej przemocy. Albowiem:

– nikt nie musiał i miliony ludzi świadczyły o tym codziennie, zgadzając się na ruinę zamierzeń i nijakość, aby tylko nie brudzić rąk i sumień,

– było mnóstwo lepszych w każdej dziedzinie życia,

– nie każdy tak robił, na przykład ja tego nie robiłem.

Dziś, po wielu latach, zasady te działają wstecznie, ustanawiając jedną z najpotężniejszych reguł życia w komunizmie, ba – nawet dalej, poza nim. Wprowadziły nieludzką normę wartościowania: ci, którzy się nie mylili, nie mogą mieć racji, prawdziwą wartością było służyć złu, a potem przestać i głosić swoje nadużyte, wykołowane anielstwo. Nie ma w tym, po prawdzie, nic nowego, łamano się już z tym zagadnieniem u św. Łukasza i św. Jana, ale też i Nowy Testament otworzył propozycjami o grzechu i odkupieniu win bramę do daleko idących świństw. W dobie egzystencjalizmu i rock and rolla niezbędne są jednak poprawki i zachodzi pytanie: co zrobić z tymi, którzy od początku nie chcieli być źli i głupi, i mieli w końcu rację, potwierdzoną całkowitym jej przejęciem przez skurwionych archaniołów? Oczywiście, tłumaczy się tym upartym, że trudna prawda, że immanentna niedoskonałość, że przewaga ruchu nad bezruchem: XX-wieczna psychologia pozbawiła świat winy, współczesny relatywizm nie wywodzi się już z filozofii, lecz ze sztuk zręcznościowych, jest rezultatem całożyciowych ćwiczeń w „szanże raz, szanże dwa, a w ręcach nic…”. Ale w końcu przekonano się już dwukrotnie w tym stuleciu, że hitleryzm był obiektywnym złem nawet dla Niemców, komunizm zaś obiektywnym złem nawet dla komunistów. Mimo tych ulepszeń feniks łajdactw okazał się tak samo żaroodporny jak zawsze i dziś byli stalinowcy stanowią najpotężniejszą mafię świata, lepiej zorganizowaną i funkcjonującą niż Cosa Nostra, międzynarodowy homoseksualizm, wędkarze i filateliści. Ich święta wspólnota polega na wzajemnym zmywaniu z siebie win, na genialnie skomponowanych żalach na swój zły los zgwałconej i wyeksploatowanej niewinności. Wynik olśniewający: w 10 lat po mowie Chruszczowa, polskim Październiku i powstaniu na Węgrzech nikt nie jest w stanie dokonać niczego w bloku, w zachodniej Europie i w intelektualistycznej Ameryce, kto uprzednio nie lizał butów Stalina, nie pomagał mu w ustanawianiu moralnych, intelektualnych i politycznych porządków, a potem nie wycofał się z tego w przepisowy sposób, czyli głosząc swą dziecięcą naiwność. Jednym słowem – kto nie posiadł cnoty transfiguracji, cudownego przeistoczenia własnych win i błędów we własną, niepokalaną chwałę.

Arcykapłanem cnót transfiguracyjnych jest w Polsce profesor Jan Kott. Jest to człowiek inteligentny, utalentowany i z wdziękiem. Pochodzi ze środowiska przedwojennej lewicy salonowej. Po wojnie przyszlusował od razu do PPR-u i stał się filarem „Kuźnicy”: obdarzony umysłem wnikliwym i ostrym piórem, szybko osiągnął status wysoko notowanego eseisty, publicysty i krytyka. Zaraz po wojnie marksizm był jeszcze zamożnym przeciwnikiem, a nie podejrzanym monopolistą i Kott zasłynął wkrótce jako zręczny polemista w jego obronie, „Kuźnica” zaś, tygodnik arogancki, lecz interesujący, stanowiła poważny wkład w polskie życie kulturalne. Ale przyszedł stalinizm, do unicestwiania twórczości zabrali się Jakub Berman, Włodzimierz Sokorski i Stefan Żółkiewski, którego prawą ręką był profesor Kott, autor książek o różnych realizmach. Jeśli przez 5 lat ludzie jak ja nie mieli prawa przekraczania progu wydawnictw, jednym z głównych inżynierów mechanizmu zakazów i nakazów był właśnie Jan Kott. Z kolei nadszedł Październik i Kott znalazł się na trybunie wiecu w Politechnice, gdzie z zapałem przemawiał do ludzi niezbyt zorientowanych w jego pokrewieństwach ze Żdanowem. Cechą Października było gromkie i publiczne odkrywanie „na nowo” prawd, które wszyscy urodzeni po zdobyciu Bastylii wyssali z mlekiem matki. Kott należał do rekordzistów w tej konkurencji: głosili oni z ogniem, że błąd jest pożywką postępu, że atmosfera oczyszcza się, o ile jest wolność słowa, że nowe musi być inne, a nie doskonałe, że niedobrze jest, jak jednostka decyduje o wszystkim. Oczywiście, zapominali z łatwością o swoich adwersarzach z czasów „Kuźnicy”, którzy głosili słówko w słówko to samo w „Tygodniku Warszawskim”, w „Tygodniku Powszechnym” czy w „Gazecie Ludowej”, Jan Kott zaś i towarzysze odpowiadali im podówczas z równym entuzjazmem, że wolność słowa zanieczyszcza atmosferę, że umysł ludzki jest w stanie wyeliminować wszelki błąd oraz że genialna jednostka jest i nie ma co się na jej temat sprzeczać. W zamian zaś za dojście „w męce” do neoprawdziwych prawd Kott i jemu podobni ustawili się raz jeszcze na pozycjach pierwszeństwa, czyli nowego monopolu, czyli tego, co Artur Sandauer nazwał trafnie wyłącznym prawem do naprawiania zegarka dla tych, którzy go zepsuli.

Tu sprawa uogólnia się szeroko. Logicznie rozumując, skrachowana ekipa powinna była ustąpić, a na jej miejsce przyjść zespół, który miał rację. Ale jesteśmy w samym środku XX-wiecznego komunizmu i tak proste rozwiązania są wykluczone. Rozróżnienie na ekipy jest nieprecyzyjne i jednostronne: wiemy tylko, jak wygląda ekipa przegrywająca, pozbawiona racji. Była scalona przez głoszony program i spektakularne kariery w każdej dziedzinie kultury, zlepiona z ludzi poważnego, mimo omyłek, kalibru z utalentowanymi obłudnikami, cynicznymi ekwilibrystami i arrywistami w jeden, wszędzie widoczny plakat. Po drugiej stronie obraz był mniej jasny. Była tam grupa „Tygodnika Powszechnego”, która szczęśliwie przeniosła ideową prawość przez najgorsze, byli poszczególni profesorowie różnych uniwersytetów, którzy nie ustąpili z imponderabiliów mimo brutalnego nacisku, były grupki izolowanych pisarzy, malarzy, muzyków, którzy w łonie swych skonformizowanych związków twórczych opierali się presji masowego oportunizmu. Były wreszcie środowiska młodzieżowe, zogniskowane wokół nurtów zainteresowań, jak teatr amatorski czy muzyka jazzowa, które odegrały w Październiku rolę ogromną, choć nie skoordynowaną, organizując festiwale, budując teatry studenckie, efemeryczne pisma i kluby; w nich też gomułkowska reakcja uderzyła z największą furią. Wkrótce stało się oczywiste, że pierwsza ekipa, przegrupowana i posegregowana na rozgoryczonych, rozczarowanych i zmądrzałych, odegra nową, główną rolę. Nic nie dzieje się w próżni, tego nauczyliśmy się od marksistów, nawet najbardziej skłonni do pojednań komuniści bali się autentycznych katolików i autentycznych liberałów jak ognia, toteż kiedy na fali Października wypłynęli starzy intelektualni cwaniacy, potrząsając hasłami liberałów i niezależnych, rządzący komuniści pozwolili im z ulgą udawać nas. Tym bardziej że stary aparat do robienia kultury pozostał (nawet pani Zatorska), tylko igła kompasu przeskoczyła na gomułkowską „niepodległość”: należało więc znaleźć i wylansować niepodległych swojego chowu, naszych własnych buntowników i angrymanów zrewoltowanych w imię Lukácsa, Brechta, Sartre’a i Majakowskiego. Po to jednak, aby udawać autentycznych, trzeba wyeliminować autentyczniejszych, wymazać ich z obrazu świata. Tak też się stało. Prasa, radio, telewizja stanęły do dyspozycji tych łagodniej zbuntowanych, byłych (i może kiedyś znów) swojaków, pogniewanych, lecz własnych, nabzdyczonych, lecz nigdy na serio nie skrzywdzonych. Po paru latach nawet najbardziej umiarkowany publicysta „Tygodnika Powszechnego” zamknięte miał łamy prasy popularnej, radio i telewizję i skazany był na martwe przemilczenie, natomiast rebelianci, jak Kott, udzielali wywiadów, stanowili niedławiony przez nikogo autorytet w dziedzinie niezgadzania się, zasiadali w jury konkursów i wygłaszali zjadliwe opinie, którymi nasładzano się zarówno w kołach natolińczyków, jak i puławian czy gomułkowców. Określali dozwoloną alternatywę, czyli w istocie swej byli niegroźni. Aż w końcu stali się ideałami, uwielbieniem i beniaminkami towarzyszki Blatmanowej.

Tow. Blatmanowa jest ową czarnowłosą, inteligentną i wiedzącą wszystko lepiej komunistką sprzed wojny, przeważnie z zamożnego domu, zbierającą na MOPR, przerzucającą transparenty przez druty tramwajowe, omdlewającą z zachwytu nad Gorkim, Szołochowem i młodym Malraux, uważającą Pudowkina i Świat się śmieje za szczyty kina, która spędziła wojnę w Rosji, wróciła do Polski ze Związkiem Patriotów, często w butach oficera polityczno-wychowawczego, od 1945 zaś zaludniła redakcje, wydawnictwa, KC, Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Kultury, kinematografię i radio. Dla towarzyszki Blatmanowej Kott był przez stalinizm wcieleniem intelektualnej kokieterii i wdzięku: pisał o Defoem i Diderocie lekko, prowokacyjnie, ale równiutko z linią partii. W Październiku tow. Blatmanowa, która żyła przez ćwierć wieku z wizerunkiem Ziutka Stalina na biuście tkliwej kochanki, doznała oficjalnego wstrząsu i nagłym skurczem pozbyła się potwora z łona: pani Zatorska, zupełny klasyk i super-Blatmanowa, miała się podobno wyrazić o Stalinie: – Ten morderca! Który nas tak oszukał… – Natolin i neoantysemityzm dokonały swego: część Blatmanowych wyemigrowała do Izraela, ale ogromna większość przeszła na rozgoryczenie i rewizjonizm, nie tracąc posad. Gomułka cieszy się ich chłodnym poparciem, Kott zaś i jemu podobni – dziką miłością: wziął on na siebie reprezentowanie ich honoru i ich frustracji, zapisał się do opozycji, ale nie przestał być ich sumieniem. Mówi się, że w komunizmie nie istnieje opinia publiczna: oczywiście, nie istnieje w sensie demokratycznym, ale w innym, to zależy gdzie – w Rosji nie, w Polsce tak. Jest ona zminiaturyzowana do kilku tysięcy osób i w oczach Blatmanowych, które są jej główną komponentą, Kott jest jej poststalinowskim Gladstone’em. W opinii tej Kott spływa krwią męczennika, narażony na straszliwe niebezpieczeństwa: tak właśnie fabrykuje się potrzebnych, podręcznych świętych. Daje to zadziwiające rezultaty: krwiożerczy opozycjonista Kott mieszka w tym samym domu co komunistyczny premier Cyrankiewicz, podpisuje protesty trzydziestu czterech, unicestwia Gomułkę i politykę kulturalną, dostaje paszport zagraniczny i drukuje, co chce. A jeśli raz odmówi mu się paszportu czy druku, do walki rusza rodzinno-towarzysko-partyjna rakieta Blatmanowych, kawiarnie warszawskie huczą cierpieniami Kotta, wołają o pomstę do nieba i w dwa tygodnie „opinia publiczna” wywojowuje to, co skonfiskowane, zatrzymane etc. I znów Kott jest jedynym bohaterem, bo o tych, którym konfiskuje się nieodwołalnie i nie daje paszportu przez 20 lat, „opinia publiczna” nie walczy, przemilcza ich; monopol Kotta i takich jak on leży w interesie Blatmanowych, a pośrednio i Politbiura, można więc go kuć publicznie. Kiedy Kott dostał jakąś nagrodę w Wiedniu, Kliszko, urażony przytykiem, wstrzymał mu paszport. Ale od czego Blatmanowe? Opinia całego kulturalnego świata nie była w stanie wywojować paszportu dla Pasternaka, „polska opinia publiczna” uzyskuje go bez większego trudu dla Kotta; powie ktoś, że jest to różnica pomiędzy Chruszczowem a Gomułką, mnie się jednak wydaje, że jest to różnica pomiędzy obiektywną funkcją Kotta i obiektywną funkcją Pasternaka. Nazwisko Pasternaka odegrało zasadniczą rolę w moim stosunku do Kotta. Na jednym z zebrań Związku Literatów w okresie sprawy trzydziestu czterech Kott opowiedział, jak to w późnych latach 40. pojechał jako wysłannik „Kuźnicy” do Moskwy i spotkał Pasternaka, który w rozmowie przekazał mu enigmatyczny wiatyk dla polskich towarzyszy-intelektualistów: „Pamiętajcie, trzeba być ostrożnym, czujnym… To tylko z wierzchu jest piękne…”. I Kott dodaje (cytuję z pamięci): – Ale ja byłem młody. Skąd mogłem wiedzieć? I niedoświadczony… Dopiero po latach pojąłem mądrą przestrogę… – Siedziałem na sali, słuchałem i myślałem sobie, że są przecież granice, których przekraczać nie wolno. Trzydziestoparoletni wtedy redaktor i uczony, polonista i marksista, jeden z tęższych umysłów swego obozu nie rozumiał tego, co rozumiała już w Polsce każda praczka, każdy tragarz i każdy uczeń; pomyślałem sobie jeszcze, że istnienie Kottów jest jakąś obrazą dla przyzwoitości, tej najprostszej i najoczywistszej, którą tak ciężko było przechować za Stalina, oraz że klerk nie może zbierać laurów za wszystko, bo przestaje być klerkiem, a staje się hochsztaplerem. Dopóki Kottowie nie rozliczą się jasno, dokładnie i uczciwie ze stalinizmu, my będziemy czuli się oszukani i skrzywdzeni i nie zaprzestaniemy myśleć o nich jak o profitantach, którzy wznieśli swe powodzenie na naszych kościach i których w gruncie rzeczy określa zwykła tchórzliwość, bo zaczęli krzyczeć, kiedy już wolno było krzyczeć, kiedy za krzyk nikt nie pakował na Mokotów ani nie wsadzał knebla, jak nam wsadzano, kiedy nieszkodliwym krzykiem i niezgadzaniem się można już było w Polsce wybornie zarobkować, lepiej niż dotychczasowym służalstwem.

Ludzi o takim profilu moralnym i takiej dialektyce postępowania jest w polskim establishmencie tak wielu, że stanowią zjawisko społeczne, wąskie z perspektywy narodu, lecz realnie obecne i widoczne. Ich życie miało się odwrotnie proporcjonalnie do mojego: wszystko, co dostawali, mnie było odmówione. Przede wszystkim – prawo do rozwoju, które zarezerwowane jest w komunizmie wyłącznie dla swoich lub tych, z których komunizm ciągnie jakieś korzyści. Może to być mizerna deklaracja, że pokój zwycięży wojnę albo że lud ma zawsze rację, ale coś trzeba dać. Inaczej cały aparat partyjno-państwowo-publiczny niszczy z bezduszną zaciekłością mechanizmu. Nie istnieją punkty odniesienia rozumowe czy moralne: „nie ich” przeznaczony jest na zagładę. Zresztą „ich” można było się stać łatwo, zwłaszcza na początku: raz napisać czy powiedzieć „jak trzeba” i już było się zanotowanym na tak. Ale jeśli ktoś wzdragał się i upierał – wcierano go obcasami w ziemię. Stanisław Rembek napisał zaraz po wojnie jedną z najlepszych książek o okupacji, wielu twierdzi, że najlepszą. Nazywała się Wyrok na Franciszka Kłosa. Kto dziś o niej wie? Nikt. Wie się o Andrzejewskim, Rudnickim, Brandysie, bo swoi, bo mieszczą się w raz na zawsze ustalonych hierarchiach, mimo wszelkich odchyleń, dewiacji i zgrzytów rodzinnych, bo pili razem stalinowskie pomyje, dławiąc się i krztusząc, a potem plując i brzydząc się samych siebie. W 1964 pewien reżyser chciał wydobyć Rembeka z niepamięci i sfilmować Wyrok: z punktu widzenia aktualnych kryteriów nic nie przemawiało przeciw książce, jest po polsku antyniemiecka i o granatowym policjancie opisanym bez sympatii. Ale gdzie tam! Politrucy od pamiętania pamiętali po 18 latach, że Rembek nie jest „swój”, „ich”, „nasz” – to wystarczy do wytarcia go spośród żyjących, nawet gdyby napisał arcydzieło.

W latach 60. okazało się, że najbardziej lukratywne w sensie zysków i prestiżu są targi o własną duszę – żeby się o nią targować, trzeba było ją uprzednio zaprzedać Stalinowi. Ci, którzy nie sprzedali, skazani są na brak w obowiązującym układzie. Wśród targujących się i wycyganiających roi się od zróżnicowań i niuansów, stanowią oni w sumie zjawisko zawiłe, lecz przenikalne, o ile się chce przenikać. Rzecz jasna, najmniej skłonni do przenikliwości są ci z natury rzeczy do tego przeznaczeni, a więc emigracja i Amerykanie. – Czy wie pan – rzekł do mnie w 1965 pewien sekretarz ambasady amerykańskiej w Warszawie – jakie świństwo komuniści wyrządzili temu biednemu Kobzdejowi? Wydali album malarstwa polskiego z jego obrazami z czasów socrealizmu… – Zaiste, „…dziwne w tej materii rzeczy pomieszanie…” – to nie Kobzdej ten tego, że to malował, tylko oni świnie, że to opublikowali i przypomnieli. Dochodzi się do jakiegoś kołowrotu ideowej i moralnej paranoi, w której niemożliwe jest funkcjonowanie umysłu i sumienia. Ciśnienie racji stanu byłych stalinowców wywala kategorie zdrowego rozsądku i trudno wręcz dojść, co lub kto każe tępemu Amerykaninowi myśleć, że Kobzdej został pokrzywdzony, a nie jakieś zasady i normy postępowania. Casus Kobzdej jest dość klasycznym przyczynkiem do obyczajów epoki: wskazuje na potęgę instynktu w służbie moralnej obojętności, co po latach okazało się najwyżej premiowane. Aleksander Kobzdej jest malarzem utalentowanym, ale w okresie, gdy nie mniej utalentowani urządzali tajne wystawy w Krakowie, Kobzdej angażował się ostrożnie, tzn. unikał portretowania wodzów i sztandarów, malował zaś rodzajowe sceny w stylu „Podaj cegłę”, rysował walczących o wolność Wietnamczyków, bankietował w Moskwie i Pekinie. Pił bruderszafty z rządzącym eszelonem i ryzykował pikantne dyskusyjki z sekretarzami KC o formalizmie, którego przekornie bronił pomiędzy wódką jedną a drugą. Taktyka ta prowadziła do cudownych stosunków ze wszystkimi i niezliczonych awantaży ułatwiających życie; nade wszystko zaś do koncesjonowanych kontaktów z francusko-włoskim, komunistycznym jet-setem i wpływowymi krytykami zachodniej lewicy, uwielbiającymi artystów z Polski, którzy są choć troszeczkę inni od obowiązującej sztancy, a mimo to dobrze im się powodzi. Gdy zaś było już wolno, Kobzdej objawił się jako integralny abstrakcjonista i szafa zagrała: stosunki z rządzącymi zapewniały ciągłość stosunków z zagranicą, te zapewniały zaszczyty i nagrody, te zaś zapewniały doskonałe stosunki z rządzącymi. Znam natomiast malarzy, którzy niegdyś wzdragaliby się namalować nawet murarza, obawiając się posądzeń o oportunizm. Uniknęli w ten sposób dzisiejszych odznaczeń za niezależność.

Ja obawiałem się zawsze posądzeń o uległość. Zawsze byłem przeciwko silniejszym, co nie znaczy przeciw silnym. Uważam, że silniejsi są gorsi przez fakt swej przewagi. Zawsze byłem po stronie słabszych, którym trudno się było bronić, nie dlatego, że ich wolę, lecz dlatego, że przez pomoc im człowiek staje się silnym, ja zaś lubię silnych. Kott i jemu podobni znów są po stronie silniejszych, z czego może nie zdają sobie sprawy. Za Stalina najsilniejszy w Polsce był aparat władzy, z policją polityczną jako jej egzekutorem. Za Gomułki najsilniejszy jest w Polsce średni aparat administracyjny, wiceministrowie i dyrektorzy. Ta grupa chce przemian bez oddawania własnych posad i ma szansę na realizację swych postulatów, siedząc bowiem od 20 lat na różnych stołkach, stali się trudnymi do zastąpienia fachowcami w dżungli komunistycznej produkcji i administracji. Gomułka ich już mierzi, Kottowie zaś są sympatyczną alternatywą, z którą łatwo się można pogodzić bez uszczuplania własnego stanu posiadania. Zawsze wydawało mi się, że przeciw jest się wtedy, gdy się za to płaci – marnowaniem życiowych planów, nędzą, bezczynnością, rozpaczą traconego czasu: tego nauczyły mnie totalizmy, w których żyłem. Lolo Marks (jak mówią studenci) wystąpił niegdyś w obronie człowieka, po czym w imię Lola zmontowano coś, co uczyniło człowieka tak bezbronnym jak nigdy dotąd w dziejach. I to nie tylko wobec przemocy obłędnych, biurokratycznych struktur, lecz także wobec ludzkiej szmatławości i chytrości, przy których nadużycia kapitalistycznego lesseferyzmu wydają się życzliwą, prostacką sielanką. System wartości i mechanizm przeznaczeń premiuje w komunizmie małość i podłość i wynosi je pod różnymi postaciami powodzenia. Dziwnie to się rzutuje na indywidualną psychikę. Znam wypadek, kiedy współpracownik „Trybuny Ludu” zwrócił się na zachodzie Europy do Kongresu Wolności Kultury z prośbą o zapomogę na przedłużenie pobytu. W tym miejscu polskie życie oportunistyczne przemienia się w zwykły burdel i ciekawe, jak to daleko jeszcze zajdzie. Człowiek czuje się skopany i pobity, po co było to wszystko kiedyś, obstawanie przy czymś, walka z samym sobą o to, co można, a co nie. Racje gniją, rozkładają się, nie ma się o co zaczepić, nawet o uczciwego wroga. Takich uczuć jak ja na widok prof. Schaffa w uściskach intelektualistów zachodnich musi doznawać stary, zgnojony ubóstwem i nadludzką pracą komunista polski, gdy ogląda Bolesława Piaseckiego w drogim futrze i niemieckiej limuzynie w centrum komunistycznej Warszawy. Życie nauczyło mnie dawno, że nie ma nagród za rzetelność. Ale namnożyło się ostatnio zbyt wiele nagród za życiowy numer, aby można było patrzeć na to bez obrzydzenia i protestu.

III

Bismarck miał jakoby powiedzieć, że nie jest się inteligentnym, jeśli w wieku 18 lat nie było się socjalistą. Nie jestem inteligentny, gdyż w tym wieku nie lubiłem ani socjalistów, ani komunistów, ani ich rewolucyjnej romantyki, ani ich uproszczonej moralności. Ale nie zacietrzewiałem się nigdy: leżąc w międzywojennym słońcu na pływalni „Legii” w Warszawie, wśród innych osiemnastolatków, wyśmiewałem rewelacje sanacyjnych brukowców o łagrach na Kołymie i lizaniu jednego śledzia przez kilkudziesięciu więźniów. – To bzdury – powtarzaliśmy podówczas. – Dlaczego używa się tak tanich, antybolszewickich chwytów!

W rok później kilkanaście milionów Polaków mogło się przekonać bez trudu, że warszawskie czerwoniaki pisały prawdę. Ja zaś byłem nadal na tyle prymitywny, aby nie móc zaakceptować rozbestwionego kłamstwa, jakim wypełnił się świat. W tępocie mojej nie mogłem przystać, ażeby noc nazywać dniem, drzewo lokomotywą, ciemnotę kulturą, brak towarów obfitością towarów, prawdę nieprawdą, a przyzwoitość zbrodnią. I tak już pozostało przez następne 25 lat. Ludzie wokół mnie też nigdy się na to nie chcieli zgodzić, ale później, zmęczeni samotnością, zaprzestali walki. Z czasem różne pojęcia pozacierały się i zmętniały, co stanowiło ich największy triumf.

Po Lwowie było Wilno, ta organizacja nazywała się „Za Waszą i Naszą Wolność” i ja sypiałem na jej powielaczu, a rok był 1940. Nie byliśmy z tych, co to sobie nie obszywali czwartego guzika od góry na przefarbowanym oficerskim płaszczu i salutowali na ulicy Mickiewicza: nasza konspiracja była lepsza i ja dla kamuflażu pracowałem jako reporter sportowy „Prawdy Komsomolskiej”. Może byśmy i tak dalej sobie konspirowali, ale postanowiliśmy – Leszek, ja i niejaki kolega Kretowicz – udać się do Szwecji. W tym celu skontaktowaliśmy się przez organizację z pułkownikiem Babiniczem, delegatem do tych spraw, jak nas zapewniono. Przyjął nas u siebie, poczęstował kawą i ciastem, a w dwa dni potem przyszli enkawudyści i wygruzili Leszka, mnie i kol. Kretowicza prosto na Łukiszki. Odczytano mi wyrok: 25 lat więzienia za działalność kontrrewolucyjną, więc usiadłem w przepełnionej celi i zacząłem czekać na Niemców, którzy rzeczywiście przyszli i uwolnili mnie, Leszka Zawiszę zaś, mego najdroższego przyjaciela, zdążyli Ruscy wywieźć na Syberię, skutkiem czego jest dziś szanowanym architektem w Wenezueli. Pana Babinicza spotkałem pod tym samym nazwiskiem grubo później w Polsce, w Związku Literatów: jest piewcą spraw oświatowych w Kielecczyźnie, pisuje książki i do gazet. Spojrzał na mnie przeciągle, ale mnie nie poznał, a przynajmniej nie dał po sobie poznać, że mnie poznał. Ja też go już nigdy nie poznałem.

Konspirowałem jeszcze tu i ówdzie, a na koniec w Norwegii. Po wojnie ci z Londynu, opuszczając Oslo, chcieli mnie zabrać ze sobą. – Załatwimy ci studia w Edynburgu – powiedział kapitan Pierścianowski czy porucznik Sułek, już nie pamiętam. Ale mnie się już nie chciało studiować. Chciałem pisać. W 1945 byłem w Polsce jako delegat norweskiego ministerstwa: nie groziło mi nic, mogłem się rozejrzeć. Rozejrzałem się, było jakoś inaczej. Przemoc i kłamstwo było nadal napędem całego przedsięwzięcia, ale nikt by nie egzekwował moich 25 lat pudła z Łukiszek. Komunizm rosyjski jest rzeczą śmiertelnie poważną, na serio, nie ma tam żartów i zawsze rozchodzi się o duże rzeczy. Polski komunizm był sprawą mało poważną od początku. Owszem, wdeptywano ludzi butami w podłogę na Koszykowej i zbudowano hutę--gigant, ale zawsze był w tym jakiś akcent cynicznego chichotku, jakichś podśmiechujek. Wtenczas, na początku, komunizm uszminkowany był na demokrację ludową, niby tylko przebrany za kogoś innego, ale czuło się, że coś jest inaczej. Wydawało się, że można tu przyjechać i robić swoje, czyli być twórczym przeciwnikiem i w tym właśnie tkwił gruby błąd, każdy komunizm bowiem – polski, czeski czy kubański – jest w końcu sprawą na tyle rosyjską, aby nie znać pojęcia przeciwnika. Zna tylko wyznawców, służalców lub wrogów. I ja to przeoczyłem.

Pojechałem do Norwegii, załatwiłem swoje sprawy i wróciłem do Polski. Na razie nie było najgorzej. Borejsza wyrzucił mnie z pracy za zupełnie prawdziwą wiadomość, którą „Rzeczpospolita” (ówczesna urzędówka) wydrukowała przez pomyłkę. Wtenczas zdarzały się jeszcze pomyłki. Później wyrzucono mnie z „Przekroju” za zupełnie prawdziwe sprawozdanie z turnieju pięściarskiego. Przy okazji też wyrzucono mnie ze Stowarzyszenia Dziennikarzy: okazało się, że członkom tej organizacji nie wolno już było pisać prawdziwych sprawozdań, o czym jeszcze nie wiedziałem. Pracowałem jeszcze w „Expressie Wieczornym” i wydałem książkę, która doczekała się zaszczytnego losu: weszła na indeks, wygrzebywano ją z księgarń i palono. Powodem nie była jej słabiutka treść, lecz okładka z akowską kotwicą, umieszczoną tam ręką artysty-plastyka. Wreszcie zgłosiłem się do „Tygodnika Powszechnego” i przez 3 lata istnienie moje miało jakiś sens. Były to najszczęśliwsze lata: odczuwałem zdrową radość niebrania udziału w jakimś zbrodniczym idiotyzmie, w którym tylu ludzi nurzało się po szyję. Pisywałem recenzje teatralne z Warszawy, cenzura konfiskowała mi dwie na trzy, ale to było piękne. Literaccy właściciele Polski Ludowej i playboye z ZMP nigdy nie mogli mi tego darować. Gałczyński, Borowski, Żukrowski i wielu innych zaczynało po wojnie w „Tygodniku”, po czym wędrowali do komunistów. Ja odbyłem drogę w odwrotnym kierunku, od Borejszy do ks. Piwowarczyka, sam jeden, na oczach wszystkich. Kiedy „Tygodnik” oddano Piaseckiemu, nie mogłem dostać żadnej pracy. Ani jako reporter sportowy, ani jako kelner. Moje podanie w Warszawskich Zakładach Gastronomicznych opiniowało UB odmownie: serwowany przez mnie bryzol z groszkiem zalatywał im polityczną demonstracją. Z obecnej perspektywy stwierdzam z niesmakiem, że najlepiej było mi za stalinizmu: nie opuszczało mnie poczucie racji moralnej i społecznej przydatności. Ja odmawiałem podpisania apelu sztokholmskiego, udziału w fałszowanych wyborach czy w pochodzie pierwszomajowym. Mnie odmawiał Związek Literatów pomocy w ciężkiej chorobie. Ale obcowanie z ludźmi nacechowane było czystością i otwartością. Linie podziału proste i wyraziste, kryteria godności i rzetelności przejrzyste i sprawdzalne. Integralność intencji nazywała się zachowywaniem twarzy. Gustaw Holoubek powiedział kiedyś o mnie, że ja zachowywałem buźkę: było to śmieszne, ale łatwe do wybaczenia. Życie w stalinizmie było piekłem, ale nie dla wszystkich: na przykład nie dla tych, którzy postanowili zawalczyć o własną wartość. Płacili, to prawda, ruiną planów życiowych, ale za to współbrzmieli z ogromną masą ludzi wokoło i to było wspaniałe.

Potem przyszedł Październik. W komunizmie żyje się nieustająco mimo albo wbrew, lata 1955-1957 polegały na tym, że żyło się w i z. Jako jednostka i obywatel miałem prawo wstępu do wydawnictw i oferowania moich książek, pisania nowych, a także artykułów odbijających moje poglądy i przemawiania publicznie zgodnie z zapatrywaniami. Wraz z 30 milionami innych myślałem, że idzie ku lepszemu, że będziemy wyjaśniać i remontować. Nadal byłem przeciwnikiem, lecz uważałem, że komuniści powinni pozostać przy władzy, bo niby jak inaczej? Wydałem w ciągu tych lat to, co dotąd napisałem, i napisałem rzeczy nowe, które wydałem. Po czym nastąpił absolutyzm oświeconego komunizmu i matactwa neo-Dyrektoriatu w kulturze. Ulepszono uchwyt, owinięto nylonem rączkę.

Był to także okres, w którym raz dziennie przychodził list z pytaniem, jak można dostać ZŁEGO. Ostatnie wydanie z 1957 sprzedawane było jeszcze spod lady, ale już pojawiły się oznaki zemsty wokół mnie. Jacyś „księgarze śląscy” ogłosili w prasie rezolucję, że nie będą sprzedawać ZŁEGO w swych sklepach: piętnowali go jako literaturę brukową i domagali się niewznawiania. W pierwszej fazie powodzenia spodziewałem się otrzymać Nagrodę Miasta Warszawy, tymczasem w 1958 Wydział Kultury Stoł. Rady Narodowej nakazał wycofanie ZŁEGO z bibliotek miejskich, oskarżając mnie o spotwarzanie mego rodzinnego miasta. Wschodnioniemiecki wydawca zrezygnował z opcji pod naciskiem radcy kulturalnego w Berlinie. Na czele „Czytelnika” stanęła p. Wichowa, rodzina Wichów zaś odcisnęła się ciężko na moim losie i nawet zastanawiałem się, czy nie stanowię ich ulubionego tematu przy posiłkach, na przykład: – Jak ci dziś szło kopanie Tyrmanda, skarbie? – P. Wichowa odmawiała twardo wznowienia ZŁEGO, motywując to brakiem papieru, którego nigdy nie brakowało na wznawianie jej prywatnych i partyjnych pupilów, nawet gdy dziesiątki tysięcy ich dzieł zalegały składy w stanie niesprzedanym. Dostałem kiedyś list od kogoś z Żarowa pod Świdnicą z prośbą o przepisanie na maszynie brakujących kartek, które zniszczyli pożyczający odeń nieustannie, jedyny w Żarowie egzemplarz ZŁEGO. Usiłowałem na próżno wzruszyć p. Wichową tym listem, bo ma ona wygląd dobrze odżywionej nauczycielki, jak gdyby skłonnej do łagodnych uprzejmości, ale jest to wskazówka myląca: w istocie jest zeszwejsowana z fałszu i stali. Jeden znajomy z „Czytelnika” powiedział mi pobłażliwie: – Czy ty dziecko? Nie rozumiesz, że nie chodzi o ZŁEGO, tylko o ciebie? Gdyby ZŁEGO napisał ktoś inny, wychodziłby co roku po 30 000 egzemplarzy. Ale ty? Ocknij się…

Ocknąłem się, a raczej mnie ocknięto. Skonfiskowano Siedem dalekich rejsów. W 1959 skończyłem powieść pt. Filip, dla Wydawnictwa Literackiego w Krakowie. Książką zajęła się p. Zatorska, która odegrała w moim życiu rolę więziennego strażnika, przekraczającego kompetencje i lejącego po twarzy więźnia o skutych dłoniach. Jeszcze w Centralnym Urzędzie Wydawniczym kładła się trupem przeciw wydaniu ZŁEGO, ale niebawem uznana została sama za pomiot stalinizmu, w rok później zaś siedziała już znów w siodle jako dyrektor Departamentu Wydawnictw w Ministerstwie Kultury. I zaczęła krwawą działalność. Spotkałem kiedyś Leca na Krakowskim i mówię: – Dokąd się pan tak śpieszy? – na co Lec: – Umyć się. Rozmawiałem z Zatorską. – Trafił w dziesiątkę, Zatorska – Fela w intymniejszych rozważaniach, mało jest zaś piszących w Polsce, którzy nie wyobrażaliby sobie intymnie, jak łamią p. Zatorskiej ręce i nogi – ma w sobie coś oblepiającego: ogromne, słodkie oczy, wrażliwe wargi, a na nich uśmieszek obłudny i tak okrutny, że co słabsze jednostki marzą o natychmiastowej ucieczce. Fela pochodzi z jakiejś bajecznie bogatej rodziny, nic więc dziwnego, że jej wiara ma charakter ekspiacyjny, upatrujący w maltretowaniu niewiernych najlepszy środek na odkupienie. Kiedy pierwszy raz stanąłem z Felą oko w oko, wiedziałem od razu, że mowy nie ma o remisie i ktoś musi być zniesiony z ringu. Fela oświadczyła, że póki ona tu siedzi, nie ukaże się nigdy tak pornograficzne świństwo jak Siedem dalekich rejsów ani tak wredny i niemoralny kicz jak Filip; popełniła jednak typowy błąd rozwścieczonego tygrysa, dodając, że bynajmniej nie zapomniała, co ja o niej napisałem w Październiku, w kwartalniku „Homo Dei – Ateneum Kapłańskie”. Była to pamiętliwość imponująca i cios w tym momencie kończący: ja zapomniałem jak o śmierci, że w liście do śp. Ojca Pirożyńskiego, redaktora tegoż kwartalnika, wspomniałem jednym, niepochlebnym zdaniem o p. Zatorskiej. Ale taktycznie był to błąd: nie konfiskuje się przecież komuś książek z tak osobistych powodów.

Filip był powieścią ideowo zaangażowaną: wołał o świadomą postawę konsumpcyjną, która w pewnych warunkach jest jedynym skutecznym oporem, w ramach zaś oszalałego od hipokryzji gomułkizmu stanowiła wzorzec postępowania, znienawidzony przez wielkorządców. Nie dawać się, demaskować, wierzyć – oto była przesłanka Filipa, hitlerowska zaś metafora stanowiła literacką konieczność chwili. W imię niedawania się udałem się więc do mego organizacyjnego lidera w Związku Literatów, czyli do prezesa Jarosława Iwaszkiewicza. Nigdy za nim nie przepadałem i gwoli sprawiedliwości rzec muszę, że i on nie znosił mnie, czemu dał wyraz w znanym felietonie o ZŁYM, gdzie zmieszał mnie z błotem subtelnie i skutecznie. Zawsze wyobrażałem sobie, że jak tylko Ruscy przewalili się przez Mazowsze, pan Jarosław nałożył swój czerwony fez, usiadł przy oknie i zamyślił się głęboko, jakby tu uratować posiadłość w Stawiskach (dar przedwojennych plutokratów w zamian za bliski im ideologicznie estetyzm) w obliczu wywłaszczeń i rewolucyjnych gwałtów. Za to, co wymyślił, otrzymał w 10 lat później Order Odrodzenia Polski i najmilsze zaszczyty, jakie tylko komuniści mogą pisarzowi ofiarować, i to w sposób tak dystyngowany, że można by się jeszcze poupierać przy tzw. niezależności sumienia, wierności ideałom i Muzom. Pamiętam, jak otwierał kongres intelektualistów we Wrocławiu, w 1948: już wtedy wiadome było, że impreza ta śmierdzi, ale Iwaszkiewicz zniósł zapach z postszlachecką nonszalancją i tak już poleciało. Pod koniec lat 50. działał w Warszawie salon literacki pani Ireny Krzywickiej: zbierali się w nim ludzie, którym najlepiej się w Polsce powodziło, by narzekać na swój zły los, pieszczochy reżymu kapryszące na reżym i na bezsens(!) istnienia, dyplomaci, którzy spędzili piękne życie poza Ludową za jej dziadźki, krytycy literaccy o talentach akrobatów, dziennikarze zmywający wieczornymi wyzwiskami na KC ślady porannych pocałunków ze swych ust, filmowcy zbijający miliony na filmach, na które nikt nie chodzi, satyrycy i graficy, którzy zbudowali swe fortuny na zwyrodnieniu kułaka i marszałka Tito, a teraz poprawiają sobie wzajemnie makijaż „na dziewicę”. Nie przeczę, przewijali się tam także ludzie zacni i zabawni, ale dla mnie Jarosław Iwaszkiewicz był symbolem tego salonu i ja nigdy nie skorzystałem z zaproszenia.

Przyjęty zostałem w redakcji „Twórczości”, gdzie wyłuszczyłem sprawę: Zatorska nie puszcza książki, powołując się na cenzurę, podczas gdy książka w ogóle nie była w cenzurze, Iwaszkiewicz powiedział, że to typowa szykana, że wszyscy wiemy, co to Zatorska, że on idzie jutro do Kraśki w sprawach ZLP, więc pogada i o tym. I kazał przyjść pojutrze. Przyszedłem i usłyszałem, że Kraśko słyszeć nie chce o Filipie, że krzyczał, że ta książka nigdy się nie ukaże, że nie ma co o nią walczyć, bo nie dość podobno, że niedobra, ale jeszcze cyniczna i niemoralna. Pochyliłem głowę w pokorze i poszedłem sobie, ale złośliwy traf chciał, że w dwa dni później zgodził się mnie przyjąć tow. Kraśko, o co żebrałem, błagałem i telefonowałem od miesięcy. Kierownik Wydziału Kultury KC Kraśko jest melancholijnym brunetem o smutnym spojrzeniu rozdartego przez wątpliwości wilnianina: w Poznaniu chciał wziąć na siebie winy wszystkich postępowców, od Engelsa do Jędrychowskiego, wobec rozjuszonego tłumu, co świadczy o charakterze. Ma opinię takiego, co robiłby dobrze, gdyby mógł, ale nie może, co nie znaczy, że sprawa Filipa to dla niego więcej niż dwa telefony i po krzyku. Zacząłem więc potulnie, że pan prezes Iwaszkiewicz rozmawiał z panem wczoraj, prawda? – Tak – przytaknął Kraśko. Ja: – Więc zna pan sprawę? – On: – Nie wiem, o czym pan mówi? – Ja: – Napisałem książkę… – On: – Pierwszy raz o tym słyszę. – Ja: – To pan prezes nie wspominał? – On: – Nie o pana książce. – Ja, pośpiesznie: – Widocznie zapomniał. To ja sam wyjaśnię…

Żyją w Warszawie ludzie, którym powtarzałem te dwie rozmowy tego samego dnia w kawiarni „Czytelnika”. Mogą zaświadczyć. Jeśli zechcą.

Filip wyszedł w końcu, przy zredukowanym przez Felę nakładzie do połowy zamierzonego. Rozprzedany został w ciągu 3 dni i dziś nie ma po nim śladu w Polsce, nad czym czuwała Fela: zemsta jej sięgała i dalej, do innych demoludów, i mówili mi wydawcy na Węgrzech, że odmówiono im zezwolenia na jego wydanie na skutek interwencji z Warszawy. Natomiast rzucili się na mnie poinstruowani przez p. Zatorską krytycy. Ja zawsze miałem szczęście do krytyków typu były faszysta, oenerowiec, dewot wiary kolejnej, do wszelkich Uchańskich i Hierowskich, fatalnie ubranych, obarczonych dziećmi i drobnomieszczańską egzystencją, niemogących darować mi, że przez 20 lat byłem ich prostym przeciwstawieniem. Zawsze oskarżali mnie z nienawiścią, że „pozwalam sobie” na niezależność dla fanaberii i fasonu, nie dostrzegali lub nie chcieli dostrzec mojego ryzyka i zainkasowanych uderzeń, których się bali, widzieli jedynie pirotechniczne efekty walki i to ich kurczyło z zazdrości. Filip, nawiązujący do takiej postawy, był idealnym celem ataku. Wziął się przeto za mnie p. Andrzej Kijowski, publicysta inteligentny i świetnie piszący, ale jeden z tych odważnych, którzy zaczęli głośno i dzielnie protestować, kiedy już było wolno i nic za odmienność nie groziło. Przedtem p. Kijowski był gorącym adwokatem socrealizmu w krakowskim „Życiu Literackim” i używał swego talentu do obrony dzieł, do których wstyd się dziś przyznać, że je czytał. Coś go widocznie jadło, czy te wspomnienia, czy szare od przyzwoitości życie, dość, że rzucił się na mnie z rzadko obserwowaną furią w „Twórczości”, i przyznam, że uczynił na mnie wrażenie, mimo że w konkurencji obelg ad personam, drukowanych w komunistycznej prasie, mogę się ubiegać o całkiem wysoką lokatę. W tym podnieceniu i oćmie p. Kijowski kłamał, przekręcał i fałszował wątki powieści, zaprzeczał w jednym zdaniu temu, co napisał w uprzednim, czego zazwyczaj, gdy spokojny, stara się przecież nie robić, nade wszystko zaś wyzywał mnie tzw. słowem publicznym. Ta rozprawa dała mi wiele do myślenia: na ogół redaktorzy naczelni w komunistycznych pismach nie zezwalają na taką gwałtowność inwektyw i tonu, o ile nie ma dyrektywy „kończącej” faceta. Lecz redaktorem naczelnym „Twórczości” jest Jarosław Iwaszkiewicz, ja zaś byłem już zalegalizowanym „liszeńcem”, wyjętym spod prawa, każdy mógł do mnie bezkarnie strzelać. Nie dawano mi paszportu, nie wznawiano książek, nie wydawano nowych. – O tobie nie wydrukują – rzekł mi jeden z moich przyjaciół, który rozważał ewentualność ośmieszenia Kijowskiego. Miał rację. O mnie nie drukowano, a jeśli – to tylko napaść lub wyzwiska. Dziennikarzowi z „Życia Warszawy”, który chciał zamieścić wzmiankę o portugalskim przekładzie ZŁEGO, zwrócono uwagę, że o mnie nie pisze się pozytywnie. Zostałem kiedyś zaproszony przez program telewizyjny Wszyscy jesteśmy sędziami do wieloosobowego jury; na dzień przed audycją zadzwonił do mnie w panice kierownik programu: – Bardzo mi przykro, ale redakcja naczelna TV warszawskiej zażądała skreślenia pana! Nie mogę tego pojąć. Prowadzę ten program od wielu lat, setki ludzi zasiadały w tym jury i nigdy nikogo nie skreślono… – Biedny, nie wiedział, że ja mam zakaz wstępu do radia i telewizji, mimo uroczystych zaprzeczeń prezesa Sokorskiego, który zapewnił mnie, że to nieprawda. To była prawda, mnie powinno było nie być, taką niegramatyczną zasadę wyznawano wobec mojej egzystencji. Kto? Tu zaczyna się niby-zagadka, na którą niby nie ma odpowiedzi. Najgorsi siepacze stalinowscy, w rodzaju prezesa Sokorskiego, zapeklowani w polityce, kulturze, sądownictwie, w latach 60. nie myślą już ani o walce, ani o pryncypiach, tylko o tym, jak dyskontować zasługi, jeździć do Włoch, kupować szaliki w Londynie i wyszarpywać przydziały na samochody z Targów Poznańskich. Nie gnoją mnie już za to, co reprezentuję, jak za Stalina, ale za to, że jestem i psuję łatwy rachunek. Nie jestem z ich rakiety, kogoś zaś gnoić trzeba, inaczej jest się samemu gnojonym, taka już jest metoda znoszenia ucisku człowieka przez człowieka. Małostkowość tych prześladowań nie ujmowała im siły niszczącej, przesądzała jedynie moją kondycję: śmieszyłem, nudziłem i drażniłem nawet najbliższych, przyzwyczajonych już do moich non stop klęsk. Wyobrażam sobie, co działoby się w kawiarniach, gdyby prof. Kotta skreślono z programu telewizyjnego: Blatmanowe plus balet byłych stalinowców odtańczyłyby Polonię Grottgera przed gmachem KC.

Książki wydane w Październiku zapewniły mi parę lat życia bez finansowych kłopotów. Od 1960 stanąłem wobec problemów utrzymania. Jak wszyscy pisarze jeździłem na spotkania autorskie: władze lokalne wpływały jednak hamująco na zapraszające instytucje, prasa nie zamieszczała zawiadomień, krakowski klub studencki Jaszczury otrzymał zaś zwykły zakaz urządzenia mi wieczoru. Źródłem zarobków dla pisarza jest film, który – jak wszystko w Polsce – stanowi własność Politbiura, ale oddany został w pacht paru osobom. Szefem jest min. Zaorski, z wykształcenia ekonomista-księgowy, który przyszedł do kinematografii jako rewident Najwyższej Izby Kontroli i został. Przez lata kierowania smak mu się wyrobił i wyostrzyły kryteria, co jednak nie wystarczy do artystycznego przywództwa i aczkolwiek cieszy się opinią „lepszy on niż inni”, to obiektywnym osiągnięciem jego panowania jest kompletny upadek polskiej nowej fali z końca lat 50. z wyżyn światowych sukcesów do roli Kopciuszka niezapraszanego na festiwale. Jednak szkodliwszym zjawiskiem jest filmowe Lobby w KC – jej dwie potęgi to Aleksander Ford i Jerzy Toeplitz. Ford, Jago z Łodzi, nikczemny intrygant, zawdzięcza swe „sukcesy” bezbłędnie koniunkturalnej tematyce swych filmów, swą zaś pozycję – machinacjom, denuncjatorstwu, patologicznemu niszczeniu młodszych i zdolniejszych. Toeplitz to komunistyczny Tartuffe: w Polsce głosi nadal i z powodzeniem żdanowowski katechizm i stalinowskie parytety oceny, blokując drogę poszukiwaniom; w Cannes, Nowym Jorku i Wenecji wygłasza przemówienia, z których wynika, że jest jedynym bojownikiem o wolność filmu za żelazną kurtyną. W 1963 reżyser Rybkowski ośmielił się nakręcić film według mego scenariusza: skutki były fatalne. Ford protestował u Starewicza i żądał zakazu eksploatacji, Starewicz przyrzekł Fordowi, że nigdy więcej żaden mój scenariusz nie wejdzie na plan i ograniczył wyświetlanie filmu do większych miast
i 3 tygodni, zdejmując go z ekranów, gdy przed kasami tworzyły się jeszcze ogonki, co było raczej zasługą rozbierającej się z nieporównanym wdziękiem Beaty Tyszkiewicz i patrzącego na nią z łóżka nieporównanie głodnym wzrokiem Andrzeja Łapickiego. Starewicz zwołał odprawę krytyków filmowych i poinstruował ich, jak mają pisać: z każdej recenzji wynikało potem równiutko i w dwuszeregu, że ja zmusiłem reżysera, aktorów i operatora pod groźbą pistoletu do nakręcenia najbardziej chałowatego scenariusza od czasów Mieszka i Dąbrówki i to w celu ideologicznego nadużycia. Dwóch odważniejszych, którzy napisali inaczej, miało ogromne przykrości. Erupcji jadu przeciw temu filmowi nie potrafię sobie znów inaczej wytłumaczyć, jak moją osobą: nazywał się Naprawdę wczoraj i poświęcony był sympatycznemu karierowiczostwu. W kraju, w którym roi się od dwuznacznych i zadziwiających wzlotów, gdzie byli falangowcy robią fortunę jako pupile Żydów, byli poznańscy endecy są wiceministrami, przedwojenni geszefciarze są teoretykami sztuki, niedawni zaś kamienicznicy opracowują komunistyczne Składy Apostolskie – ludzie powinni być wdzięczni na moją łagodną metaforę. Gdyby to napisał Czeszko, dostałby medal za taktowne demaskowanie.

W 1964 na zebraniu oddziału warszawskiego Związku Literatów odczytywano listę członków zalegających z płaceniem składek. Gdy odczytano moje nazwisko, rozległ się głośny wybuch śmiechu. Miało to oznaczać rozbawienie faktem, że ja, beniaminek publiczności, autor lukratywnych romansów rozrywkowych, posiadacz samochodu (kamień obrazy!), zalegam ze składkami chyba tylko dla pustej kokieterii. Uśmiechnąłem się i ja, ale też i sobie pomyślałem, że to koniec. Nie ma co tu dłużej siedzieć, ani na tej sali, ani w tym mieście, ani wśród tych „kolegów”. Byłem na finansowym dnie, nie miałem na komorne, na wakacje, samochód konserwowałem za grosze, kupowałem benzynę za pieniądze zaoszczędzone na posiłkach, po co więc tkwić w bezsensownym kłamstwie, w przekręconym do góry nogami obrazie życia. W przeciwieństwie do 95 proc. tej roześmianej sali nigdy niczego od Związku Literatów nie dostałem: nie brałem żadnych bezzwrotnych zapomóg ani nie pisywałem za te „pożyczki” wierszy o urodzie i słodyczy Stalina. Byłem członkiem ZLP od 1948, ale nawet w okresach najgorszej nędzy jedyną pomocą było prawo zakupu dobroczynnych obiadów klubowych, którymi związek podtrzymywał mnie na duchu. Raz to nawet mógł pomóc, a nie pomógł. Było to wtedy, gdy Ruscy wydali ZŁEGO w 180-tysięcznym nakładzie i nie zapłacili ani grosza. Na wyrwanie forsy od Ruskich istnieje z dawna opracowana metoda: jedzie się na delegację lub stypendium ZLP do Moskwy, tamtejszy Związek Pisarzy zmusza uprzejmie wydawnictwo do odpalenia należności i w ten sposób każdy, komu coś tam wydali, frachtuje telewizory i lodówki z GUM-u do warszawskich komisów. Szkopuł w tym, że takim jak ja nie daje się żadnych stypendiów, a pomysł, żeby mnie wysłać w delegacji, wydawał się luminarzom ZLP wytworem chorego mózgu. Z drugiej strony delegacje jeżdżą co pół roku i byli już na nich wszyscy, z wyjątkiem tych chyba, co nie mieli siły dowlec się do pociągu. W 1964 ubłagałem Putramenta, żeby wpisał mnie na listę takiej delegacji; już, już miałem pojechać, kiedy wezwany zostałem przez sekretarza związku, p. Gisgesa, który oświadczył mi, że jest mu „niewymownie przykro”, ale KC skreśliło mnie z listy delegacji. Zamiast mnie pojechał p. Gisges.

Tym śmiejącym się nie przychodziło do głowy, że ja naprawdę tonę w gnoju nieprzezwyciężalnego i tego nie sposób było tolerować. Zanurzałem się coraz głębiej w beczce z absurdem: uchodzić za gorszego, niż się jest, i nic z tego nie mieć, przeczy podstawowym założeniom rozsądku. Żyć w nieustającym odwrocie, w kurczącym się nieustannie stanie możliwości i nie mieć z tego nawet najlichszych zadośćuczynień, to stawało się nie do zniesienia. Można żyć bez zwycięstw, długo można ponosić same klęski, ale tracić przy tym najprostsze tytuły do odszkodowań – to było karykaturalne. Miesiące i lata przesiedziane bezczynnie, w oczekiwaniu na paszport, na zwolnienie książki z cenzury, na zatwierdzenie innej książki, na wznowienie trzeciej, co do której nie ma obiekcji, a jednak się jej nie wznawia – to była rzeczywistość. Powie ktoś: tak dzieje się w komunizmie ze wszystkimi i wszystkim, nie jesteś żadnym wyjątkiem. Jest to prawda nieprecyzyjna, nadal obowiązuje tam Orwellowskie stwierdzenie o równych i równiejszych. Swoich nieposłusznych, rozczarowanych i rozgoryczonych karci się, lecz uważnie, kopie się, lecz ostrożnie, a jak się przewrócą, to się ich troskliwie podnosi, otrzepuje, myje i suszy. Natomiast są w Polsce tacy, których się wykańcza i ja do nich należałem. Powie ktoś inny: deklarujesz się jako antykomunista, dlaczego więc mieliby cię nie wykańczać? Nikt cię nie zmuszał do przyjazdu w 1946, wybrałeś dobrowolnie życie w totalizmie, a teraz po 20 latach skarżysz się płaczliwie, że totalizm zły? Na to powiem pokornie: w porządku. Toteż za Stalina nie miałem żalu do nikogo, ale w międzyczasie mnóstwo się zmieniło. W międzyczasie prześladowania ideowe zmieniły się w mechaniczne gnojenie, ja zaś pokochałem ten kraj taki, jakim jest. W międzyczasie zrodziła się moja nowa kondycja Polaka z Polski tej, a nie innej, człowieka z Warszawy udręk i radości, niepoznawalnych dla nikogo spoza tego miasta. Miliony takich jak ja żyło, pluło, budowało, bluzgało nienawiścią i dalej twardo żyło w tej realności, w której jesteśmy pierwiastkowym elementem wszelkich osiągnięć i zmian. Gdyby nas nie było, nie byłoby Października, Gomułki i rewizjonistów, socjalizm nie wymagałby korekty, Berman i Radkiewicz mieliby rację: to my jesteśmy prapoczątkiem przeobrażeń, a nie partyjni talmudyści. Stałem się Polakiem zaglomerowanym, na którego złożyły się most Poniatowskiego i brak masła, Praga II i sowieckie zbrodnie, spółdzielnia „Gromada” i Antoni Słonimski, kardynał Wyszyński i „Czerwono-Czarni”, pomnik Powstańców i lekkoatleci, Spatif i bar „Gopło”. Polacy, czyli naród na stacjach PKS-ów w mglisto-błotniste ranki, z papierowymi walizkami i z dziećmi w za ciepłych rajtuzach, są równie moi, jak i Moczara. Wraz z tym narodem posiadłem wiedzę o nieogolonych cwaniakach w niechlujnych biurach, a także o tym, jak korzystać ze wspólnej łazienki na kilkanaście osób i jak wchodzić do pociągu przez okno. Przez 20 lat stałem wraz z nimi w kolejce po cytryny, przez co stała się ona moją kolejką w większym stopniu niż Szyrów, Leszów i Jaszczuków, którzy ją wyprodukowali, ale z niej nie korzystali, bo mieli sklepy za żółtymi firankami. 30 milionów ludzi, a z nimi ja, posiadło prawo miłości i nienawiści do komunistycznej Polski, która jest naszą i moją Polską, mimo że jej wcale takiej nie chcieliśmy, ale takie rzeczy zdarzają się w najlepszej rodzinie, w związku z czym nikomu nie wolno gnoić mnie w imię parszywości totalizmu. Opowiadano mi kiedyś o Kliszce, piorącym samotrzeć koszulę non-iron w umywalni luksusowej łazienki hotelu Claridge czy George V, przed spotkaniem z de Gaulle’em. Tam, za godzinę, luksusy Pałacu Elizejskiego, a tu teraz koszulka z komisu na Nowym Świecie (wiedeńska). Istnieje wiele przyczyn, dla których Polak z Polski, nawet będąc Kliszką, pierze solo koszulę na wyjeździe do kapitalizmu, pierwsza zaś i główna to ta, że uważamy za grzech śmiertelny wydatkowanie twardej waluty na coś, co można mieć w złotych polskich albo zrobić samemu. Kliszko jest jednym z mych naczelnych oprawców, jego zarządzenia kneblują takich jak ja, ale gdybyśmy sobie tak stanęli w tej łazience we trójkę: Kliszko, Anders i ja, albo Kliszko, ja i Johnson, to zasadnicza wspólnota byłaby między mną a Zenkiem, między katem a ofiarą. Jest to niepoznawalna dla trzecich, tych z zewnątrz, więź wspólnej świadomości, tego, co my wiemy, wspólny mianownik odruchu warunkowego nakazującego zabrać się do prania koszuli, jak nikt nie widzi, i tak ją zręcznie powiesić w szafie (podłożywszy gazetę do ściekania), żeby służba nie zauważyła i źle sobie o nas nie pomyślała. Na stacjach benzynowych w Warszawie zdarzało się, że facet ze szlauchem we wlewie powie mi: – Panie Tyrmand kochany, ja to bym sobie pana trochę poczytał. – Na to ja: – Kiedy nie dają. – On: – Kto? – Ja: – Cenzura. – On: – Co za cenzura? – Ja: – Oni. – On już wie, kto to „oni”, więc mówi: – Kładź pan na nich lachę. Nie może pan tak napisać, żeby dawali? I żebym ja mógł sobie poczytać? – Mój Boże, Polacy, naród heroiczny i oporny, który nawet nie wie, co to cenzura! Mógłbym temu ze szlauchem przytoczyć opinię innego Polaka, który powiedział mi o mojej ostatniej książce, tej, której PIW nie chce wydać i już nie wyda: – I znów popełniasz ten sam błąd: wytykasz ludziom prawdziwe winy. W komunizmie wolno wytykać tylko winy ogólnikowe lub nieprawdziwe, zezwala na to cenzura i ludzie nie czują się zbyt dotknięci. Ty zaś chcesz pisać o konkretnych świństwach, o takich, których nie można zasmarować pozorami, względnością historycznych przemian, czy tzw. znawstwem życia. I dziwisz się, że nie wydają… – Boję się, że nie mogliby się porozumieć, mimo że obydwaj Polacy; tego samego chcą i tego samego nie lubią. A przecież wszystko, co w życiu mam, dostałem od Polaków. To od nich dostałem jedyną w życiu pisarza chwilę, kiedy przed laty, na MDM-ie, stał długi ogonek do sklepu, a przechodził obok mnie facet w berecie i spytał ostatniego: – Co tu dają? Szynkę? – ostatni zaś odparł: – ZŁEGO sprzedają. Po sztuce na twarz. – I ten w berecie stanął.

Cyganki w Polsce nie zaczynają dziś od tego: – Bogaty będziesz, na loterii wygrasz… – tylko od: – Za granicę wyjedziesz…

Wyjechałem. Nie będę efektownym uchodźcą w stylu lat pięćdziesiątych, nie ratuję gołego życia ze szponów UB, nie udzielam wywiadów o tym, jak zmuszano mnie do katowania innych. Komunizm w Polsce nie ma już wiele wspólnego z terrorem fizycznym. Przypomina dziś raczej zepsutą instalację wodociągową: odkręca się kran i woda nie spływa rurą w dół, lecz rozlewa się na podłogę. Nie ma tak genialnego hydraulika, który potrafiłby to naprawić, a jednocześnie z pewnych przyczyn nie można tej instalacji usunąć. Można się tylko od niej oddalić czy – jak chcą puryści – uciec. Więc oddalają się wszyscy, którzy chcą jeszcze w życiu odkręcać normalny kran: architekci, plastycy, muzycy. Trzecia, czwarta czy któraś tam emigracja. Nazwałbym ją komunistyczną, bo dużo w niej członków partii i konsularnych paszportów. Tak samo ciężka i smutna jak inne emigracje. Jej nastrój scharakteryzowała jedna dziewczyna w Paryżu, która powiedziała mi w zeszłym roku o innej dziewczynie:

– Znalazłam jej genialną posadę przy chorym na raka. 20 franków i żarcie. Tylko że krótkotrwała…

„Kultura” 1967 nr 3

FRYZURY MIECZYSŁAWA RAKOWSKIEGO

…Nie wierzą już w rewolucję jako w sąd nad światem.
Wierzą tylko w rewolucję, która przeobraża nas samych…

Henryk de Man – Zur Psychologie des Sozialismus

1

Bardzo słusznie. Niemniej posłużę się oświadczeniem de Mana w sensie różnym od przezeń zamierzonego. Czasownik „przeobraża” pojmuje on jednokierunkowo i pozytywnie, de Man jakby mówi: „Nie róbmy rewolucji, przeobrażajmy się sami w stronę dobra…”. Ślicznie, lecz czy nie bardziej interesuje, jak rewolucja dokonana przeobraża nas samych, wszystkich, różnych? I to wielokierunkowo. Szukając miałkich typowości, moglibyśmy zabrnąć w truizmy, lecz gdy olśniewająca wielokierunkowość metamorfoz, ich bogactwo i rozmaitość, rozprzestrzenia się zaskakująco przed nami jak obraz op-artu – unikniemy bez trudu spospoliceń.

Mieczysława Rakowskiego wprowadzam do moich tegorocznych rozważań nad światem na zasadzie uczuciowej obojętności. Jest to człowiek, o którego nigdy mnie życie nie zazębiło. Witał się ze mną zawsze uprzejmie i bez zainteresowania, jak ja z nim. To, co wiedzieliśmy i sądziliśmy o sobie, nie podlegało zmianom w ciągu lat. Byliśmy ideowymi wrogami, lecz nie łączyła nas nienawiść. Nawet przyglądałem mu się – mimo programowej odrazy i negacji – z przyjemnością: było w nim także coś zabawnego, co potwierdzało moje ogólniejsze przypuszczenia, a zawsze jest miło mieć rację. W 1958 roku Klub Międzynarodowej Prasy zaprosił mnie na publiczną dyskusję na temat artykułu w „Tygodniku Powszechnym”, w którym domagałem się, po raz pierwszy w kraju od końca wojny, rewizji pojęć o powojennych Niemczech. Wywołał on falę sloganowego oburzenia w prasie komunistycznej, uwłaczające epitety ze strony Emigracji, „Tygodnik” zaś zręcznie odciął się ode mnie. Przyjąłem zaproszenie z masochizmem samobójcy, który przepada za publicznym rozszarpywaniem na strzępy. Tymczasem nie było tak źle. Pastwiła się, co prawda, nade mną endecko-komunistyczna koalicja w imię Stalingradu i wozu Drzymały, ale liczna na sali młodzież uniwersytecka, i ta nieco dalej w latach, wypowiadała się z zastanawiającym pragmatyzmem i ostentacyjnie oklaskiwała moje co bardziej prowokacyjne zagrania. Dyskusji przewodniczył redaktor Rakowski i fungował, przyznać trzeba, z wymuszoną, lecz oczywistą bezstronnością sędziego, który marzy o zwycięstwie swojej jedenastki, ani na chwilę nie zapominając o godności arbitra. W kilka lat później zaproponowałem Rakowskiemu druk I części niewydanej powieści. Było to pociągnięcie taktyczne: druk mojej powieści w jego „Polityce” był ewentualnością surrealistyczną i wręczając mu maszynopis, nikt z nas obu nie traktował tej sytuacji na serio. Mnie, w moich wojnach o paszport i wydanie książki, potrzebne było zdanie: „Właśnie «Polityka» rozważa druk mojej powieści…”, które rzucane umiejętnie w różnych gabinetach podczas różnych rozmów czyniło pewne wrażenie. Po czym Rakowski zatelefonował, oddał mi maszynopis (którego zapewne nie przeczytał) i rozstaliśmy się w uśmiechach, rewerencjach, grzecznościach, bez uraz i we wzajemnym zrozumieniu, o jaki numer chodzi. Albowiem i Rakowski załatwiał przy tym swój numer – cholernie mu wtedy zależało, ażeby uchodzić za liberała, który zastanawia się nad każdym maszynopisem z każdej strony. Zresztą, gdyby uważał, że moja strona jest jednak trochę za daleko nawet na liberalizmy, to przecież nie mógł odmówić rozpatrzenia: obnosiłbym się wtedy po Warszawie z nowym dowodem prześladowań, tym razem ze strony „Polityki”.

Rakowski jest również syndromem, jak Kott, tow. Blatmanowa czy pan Bolo, o którym będzie mowa poniżej. Ktoś może mnie spytać, dlaczego – atakując syndromy – traktuję Rakowskiego z obojętnością. Odpowiedź nie będzie łatwa. Nawet reprezentując niebezpiecznie rozprzestrzeniony gatunek, Kott, tow. Blatmanowa, czy pan Bolo budzą głównie obrzydzenie. Rakowski jest zjawiskiem trudniejszym. Można go zresztą wygodnie steoretyzować, ale po co? Indywidualizacja i ucieleśnienie uzmysławiają lepiej grozę przeobrażeń, o których de Man nie mógł jeszcze wiedzieć.

2

Historia fryzur Mieczysława Rakowskiego jest historią zwycięskiego i rządzącego komunizmu w Polsce. Rakowski ma tzw. doskonałe pochodzenie społeczne: jest synem chłopskim z Pomorza. Na początku komuniści o niczym tak nie śnili jak o chłopskich synach-autentykach: z góry mieli przygotowane wierszyki o zachodniosłowiańskich, naprawdę aryjskich rolnikach, co to w biedzie, lecz niezłomnie opierali się nawale germańskiego imperializmu. Produkt jest zatem zdrowy, mocno zbudowany, jasnowłosy i ujmujący na oko. Kiedy ujrzałem go po raz pierwszy, Rakowski nosił na głowie – jak to się mówi – szopę, ogromny, blond-kędzierzawy tłumok, dający mu wygląd na pozór tuzinkowy, w gruncie rzeczy zaś pieczołowicie opracowany. Była to pełnia stalinizmu i Rakowski, wraz z niejakim Wysznackim (ostatnio redaktorem „Stolicy”), wprawiał się w zawód komunistycznego oprawcy słowa drukowanego u boku sławnego w owym czasie kata, szefa Wydziału Prasowego KC, Stefana Staszewskiego, późniejszego buntownika. O Staszewskim powiedział mi przed wiekami (przy stoliku w warszawskiej YMCA, gdzie mieszkaliśmy sobie podówczas u młodzieży chrześcijańskiej) redaktor Immanuel Bimbaum – ostatnio z „Suddeutsche Zeitung”, a w ogóle nestor środkowoeuropejskiego dowcipu: – Staszewski? Trzeba uważać. Żyd-blondyn, rzecz przeciwna naturze, nigdy nie wiadomo, co zrobi… – co okazało się prorocze w świetle wydarzeń Października. W okresie, o którym mowa, Staszewski nie był jeszcze nonkonformistą, lecz stupają, Rakowski zaś nazywał się instruktorem Wydziału Prasowego, czego znaczenie tonęło w odmętach komunistycznego eufemizmu. Aparycja zaś była skrupulatnie dobrana: należało podkreślać niezbyt obciążającą wieśniaczość za pomocą uczesania i stroju, dbając jednocześnie o znamiona rozwoju umysłowego na twarzy, łatwe do zidentyfikowania z rozwojem klasowej i partyjnej świadomości. Od zręczności takiego przypasowania zależało wiele, czasem kariera, i Rakowski umiejętnie rozwiązał zagadnienie. Włos nosił płowy, kręcony, sztywny, wzdęty i budzący natychmiastowe uczucia solidarności u tych wszystkich na nowych posadach i funkcjach partyjno-rządowych, których metryk nie można byłoby się doszukać w metropoliach większych od Konina, Przasnysza czy Wejherowa. Ubierał się schludnie i bez krawata, w bezkształtne wiatrówy i płaszcze watowane w ramionach, za to do samych kostek. Z daleka nie różnił się niczym od owej młodzieży gromadzko-powiatowej, wyglądającej jednako i w ORMO, i w spółdzielni, i w świetlicy „Służby Polsce”, i na procesji Bożego Ciała, i na wieczorku POM-u, której forma zespala się tak pięknie z wyobrażeniem golonki, kajaków na wiślanych plażach, piwem „Dubeltowe” i melodią Besame Mucho pod papierowymi lampionami wokół haseł o współzawodnictwie pracy. Ta właśnie młodzież była podówczas urodą socjalizmu i pieprzykiem etapu, od jej udziału zależało tak wiele. To ona miała spolonizować, a zarazem spopulizować rosyjsko-żydowsko-inteligencką kadrówkę, kładącą właśnie fundamenty w głębinach dialektycznych pułapek. Mniej zdolni szli do wojska i do UB na oficerów, zdolniejszym przyswajano materializm i teorię nadwartości, w pocie czoła, lecz za wszelką cenę. Do póz modnych i szyku chwili należało subtelne podkreślanie parobczańskich treści psychofizycznych w służbie intelektu, kultury i nowej Polski. Z tym że na ludowo-świeżych wargach instruktora Rakowskiego błąkał się już wtedy uśmieszek, wsparty uważnym spojrzeniem dość żelaznych oczu, z którego wynikało, że uśmiechający się zna na pamięć teorię zaostrzania się walki klasowej wraz z postępami socjalizmu i że Józef Wissarionowicz może ufać ludowi wiejskiemu polskiego Pomorza, który zrobi wszystko jak należy w myśl dialektycznych przepisów na wznoszenie się w górę.

Na dyskusji w Klubie Międzynarodowej Prasy Rakowski miał włos skrócony, acz ciągle jeszcze blond-barankowy, karakułowaty i na jeża, żeby nie odstręczać nowej administracji przesadnym dandyzmem. Ubrany był w dwurzędówę typu granatowy tenis z CDT-u, schludnie i tym razem przy krawacie. Śmiał się obficie i z całego serca, zwłaszcza z co gwałtowniejszych, antyoficjalnych akcentów. Był bardzo miły i starał się nie wprawiać mnie w zakłopotanie. Mimo powierzchownego kontaktu wyczuwało się jakąś zasadniczą inność. Była to inność osiwiała w troskach niepowodzeń, nowa giętkość tych, którzy już wiedzą, że trzeba inaczej. Jeszcze ubierają się statecznie i skromnie, lecz już z socjalistycznego waszecia, co pozwala nie bać się ironii i śmiać się z tego, przeciw czemu 5 lat temu wyciągało się nagan. Tow. Rakowski, w ramach powikłań etapu, demonstrował z wdziękiem i jak umiał najlepiej to, co było niełatwe do zrozumienia, lecz nieodzowne dla dalszego istnienia. Zresztą robił to zręczniej i taktowniej od wielu innych. Tym razem miałem do czynienia z redaktorem naczelnym „Polityki” i – już wkrótce – prezesem Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.

3

Rys historyczny (z pamięci): kiedy Gomułka doszedł faktycznie do władzy, natychmiast zatrąbił na odwrót. Ale zatrąbił tak, że tylko najcwańsi usłyszeli. Mniej cwani, którym jeszcze różne surmy i synkopy z festiwali jazzowych w uszach grały, nie usłyszeli tego trąbienia i dziś dogorywają w SPATIF-ie z Januszem Minkiewiczem przy jednym stoliku bądź cieszą się szacunkiem całej Łomży w zamian za piastowane funkcje w miejskiej bibliotece. Rakowski usłyszał message niezwykle chwytliwym uchem, niewykluczone jest zaś, że sam Gomułka mu je z bliska przegwizdał, albowiem mówiono podówczas, że stosunki między nimi są więcej niż rodzinne. Nie znam poszczególnych szczebli kariery Rakowskiego, lecz gdy stanął w ogólnonarodowych reflektorach po Październiku, wszyscy wskazywali na zażyłość nowego Szefa z bierutowskim instruktorem prasowym. Jak, co, dlaczego – tego nie wiem, ale wiem, że posada się natychmiast wykroiła na medal.

Potrzebne było pismo. Nie byle jakie. Takie, co to znalazłoby formułę usprawiedliwiającą matactwa ideowo-polityczne odzierające Polaków z tego, co wydawało się im, że wywalczyli. Należało to uczynić cienko, delikatnie, opierając się na najnowszych osiągnięciach, w stylu nieprzypominającym przedhistorycznego prymitywizmu Jakuba Bermana. To pismo miało trafić w i do, miało stać się kuźnią nowych koncepcji i superpralnią starych kombinacji i łotrostw, które tyle razy już zawiodły w rewolucyjnym „stawaniu się” i w socjalistycznym budownictwie, a które ciągle jeszcze trzeba było czyścić, nicować, farbować i używać na nowo. Kto wymyśli nową wersję starych przecherstw? Takie było zlecenie i za to leciała wielka premia. Już działała „Trybuna Literacka”, dodatek tygodniowy do „Trybuny Ludu”, w której Putrament, Żukrowski i paru innych starali się ocalić Nieprzemijające i Wartościowe z ubiegłego okresu, jakby cokolwiek warte było ocalania poza wysokością honorariów. Właśnie likwidowano autentyk, „Po Prostu”, prawdziwy czynnik przemian i jedyny ośrodek prawdziwej walki o prawdziwe coś, jaki marksiści polscy poczęli i powili z własnego łona po raz pierwszy w tym stuleciu od czasów Róży Luksemburg. Pozostawała masa upadłościowa pod postacią metody, potrzebny był egzekutor. Dlaczego właśnie Rakowski? Jakie miał kwalifikacje, czym się zapisał w skorowidzu zasług i umiejętności? Tego znów nie wiem, znam go tylko po wynikach. Na rozruch otrzymał piękne przedsiębiorstwo: „Trybunę Literacką” sfuzjowaną z „Trybuną Wolności” – teoretycznym organem KC PZPR, wydawanym w 6-cyfrowym nakładzie na użytek inicjatywy prywatnej, której sklepiki uważały jej papier za nadający się najlepiej (?) do pakowania śledzi; nikt zresztą w ciągu 20 lat nie dostrzegł innego zastosowania tego periodyku – oraz z czasopismem o megalomańskim tytule „Świat i Polska”, poświęconym jakoby polskiej (?) polityce zagranicznej (?) i czytywanym wyłącznie przez redaktora, korektora i ich rodziny. Amalgamat ten umiejscowił się w stylowym budynku w Alejach Jerozolimskich, przy murze którego Niemcy rozstrzeliwali Polaków (dzięki czemu uniknął ciosów odbudowy) i gdzie jeszcze w 1947 widniała fotografia Antka Rozpylacza na nagrobkowej emalii. I przybrał nazwę „Polityka”.

Nie piszę rozbioru krytycznego ani studium o „Polityce”. Nie mam po temu kwalifikacji, czasu ani zainteresowań. Ale wiem, naskórkowo i na potoczny użytek, czym to pismo jest. Przede wszystkim jest nieudaną próbą kradzieży: miało ukraść „Po Prostu” jego znaczenie, i to się nie udało. Niemniej nie stało się imitacją. Wypracowało własne, dość wyraźne oblicze, wraz z wszelkimi śladami szpetoty. Jego początkowa koncepcja sprowadzała się do odwoływania Października i był to program przerażający w swej prostocie. Polacy, w myśl tego programu, osiągnęli politycznie wszystko, co było do osiągnięcia, dalszy rozwój przemian prowadziłby do anulacji socjalizmu, anulować go zaś nie wolno nie tylko ze względu na Ruskich, którzy mogliby się poczuć dotknięci, lecz ze względu na niewzruszalny fakt, że socjalizm jest dobry. Co nie znaczy doskonały. Będziemy więc go ulepszać. Ale teoria jest OK, nie podlega rewizjom, nie wymaga ulepszeń. Z praktyką zaś różnie bywa i główną zdobyczą Października – który był Ogromnym, Wspaniałym Osiągnięciem! – jest to, że będziemy mogli ją sobie przedyskutować. Co nie znaczy zmieniać. Model społeczny jest OK, tu o żadnych zmianach nie może być mowy, ale gdzieniegdzie wykonanie szwankuje i nasi reporterzy pisać będą obszerne sprawozdania na ten temat. System ekonomiczny jest prawidłowy, lecz tu i ówdzie występują nieprawidłowości, które będziemy oświetlać i analizować. W polityce zagranicznej stoimy po właściwej stronie, wśród naszych sojuszników zaś będziemy rozglądać się za braćmi, którzy myślą i czują jak my, choćby to był i Togliatti, bo to, co mówi, jest słuszne i piękne, nawet jeśli niepraktyczne z naszego punktu widzenia. Interesuje nas także krzywda społeczna i nie uchylamy się od jej tropienia, jak również od piętnowania korupcji, dogmatyzmu, nepotyzmu, kacykostwa, głupoty, prywaty, kumoterstwa, które w ubiegłym okresie przykrywane były błędnie pojętą racją stanu. Socjalizm to jawność, otwartość, umysł, racjonalizm, nauka, socjologia, ankiety, nowoczesność i nienaruszalnie słuszna zasada społecznego istnienia. Od czasu do czasu i to tu, to tam naruszają ją ludzie ułomni, słabi, ograniczeni, czasem ze złej woli, czasem z nieświadomości, czasem na skutek skomplikowanej gry społecznych współzależności czy klasowych uwarunkowań, których mroki i pseudozagadkowa nieprzenikalność muszą w końcu ustąpić promieniom jedynego, współczesnego, naukowego i postępowego światopoglądu. W ten sposób, poprzez Październikowe oświecenie i światły absolutyzm, „Polityka” wróciła do obskuranckiego, poznawczego miszmaszu, w którym – jak wykazało doświadczenie – nie sposób żyć, a tym bardziej budować. Albowiem każdy, kto żył 20 lat tam, od Janka Muzykanta do profesora Infelda, ma raz na zawsze wmurowane w świadomości, że:

– to SYSTEM jest zły, zgniły i deprawuje ludzi, którzy w NIM stają się źli, że zaraża złem każdego, kto go dotknie, dobrzy zaś muszą zginąć w jego trybach;

– komunizm to ludzkość oszukana i to, co głosiły o nim pokolenia marzycieli, ideologów i pisarzy, zanim oblekł się w kształt, jest nadużyciem dobrej wiary publiczności, a mianowicie:

1) że będzie prawdą (przyniósł uświęcenie kłamstwa w niespotykanym dotąd wymiarze);

2) że będzie sprawiedliwością (stał się gigantycznym inkubatorem wielkich i małych krzywd);

3) że przyniesie prawdziwą wolność (przyniósł najlepiej skonstruowaną niewolę każdego przejawu życia i każdej komórki społecznej w stopniu nieznanym najstarszym tyraniom);

4) że uszlachetni wyzwolonego z więzów eksploatacji człowieka (upodlił go i uwikłał we władztwo głupoty, niskich instynktów, płaskości, przyziemności i we wzajemne wyniszczanie o nieznanych przedtem cechach wyrafinowania).

Są to jednak problemy, którymi „Polityka” nie zajmuje się nawet w drodze najodleglejszych aluzji. Socjalizm jest świętą krową, jeść jej nie wolno, ale że odżywiać się trzeba, przeto – jak wszystko, co żyje pod czerwoną gwiazdą – musi żyć na numer. Numer „Polityki” jest dość prosty i polega na zręcznym podstawieniu ersatzu w miejsce autentycznego problemu czy autentycznej odkrywczości. Orwellowskie prawo równych i równiejszych przeobraża się tym razem w prawo troski i tzw. obiektywnej troski. „Polityka” troszczy się o Polskę i socjalizm, i los człowieka i dystrybucję, i chuligaństwo, i prawa ruchu ulicznego, i felczerów, i teorię kwantów na uczelniach, i jakość smarów, i służbę zdrowia, i nieznany aspekt piłsudczyzny obiektywnie, to znaczy: nie chodzi jej o Ding an sich (co byłoby zgubnym subiektywizmem w tym wypadku), lecz o jego funkcję w gomułkowskim komunizmie. W perspektywie 50 lat lenino-stalino-komunizmu jest to pewne osiągnięcie, kult jednostki i dogmatyzm zakazywały wszelkich trosk en bloc, wychodząc z założenia, że wszystko jest w niebywałym porządku. Najprostszy empiryzm poucza nas jednak, że taka troska jest z moralnego i społecznego punktu widzenia Jednym Wielkim Opasłym Niczym – jak rzekłby Kubuś Puchatek. Te słowa ludzie „Polityki” czytają nabrzmiali krzywym rozgoryczeniem: wszak oni jedni wiedzą, ile ich wysiłków zostaje zastopowanych, jak muszą walczyć i użerać się o każde śmielsze słowo, jak ciężko jest zrobić to nawet, co tak łatwo mnie (sukinsyn!) przychodzi, pomniejszać, tarzać w błocie i szyderstwach. Rzecz w tym, że ich zmagania i gorycz są bez znaczenia, w moralno-społecznym systemie odniesienia nie liczą się, w ogóle ich nie ma. Komunizm polega właśnie na tym, że każdy w nim walczy, dysząc ciężko, z kimś głupszym i gorszym od siebie, powszechność tej walki sprawia jednak, że sama w sobie nie jest ona żadnym walorem; dopiero jej kierunek i jakość ustawiają ją w jakiejś hierarchii wartości i znaczenia. „Polityka” pracuje na pozytywne zafrasowanie losem szarego człowieka, szarej spółdzielczości, szarej, szeregowej obrabiarki i postpaździernikowej, wyemancypowanej z socrealizmu prządki, która używa makijażu firmy „Lechia” i wody kolońskiej „Przemysławka” i „ma” zagadnienie, czy czasem aby jest właściwie spożytkowywana seksualnie i technologicznie. Ta pseudorzeczowa, pseudospołeczna, pseudoodpowiedzialna namiastka zaangażowania w rzeczywistość sprawiła, że „Polityka”, której marzeniem jest być rzecznikiem, a zarazem krynicą mądrości gomułkowo-postępowej inteligencji, technicystycznej nowej klasy, petrochemicznego neopozytywizmu i stoczniowej pracy organicznej – w istocie stała się uwielbieniem i mini-Biblią pana Bola.

Pan Bolo jest postacią opierającą się syntetycznym portretom, dlatego choćby, że pochodzi z oszałamiająco różnorodnych regionów społecznych. W latach ludowej demokracji spacerował w płaszczach z kamelharu, pachniał lawendą i przynależał głównie do śląsko-krakowskiej inicjatywy prywatnej. Inicjatywa prywatna jest najbardziej heroiczną grupą społeczną w Polsce: jej nadludzkie i bohaterskie zmagania z komunizmem, biurokracją i aparatem fiskalnej eksterminacji usuwają w cień klechdy greckie, walkę żeglarzy z żywiołem czy osadników z morderczą bezdusznością natury w pustyniach i puszczach. Tak dumna i wspaniała postawa w wojnie z wrogiem publicznym nr 1 powinna zapewnić inicjatywie prywatnej miłość i poważanie reszty społeczeństwa, jednak jakoś tak nie jest i kiedyś przyjdzie mi się tym szerzej zająć. Pana Bola nie należy zresztą identyfikować z inicjatywą prywatną, pełno go wśród lekarzy, adwokatów, inżynierów, gęsto go od zarania na państwowych posadach, przeważnie w handlu zagranicznym. Pan Bolo zaludniał niegdyś Jastarnię i Zakopane, teraz spędza wakacje w demoludach bądź na „Transylwanii”, bądź po prostu w Paryżu, pan Bolo bowiem nie ma trudności z paszportem, z dewizami i w ogóle z tym co trzeba. Od Października pan Bolo ma wartburga, potem skodę, potem fiata i tak dalej, nie obowiązują go koszmary kolektywnej lokomocji. Po Październiku pan Bolo zmienił także styl noszenia się, czerpiąc inspiracje ze wzmożonego obrotu filmów zachodnich, przebrał się w nylony, orlony, laminaty, zamszowe kurtki. Rodzinnie i społecznie pan Bolo jest synem Augusta Bęc-Walskiego z „Przekrojowego” cartoonu z lat 40., stereotypu reakcjonisty, byłego posiadacza i religianta; jest Bęc-Walskim zgniecionym przez walec drogowy stalinizmu, a zatem kompletnie przystosowanym, który po Październiku stał się rdzeniem tzw. małej stabilizacji. Ideowo i towarzysko pochodzi przeważnie ze sfer endecko-oenerowskich, jest więc tradycyjnym antysemitą, ale i na tyle nowoczesnym snobem, aby o niczym tak czule nie śnić jak o przechadzce pod rękę z Adolfem Rudnickim przez zatłoczone Krupówki. Jednym słowem – pan Bolo to pozytywny kombinator, jeden z tych, którym nie zależy, którzy nic nie wiedzą, bo wiedzieć nie chcą. Bo ich to nie obchodzi. Powodziłoby się im identycznie dobrze w sanacyjnej Polsce i w faszystowskiej Polsce, i w komunistycznej Australii. Przycichli na chwilę podczas wojny, bo gry toczyły się ostre i za każdą rzecz można było beknąć za wysoką cenę, ale odżyli czerstwo i rumianie w komunizmie, w całej okazałości, we wzbogaconej niepomiernie florze gatunków. Gdy im powiedzieć czy ukazać, jacy są, oburzają się bezgranicznie, bo oni przecież nic złego i w porządku, a także krytykują i opowiadają dowcipy i są dobrze ze wszystkimi. Dlaczego zaraz potępiać, że ktoś jest dobrze z Jaszczukiem czy Tokarskim, co w tym złego? Bo i co tu się bić? Tak zawsze było, jest i będzie, że silniejszy górą, a mądrzejszy z nim. Opowiadano mi o reakcji pewnego pana Bola na Porachunki osobiste: podobno wyzywał mnie od ostatnich za to, że opisując otwarcie moje starania u dygnitarzy Bezpieczeństwa, „psuję innym”. Pan Bolo rozumuje: „starał się”, „załatwił sobie”, „dali mu” i „prysnął”. Jakże nieetycznie! Zepsuł innym, bo teraz nie dadzą się starać. Humanizm, wolność i zasady to dla pana Bola chała, ale w końcu pan Bolo jest idiotą i nie rozumie, że załatwianie i dawanie jest w totalizmie ponadczasową funkcją systemu i nic tu się nie da zepsuć. Pod koniec tygodnia pan Bolo kupuje „Politykę” i „Przekrój”, kładzie oba pisma zgodnie do kieszeni drzwiowej swego teraz już volkswagena czy BMW i zasuwa nad Zalew. „Przekrój” daje mu błogość to-be-in, „Polityka” rozgrzesza go. Dzięki niej pan Bolo odczuwa społeczne zaangażowanie, społeczny frasunek i społeczną troskę. Dzięki niemu nakład rośnie.

Cichą tragedią „Polityki” jest, że ma się ona za pismo gomułkowatych Judymów i Siłaczek, zbrojnych w telewizor i motocykl marki „Junak”. W rzeczywistości jest pismem pana Bola.

4

Przypuszczalnie zasadniczy przełom w życiu Mieczysława Rakowskiego nastąpił w początkach lat 60. Harmonizował, jak zawsze, z podskórnymi tendencjami w polskim komunizmie. Kończył się okres uwarunkowań i instrumentalizmu, nadchodził czas osobowości. Już nie żelazne prawa scjentyzmu, litera leninowskiej ewangelii czy podręczniki politycznej gramoty określały historię na co dzień, lecz wolna gra sił między osobowościami. Dominowała ciągle jeszcze personality Szefa, lecz już rosły inne. Kliszko, spowiednik i Arlekin, Moczar, konfederat powiatowy, któremu powiodło się na szczeblu wojewódzkim i wyżej, Cyrankiewicz, stary bilardzista, duży kozak w tasowaniu znaczonych kart, tak żeby wszyscy myśleli, że talia jest w porządku, Gierek, zarządca gigantycznego parkingu strzeżonego, zwanego także Katangą. Były różne wzloty i upadki, błyski Zambrowskiego i Strzeleckiego, szybko gasnące w podmuchu silniejszych wiatrów, lecz prawidłowość zyskiwała na wzięciu i jeśli ktoś chciał brać udział, musiał być kimś. Najlepiej zaś jest być kimś z własnego pastwiska, skreowanym przez własne, niepowtarzalne soki na tzw. wyjątkową indywidualność. Rzecz w tym, by trafić we właściwą charakteryzację.

Wtedy też ujrzałem ponownie Rakowskiego, tym razem na premierze warszawskiego STS-u. Już sama sceneria była sygnałem: tu oto, w płyciutkim, lecz zawsze jeszcze dołku stołecznego rewizjonizmu, przez który, jak się go w porę nie zauważy, i nogę można złamać – faworyt Gomułki w arcynowej stylizacji, którą – co tu ukrywać – zafrapował mnie. Cały w zachodnioeuropejskich beżach, zamszach, skórach, oliwkach, butach koloru butelki brylował, dzielił uśmiechy, łaski, bon-moty, szybciutkie riposty kwalifikujące go do równouprawnień w tym środowisku ozdobnych rozgoryczeń i żyletkowych konwersacji. Nie miał w sobie zresztą nic z pana Bola, przeciwnie, reprezentował jego śmiertelnego wroga – swingowca, beatnika, be-bopowca, sfrustrowanego egzystencjalistę z ciągotami do elegancji i odpowiednią siłą nabywczą w dewizach, wymodelowanego na Saint-Germain-de-Pres i bohaterach filmów nowej fali. No i włosy, fryzura, uczesanie, determinanta całości, akcent naczelny i najmodniejszy: tym razem były krótkie, płaskie, proste, sczesane do przodu, lecz nie na Tytusa, ale krojem francuskim lansowanym ostatnio przez Maurice’a Roneta. To było imponujące! Pojąłem z mety, jakiej siły charakteru wymagało prostowanie owych krzepkich blond kędziorów, zwiniętych ongiś w stalowe spirale, jakiej determinacji i woli trzeba było, by je położyć na płask! – O Boże… – jęknąłem z podziwem – … skąd te ciuchy? – To proste – odparła stojąca przy mnie dziewczyna. – Wiłkomirska.

Nie wiem, kiedy Rakowski ożenił się z Wandą Wiłkomirską, słynną skrzypaczką, ale wiem, kiedy małżeństwo to zaczęło przynosić owoce. Mianowicie w epoce narastającego znaczenia osobowości. W mglistą przeszłość odpłynęły surowość kurtek i zgrzebny purytanizm aparycji na wieśniaka, dostatek i jego manifestacje stały się walorem na giełdzie dokonań. Już wolno było mieć i domek jednorodzinny, i willę urządzoną antykami, i mały jacht na jeziorach, i tapety z Hamburga – to podkreślało prawidłowość rozwoju. W tych warunkach Wiłkomirska była na wagę złota. Jest to podobno bardzo dobra skrzypaczka, ceniona w świecie muzycznym po obu stronach rowu; być może, nie znam się na tym, wiem tylko, że nikt z polskich muzyków tak często, obficie i lukratywnie nie wyjeżdżał, zwłaszcza za Stalina. Nie ma w tym zresztą nierozwiązalnej tajemnicy, po prostu Wiłkomirska pochodzi z zasłużonej, partyjnej rodziny i sama od dziecka jest chlubą różnych Komsomołów i ZMP. W komunizmie są też dobrzy i lepsi, i dobra skrzypaczka, jeśli jest córką starych komunistów i zaczęła wcześnie koncertować w czerwonym, pionierskim krawacie, jest lepszą skrzypaczką na tej samej zasadzie, na jakiej hrabia-poeta był lepszym poetą od łyka-poety w feudalizmie. Partia ją wychowała, dzięki partii wszystko i zawsze, partia jest z niej dumna, nic więc dziwnego, że łatwiej jest znaleźć się na liście artystów propagujących polską muzykę za granicą, łatwiej wyjechać, łatwiej kupić samochód w adenauerowskich Niemczech, łatwiej uzyskać nań zwolnienie z cła, łatwiej kupić nowy, gdy stary już niemodny, i tak dalej. Małżeństwo Rakowski–Wiłkomirska jest cennym, nieodpartym przyczynkiem do obyczajów epoki i w moich oczach stanowi balzakowską wręcz próbę finansowego uniezależnienia się komunistycznego działacza politycznego w komunizmie. Albowiem, i to wymaga podkreślenia, zarówno w Paryżu pana de Rastignac, jak i w Warszawie tow. Rakowskiego o niezależności polityka, o jego zdolności do politycznego manewru, do szerokości myślenia, do pozornych lub mniej pozornych aktów nonkonformizmu decyduje niezależność finansowa i wyzwolenie się z obaw o doraźny zarobek. A jakże to pomaga w budowaniu osobowości! Boję się, że bez inwestycji Wiłkomirskiej Rakowski nie dałby rady przedzierzgnąć się w „przekrojowego” playboya, mimo że radykalna zmiana fryzury ujawniła w nim całkiem atrakcyjną przystojność – kawał chłopa, uśmiech otwarty, rysy mocne i męskie, trochę taki pomorski Steve McQueen – wyemancypowani bowiem rolnicy w średnim wieku i odpowiednio na głowie przycięci mieli i mają swój urok i wzięcie w salonach stolic. Pewne koła w Polsce uwielbiają, jak ktoś recytuje im pisma Gramsciego w takim właśnie „przekrojowym” moderunku i tu Rakowski utrafił w dziesiątkę, choć na marginesie przyjdzie nam zauważyć, że – tak instruktor KC, jak redaktor i prezes SDP – Rakowscy śmiertelnie „Przekroju” nienawidzili i domagali się palenia na stosie pierwszych, co takie fryzury nosili. Cóż więc tak go odmieniło? Czy przemiana jest bebechowa, czy tak sobie z wierzchu i po fryzurze?

5

W połowie lat 60. zarysował się (w potężnym skrócie) układ następujący: Gomułka i Kliszko wyizolowani, Cyrankiewicz w dyspozycji, Ochab – emeryt, wokół nich zaś skotłowana magma, z której dochodzą różne krzyki: „Moczar!”, „Gierek!”, „Młodzi sekretarze!”. To ostatnie zawołanie, łączone kilka lat temu z nazwiskiem Rakowskiego, zwłaszcza wśród Amerykanów, którzy z dziecięcą łatwowiernością notują wszystko, co się im w Warszawie podsuwa. Amerykanie doszli do następującego wniosku: ponieważ sekretarze sekretarzy KC i Politbiura dobierani są w drodze skrupulatnego stażu i załatwić przez nich można mnóstwo, należy więc przypuszczać, że stanowią skrystalizowaną siłę polityczną i należy ich brać pod uwagę jako ewentualnego partnera. Byli młodoturcy, są młodzi sekretarze, zaproszono więc Rakowskiego do Ameryki, gdzie spędził parę miesięcy, rozmawiał z Kennedym i otrzymał tzw. red carpet treatment jako ewentualny partner i siła. Naiwnościom Amerykanów nie ma końca, żyją oni ciągle jeszcze pod czarami Szeherezady, nie wiadomo więc, co sobie po tej wizycie obiecywali; w każdym razie, na początku, zachwyceni swingowym wyglądem i fryzurą nr 3, łykali grzecznie tępawe slogany o koegzystencji, lekko zniuansowane w zależności od rozmówców (Departament Stanu czy amerykańska lewica). Wpadli we wściekłość dopiero, gdy po powrocie do Warszawy Rakowski opublikował książkę o podróży pn. Ameryka wielopiętrowa, w której napisał wszystko inaczej, niż mówił. Był to w istocie stek kłamstw, symplactw i kpin z inteligencji czytelnika, ale trudno jest mieć pretensje do Rakowskiego, że pisze źle i głupio: nie jest on pisarzem ani dziennikarzem, a tylko instruktorem prasowym, redaktorem i prezesem SDP. Amerykanie zaś i tak nigdy się nie nauczą, że nie jest ważne, co polityczny pieczeniarz mówi u nich, ale to, co mówi u siebie w domu – i chyba dlatego przegrają walkę o świat, co nie daj Boże! Jedynym więc beneficjentem podróży był Rakowski: amerykańskie stypendium i globtroterstwo przydało mu trochę aury tolerancyjnej przystępności dla różnych porozumień. I o to mu głównie chodziło.

Pozycja społeczna, przyczółek polityczny (Rakowski jest członkiem czy zastępcą członka KC), niezależność finansowa, aparycja i egzotyczny sex-appeal swingującego intelektualnie i towarzysko marksisty są to potężne atuty w formowaniu indywidualności na użytek wielkiej kariery. Ale jakiejś ingrediencji ciągle jeszcze brak, ciągle czegoś nie dostaje, ciągle jeszcze nie jest się formatem ani kalibrem. Z pomocą przyszła wypróbowana w historii technika: skoro trudno jest samemu być osobowością na miarę, trzeba złączyć wysiłki z innymi, którzy są w tym samym położeniu. W ten sposób powstał triumwirat: Starewicz–Żółkiewski–Rakowski. Zeszli się, porozumieli i wywiesili firmę: liberalizm.

Co znaczy ten „liberalizm”? Nic i bardzo wiele. Każdy z triumwirów, aż do chwili, gdy ujawnił się jako neoliberał, ma za sobą piękne i bogate dossier totalniaka, dzierżymordy, stalinowskiego stupai, cynicznego hipokryty, służalczego lokaja. Starewicz i Żółkiewski nie wymagają prezentacji, nazwiska ich mówią same za siebie, pola kultury i administracji partyjnej, które uprawiali przez 20 lat z bezwzględnością hitlerowskich gauleiterów, usiane są znakami ich wyrafinowanych okrucieństw na rozkaz. Liberalizm idei, obyczajów czy zasad jest przedmiotem ich całożyciowej pogardy, od młodości ukorzyli się przed gwałtem dokonywanym na prawdzie i moralności, weszło im to w krew, uwielbili przemoc, którą nazwali rozumem lub koniecznością, i uznali za wartość zabsolutyzowaną i najwyższą. Ponadto w komunistycznym dekalogu liberalizm jest grzechem śmiertelnym, słowo to cuchnie, kojarzy się z chorobą ciała i umysłu, gniciem komórek i rozkładem psychicznym. Cóż zatem skłoniło triumwirów do tak hazardowego pociągnięcia? Co sprawiało, że ich sztandarowy agent provocateur, Alicja Lisiecka, nie wahał się przed używaniem terminu „liberałowie”, nawet w tak niebezpiecznie plotkarskich tawernach jak stołówka ZLP, który – powtórzony Gomułce i Kliszce – niósł niebezpieczeństwo krwawych rozliczeń w rozmowach za wypolsterowanymi drzwiami. Podejmowali to ryzyko otwarcie i świadomie, Lisiecka, stara polityczna demi-mondaine’a, wyrządzająca przez lata całe krzywdy w imię słabo sprecyzowanych rozróżnień dobra i zła, działała tym razem ostrożnie, po zegarmistrzowsku wyregulowana, i wypowiadała słowa uważnie zażyrowane przez triumwirów. Cóż zatem słowo to znaczyło dla nich, że mimo odrazy i strachu brali je w ręce jak płaza i wznosili wysoko w górę, tak aby wszyscy wokoło widzieli, że trzymają.

Walka o schedę po Gomułce jest w toku. Challengerów jest kilku. Małomiasteczkowa postać Moczara rośnie na Rakowieckiej jak skomputeryzowana potęga wszystkich polskich Krotoszynów, Kłajów i Mław do kupy wziętych – dzika siła, bezbrzeżna dynamika spółdzielni masarskich i owocarskich, kółek ogródków działkowych, bufetowych z Zamojszczyzny, gdzie każdy miał kogoś w partyzantce, teraz już nie bardzo wiadomo w jakiej. Moczar rżnie patriotyzmem, inni wojują maczugami ekonomiki, stopy życiowej, lodówki dla każdego, jeszcze inni biją na feudalne przywileje aparatu. Wcisnąć się ciężko, do kogo, czego i jak odwoływać się ma kolejna alternatywa? Do czego jak nie do wolności, do swobód, do haseł, które zawsze w Polsce mają zbyt wśród zdezorientowanych, a w najgorszym wypadku wśród inteligenckich pragmatyków, którzy w swym gruźliczo-chronicznym dążeniu do rwania permanentnych więzów ciągle jeszcze wierzą w zasadę politycznego sprzedać–kupić, tu poprzeć, tam wyszarpać. Najgorzej jest z własną przeszłością triumwirów. Żółkiewski, po tysiącach akcji represyjnych, na czele których stał, budzi wymioty, gdy mówi o wolności. W wewnętrznym kodzie posłów bezpartyjnych w Sejmie Starewicz nazywany jest Fagasem: wiadomo, że dokona każdej egzekucji na zlecenie Pana. Rakowski… Co tu robi i po co sięga? Za co więc chwycić się, jak nie za wypróbowaną wśród Polaków wizję wallenrodyzmu.

Polacy uwielbiają wallenrodyzm. Nikt nie napisał o tym zjawisku piękniej od pana Adama i chyba wyrostki żadnego narodu tak tkliwie nie wzdychają za życiorysem szlachetnego przeniewiercy. Może dlatego Polacy tak uwielbiają i wzdychają, bo nigdy nie mieli pojęcia o tym, jak to robić, nie ma w ich historii Talleyrandów, którzy tak imponują ich elicie umysłowej, znudzonej własną wersją politycznej spekulatywności w wykonaniu ociężałych Druckich-Lubeckich i Wielopolskich. Komunizm wraz z odmętem swych moralnych pułapek wzmógł niezwykle tęsknoty za wallenrodyzmem, a także jego prestiż społeczny: na dobrą sprawę każdy partyjniak chrzczący dziecko w kościele uważa się dziś nie bez racji za Wallenrodka. Komunizm, zwłaszcza polski, cudownie się do talleyrandowskich praktyk nadaje. Dlaczego, na przykład o partyjnych ludziach, którzy są zupełnie jednakowi, mówi się różnie, czasem aż do śmiesznych polaryzacji opinii? W demokracji odczynnik polityczno-moralny funkcjonuje od święta, przy specjalnych okazjach, lecz w komunizmie ten sam lakmus tyra na co dzień, codziennie ujawnia nowy wybór, nową konieczność wartościowania, w każdej sprawie i okoliczności inaczej, zawsze i nieuchronnie w perspektywie obyczajowej etyki i w odniesieniu do interesów innych ludzi. Stąd ogrom ambiwalencji i całkowita nieprzydatność zbiorczych etykietek. Ten jest dobry, kto jest dobry dziś, tu, teraz i w konkretnej sprawie. Polityk w komunizmie nie odpowiada za swój program, tylko za swoją przyzwoitość na co dzień, jest ona jego jedynym atutem i tytułem w oczach społeczeństwa, co – przyznać trzeba – jest raczej dziwacznym paradoksem. Wybory w komunizmie to rzecz przezabawna, nie dlatego że szopka i fałsz, lecz dlatego, że wyborca najpoważniej kieruje się w swym akcie wyborczym nadzieją, iż wybrany poseł nie będzie realizował tego, co głosi w swym programie, że jest dostatecznie „porządny” , aby tego nie wcielać w życie. Perspektywy wallenrodyzmu są więc bezkresne, ale triumwirowie, bazując na nim, poszli dalej i wymyślili coś jeszcze lepszego.

Aczkolwiek – nic nowego. Magiczna formuła i zaklęcie 50 lat urzeczywistniania komunizmu, zawierające się w słowach: „on chciał dobrze”, nie jest niczym nowym. Po raz pierwszy zastosowano ją do Marksa i Engelsa, kiedy okazało się, jaka przepaść otwiera się pomiędzy tym, czego chcieli, a tym, co w imię ich chęci zmajstrowano. „Oni chcą dobrze” – mówiono o Leninie i Dzierżyńskim, gdy można było myć ręce we krwi w rynsztokach wokół Butyrek i Łubianki. To samo powtarzali kretyni zbierający na MOPR przed wojną, gdy ktoś przypadkiem bez taktu wspomniał o Stalinie dorzynającym swych najdroższych giermków. Po wojnie długo korzystał z tego dialektycznego gadgetu Hilary Minc: pół Polski powtarzało: „on chce dobrze”, podczas gdy ekonomiczny cudotwórca parł z entuzjazmem ku ostatniemu etapowi kolektywizacji, czyli zrównaniu chłopa z ziemią. Totumfaccy Cyrankiewicza od dwóch dekad zapewniają o tym, jak on chce dobrze, a tu lata mijają i co? Dodają więc, że bez niego byłoby tysiąc razy okropniej, ale my tego nie wiemy, jak byłoby bez niego, bośmy jakoś nigdy nie byli, natomiast aż za dobrze wiemy, jak jest z nim. Gomułka długo jeszcze prolongował swą karierę na „on chce dobrze”, szeptanym przez zaprawionych zauszników podczas popaździernikowych bankietów, kiedy już każdy nad Wisłą, kto miał oczy, widział, że on chce jak najgorzej. Melodia jest zatem wypróbowana i liczne Lisieckie ruszyły na Warszawę z idiotycznym uniesieniem w oku i gromkim zawołaniem: „Oni chcą dobrze, jeszcze teraz nie mogą robić dobrze, ale jak im pomożecie i poprzecie ich w walce z tym ciemnym rzeźnikiem z łódzkiego UB, gburem i analfabetą, wtedy oni dojdą do naczelnych znaczeń i zrobią wam dobrze…”.

Przedziwna jest fizjologia kłamstwa i funkcja przeinaczeń w komunizmie: totalniackie kłamstwo jest bezwysiłkowe, sprężyste i żywotne jak toksyna, której zawsze przeciwstawiać trzeba nową, z trudem zsyntetyzowaną surowicę. Jakże łatwo przychodzi kłamać SS-manom na procesach w Niemczech: rozkaz, musieli, nie wiedzieli. My wiemy, że jest to żrąco-palącym odwróceniem prawdy, ale jak dezynfekować, filtrować, odkłamywać, rozplątywać? Żółkiewski rozpędził w swoim czasie bestialsko rewizjonistyczną „Nową Kulturę” na rozkaz Gomułki – czy wtedy też chciał dobrze, nie mógł inaczej, musiał? Dlaczego nie pojechał do Krynicy, tłumacząc, że otyli żyją krócej? Dlaczego przyjął zlecenie, a dziś mruga, że on tego nie chciał, chciał zaś dobrze? Po proteście trzydziestu czterech Rakowski ogłosił wstrętny artykuł w „Polityce”, pełen topornych oskarżeń, bezsensownych, lecz nienaruszalnych w swej prostackości leninowskiego kwestionariusza. Dziś, kokietując różnych trzydziestu czterech swą jakoby alternatywną postawą, daje do zrozumienia, że musiał, że konieczność, że wyższa, on tak nie myślał i nie chciał, on chciał dobrze, a reszta to taktyka i gra. Mit gry jest jednym z najzręczniej ukutych: cała maszyneria wyobrażeń i przemyślnie rozsiewanych pogłosek służy w komunizmie stwarzaniu legend, że toczy się jakaś gra, gdzie nic się nie toczy, że jacyś o coś grają, gdy nie ma żadnych stawek, przegranych, wygranych, programowych różnic i utraty posad, a ciągle wszystko po dawnemu. Nie znaczy, że nie istnieją walki frakcyjne, istnieją, ale to właśnie jest zupełnie coś innego: autentyczne frakcje zwalczające się, o faktyczną władzę, o różnice zdań, wbijają sobie autentyczne noże w autentyczne plecy – ale frontem do narodu, na pokaz, na fotografiach prasowych toną w czułościach, uściskach, objęciach, karesach. Im bardziej i ciszej ktoś szepce na ucho, że on jest przeciw, tym rozsądniej jest wierzyć, że on jest za; im bardziej daje do zrozumienia, jak on chce dobrze, tym ufniej należy sądzić, że on chce bardzo źle. A zresztą: gdzie są gwarancje? Żółkiewskiego Starewicza, Rakowskiego znamy od 20 lat: czy cokolwiek w ich przeszłości skłania nas do przypuszczeń, że chcą naprawdę dobrze? Dlaczego wcześniej nie chcieli? Dlaczego przez 20 lat chcieli bardzo źle? Dlaczego nic nigdy nie uczynili, co wskazywałoby na pozytywny kierunek ich chcenia? Gdzie w końcu naród szukać ma rozróżnień między taktyką a zdrowym rozsądkiem?

Polsko-stalinowska szkoła psychologiczna ma na swym koncie poważne osiągnięcia, całkiem nieznane na Zachodzie. Między innymi bardzo drobiazgowo zbadała korelację pomiędzy czynem, słowem a myślą u tzw. prawdziwego człowieka. Okazało się, że prawda o człowieku nie pozostaje w żadnym spoistym i logicznym związku z jego czynami, słowami i myślami, a te ponadto nie pozostają w odpowiedzialnej zależności względem siebie wzajemnie. Że prawdy o człowieku nie mówią jego czyny, udowodnił już całkiem sumiennie Dostojewski. Także prawdy tej nie ujawniają słowa, albowiem wiadomo, że działacz przemawia z otulonej czerwonym sztandarem trybuny, nie wierząc ani w ćwierć słowa tego, co mówi. Natomiast okoliczność, że można wykonać serię daleko posuniętych łajdactw, lecz jeśli się przy tym myślało, że może to niezbyt przyzwoite, albo komunikowało swe wątpliwości przy kawiarnianym stoliku znajomym, choćby szeptem na ucho, to TO się nie liczy. Odkrycie niniejsze stanowi prawdziwą rewelację i tryumf polskiej psycho-moralistycznej szkoły, także na gruncie tradycyjnej moralności chrześcijańskiej, która skłonna była rozgrzeszać nieświadomość (…on nie wiedział, co robi…), ale która w osłupieniu przyjęłaby tezę, że ktoś jest niewinny, ponieważ miał pełną świadomość i dobrze wiedział, co robi, a nawet w przypływie nadświadomości rozprawiał o swych sceptycyzmach ze znajomymi przy wódce. Te zdobycze poznawcze moralistyki polskiej przeniknęły na nieszczęście głęboko do społeczeństwa i Starewicze, Żółkiewscy, Rakowscy wznoszą na nich gmachy nadziei, a także różne konstrukcje destylacyjne do dyfuzji własnych nikczemności.

6

W Polsce mówi się: „On ma teraz trudności…”. Znaczy to, że człowiek, który był naszym śmiertelnym wrogiem, egzekwował nasze fizyczne bądź duchowe unicestwienie z bezduszną siłą mechanizmu, planował je chłodno, nazywając je służbą sprawie bądź postępem społecznym, bądź historyczną koniecznością – patrzy nam ostatnio prosto i przymilnie w oczy, szukając utajonych porozumień i fałszywego, zażenowanego koleżeństwa, iluśmy takich widzieli… Potrafili się wkradać w nasze współczucie, czasem wręcz w nasz podziw. Nie potrafili nas tylko nigdy przekonać, że gdy się skończą ich trudności – rezultat tego, rzecz jasna, że chcieli dobrze – zmienią się, będą inni, lepsi. Albowiem widzieliśmy i takich, którzy przezwyciężali trudności, wracali do łask i władzy, potencjału wpływów i możliwości. I pozostawali tacy sami – zakłamani czciciele ohydnych przemocy.

Właśnie mówi się ostatnio, że Rakowski ma trudności. Trudno mi coś o tym powiedzieć. Musiałbym go zobaczyć. Wszystko zależy od tego, jak się czesze.

„Kultura” 1967 nr 10

POST SCRIPTUM

Ujrzałem Rakowskiego raz jeszcze. Ładne parę lat po opuszczeniu kraju. Mniej więcej w roku 1973, o ile mnie pamięć nie zwodzi. Mieszkałem w Connecticut, nieopodal Nowego Jorku i właśnie przybył w te strony Jerzy Turowicz, powiadomiono mnie zaś także, że w jednej z lepszych galerii przy Madison Avenue właśnie otwiera się wystawa Jana Lebensteina, więc całkiem poważny wernisaż. Udaliśmy się przeto z Mary Ellen, moją nową żoną, do Manhattanu i po drodze opowiadałem jej, kto jest Turowicz, a kto Lebenstein, jako że dość ją interesowali ludzie z Polski, zwłaszcza w mej z lekka idealistycznej interpretacji. Zainkasowaliśmy Turowicza w Fundacji Kościuszkowskiej, skąd niedaleko już, spacerkiem osiągnęliśmy galerię. Wszedłszy, spostrzegłem kupkę ludzi pośrodku sali, ktoś wyciągnął ramiona do Turowicza, który z kolei pociągnął mnie za sobą, i tak oto, w łonie owej gromadki znalazłem się oko w oko z Rakowskim. Fryzury w „Kulturze” sprzed paru lat przeleciały mi przez mózg jak alarm, nie wahając się jednak ani chwili, wyciągnąłem ku niemu rękę. Zawahał się, zaczerwienił, zmienił na twarzy, ale podał mi swoją. Po czym odwrócił się do mnie plecami i to był koniec towarzyskiego kontaktu.

W drodze powrotnej, w samochodzie, Mary Ellen spytała, dlaczego pan, z którym się witałem, tak ostentacyjnie zademonstrował swój brak aprobaty dla tejże okoliczności w ogóle, a jak gdyby dla mojej osoby w szczególe. Wobec tego wdrożyłem ją w kontekst wydarzenia. Opowiedziałem jej, kto Rakowski, wytłumaczyłem tło polityczno-socjalno-moralne, a także, co o nim napisałem i dlaczego. Powiedziała: „Zabawne. Ja to bym teraz nie była w stanie określić, jak się czesze. Tak jakoś nijako, bez zwracania uwagi. Może zmitologizowałeś go nieco w tym twoim eseju. Tak dla metafory”. Pomyślałem sobie, że i ja nagle popadłem w jakiś brak spostrzegawczości. Czyżbym nie zwrócił uwagi na fryzurę, jakże nadrzędny element mych sądów o nim? „To groźne”, powiedziałem. „Fakt, że w godzinę po spojrzeniu na Rakowskiego nie bardzo wiem, co miał na głowie, nie rokuje nic dobrego…”.

W tym roku, gdy czytałem w gazetach, że został wicepremierem do rokowań z „Solidarnością”, przypomniałem sobie ową refleksję i zrobiło mi się smutno i niewygodnie. Jak zawsze, gdy zdarza mi się raz jeszcze ujrzeć błysk grzechu w twarzach ludzkich lub cień zła pośród bieżących wypadków dnia.

Tekst (1980 r.) niepublikowany, z archiwum Leopolda Tyrmanda

W ROK PÓŹNIEJ

1

W rok później sytuacja przedstawia się następująco:

to znaczy:

zaczęło się rok temu, w marcowym numerze „Kultury”, po roku zaś jest mniej więcej tak:

(tu muszę wyjaśnić, o co mi na początku chodziło: chodziło mi o to, aby pisać; napisać wszystko, czego nie mogłem pisać tam; właściwie po to przyjechałem [wyjechałem, uciekłem, wybrałem wolność etc.]; uważałem, że trzeba napisać; coś jakby racja istnienia, jak powiedzieliby strukturaliści, tylko tacy mniej modni; jeden z mych starych, ukochanych przyjaciół zawsze powtarzał, że brak mi talentu politycznego, zarzucał mi antytalent w tej dziedzinie; oskarżał mnie o umysłowy ekshibicjonizm, o nałogową hipertrofię obnażania racji moralnych, ideowych, rozmaitych; twierdził, szerzej, że ludzie działający w sprawach publicznych dzielą się na tych, co chcą coś osiągnąć, i tych, co chcą coś powiedzieć; ja, jasne, byłem dla niego z tych drugich; chyba miał słuszność; ciągle jeszcze wierzę, mimo iż dostrzegam, jak żrą ją nadprodukcja, inflacja i indeterminizm, w moc słowa, zwłaszcza drukowanego; oczywiście, myśląc o pisaniu, chodziło mi o Kraj; tam koncentrowały się soki mych obsesji i dociekań; lecz nie mam przesadnych pretensji, zależy mi na tym, o co mi chodzi, co wypełniało goryczą i zmaganiem zajadłe rozmowy z samym sobą lub z tymi, którzy byli w stanie mnie zrozumieć; zresztą tylko dla nich warto, tylko z nimi coś wspólnie wiem i znaczę; no i ta rozkosz podskórnych porozumień, w lot łapanych skojarzeń, kiwnięć głową, zmrużeń oczu, grymasu ust, bezradnego, lecz wszechwiedzącego gestu dłoni i ramienia; ja wiem, że nawet głęboko przekonani antykomuniści tam, także moi przyjaciele, uważają mnie trochę za zdrajcę; fakt, że swobodnie głoszę mój [a także ich] antykomunizm i może mikroskopijnie przyczyniam się do unicestwienia komunizmu, jest dla nich mniej istotny niż to, że nie dzielę z nimi wspólnej doli; albowiem wspólne doświadczenie, w ramach którego porozumiewamy się jak brzuchomówcy, a także bez słów czy skrótami pojęć i odruchów, jest najważniejsze w otaczającym świecie: to ono wykopuje przepaść pomiędzy nami a tymi wszystkimi, którzy nami nie są; to ono sprawia, że komunista z Polski jest mi jakoś bliższy od antykomunisty z Zachodu; to ono obraca, w oczach głupszej części Emigracji, ludzi nieskazitelnych w agentów komunistów, łajdakom zaś ułatwia zdobywanie faworów w tych samych oczach; to ono czyni, że Wolna Europa nie może nawiązać naprawdę intymnego kontaktu z informowanymi przez siebie masami, wzbudza tylko wzruszenie ramion: tego prawa do „rozumienia” i „wiedzy” żaden Polak nie przyzna komuś, kto tam nie żył; takt (jeśli komuś na takcie zależy) Wolnej Europy winien polegać na analizowaniu i ocenie, bez pretensji do tego, aby ex-cathedralnie wiedzieć; około 1956 roku, kiedy zaczęto nas, tzn. różnych i rozmaitych, a nie tylko zatwierdzonych i zaparafowanych, wypuszczać, uchodziliśmy na Zachodzie wszyscy za komunistów – biskupi, architekci i pisarze; operowaliśmy bowiem wtedy wspólnym hasłem: „To nie takie proste…” – i właśnie ten nadłamany wytrych poznawczy uniemożliwiał porozumienia; dla Emigracji wszystko było wtedy jeszcze przeraźliwie proste: bolszewizm, z drugiej strony depozyt świetlanej i niepodważalnej słuszności, a między jednym a drugim – ukrzyżowany i napuchły od nienawiści do ciemięzców naród; tymczasem to nie tylko nie było proste, lecz wręcz parszywie zagmatwane; zresztą już wkrótce cezura pomiędzy tym co proste a zawiłe zaczęła się zacierać: Emigracja, będąca tak strasznie przeciw, przestała być tak strasznie przeciw, natomiast pewna jej część popadła w drugi ekstrem i uznała złożoność spraw za patent do rozgrzeszeń, za urok i chwałę, i blask trudnego istnienia, kwalifikując niemal wszystko co z Kraju do psychosomatycznych zachwytów i dumy z nieoczekiwanych uniwersalizmów; gdzieś zagubiła się kierunkowa racja, niezłomny artysta Rubinstein trzymał się odtąd za szyję z giętkim jak smutna trzcina artystą Iwaszkiewiczem, młodzi poeci drugiego, emigracyjnego rzutu jeździli namiętnie do Warszawy i budowali mosty, niektórzy nawet stali się ulubieńcami WOP-u jako laureaci niekończących się aller-retourów, różni zaś odpowiedzialni za tzw. pion polityczno-moralno-kulturowy uwierzyli w wywrotowy walor pustych dywagacji, niczym w życiu niepopartych prócz donośności krzyku; i tu ja się, może niezbyt fortunnie, włączyłem).

Zrazu powiedziałem, co miałem na początku do powiedzenia, fachowcy zaś w wolnym świecie pokiwali głowami, że może tak, a może i nie, i przestali się interesować. Wydawało mi się, że znajdę przeciwników i zwolenników. Znalazłem tylko kilku pierwszych. Drudzy w ogóle się nie ujawnili. Natomiast ja odniosłem wrażenie, że tego, co piszę, nie lubi się na Emigracji. Nie, żeby mieli coś przeciwko, zarzucali, krytykowali, oburzali się, a w ogóle rozumieli i za dobrze wiedzieli, w czym się rzecz ma poprzez tzw. wniknięcie, roztrząsanie, czyli zastanowienie się głębsze i skuteczniejsze. Nie. Po prostu nie lubią. Nieustająco, na wizytach i przyjęciach, ktoś mi mówi:

– Czytałem, czytałem, bardzo mi się podobało… – ale wystarczy na takiego spojrzeć, by zauważyć, że wcale mu się nie podobało, nie podoba i nigdy podobać nie będzie. To nie jest ich, o nich ani w ich stylu. I mają rację, bo to nie dla nich, ale dla Kraju. W Kraju, wiem o tym, jedni na mnie straszliwie jadą i bluzgają, a drudzy mówią, że tak właśnie, tak trzeba, że to ich. Bo taka jest natura tej rzeczy. Emigracja ma i chce mieć o Polsce wiedzę sumaryczną i syntetyczną, jak cały Zachód o komunizmie; nie lubi, jak coś się w rachunku nie zgadza. A życie to nie matematyka, lecz czarny dół bez dna, jak mawiają pokerzyści. Zresztą trudno ten cały Zachód winić, że ma powyżej uszu nieprzenikalności komunizmu i ucieka od relatywizmów. Tam u nas zaś życie roi się od takich, którzy pracują na numer mało widoczny z zewnątrz, dotkliwy dla najbliższych wokoło, i to już Emigracji ani Zachodu nie obchodzi. To obchodzi nas, tam.

Tak więc raczej krzywią się tutaj na to, co piszę, i winszują tak więcej octowo, z przyganą pod bukietem gratulacji. Coś im burzę, wycieram lub tylko drę i dziurawię. Mianowicie – postpaździernikowy układ i system, pięknie skonstruowany, zaszeregowany i odkurzony. Że niby teraz to już wiadomo, jak inteligencja polska cierpiała, starając się przenieść walor główny przez czas morowy. Otóż – moim zdaniem i co właśnie piszę – niecała cierpiała i niejednakowo, jedni mniej, drudzy więcej, a byli i tacy, co w ogóle nie, i stąd taka w nich dziś siła do lirycznych wzdechów i rozdzierających przemówień o tym, jak cierpieli. Prasa emigracyjna, tak zawsze ochocza do polemik, jakoś nie kwapi się do tego, co jej podsuwam. Emigracyjne communication media dzielą się, na moje rozeznanie, na dwa segmenty: wytwornie-obyczajowy i zoilowy (czysto politycznego segmentu nie liczę, mało mnie on obchodzi), oba zaś przestrzegają skrupulatnie pewnej etykiety. Skrzyp starych biedermajerów i poetyka Eliota to owszem, Norwid i Heine, śluby wśród arystokracji i technika zrzutów AK, proszę bardzo, lwowskie wspominki i Oświęcim, dlaczego nie, skarb narodowy, sukces polskiego sopranu w Winnipegu, głębie egzystencjalizmu i kto z Polaków jadł śniadanie w prywatnej rezydencji p. Bliss-Lane, oczywiście, kampania wrześniowa i Kafka, jak najbardziej, omszały PPS i funkcja słodyczy w systemach parlamentarnych, z przyjemnością. Ale żeby tak pogrzebać w psycho-moralnych kieszeniach, przewietrzyć co za pazuchą i za stanikiem, to fe. Tymczasem z Polski przyjeżdżają różni ludzie, a między nimi także intelektualne kanalie. Im kanalia doskonalej skonstruowana, tym bardziej sentymentalna, skłonniejsza do zadum, nostalgii i nocnych rodaków rozmów, a także gładsza, zgodliwsza i dostępna do porozumień, w ramach których człowiek człowieka zawsze pojmie, użali się nad nim, rozgrzeszy. Przyjemnie ich gościć i gaworzyć z nimi o Nowym Świecie i Wieniawie (o ile kanalia w latach), o Szyfmanie i Tuwimie, o przełomach, meandrach, zdradzieckich prorokach różnych rzeczywistości i oczywiście o Ketmanie. O, to oni potrafią jak nikt na świecie…

Jestem przeciwko nim nie dla fantazji, z przekory, aby się droczyć, nie dla zysków, prestiżu ani małostkowych uraz. W najgłębszym przekonaniu uważam problem byłych stalinowców i tych, co współdziałali z najokrutniejszym czasokresem komunizmu w ramach wszelkich motywacji – od cynicznej pobłażliwości, przez hipokryzję, po wiarę – za kluczowy dla uczuć i postaw moralnych całych pokoleń, także tych przed nami. Fakt, że w Polsce, w środowiskach intelektualnych, ludzie na nie potrafili się jakoś odcisnąć w ogólnej panoramie owego okresu, uważam za kapitalny dla rozwoju historycznego owej części Europy.

Także uważam, że stalinowiec stalinowcowi nierówny. Na tym prostackim na pozór spostrzeżeniu rozciąga się tam siatka międzyludzkich współzależności, ujawniająca bystremu i doświadczonemu oku moralną infrastrukturę o niezbadanych zakamarkach, o znaczeniu decydującym dla stosunków społecznych w Trzecim Komunizmie.

2

Poznałem moją prawdę o komunizmie w sowieckim więzieniu w Wilnie i odtąd nie było już we mnie miejsca na nic innego oprócz tej prawdy. Toteż, kiedy mowa o szacunku, to ja szanuję tych, którzy umieli się tej prawdzie przeciwstawić w dobie jej najokrutniejszego tryumfu. Tych zaś wszystkich w moim pokoleniu i pokoleniach z nim sąsiadujących, którzy swe życie protestacyjnie rozpoczęli po śmierci Stalina, bez względu na donośność ich protestów, uważam – przepraszam bardzo – za robactwo. Mówiąc bez nienawiści: za cuchnących tchórzów.

Naród zresztą mógł sobie pozwolić na konformizm i przystosowywanie, zadaniem narodu było przeżyć, nie wierząc, skleić jakieś formy istnienia, zrobić coś do zjedzenia, do mieszkania, do ubrania. Ta bezczelna, tępa, posłuszna, a także wypinająca się na nich bierność i adaptacja narodu doprowadzała komunistów do furii. Ortodoksi w marksizmie ciągle jeszcze deklamują o tym, jak masy robią historię, praktycy uważają masy za mierzwę. A właściwie jest inaczej i zupełnie paradoksalnie. Masy nie robią żadnej historii w demokracjach, gdzie zajęte są telewizją i troską o weekendy; w demokracjach politykę robią żarci ambicją politycy i intelektualiści, rozwichrzeni militanci i aktywiści, niedomyci fanatycy niedowarzonych idei, którym nikt nie przeszkadza, względnie oględni specjaliści z solidnym wykształceniem – z tasiemcowych wypracowań w druku jednych i drugich żyją całe przemysły. W komunizmie oszalałe od nadmiaru władzy jednostki ustanawiają prawa nieludzkich porządków, ale właśnie masy – zbita, bezkształtna, bezkierunkowa na pozór pulpa, sterroryzowana i jakby bezwolna – określają historię ciężarem swej bierności. W komunizmie masy nienawidzą komunizmu, a chociażby i były mu niechętne, to ciężar jednostkowej niechęci pomnożony przez setki milionów żywotów ludzkich sprawia, że mimo najdoskonalszego systemu terroru w dziejach wszystko się rozpływa, rozmazuje w gównie karykaturalnie zaprzepaszczonych planów gospodarczych i społecznych. Zachód i Emigracja dostrzegają Poznań i Budapeszt i procesy krnąbrnych literatów, ale nie umiejąc rozeznać owej formy nieprzyjęcia komunizmu, owego braku zatwierdzenia przez masy, rodzącego opór mas. Istnieje wiele wyjaśnień tego stanu rzeczy, aczkolwiek żadne z nich w pełni nie zadowala i sprawa nadal pozostaje nieco ciemna. Odraza do doktryny i do metod, słabo zdefiniowane, lecz realne poczucie wyższości i tego, że wie się lepiej, jak właściwie powinno być, wyczuwalne jest u każdego Polaka, Czecha i Węgra, rodząc w krajach tych jakby nową formę oporu pośredniego, dezorganizującego, alienacyjnego. W Rosji, Rumunii czy Bułgarii masy pozbawione są tego poczucia wyższości wobec swych komunistycznych rządców, stąd w społeczeństwach tamtych niechęć przybiera formę westernizacji, lecz nie stanowi elementu w procesie liberalizacyjnym. Polski czy czeski bikiniarz, Mods czy beatnik szuka bell-bottom trousers czy psychodelicznej koszuli na ciuchach i poszukiwania takie wiążą mu się z nienawiścią i pogardą do komunizmu i jego zasranych porządków; rosyjski stiliaga nienawidzi tylko milicjanta, który go ściga za krój spodni, ale co do komunizmu to nie ma własnego zdania. Obecna apatia polska wywodzi się z dziwną ambiwalencją z celów częściowo zrealizowanych w Październiku oraz ze sfrustrowania nieproduktywnym wysiłkiem, ażeby coś lepiej urządzić: wygląda to na sprzeczność, ale nią nie jest – jest tylko właściwością owych nowych form oporu poprzez nieprzyjęcie creda. Łatwiej jest wysłać rakietę na księżyc, niż zorganizować służbę zdrowia zaspokajającą choć 2 procent potrzeb w społeczeństwie, w którym każdy ma wszystko gdzieś: kilka gramów dodupizmu i palącej urazy przemnożone przez 30 milionów ludzi to już jest coś. W ten sposób rodzą się utrapienia sprowadzające pianę na wargi Gomułki i Nowotnego, a także niewygodne kręcenie się na krześle inteligentniejszych, zwane wytwornie przez życzliwych badaczy rewizjonizmem lub niepokojem partyjnych intelektualistów.

3

Ostatnim facetem, który zginął w Polsce za wolność sumienia, był – jak się wydaje – biskup krakowski Stanisław, rozpruty przez Bolesława Śmiałego. Było to bardzo dawno temu i odtąd wszyscy ginęli już tylko za Polskę. Za patriotyzm. Za niepodległość. Za chrześcijańskie, ale i polskie przedmurze. Za polską rację stanu, polski honor, polską wolność, polskie znaki i polskie barwy. Ale nie za myśl. Za myśl samiutką, nieujarzmioną, niedającą się przygnieść do ziemi i włożyć w kabłąk obowiązujących zasad. Tym mniej przyszłoby komu do głowy ginąć za kryteria moralno-uniwersalne. Przez ponad 800 lat nikt chyba nie powiedział: – W nosie mam Polskę i Polaków, ale nie będę świnią! Nic mnie nie obchodzi, co z tego ma Polska, bo mnie chodzi o słuszność, przyzwoitość, prawdę… – A jeśli już sobie tak i pomyślał, to ginąc, krzyczał: – Nie będę świnią dla Polski, Polaków, bo jestem Polakiem… – i tak dalej. Zważywszy, że przez te same 800 lat niesłychana ilość ludzi zginęła za to tylko, co sobie myśleli, nie przywiązując żadnej wagi do swojej angielskości, francuskości czy włoskości, rzec trzeba otwarcie, że Polacy nieco pokpili sprawę w większym wymiarze, i narzekania, że nie ma ich na ogół na półkach wielkiego dorobku duchowego ludzkości, powinny być kierowane głównie pod własnym adresem.

Polacy, nawet najinteligentniejsi, ułożeni są w pewne formy moralnego, duchowego bądź życiowego fasonu, w sztywne konwencje, które tylko im wydają się wartościowe, które niosą jak garb wszędzie ze sobą, gdziekolwiek się udają, które nie podlegają żadnym racjonalnym rewizjom. Stanowią one wielkie nieszczęście Polaków, najbardziej antydialektycznego narodu pod słońcem. Alkohol jest na całym świecie źródłem drobnych smutków i niewielkich radości, odczynnikiem szpetoty, upośledzenia i banalnych satysfakcji. Wystarczy jednak wejść do pierwszego lepszego baru w sobotę w Warszawie, by stwierdzić, że stanowi on tam kanon ideowy i miarę bohaterstwa w czasie pokoju. Sztywność konwencji i fasonu nie jest wcale równoznaczna z jego klarownością, przeciwnie, stanowi źródło niekończących się zmętnień i zacierania się konturów prawd, reguł, prawidłowości. Stąd najistotniejszą dźwignią etyczną życia w Polsce jest poczucie tego, co nie wypada i czego się nie robi; już Platon nie potrafił nikomu wytłumaczyć, na czym to w zasadzie polega, ale dla komunizmu zespół tak ściśle niewykrystalizowanych przykazań okazał się zabójczy.

Tak więc, od roku, pisuję na tych łamach i wprowadzam ton osobisty (…tak się nie robi, to nie wypada…), za który najczęściej mnie się łaje i wytyka palcem. „Kultura” dociera w Polsce do tych kręgów, w których używane przez mnie egzemplifikacje i nazwiska najlepiej są znane i najwięcej znaczą, czyli w jakiś sposób cel swój osiągam. Tenże ton wyeliminowany został przez komunistów z ich kodeksu publicznych wystąpień, nie ma go w ich żargonie słownym ani pojęciowym. Nawet najodważniejsi publicyści i felietoniści w Polsce, o zagwarantowanej marży śmiałości i nonkonformizmu, nie mogą sobie nań pozwolić; stąd dużo niezrozumienia i oburzenia na mnie nawet wśród tych, którzy się ze mną zgadzają, ale wyjałowieni zostali przez swoisty pawłowizm ostatnich 20 lat. „To słuszne”, myślą sobie o moim pisaniu, „ale tak nie wolno…”. Tymczasem nie tylko wolno, ale nawet trzeba i konieczne. Spośród masy krajowych miernot i eunuchów, nudziarzy i niby-zdolnych pacanów wyłowić ostatecznie można kilka świetnych piór: dwóch czy trzech takich czytuję po dziś dzień z pasją i wyobrażam sobie, jacy byliby klawi, gdyby im jeszcze wolno było to, co mnie jest wolno, na co ja mogę sobie pozwolić. Nie należy jednak przesadzać i zadawalać się głupim przypuszczeniem, że pisanie ad personam jest moim celem. Ja chcę rewizji moralnych, a nie działania politycznego, w ramach zaś tego, co chcę, można tylko po imieniu i nazwisku, uogólnienia i formułki zawodzą. Wierzę głęboko, że tylko ci, którzy przeciwstawiają się totalizmowi z pozycji moralnych, mogą liczyć na ostateczne zwycięstwo. Sprawy moralne zaś to sprawy środka, to coś od wewnątrz. Moralność z zewnątrz to chała. Ulepszanie to chała. Interes narodu, klasy czy cywilizacji też chała. Trzeba skrócić dystans, poprawić ostrość, zmniejszyć diafragmę i przypatrzyć się z bardzo bliska. Wtedy można trafić do ludzi i ewentualnie powiedzieć, co i jak powinno być.

Ale to jest już całkiem inna historia, jak mawiał Kipling. I chyba przyjdzie mi się tym zająć następnym razem.

„Kultura” 1968 nr 4

KOPANIE I MÓWIENIE

1

No i wreszcie doszło do tego, co wyobrażam sobie, że było tak:

W samym środeczku Warszawy, gdzieś na Starym Mieście, kilku krępych, takich bardziej w sobie i ubranych z przesadną dbałością o wygląd członków klasy pracującej z komunistycznych plakatów, podchodzi do szczupłego, niewysokiego człowieka i pyta o nazwisko. Jest chłodny, marcowy wieczór 1968. Jeden z nich, nie czekając na odpowiedź, woła: „To ten!”, reszta zaś zaczyna bić i kopać zagadniętego pod komendę mundurowego milicjanta.

2

Kim jest ów człowiek, w stosunku do którego reżym komunistycznej Polski zadaje sobie aż tyle trudu, zamiast go po prostu załatwić według starych, wypróbowanych metod? Nazywa się Stefan Kisielewski. Ma lat 57. Pochodzi z rodziny o tradycjach lewicowych, która dała kulturze polskiej wybitnych pisarzy i intelektualistów, jego ojciec był współredaktorem „Robotnika”. Jest kompozytorem i krytykiem muzycznym, znanym i cenionym w Europie. Jest także pisarzem, opublikował powieści i zbiory esejów. Jest znakomitym publicystą, krytykiem społecznym i badaczem kultury współczesnej. Od ponad 20 lat ogłasza co tydzień felietony w „Tygodniku Powszechnym”, cenzura konfiskuje mu je bez przerwy, niemniej w ciągu tychże 20 lat niezależna inteligencja polska uważa to, co z nich zostaje, niemal za dekalog swych postaw ideowych i poznawczych. W okresie liberalizacji stosunków politycznych, po Październiku 1956, Kisielewski został, z ramienia katolików, którym jakoby przyznano prawo politycznej reprezentacji, posłem do sztucznie spreparowanego przez komunistów pseudoparlamentu, czyli owej oszukańczej, niby-demokratycznej legitymacji, jaka potrzebna była Gomułce na początku dla Zachodu i własnego społeczeństwa i którą nazwał Sejmem. Po paru latach komuniści nie zgodzili się na obecność Kisielewskiego nawet w tym „parlamencie”, nie pytając się więcej o zgodę jego wyborców; jego przemówienia, mimo że nigdy niepublikowane w prasie na skutek zakazu cenzury, stanowiły najbardziej nieodpartą i najlogiczniejszą krytykę błędów reżymu. Kisielewski, zwolennik katolickiego liberalizmu w stylu lorda Actona i uczeń szwajcarskiego neoliberała Wilhelma Ropke, głosi prostą i trudną do pokonania filozofię polityczną. Polska – mówi – jest małym krajem w sowieckiej sferze wpływów, co sprawia, że muszą nią rządzić komuniści; ale ten stan rzeczy nie oznacza, że komuniści winni rządzić bez żadnej społecznej odpowiedzialności, popełniając bezkarnie błędy i nadużycia w imię bezsensownego dogmatyzmu i doktrynerstwa; trzeba i można wymóc na nich, aby rządzili dla dobra Polaków, nie odstępując od własnych celów ideowych, trzeba ich przekonać do dialogu ze społeczeństwem, do dobrych stosunków z rządzonymi, które są możliwe, jeżeli wśród komunistów zatriumfuje postawa pragmatyczna i elastyczna, ujmująca szeroko koncepcję władzy pod kątem współczesnych interesów człowieka, świata, Europy, Polski. Talenty Kisielewskiego, jego błyskotliwość umysłowa, ostrość sądów, wykształcenie, dowcip i maestria pisarska zapewniły mu wysokie miejsce w polskim świecie intelektualnym, ale uznanie grupy pisarzy i artystów nie stanowi jeszcze o jego pozycji w polskiej świadomości społecznej, ta bowiem zdeterminowana jest przez jego postawę moralną – konsekwentną, nieugiętą postawę duchowej niezawisłości i odmowy kompromisów z konformizmem, przez nieskazitelną uczciwość osobistą, przez twarde, uporczywe głoszenie własnych przekonań przy każdej okazji, bez względu na groźby, prześladowania, nieustanną inwigilację, wieloletnią odmowę paszportu zagranicznego, aparaty podsłuchowe w mieszkaniu, atmosferę wiecznej niepewności i strachu. Kisielewski był pierwszym człowiekiem w Polsce, który w dobie stalinizmu ośmielił się wystąpić przeciw realizmowi socjalistycznemu w sztuce, czego następstwem było pozbawienie go środków do życia. O tym pamięta w Polsce społeczeństwo, pamięta i reżym – pastwienie się nad nim milicjantów przebranych za robotników nie jest aktem ani przypadkowym, ani nieprzewidzianym.

Jest jednak jaskrawym odejściem od dotąd stosowanych metod. Prześladowanie inaczej myślących, sprzeciwiających się, opornych, niezależnych, w każdym totalitaryzmie ma taką samą funkcję społeczną i wartość moralną. Ale istniały dotąd zasadnicze różnice. Faszyzm i hitleryzm używały metody brutalnej eksterminacji, komór gazowych, tępego, prymitywnego mordowania, a w łagodniejszych wypadkach tzw. łamania kości politycznych przeciwników. Komunizm dbał o pozory, o przewrotne, fałszywe uzasadnienia. Podporządkował eksterminację dialektyce, lubował się w eufemizmach, mord nazywał eliminacją błędnych poglądów, kalectwo z rąk oprawców – prostowaniem wypaczeń. Oficjalnie tortury i morderstwa nie istniały w obrazie komunistycznego świata, izolowane były od dziennego światła, odbywały się w lochach zakamuflowanych przez biura lub w obozach koncentracyjnych odległych o tysiące kilometrów od centrów mieszkalnych. Łatwo je było nazwać we własnej prasie wymysłem wrogiej, burżuazyjnej propagandy. Zrodziła się cała ponura mistyka komunistycznego gwałtu, zmitologizowana przez licznych pisarzy z Arthurem Koestlerem na czele, gwałtu, który w literackiej interpretacji przeobraził się ze zwykłych tortur fizycznych w zagadkowe i tajemnicze praktyki intelektualnej magii, dobywające z niewinnych ludzi obłędne, przeczące najprostszemu empiryzmowi samooskarżenia, nieodzownej, komunistycznej, spoistej wizji świata, w której bezbłędna doktryna stanowi najbłędniejsze, a zarazem nienaruszalne wyjaśnienie wszelkich zjawisk. Toteż otwarta masakra Stefana Kisielewskiego na warszawskiej ulicy za to, że myśli inaczej niż Gomułka i ośmiela się dawać wyraz swym przekonaniom, stanowi fakt o niezwykłej doniosłości. Po raz pierwszy reżym komunistyczny w Europie odszedł od tradycji, zerwał z pozorami i odsłonił swą identyczność z faszyzmem i hitleryzmem. Coś ze specyfiki bojówek Horsta Wessela i Himmlera, pustoszących ulice Berlina w 1932 roku i pozostawiających krwawe plamy na brukach niemieckich miast, powiało z warszawskiego incydentu. Jak dotąd terror komunistyczny wyznawał świętą zasadę maksymalnej skuteczności: mordowany lub katowany musiał jeszcze oddać wierze ostatnią przysługę, potwierdzającą nieprawdziwym przyznaniem się do nieistniejącej winy wilczą, antykomunistyczną nikczemność Intelligence Service, Ameryki, kapitalistycznego otoczenia. Hitleryzm nie wymagał niczego innego od swych ofiar jak tylko zaświadczenia swoim losem i męczeństwem żywiołowej potęgi hitleryzmu. Znęcanie się nad Kisielewskim dowodzi tego, że Gomułka porzucił wskazania Stalina, Jeżowa i Berii i uczy się od Goeringa, Roehma, Heidricha. Krew katowanych na warszawskich i krakowskich ulicach ma świadczyć o nienaruszalności jego władzy.

Są jeszcze inne dowody na to, że polski komunizm można już dziś śmiało nazwać komuno-hitleryzmem. Gangsteryzm i mafijność średnich szczebli aparatu administracyjnego, prymitywny nacjonalizm, wreszcie dziki, bezsensowny antysemityzm, odwołujący się do najmniej sensownych argumentów i do najniższych instynktów motłochu, wyzbyty racjonalizacji i przesłanek społecznych – wszystko to wskazuje, że Mein Kampf zastępuje Kapitał, na razie tylko w szufladach nocnych szafek Gomułki i jego sztabu. Nacjonalizm komunistyczny w Polsce coraz bardziej przypomina podejrzany populizm, właściwy drobnomieszczańskim ideologiom, w którym gloryfikacja przymiotów i uroków regionalno-plemiennych, uwielbienie ciasnych i płytkich sentymentalizmów, potraw, zwycięstw w sporcie, krzepy, chamskiej swojakowatości i „naszości”, połączone z programową wrogością wobec otwartości horyzontów umysłowych, inteligencji, kultury, tolerancji, wypiera dawną rozległość perspektyw klasycznego marksizmu.

Stefan Kisielewski pasjonował się w młodości lekką atletyką i biegami na długich dystansach. Później, w życiu, zwykł żartować, że trening z młodości zawsze pozwoli mu uciec przed każdym napastnikiem. Ta symbolika zawiodła wobec komunistycznego neohitleryzmu. Raz jeszcze okazało się, że człowiek myślący, żyjąc w obrębie władzy rozbuchanych swym obskuranctwem ćwierćinteligentów, płacić musi za myślenie własną krwią.

Po czym Gomułka wygłosił przemówienie.

Jest ono arcywzorem Metody, budzącej niegdyś trwożliwy szacunek i obezwładniającej swą monumentalną bezkarnością. Metoda zasadza się na trafnym rozeznaniu zjawiska, że totalne przeinaczenie zniechęca do prostowania nawet najoczywistszych kłamstw; nikt nie będzie się sprzeczał z kimś, kto nazywa dom polem. Zbirów w hełmach szturmowych, bijących studentów faszerowaną ołowiem, gumową pałką, Gomułka nazywa aktywem robotniczym, zmobilizowanym przez KW PZPR. Kopanie powalonych studentek podkutymi butami, kwitowane przez tłum rozpaczliwymi okrzykami „gestapo!”, Gomułka określa jako nieudaną próbę przekonywania o niesłuszności studenckich postulatów. Studenckim niepokojom nie jest winna gomułkowszczyzna, jej zbrodnie i jej idiotyzmy, nie są za nie nawet winni opozycyjni, neomarksistowscy profesorowie, lecz cała kadra naukowo-dydaktyczna, która, jak należy się domyślać, nie dość skutecznie denuncjowała, krępowała, dusiła w zarodku. Ale jest i nowy ton w przemówieniu, ton nie samego Gomułki, ale kogoś innego, kto mu pewne ustępy mowy napisał. Po raz pierwszy chyba w swej karierze Gomułka kłamie, krygując się, udając kogoś innego, niż jest w istocie. Mówiąc o Dziadach, teatrze, reżyserii, literaturze, kulturze, Gomułka stwierdza: „Dziedzina ta jest mi daleka. Nie wiem po prostu, co wolno, a czego nie wolno robić reżyserowi…”. To nie są słowa ograniczonego belfra, jakim jest prawdziwy Gomułka, to jest KONCESJA – nawet jeśli w swym zamierzeniu ma brzmieć jako zabójcza ironia, jako szyderstwo z Dejmka i wszystkich mądrzejszych, umysłowo delikatniejszych, wrażliwszych i bardziej wykształconych. Trzeba było jakiegoś wstrząsu, ażeby rutyniarz i dzierżymorda, który – zbrojny w Diamat z popularnych broszurek – święcie wierzy, że wie wszystko, zna wszystko i na wszystko ma właściwą odpowiedź, przyznał, choćby szyderczo, że coś może być poza nim i jego władzą wyrokowania. I jeśli nie warto jest rozmawiać z Gomułką jako takim, Gomułką otulonym w podszewki cudzych zdań, nie swoich sformułowań, fałszywie skonstruowanych statystyk, Gomułką odzianym w płaszczyk zręcznie wypoconych elukubracji komunistyczno-politbiurowych speech-writerów, to przecież odsłonięcie łaty czy domacanie się dziury w owym prastarym systemie, znanym powszechnie jako „cel uświęca środki”, daje nowe, nieoczekiwane emocje.

Jest jednak w mowie tej jedno zdanie, które wprawiło mnie w prawdziwe zdumienie. Mówiąc o Pawle Jasienicy, oskarżając go o niebywałe zbrodnie nikczemności, topiąc go w kadzi tego, co dla komunisty najohydniejsze, Gomułka powiedział verbatim et literatim: W dniu 3 maja 1949 roku śledztwo przeciwko Jasienicy zostało umorzone z powodów, które są mu znane.

Co to znaczy? Cóż za akcent zdumiewającej intymności, prywatności, dyskrecji w mowie, której słucha cała Polska, którą sowiecka prasa przedrukowuje in extenso, cały zaś świat kwituje zainteresowaniem? Cóż wiedzą razem Jasienica i Gomułka, co nie może być odkryte, ujawnione, przekazane do ogólnej wiadomości? Czyja wstydliwość nakazuje powściągliwość i rezerwę w wynurzeniach? Dlaczego umarza się śledztwo przeciwko komuś, kto w oczach komunistów popełnił czyny i wykazał się osobowością, wobec których Lucyper i Antychryst to mydło? Rzecz jasna, w zdaniu tym ukryta jest zarówno przygana, jak i łaska, a ponadto wskazanie na coś niezwykle brzydkiego i hańbiącego, o czym komuniści wiedzą i na co tylko mówią – No no!… Ja z kolei wiem, kim jest Paweł Jasienica. Znam młodzieńczą surowość jego moralnych katechizmów, jego umiłowania etyczne wprost z Lorda Jima, jego prosty, zgrzebny i schludny światopogląd Polaka opętanego Polską i polskością, zbudowany na żeromsko-sienkiewiczowskiej estetyce i psychologii. Nie istnieje doskonalsza ambiwalencja koncepcji nacjonalizmu niż to, co uważa za wartość narodową Paweł Jasienica, historyk, pisarz, intelektualista, i to, co pod mianem nacjonalizmu widzą Moczarowie, Gierkowie, Strzeleccy. Toteż jeśli w wyżej wzmiankowanym zdanku kryje się ze strony Gomułki jakaś próba deprecjacji czegoś, to w moich oczach obciąża to tylko komunistów, ich kierownictwo, ich UB, ich „środki specjalne”, ich wydziały polityczne, ich Gomułków każdego kalibru i rzędu.

Wreszcie – akcent melancholijny, jakże rzadki w tych czasach schamiałej potworności. Pisarze PZPR i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego wnieśli do ZG ZLP „uchwałę” domagającą się usunięcia ze Związku Kisielewskiego, Jasienicy i Januarego Grzędzińskiego. Określenie „Pisarze Stronnictwa Ludowego” wywołać musi w każdym człowieku pomiędzy Krupówkami a Jastarnią identyczną reakcję: kto to jest? Długo zastanawiałem się, zanim dogrzebałem się jednego. Antoni Olcha. Ludowiec znany z serwilistycznych aż do śmiechu wystąpień, odwieczne źródło humoru na zebraniach ZLP. Zjednoczone Stronnictwo Ludowe jest firmą zgasłą i smutną: dużo w niej chłopskich cwaniaków, ale też i mnóstwo w jego agendach ludzi uczciwych i mądrych, którzy po 23 latach już sił nie mają do walki, ale ciągle różnią się jeszcze dodatnio od cynicznych wydrwigroszów z konkurencyjnego przedsiębiorstwa, zwanego Stronnictwem Demokratycznym, aktualnych redaktorów popołudniowego wydania „Volkischer Beobachter”, ukazującego się w Warszawie pod nazwą „Kurier Polski”. Ale są w ZSL i Olchy: służalczość tych ostatnich przechodzi w Warszawie dość niezauważona, na kogo tu bowiem patrzeć? Niemniej od czasu do czasu manifestują się karykaturalnie, coś zgłaszając, coś wnoszą, udają, że są.

Kisielewski zostanie wyrzucony za to, że został skatowany i dał się zmasakrować. Jasienica za to, co to on już wie i oni też. Ale za co Grzędziński?

Pułkownik Grzędziński całe życie bił się o wolność przekonań. Jest człowiekiem niedużego wzrostu, lecz wielkiego ducha. Przed wojną zasłaniał tym duchem komunistów, po wojnie zasłania tych, którzy komunistami nie są. Dzieci demonstrujących przeciw dyktaturze nie ma, Żydem nie jest, tym mniej syjonistą, był długo w Maroku i podobno lubi się z Arabami. Niemniej jednak ma on na sumieniu grzech otwartej i odważnej współpracy z naszym pismem. Czyli, że zostanie usunięty ze Związku za tę współpracę. Przyznać trzeba, że jest to powód wystarczający. Wpływy „Kultury” są w Polsce znaczne. Przyznał to Gomułka, życie potwierdza to na każdym kroku. „Kultura” jest już dziś synonimem pewnej filozofii politycznej, a zatem rodzi postawy ideowe i moralne, następnie zaś wzory zachowania i postępowania. Tutaj już felietony tzw. dziennikarzy, zrzeszonych w spółdzielni kłamstw przy ulicy Foksal, przestają wystarczać, kontrpropagitki to za mało, tym bardziej że głupawe i tępe z natury. Konieczne są środki administracyjne. Czego nie można zwalczyć myślą i słowem, trzeba spróbować piłą i siekierą. Rzecz w tym, że są to narzędzia przydatne przy olchach, lecz nigdy nie dały rady ideom. No, ale tego liczni członkowie Związku Literatów Polskich nie wiedzą, mimo iż twierdzą, że się o tym uczyli w szkołach.

„Kultura” 1968 nr 5

HŁASKO

Hłasko. Hłaskower. Śmieciarz. Sokół.

Dlaczego Sokół?

Trudno powiedzieć. Bo on tak chciał. Bo coś mu się wiązało w czaszce w parabolę, w dowcip, w odniesienie, w parodię, w ironię. Ostatnio wolał Sokół. Bo przepadał za tym, co miało swój dźwięk, i ty już wiesz. Więc tak mówiliśmy o nim ostatnio przez telefon.

Ostatnio też, jak mi doniesiono, robił klops. Pieczeń rzymską. Własnoręcznie. Kupował mielone mięso na hamburgery w hollywoodzkim supermarkecie, wbijał jajka, kleił z miłością i zrozumieniem klops i wsadzał do pieca. Wychodziło coś, co głodnym nie sprawiało żadnej różnicy. Tyle miał z tego swojego Hollywoodu, który przez długie lata był dlań jak pański dwór dla Janka Muzykanta. A potem się jakoś spalił i nic klawego z niego nie wynikło. Ale nie narzekał. Ten kraj jest jak trzeba, mówił mi, dzwoniąc z Los Angeles do Nowego Jorku, z nie swojego telefonu. Chłopcze, mówiłem, jest trzecia nad ranem i nikogo tu teraz nie interesuje polska konwersacja. Domyślam się, odpowiadał, ale ja jestem sam, pijany i chory. Co ci jest? Mam białaczkę. To mówiłeś w zeszłym tygodniu i Mroczkoszczak posłał ci nawet parę złotych na lekarstwa; zaślepiła go miłość. Dziwne, mówił z troską, ale moje oczy nie zobaczyły ani grosza z tych pieniędzy; widocznie Murzyni pocztę spalili; i ty wierzysz, że mnie ktoś by posłał coś w celu niesienia tzw. pomocy? Oczywiście, mówiłem, że ci posłał; ja tobie nie wierzę.

*

Muskulator. Perła Kurortu.

Ale wierzyłem mu.

Nawet kłamiąc – a składał się z nieskończoności małych, czasem parszywych, czasem wspaniałych, czasem bezsensownych, czasem ślicznych kłamstw – zawsze przekazywał jakąś prawdę. Nieważną prawdę. Potrzebną prawdę. Zresztą nie można było przymierzać go do siebie lub przymierzać się do niego na zasadzie wiary-nie-wiary. To były rzeczy bez znaczenia. Wymierzał ciosy obłędnie, na ślepo, elementarne, tą swoją nieprzykładalnością do porządku pojęć innych, nieprzystosowaniem do tego, co zawsze miał w zamiarze, schowane na kiedyś, zawinięte w chłopską książeczkę do nabożeństwa, wytartą, lecz schludną. Uważał się sam za człowieka niezwykle uporządkowanego, nawet pedantycznego, oddającego każdemu co jego. A przy tym kłamał, lżył i opluwał tak doszczętnie, a zarazem tak bezinteresownie, że z kłamstw i oszczerstw wyrastały nowe portrety prawdy, za które ludzie by mu się w pas kłaniali, gdyby ich tylko chciał odtwarzać. Było w nim niechlujstwo, nie było w nim śmieci. Było w nim błoto, nie było w nim brudu. Był człowiekiem z mułu i kurzu, jak każdy z nas jest, nawet ci wypolerowani i omaszczeni intelektualno-ideowym gnojem, z którego nikt nic nie ma. Z niego ludzie mieli. I curesy, i ubaw, i ból, i jakieś przekonanie, że to jest właśnie tak, o jakie najbardziej chodzi tym, którym ciężko, głupio i niesłusznie. Chwalił się, że nie robił błędów gramatycznych i że zawsze wszystko mu się zgadza w konstrukcji opowiadania, aż do ostatniego szczegółu. Może i nie robił, może i mu się zgadzało, ale z małym ale. W konstrukcji i w wyprowadzających się z niej logikach był bezbłędny, lecz w dotknięciu Prawdy, tej najgłówniejszej i bezapelacyjnej i wszechwyjaśniającej, zawsze był jakby przesunięty, pośpieszny, spóźniony, obok. To, co malował, było wielkie przez swe cudowne, irytujące skrzywienie, deformację, skos. Był romantykiem, a więc mazał i upiększał.

*

Marco – najprzystojniejszy pomocnik blacharza.

Nie każdy powinien czytać te słowa.

Wielu niczego z nich nie zrozumie, tak jak ja nie mogę jeszcze zrozumieć, że już trzeba w nich zawrzeć to wszystko, kim był i co robił, że można go definiować. Ja zresztą nie mam niczego do dania, co wszyscy mogliby zrozumieć. Ja wiem swoje, a to, co wiem, wie jeszcze paru ludzi i tylko z nimi należałoby siedzieć i mówić, bawiąc się zapałkami na mokrym stole. To się ma tak do rozumienia jak zapach. Jak rozumieć zapach? Słowa, te najprostsze, a więc najwymyślniejsze, i zdania, te formowane z pasją dotarcia i olśnienia, mają zapach i Hłasko kochał ich woń. Pamiętał ją. Wiedział, że w woni są mądrości, którymi nie zbawi się nikogo, ani świata, ale które coś mówią. Mówią. Mówić. Czyli rozeznawać poprzez słowa. Jak on sobie lubił pogadać. Mówić. Przyszedłem kiedyś do „Po Prostu”, na Wiejskiej, w 1956. Warszawska kamienica sprzed bomb, a więc wysokie sufity ze sztukaterią, wysokie, odrapane drzwi. Otworzyłem jakieś i on stał na krześle, z książką w ręku, i kazał, na podłodze zaś klęczał jeden podchmielony, poeta-murarz, jak o sobie mówił, ręce złożone jak do modlitwy, wzrok wśrubowany w Śmieciarza, który mu czytał Dostojewskiego. Czytał po warszawsku, z owym l wbitym mocno w podniebienie, i kochał słowa, zdania, ich wonie. Żywy obraz, sam w sobie nic nie mówi, ani ucieszny, ani pouczający, ale coś się w nim tliło, coś ukrytego w zakątkach zdań, czego nie można przekazać. Zresztą nieważne, mógł to być Wierchowieński, mógł być Humphrey Bogart – groźba mądrości utajona w męce kształtowania zdań, rąbania ich w kostki, heblowania w strużyny była jego życiem. Przychodził do mojej kuchni na Bielanach, siadał na taborecie, jadł jugosłowiańskie sardynki i opowiadał, co napisze. Nigdy mu nie ufałem, że zapamięta, ale potem, w druku, było tak, jak mówił, albo i lepiej. Pisarze na ogół mówią lepiej o tym, co napiszą. Ich udręki polegają na niemożności odnalezienia własnych słów.

*

Kochało się go zazwyczaj 24 godziny. Nie można było dłużej. Kilka pań próbowało, ale żadnej nie wyszło. Znaczne ilości innych koleżanek rozumiały instynktownie prawa gry. I te mają dziś piękne wspomnienia. On sam skarżył się i zawodził na kruchość i zwodniczość miłości, co w efekcie dało kilkaset przekonywających stron druku. Nigdy nie rozumiał, że jest źródłem, początkiem, końcem i skutkiem wszystkich nieprawości. Miał do miłości stosunek rzewny, co sprawiło, że stał się jednym z najbardziej magicznych bardów rzetelnego, smutnego cynizmu swej literackiej epoki. To nie on odkrył szlachetność, głębię i ból kurewstwa – bo co tu było do odkrywania – ale nadał im jakąś rangę, nieznaną w polskiej literaturze. Nie umiał pogłębić ani rozszerzyć tego swojego gniotącego, klarownego rozeznania i tu dopadała go polskość, zachlapana komunizmem, co pchało to jego pisanie w nostalgie, gesty, sentymenty, pozy, maniery. Lecz rdzeń tego, o czym wiedział, sam szpik tego, co chciał, był w dechę, taki, co to ludzie odbierają i kupują, i żywią się nim. Patrzyliśmy, zafascynowani, na te jego trzy karty nadziei, poniewierki i głodu słuszności, jak je chachmęcił i jak nie przegrywał. Mówiono, że udaje rozpacz. Ale jak genialnie udawał.

Każdy, kto go napotkał – dziewczyna, starzec, dziecko, pies – popadał z nim w miłość nagłą i gwałtowną. Chciał być kochany przez każdego, wdzięczył się, krygował i dopraszał miłości. Chciał ją także dawać, a przynajmniej święcie wierzył, że chce. Roztaczał kokieterie i uroki, którym nie można było nic przeciwstawić. Marzył o wiernościach i lojalnościach z żelaza i aż do końca, takich właśnie z Londona, Hemingwaya i hollywoodzkich scenariuszy. Może dlatego właśnie przestawał kochać w ciągu jednego litra i dwóch paczek sportów. Wybywał. Odchodził. Znikał bez słowa i bez westchnienia. Jego wczorajszą miłość i oddanie odnaleźć można było tylko w dzisiejszych szyderstwach, w karykaturalnej mowie. Była ona uświęceniem w tragedię, ta gadka, lub wyniesieniem w komedię, była życiem samym w sobie. Z jej interpretacji wychodził zawsze zwycięsko, to znaczy skrzywdzony niewiernością, złodziejstwem, przecherstwem, donosicielstwem, numerem, pogromem człowieczeństwa – które, jasne, przeobrażały się w triumf filozofii. Wydawało mu się, że wie wszystko o nikczemności, niskości, podłości, upadku. W gruncie rzeczy wiedział to, co jego kieszonkowy licznik Geigera wykrywał i natychmiast kwalifikował. Stąd krzywdził, nadużywał, płacił obojętnością za przywiązanie, obmową za pomoc, niewiernością za wierność. Ale wiedział, że coś jest nie za bardzo z monstrualnym wszechsilnikiem egzystencji i starał się go po warszawsku zaklepać, zamotać, powiązać szpagatem, co wymagało szwejsowania, wstawić tekturę tam, gdzie potrzebna była blacha. I cierpiał przez tandetę, ale tandeta i szmelc to już nie była jego wina, takich części dostarcza dziś światu jakiś Najpotężniejszy Zaopatrzeniowiec, o którym wiadomo, że nie ma co się z nim szamotać, bo On już wie, że inaczej nie można, i nigdy nie uda nam się wniknąć w jego dostawy ani remanenty. Z tej wiedzy rodził się styl życia i pisania. W ramach zaś stylu zawarta była możność rozwiązań ostatecznych, toteż przystawiony do ściany, z rękami w górze, na sekundę przed wsadzeniem mu gipsu w usta, umiał wyrwać się i krzyknąć głosem nieoczekiwanie jasnym i donośnym, co jest dobre, a co złe. I gdy udało mu się umknąć strzałom, a przynajmniej ubiacko-literacko-organizacyjnym kopom w nerki i w jaja, poszedł tam, dokąd nie chciał, czyli – jak mówią gówniarze z ironią – wybrał wolność.

*

Wszedłem do mieszkania w mokrą, czerwcową, nowojorską noc i zadzwonił telefon, od razu. Jakiś facet z „New York Timesa” donosił, że Hłasko umarł.

I pytał mnie o coś, mówił, że potrzebuje do sylwetki pisarza. Coś mu mówiłem, ale zrobiło mi się jakoś sucho i szmacianie, i potem on się wymeldował, a ja wyjąłem jakąś wódkę – nie dla stylu, ale żeby się skoncentrować na zmartwieniu, bo to nie takie proste w takich chwilach, i czasem człowiek myśli o przetartych sznurowadłach i o tym, że zapomniał wczoraj kupić banany. Potem zadzwoniłem do New Haven, do jednego faceta, co był z Hłaską bardziej niż na ty, i słyszałem, jak tamten zesztywniał, bo można to było usłyszeć, i ja się w takich chwilach zawsze boję o atak serca u tego drugiego. Potem zadzwoniłem do jednej dziewczyny, i ona już wiedziała, i była jakby przesiąkła płaczem, mimo że Hłaski prawie nie znała i ma swoje problemy, i w ogóle co można poza tzw. westchnieniem i ochronnym: już tak to jest. Potem wyciągnąłem Pięknych dwudziestoletnich i śmiałem się z tego, z czego już kiedyś się śmiałem, i czułem własne łzy, chociaż ich jakby nie było. Potem przyszła inna dziewczyna, ni stąd, ni zowąd, o wpół do trzeciej w nocy, bo znała Hłaskę i też już wiedziała, i ja miałem trochę spirytusu z wermutem, i siedzieliśmy, i mieliśmy wszystkiego dosyć, i było nam rozpaczliwie kojąco, że coś nas tak jeszcze w życiu wzięło. Oczy mieliśmy wypalone przez noc, alkohol, zmęczenie, żal.

Potem, w parę dni później, siedziałem z jedną dziewczyną. Amerykanką, w hotelu Plaza i patrzyliśmy w telewizję, gdzie dawali East of Eden, i James Dean skręcał się i wił, i gryzł własną duszę, chcąc powiedzieć coś, o czym on wiedział, a nikt ani tego, ani jego nie rozumiał, ani nie lubił, chociaż każdy oddałby palec, żeby Dean dał się lubić i właśnie się dla niego tak skręcał. Powiedziałem: Wyobraź sobie Deana, metr osiemdziesiąt wzrostu i z cholernym poczuciem humoru, a będziesz miała tego człowieka, co umarł w zeszłym tygodniu i „Times” o nim pisał; ta sama twarz. I ta dziewczyna powiedziała: Dziwne, znałam u siebie, w Minneapolis, jednego faceta, który zupełnie wyglądał i był jak Dean, i też umarł około trzydziestki; widocznie oni umierają w tym wieku; coś w tym jest.

Ale dla mnie to nie załatwiało sprawy.

*

Potem przyjechała jedna Polka z Los Angeles i opowiadała, że jej zdaniem on popełnił samobójstwo, bo gryzły go wyrzuty sumienia, że nie uratował Krzyśka Komedy od śmierci, bo razem pili wódkę, kiedy Komeda tak fatalnie upadł i uderzył się w głowę, i Hłasko, jak podobno miał sobie wyrzucać, zamiast go zatargać za tę skaleczoną głowę do szpitala, jeszcze snuł się z nim na jakichś spacerach po pijaku. To wydaje mi się nieprzekonywające, nie dlatego, że sumienie i wyrzuty to bajka, bo Hłasko był wrażliwszy na sumieniu od wielu znanych mi jako subtelni, przepastni, rozedrgani, wibrujący, czego nawet dowodzić nie trzeba, i na pewno układał sobie różne konfiguracje koszmarów na ten temat w bezsenności. Ale w międzyczasie pojechał do Izraela w sprawie tego filmu. Nawet nie, żeby pisać scenariusz, ale – jak mówił – za rzeczoznawcę. Czego znowu dowodzić nie trzeba, bo wpierw trzeba zobaczyć Izrael, aby zrozumieć, jaką strunę ruszył, i co mu o tym kraju i jego ludziach w pisaniu zaśpiewało. Z Izraela kablował pogodne pocztówki, dawał wywiady, a gdy go ktoś chciał sfotografować dla prasy, powiedział: O, przepraszam, co to to nie, prawo do fotografowania mnie ma wyłącznie policja w Los Angeles. To jeszcze z Niemiec doszedł nas krótki wink, że niebawem tu będzie z powrotem i schlamy się za jego grosze.

Nie, samobójstwo ani zapaść przez gołdę, oderwana szajba czy nawet najprecyzyjniejsze diagnozy psychoanalityczne mnie jakoś nie trafiają do przekonania. Trzeba go było znać, oczko miał na siebie uważne, zanim zażył, długo oglądał Seconal pod światło, czy nie uda się go podzielić na pół. A wódka? Ci, którzy robią z jego picia wielkie eschatologie, to są ci sami, co o wszystkim w życiu wiedzą połowę. I to zawsze tę mniej ważną. Prawdziwym pijakom pęka wątroba, zrywa się mięsień sercowy, śledziona wypływa przez uszy. A on był pozer, hipochondryk i trochę tchórz. I dzięki Bogu, że taki był. Tylko tchórze wiedzą o mękach odwagi, tylko hipochondrycy znają upojenia braku obaw, tylko pozerzy zżerani są głodem, aby być kimś innym, lepszym, większym. Tylko dlatego tyle wiedział i był mądry, tak, po prostu mądry – choć nigdy nie umiał być mądrym dla siebie samego. Więc co to było?

Nie wiem i chyba nigdy już nie będę wiedział. Nawet gdy znajdą niezbite dowody na to, że było właśnie tak i tak, to i to – ja nadal nic wiedzieć nie będę.

*

Jego romantyzm – romantyzm wiedzy o życiu.

To brzmi koślawo, ale właśnie takim pisarzem był. Romantyzm jest jak kino: każdy, kto czyta romantyka czy coś romantycznego, chce to właśnie robić, o czym rzecz jest, tak czuć i przeżywać, tam być. Każda nędza, dno i brzydota są w kinie takie, że chce się tak samo i każdy sam siebie od razu w tym wyobraża. On odtwarzał Polskę zaplutą i straszliwą, nurzał ją w ohydach i w tym, co nie do wytrzymania – i ciągle mu ta Polska wychodziła urzekająca jak w kinie. Cała w ciemnych, przetłuszczonych brudem, potem i udręką kolorach, nabrzmiała krzywdą i nieszczęściem, ale jakaś filmowa, nęcąca, modna. Każda dziewczyna w Warszawie chciała być Agnieszką z Ósmego dnia tygodnia, z pełną zgodą na wszystko, co się Agnieszce przytrafia, co ją je, co jej duszę truje i co ją ciągnie za włosy w samozniszczenie, autopogardę i tzw. bagno. Jakże wiedział o tym łaknieniu gestu w swoich odbiorcach, jakże umiał im wymyślać tło, role, ornamentacje. Jak uczciwie mówił im: To straszne, ale zarazem jakie ozdobne i godne twojej własnej sceny życia; weź na siebie ciężar pozy, a przeistoczy się ona w autentyk dramatu. Psychozy i zmagania moralne romantyzmu są bardziej rzeczywiste niż cokolwiek w literaturze, stąd ich odwieczna hegemonia w konsumentach, co nie znaczy, że przestają być wystrojem, a stają się logicznym rozbiorem istnienia. Wszyscy chwalili go za brutalny realizm, on zaś podawał nam do ust prawdy upiększone, choćby najbardziej gorzkie, ale przebrane we frapujące kostiumy cudowności ohydy, szlachetności brzydoty, uskrzydlonych uroków nikczemności łagodnych mądrości gwałtu. Komunizm wychodzi z jego pisarstwa nie bardzo naruszony, trochę go tam nie ma. To, co w prozie jest ciekawe przez człowieka i dla człowieka, rzadko potrafi skutecznie rozszczepić uwarunkowania, mało pomaga w wiwisekcji epoki, w surowej analizie zinstytucjonalizowanych struktur. Nowelistyczne tragikomedie Hłaski mogłyby się przydarzyć wszędzie wszystkim z równym ładunkiem pragnienia imitacji i identyfikacji. Prawda o komunizmie w komunizmie polega nie na alienacji i jej portretowaniu, lecz na włączeniu, wsiąknięciu, wmazaniu się w komunizm bez rehabilitacyjnych akcesoriów dla samego siebie, dla bohatera. Jest antyalienacyjna i unicestwiają ją najrealistyczniejsze ozdobniki, najokrutniejsza nadzwyczajność, najczarniejsza barwność. Komunizm to gnój. Ludzie nie widzą ubiaka na oczy, a tak ugniatają się wzajemnie, tak duszą i dławią własnymi rękami, że życie staje się kloaką. Egzystencjalna gówienność bez blasków wyjątkowości, prosta, czasem wręcz smętna swą przydrożną ludowością, i tylko pod skromnie polaną wapnem pokrywą płynie sobie nie za wartko, leniwie, bez efektownych wirów i pian, cuchnący potok komunistycznego życia.

I toną w nim wszyscy, my i oni, szarzy i barwni, kozacy i pokorni. Lepkość i szlamowatość istnień, spaćkanych mazią i przylegających do siebie wzajemnie na zasadzie tej gnojności. Jakieś siły rozpętane zostały, które zmontowały Golema Nędzy-Giganta, a ten już dawno wymknął się kontroli wszystkich obserwatorów, ofiar, budowniczych, współudziałowców. Jakieś operacje na duszy ludzkiej, których sensu jeszcze nikt nie pojmuje, których skutki dławią jak homunkulusy i Frankensteiny.

Stąd schludny, zgrzebny, niemal pogodny Dzień Iwana Denisowicza jest dla komunizmu tym, czym miecz św. Jerzego dla smoka. Czytając, powtarzamy: Boże! tylko nie tam, nie tam… Jedno zaś z nieskończoności obłąkań komunizmu polega na tym, że nie pozwala Hłaskom pisać o sobie źle.

Siedziałem raz na przyjęciu obok ambasadora Izraela, który znał polski – rzecz nierzadka wśród ambasadorów tego śródziemnomorskiego kraju. Powiedziałem mu, że Hłasko jest jednym ze współtwórców izraelskiej literatury narodowej. Żachnął się i oskarżył mnie o przesadną skłonność do paradoksalnych żartów. Powiedziałem mu: Niech go pan sobie trochę poczyta. Spotkałem ambasadora po jakimś czasie na party. Podszedł do mnie i powiedział: Wie pan, coś jest na rzeczy.

Ja wiem, że tak jest. Ten wysoki, krzywo uśmiechnięty blondyn, polsko-rosyjski (bo tak lubił się widzieć, z wyrafinowanie snobistycznymi rewerencjami do burłaków, nadwołżańskich ballad, braci Karamazow, Wertyńskiego i upojnego czaru terminu bladź), idealny prototyp postrachów małomiasteczkowych Żydów z ery pogromów, zrozumiał i ukochał pewien styl, który rozbestwieni ćwierćinteligenci chcą wymazać z Polski, a który znalazł schronienie w Tel Awiwie. Żeby nie wiem jak moczarowski bandzior-chytrusek tego pragnął i do tego dążył, już nie wymaże żydowskości ze współczesnej, potocznej polszczyzny, owej przedziwnej melancholii bezradnego cwaniactwa, które zhumanizowało świętą polską mowę i sprowadziło ją z wyżyn parafialnych uprzejmości i gamoniowatego ułaństwa do rzędu muzycznych instrumentów codzienności, bogatych w nieskończoność ekspresji i intonacji. W Hajfie i Tel Awiwie zaś Bóg jeden wie, jak długo będą jeszcze ludzie, tonący beznadziejnie w nostalgii rozważań na temat polskiej poziomki, którym polski byt kawiarniany określił świadomość, polskie zaś normy przyzwoitości i honoru wypełniły światopogląd. Najlepsza polska restauracja na całym świecie jest dziś w Jaffie, ostatnie schronienie tego, co wstrząsające i wzniosłe w polskim gotowaniu – i Hłasko pojął to i ukochał.

Lecz literatura narodowa Izraela to nie liryczne remanenty polskości. Trudno bić się o tę rangę dla niego, gdy tak mało ludzi, których literatura ta ma być własnością, czytało ją, ale ci, co czytali, wiedzą, że pod podejrzaną ornamentyką spraw ladacznic, kombinatorów i kanalii skrystalizowało się w niej jakieś dotąd niezamanifestowane człowieczeństwo tego narodu, jakieś nowe, żarliwe piękno tego kraju, którego nowe, nie zawsze gustowne formy przedziwnie i fascynująco splotły się ze wzruszeniami pradawności. „Tam gdzie nie ma człowieka – bądź człowiekiem…” pisano w Babilońskim Talmudzie. Rzecz jasna, ludzie zawsze są, lecz trzeba ich jeszcze odnaleźć. Jest rzeczą narodowych literatur odnajdywać ich z miłością w określonym punkcie Ziemi, pod tym, a nie innym niebem i słońcem. I on to właśnie robił w Izraelu.

*

Domyślam się, jak to tam się będzie rozlegało, w gazetach, w radiu w rozmowach literackich gówniarzy. Że pisarz polski, polskiemu, polskiego, nad Wisłą, tu miejsce, taki zawsze koniec, złudy, pozory, i jedno wielkie puste nic w zamian za pogoń za blichtrem wolności i sportowych samochodów.

On zaś pokochał Kalifornię miłością jasną i smutną. Kalifornia nie dała mu niczego, wręcz przeciwnie – skopała go dotkliwie po najtkliwszych nadziejach. I już naprawdę, po tych wszystkich szamotaniach się z ciekawości i rozpędu po całej Europie, tam tylko chciał być i zostać. To proste. Gdy mu się w Kalifornii nie fartowało, to rozumiał dlaczego – i z tym można żyć. Jeśli zaś w Polsce nie mógł niczego, to wiedział dlaczego – i ta wiedza jest nie do wytrzymania.

*

Panna Czaczkies. Kto ją teraz zawoła po nazwisku?

*

Z Polski zaś jedna dziewczyna pisze:

„…Płaczę i płaczę po nim, uspokoić się nie mogę i sama nie wiem dlaczego…”.

„Kultura” 1969 nr 9

DOWCIP

1

Siedząc w kawiarniach i pijąc, co nazywało się małą czarną, panowie sprzed niedawnego potopu, w getrach i ze szpilkami w krawatach, a także panie w kreacjach od Myszkorowskiego, które (kreacje), jeśli nie krępowały ruchów, nazywały się sportowymi – słuchali dowcipów, przez nich samych wystrzyganych nożyczkami polotu z obowiązującej rzeczywistości. Epoka była już postmieszczańska, mimo że tak wrogowie burżuazji, jak i jej fundamentaliści tego ani nie uznawali, ani nie rozumieli, i architektury kawiarń nosiły na sobie piętno art déco i kubizmu z malowanej dykty. Pojęcia były z pogranicza, faszyzm zaś uchodził jeszcze za igraszkę intelektu. Spengler i Proust wywierali jednaką presję na umysły, a antysemityzm mógł być także w dobrym tonie, niemiły, lecz czarujący. Pociąg Dancing-Narty-Brydż miał takie brzmienie jak Flight Number XYZ do Acapulco, w co się aż wierzyć nie chce. Wtedy, między wielu innymi, skonstruowano dialożek:

– Co byłoby, gdyby nie było Żydów?

– Trzeba by było ich wymyślić.

Należy założyć, w świetle ostatnich badań nad metodologią kultury polskiej, że to w miarę zabawne spięcie pomyślunku w trybie warunkowym wykoncypowali Żydzi. No, bo niby kto? Żydzi mają dar myślenia abstrakcyjnego, korelacji odległych skojarzeń i kropelkowania sentymentalizmu – który może mieć także efekt komiczny – do najsuchszych i najobiektywniejszych stwierdzeń. Wszystkie zalety (albo wady, jeśli ktoś woli) powyższych właściwości, uzdolnień i skłonności zawierają się w owym porzekadełku. Gwoli ścisłości badań przyjąć jednak też trzeba, że mogli to zautoryzować Polacy, na przykład Nowaczyński. Wtedy sentymentalizm lub zgoła manifestacyjna życzliwość nie ulegałyby wątpliwości czy wahaniom, i pratwórca zasłużyć był mógł na epitet filosemity, a może pochwałę za to samo, kto to wie, chociaż wtenczas brak konkretniejszych rozróżnień nie niósł w sobie niczego nadzwyczajnego ani w jedną, ani w drugą stronę. Bylibyśmy jednak zadłużeni wobec ezoterycznych uroków cywilizacji, gdybyśmy poprzestali na rejestracji blasków powierzchni. Powiedzenie miało w sobie sensy różnorakie i głębie niejednakowo pachnące, lecz pole do interpretacji i komentarza pozostawało po nadwiślańsku przewrotne i to był właśnie sam wdzięk, tu tkwił pierwiastek literacki i literacko-polski, a może dialektycznie-żydowski, a może oba razem sprzężone w to, co – jak już wiemy – mogło się właśnie złożyć na chwałę cywilizacji, kiedy kilka kataklizmów przeszkodziło. Co do jednego wszyscy byli jednak jednako zgodni: ten bon mot, fajerwerk, wytrysk absurdu, ejakulacja surrealizmu, warszawski post-Bretonizm, postsymbolizm, dopiero-co formizm i propedeutyka picassizmu z lat Lardellego, Cocteau, Kiedrzyńskiego, Psa andaluzyjskiego, szwoleżerów pachnących Vegetalem i oczytanych w Skamandrytach – nie miał w sobie krzty realizmu. Był naówczas arcykulturalnym wygłupem, burleską-buffo, jeszcze jednym ach-jakie-to-pyszne!

Życie poszło przeciw realizmowi.

Jak zawsze.

„Pamiętasz taki dowcip”, powiedział mi niedawno przyjaciel z Londynu, „o tym, że Żydów trzeba by było wymyślić, gdyby ich nie było? To już rzeczywistość. Zmień tryb z «wymyślić» na «wymyślać» i oto masz, co dzieje się teraz w Polsce”.

Przykłady.

Facet pracuje na budzącym pożądliwość stanowisku. Jest nie za dobrze z POP-em, nakonflikcił z różnymi ważniakami ze szczebli administracyjno-partyjnych, ale z kolei sam jest gdzieś mocny w ministerstwach, radach narodowych, w jakimś innym wymiarze partyjno-kombinatorskiej dżungli. Ktoś gdzieś postanawia go uziemić. Na najbliższej komisji czy odprawie już krąży gadka: „Przyjrzyjcie mu się dobrze, towarzyszu. Niczego nie widzicie? Przecież to Żyd, tylko cholernie zaciemniony. Ale są świadkowie i rzeczowe dowody. Ludzie wiedzą”. Teraz powiedzmy to sobie choćby dla komicznego efektu, że facet nie tylko nie-Żyd, ale rdzenny, ziemny, pszenny, perkaty, lnianowłosy, szerokokostny, glebny, z bezbłędną linią przodków od szarwarku, sochy, radła i Rzepichy, żadnych problemów za okupacji, w ogóle – rzewne, senne marzenie Żyda z bunkra. Najmniejszego znaczenia. „Wiecie, jak jest, towarzyszu – kiedy człowiek chce coś ukryć przed władzą, oszukać kolektyw, krew pić z narodu? Taki jest najgorszy”.

Przykład numer dwa – nowa mechanika zguby. Facet w dużo wyższym i ważniejszym eszelonie. Kiedyś załatwiało się takich jak on za pomocą dialektyki. Nie znaczy to, że aż z takim wyrafinowaniem, jak to sobie dedukowali rozgorączkowani pisarze, ale wysiłek prostackich uzasadnień dla najbrutalniejszych kopniaków zawsze istniał. Zdobiły go meandry teoretycznych zwrotów kwiecistych i zawsze przyjemniej było upadać pośród ustylizowanych, dekoracyjnych wzlotów partyjnej romantyki i partyjnego pseudointelektualizmu. Już słyszałem o nowych technikach. Facet ma dobre, polskie, inteligencko-postszlacheckie pochodzenie. Gdzieś w pozytywizmie jeszcze rodzina rozszczepiła się na szlagono-wojskowych i nauczycieli ludu. Ta druga odnoga od razu pokochała się z Proletariatem, i tak już poszło w nienagannej tradycji od Waryńskich poprzez Marchlewskich po dziś dzień. Ale aktualnie trzeba faceta skończyć. Więc wysyła się zausznika po instruktażowej rozmowie w przyległym biurze, służącym dziś za sutą, szkarłatną kotarę z czasów kardynałów; zausznik udaje się do okolic rodzinnych gniazd, pogrzebie trochę w księgach kościelnych – metryki, spisy urodzeń, wyciągi parafialne, te rzeczy – i wraca z łupem w postaci materiału dowodowego. To znaczy z niczym, z zerem, z pustką, z jakimś brakiem – czyli z najlepszym materiałem dowodowym. Parafialne kancelarie w początkach XIX wieku nie posługiwały się jeszcze na Podlasiu komputerami, stąd luk, błędów i nieścisłości jest w bród i co niemiara – kilka zaś drobnych manipulacji i już coś, czego w ogóle nie ma, staje się dowodem na to, co właśnie tak ma być wolą i mocą ubiackich master-mindów z Rakowieckiej. Po czym na najbliższej konferencji czy komitecie dostojne, adorowane przez stulecie skrzyżowanie grottgerowskiego powstańca, szkaplerzowca, postępowca, demokraty i post-Berentowskiego Fachowca-Inteligenta, wzór i wcielenie-cnót z-najlepszymi-tradycjami-rewolucyjnymi-narodu-i-jego-oświeconych-warstw-w-służbie-Ludu przeobraża się nagle i nieoczekiwanie w Żyda, syjonistę, konfidenta i utrzymanka kibuców, mordercę Arabów, kata muzułmańskich komsomolców. Upadek taki jest nieodwracalny i bezdenny, camusowskie figle psychiatryczno-moralne są już dziś wobec tego odmętu potencjałów jak guma do żucia przy marihuanie.

Wszystko byłoby to kwaśno-gorzko dowcipne, gdyby nie totalitaryzm – centralny wrzód stulecia. Robienie Żyda z nie-Żyda można równie dobrze obrócić w farsę jak udawanie nie-Żyda przez Żyda, co, jak wiadomo, ma pokaźną i wypróbowaną literacką spuściznę. Ale w totalizmie – zwłaszcza w ostatnim, polskim, hitlerowsko-komunistycznym modelu – te swawole nie przechodzą. Żyd w Polsce naszych dni jest synonimem arcyniechlujności gnojenia, nie zaś apokaliptycznego nieszczęścia. Już bez ozdobników i ornamentacji, tragicznych, emocjonalnych, poetyckich, czyli tego wszystkiego, co wstrzykiwało chwałę w cierpienie i mękę. Jest to kondycja wyjątkowo odrażająca właśnie przez odczynienie jej od eschatologii, od rozwiązań krwawych i ostatecznych, gdy tylko parszywość i wszechobejmujący katzenjammer mają zatruć resztę życia tych, którzy pomagali budować dół kloaczny, dokąd ich potem wrzucono i utytłano. Nie utonęli, lecz na resztę swego czasu, gdziekolwiek będą się otrząsać z gnoju, towarzyszyć im będzie smród najnikczemniejszej z klęsk – klęski ochoczej partycypacji, z błyskiem uniesienia w oku, w samounicestwieniu, w dławiąco-duszącym zapowietrzeniu samego siebie. Udział w konstrukcji wychodków – czyż może być coś bardziej kosmicznie nieodpowiedzialnego, zwłaszcza dla jednostek subtelnych, lecz dość aroganckich, by wielbić własne besserwisserstwo przez tyle, tyle lat bez cienia zwątpień. Cnotliwe i lojalne, fanatyczne, bezkompromisowe, katońsko-rewolucyjne współdziałanie w planowaniu wygódek jako tytuł do życiowego osiągnięcia, do poklasku bliźnich? Rzecz jasna, wielu zostało pokrzywdzonych i oplutych bez grzechu, tylko dlatego, że uwierzyli w przeobrażenia ludzkie pod obuchem nieludzkości, w ewentualność człowieczego dobra, ciepła i zrozumienia pod powłoką brutalności historii, które przecież powinny były stopnieć w oczyszczającym ogniu niedawnego wszech-pogromu. Lecz tak Ewangelie, jak i Jean-Jacques Rousseau są już dla Europy Centralno-Wschodniej cieniem na zmęczonym obliczu – nic z nich już nie wyniknie, niczym nikogo nie wstrząsną, nie przekonają ani nie przemienią. Celnik na lotnisku Okęcie, wyrywający z rąk dziecka, które nie rozumie, że jest żydowskie, mały rowerek-zabawkę, za który wyrzucony z posady, z mieszkania, z domu, z kraju, z ostatniego psychicznego schronienia po ostatniej wojnie ojciec nie ma dość pieniędzy, aby zapłacić cło wywozowe, jakie Gomułka z Moczarem wymyślili, że się należy w świetle izraelskiej agresji – jest przecież jakoś lepszy od swego SS-mańskiego kolegi z Oświęcimia, który wrzucał dziecko do pieca, a zabawkę odkładał pieczołowicie na stronę. Dziecko będzie wrzucone do samolotu i być może w lepsze przeznaczenie niż cała Europa Centralno-Wschodnia. Lecz jakieś pobratymstwo celnika z SS-manem istnieje, choćby w tym, że obaj uznaliby zgodnie Aloszę Karamazowa, zawodzącego: „Duszę, duszę gubisz!…”, za skretyniałego maniaka, nawet gdyby występował w telewizji.

„Żyd – napisał niedawno żydowski egzystencjalista Emil Fackenheim –
to ktoś, kto przez sam fakt swego przyjścia na świat uczestniczy w losie wszystkich Żydów”. To dość precyzyjne stwierdzenie nabiera niezwykłych blasków nieprecyzyjności w Polsce końca lat 60. Ktoś kogo partia zamierza zgubić, zaczyna swe niesamowite uczestnictwo w losie wszystkich Żydów bez względu na to, jak, gdzie i u kogo przychodził na świat. Antysemita i z tego znajdzie łatwe wyjście: totalitaryzm, powie, jest żydowskim wymysłem i dziedzictwem. Monoteizm, monizm, uniwersalizm to wszystko żydowskie trucizny, a już Marks, Engels, Róża Luksemburg i Trocki spreparowali surowicę, która wysypała najgorsze krosty na ciało ludzkości. To oni wyszlifowali najwspółcześniejszą formę totalizmu, która unicestwia pierwiastek nieżydowski, demokratyczny, ateński, Magna Charta i Habeas Corpus. Takie uproszczenia od stuleci władały wyobraźnią szesnastolatków dorabiających się ideologii i dziś szaleją na świecie, lecz właśnie nasza epoka totalniackiego trądu, wyhodowanego w niektórych krajach jak bakterie w probówkach, pozwala na zwielokrotnione odruchy orientacyjne. Totalniackość polskiego (nazwijmy go prowizorycznie gomułkowskim) komunizmu stawia naraz wszystko w perspektywie kafkowskiej (jeszcze jeden Żyd i jeszcze jedno zmętnienie). Jak udowodnić, że nie jest się Żydem, nie będąc Żydem w rzeczywistości, której nieprzenikalny mechanizm postanowił, że ktoś jest Żydem? Upiorne, nakładające się na siebie pseudo scenerie niby-rzeczywistego życia stwarzają fantasmagoryczne labirynty, po których błąka się dziś resztka kilkunastu tysięcy Józefów K. – urzędy paszportowe, biura podatkowe, kolonie karne zarządów ewidencyjnych, Zamek na rogu Alei i Nowego Światu. Prasa, sądy, policja, środki masowego przekazu, ustawodawstwo, prawo, ogłoszenia, drukarnie, telefony i produkcja wizytówek są w jednym i tym samym ręku tych, którzy postanowili. Rozum jest w ich rękach, a także sens oraz wszelkie interpretacje i narzędzia posługiwania nimi. Mogą więc wszystko, nawet wymyślać Żydów. Na co znowu nie potrzeba aż tak wielkiej fantazji. W polskim przeświadczeniu ludowo-popularnym naszej ery każdy, kto nie jest z folwarku, z Poznania, z czworaków, z prząśniczek, z Kaszubów, z listonoszów, znad Gopła, z handlu trumnami, z granatowych policjantów – jest potencjalnym Żydem. Przymiotnik potencjalny jest kategorią specjalną, zrodzoną pomiędzy dorzeczem rzek Biebrza, San i Wieprz a dansingiem Kameralna w Warszawie i nigdzie nie występującą w tak klasycznym wcieleniu. Ci zaś ze szlachty, z Wołynia, z katolickich seminariów, z endeków i z ONR to żadna gwarancja. Przedwojenny antysemita stoi na tej giełdzie nisko, bo – wiadomo – czego to Żyd nie zrobi, żeby się zamaskować. Ale LUDZIE WIEDZĄ! Opowiadano mi nawet niedawno o jednym, który wygląda, jakby napisany przez Dygasińskiego, a namalowany wspólnym wysiłkiem Chełmońskiego i Apoloniusza Kędzierskiego – taki ci płowy, zgrzebny i bosy jak z wieśniaczych pogrzebów – że też o nim mówią, że Żyd. Ale polny.

2

Błogosławiona działalność w imię i dla, zapał i duch poświęcenia w tropieniu rodzą naturalne snobizmy, zwane przez aktywistów dumą przynależności. To dość banalne spostrzeżenie ilustruje następująca historia, którą można byłoby nazwać zdumiewającą, gdyby nie dawno już wyczerpany kontyngent zdumień.

Pewien pan w Warszawie, nazwijmy go Rozenkranc, miał kłopoty z nazwiskiem. Nie od dzisiaj. Właściwie nazwisko to nie jest w niczym gorsze od innych nazwisk tej samej proweniencji, a jak wiemy od Władysława Zambrzyckiego, wszystkie one pochodzą od znakomitego poety niemieckiego E.T.A. Hoffmanna, ale nie będziemy tu wchodzili głębiej w tę skądinąd uroczą historię. Do nazwisk tych w końcu przyzwyczaiły się obie części dotkniętej nimi ludności – i ci, którzy je nosili, i ci, którzy się z nich nabijali – i życie toczyło się z nimi przez dwa stulecia niemal, raczej darząc nazwiska mniejszą uwagą. Nazwisko jest rzeczą wymienną, tak że w wypadkach krańcowych konieczności panowie i panie operowali nimi dość dowolnie; w końcu przyzwyczajono się, na naszych obszarach, w ogóle nie przywiązywać wagi do nazwiska o dźwięku mniej donośnym niż Radziwiłł czy Blikle, poznawszy bezkresne możliwości w dziedzinie źródłosłowów, a przyzwyczaiwszy się do różnych wytwornych praktyk w życiorysach komunistycznych mężów stanu. Ale w wypadku pana Rozenkranca sprawa komplikowała się, albowiem p. Rozenkranc nie był Żydem, ale to absolutnie, ani-ani, w ogóle nic-a-nic, był zaś raczej czymś wręcz przeciwnie, a mianowicie arystokratycznym potomkiem jakiegoś rodu, Kurlandia czy Inflanty, te rzeczy, co z kolei determinowało jego irracjonalne przywiązanie do nazwiska, które przecież tak łatwo mógłby zmienić na Kacprzak czy Bierut, czy Szyr (ezoteryczniej), gdyby tylko chciał. Komplikacje mają, jak wiadomo, właściwość pączkowania, stąd p. R., nie dość, że handicapowany dźwiękiem, uderzony został przez naturę jeszcze wyglądem. Coś w nim było nie tak, trudno powiedzieć nawet co, czy ciemne włosy, czy zbytnia mizerność wzrostu, czyli elementy, które w innych częściach świata są najzwyklejszą komponentą losu człowieka, w dorzeczu Wołgi, Wisły, Renu stanowią jednak o pewnych stanach psychicznych, w których głębie lepiej nie wchodzić, tak jak z nazwiskami. Pewien interesujący pisarz polski niedobrego pochodzenia, spędziwszy okupację na pasjonującym zajęciu ukrywania się, napisał po tzw. wyzwoleniu, że najbardziej niepokoiły go własne kolana: resztę aparycji miał bezbłędną, Niemcy salutowali na widok jego promiennej skandynawskości, szmalcownicy obrzucali go spojrzeniami najwyraźniejszej niechęci i oburzenia, że ktoś może w ogóle tak wyglądać, on zaś dręczył się kolanami. Doszedł bowiem do wniosku, że żydowskość, semickość i to wszystko, za co idzie się do pieca, kryje się w kształcie kolan. Być może, że tylko ogólnie panująca atmosfera sprawiła, że p. Rozenkranc postanowił w początkach lat czterdziestych raz na zawsze wyświetlić sprawę: udał się przeto do odpowiedniego urzędu, może i pojechał do samego Berlina czy Norymbergi, dość z tym, że w krótkim czasie był w posiadaniu specjalnego dokumentu, glejtu, listu żelaznego, stwierdzającego z niezachwianym autorytetem, że pan Rozenkranc jest ponad wszelkie podejrzenia, że udowodnił swoją czystość rasową ponad najdrobniejszą wątpliwość, że ludzkość może być dumna z p. R. i z jego genów. Resztę okupacji p. Rozenkranc, człowiek skromny, cichy i bez pretensji, spędził zgodnie i harmonijnie z narodem polskim – którego czuł się członkiem – i jego nieszczęściami, równie bez sensacji wszedł w komunizm, w którym przepracował sumiennie i spokojnie 23 lata w swoim zawodzie. Po wojnie 6-dniowej zawezwany został do swojego dyrektora, gdzie zastał już zasępionych panów z podstawowej organizacji partyjnej, którzy donieśli mu, że jest wrednym syjonistą, i zażądali przyznania się do wszystkiego. Ku ich zdumieniu p. R. nie wykazał ani zmieszania, ani przestrachu, ani nawet owego rozgorączkowanego oszołomienia tak charakterystycznego dla wszystkich, którzy wtrącani są bez uprzedzenia przed oblicze odrętwiającego idiotyzmu egzystencji w komunizmie, tylko uśmiechnął się wyrozumiale, z łagodnością człowieka, który wszystko to zna, i poprosił ich, aby zaczekali do jutra, to on coś przyniesie z domu. Nazajutrz ekipa czekająca na p. R. wzmocniona została obecnością niedużego blondyna w nylonowej koszulce z błyskawicznym zamkiem, którego wesoła, świdrująca perkatość wskazywała na dość jednoznaczne wykształcenie w filozofii politycznej. Pan Rozenkranc usiadł ze swobodą naprzeciw inkwizytorskiego biurka z formiki, założył nogę na nogę, zanurzył rękę w kieszeń i dobył dokument. Nastąpiło czytanie, oglądanie, obracanie na wsze strony, tłumaczenie, komentarz, lekko podniecona wymiana zdań wśród kierownictwa, po czym p. R. powiedział z wytworną pobłażliwością: „Mam wrażenie, że takie zaświadczenie wystarczy?”.

Przez chwilę panowała cisza, po czym twarzowy blondyn chrząknął owym niepowtarzalnym chrząknięciem z Podręcznika agitatora na użytek pracowników bezpieczeństwa: „Co wy mi tu z jakimiś auswajsami… Co chcecie przez to powiedzieć? Że gestapo wie lepiej niż władza ludowa? Otóż, zapamiętajcie to sobie raz na zawsze, że nasza partia wie lepiej. Marksizm-leninizm uczy nas jak trzeba, kto jest Żyd, a kto nie. I dla nas wy jesteście syjonista…”.

Już jako bezrobotny i napiętnowany, p. Rozenkranc rozważa możliwości posłużenia się nazwiskiem i wyglądem w odwrotnym kierunku. Ostatecznie, można sobie wyobrazić sytuację, w której Żydzi mogą przymknąć oko na to, że ktoś jest z baronów kurlandzkich. Nie takie rzeczy ludzie ludziom wybaczali.

3

Niejaki czas temu, w mieście Phoenix, stolicy stanu Arizona, udałem się na party. Domy w Arizonie są rozległe i przyjęcia proporcjonalne do ich rozmiarów. Ten dom pełen był miejscowych notabli i ja, jak to na party, gaworzyłem sobie to z jednym, to z drugim. Aż jedna pani powiedziała: „O, pan jest z Polski. A tu jeden z moich przyjaciół właśnie wybiera się do Polski”. I wskazała na stojącego tyłem do mnie niewysokiego człowieka o żywych ruchach i jasnych włosach. „To jest świetny facet – dodała – i bardzo tu u nas ważny. On jest naczelny rabin miasta Phoenix. Musi go pan koniecznie poznać”. Już sama idea synagogi pośród pustyń Arizony, w krajobrazie pełnym Johnów Wayne, Indian, dyliżansów i krwawych rozpraw rewolwerowych, wydała mi się niezwykle świeża i pociągająca, nic więc dziwnego, że podążyłem szparko za panią, by uścisnąć dłoń rebego z Dzikiego Zachodu. Podeszliśmy, rabin odwrócił się do mnie i ja skamieniałem. Przede mną stał Roman Bratny.

Zdumienie moje musiało być przeogromne, gdyż wywarło widoczne wrażenie na otoczeniu. Ja zaś powtarzałem sobie gorączkowo w myślach, usiłując się wewnętrznie zreorganizować: „Uspokój się i opanuj! Przecież to niemożliwe, żeby Romuś był rabinem w Arizonie i żeby nikt o tym nie wiedział! Nawet Moczar. Takie numery to nie na nich. Gdyby był, toby już wiedzieli na Rakowieckiej i nie daliby mu robić w literaturze. To tylko fizyczne podobieństwo. Jedyne wytłumaczenie. Ostatecznie, zdarzają się takie wypadki, to nie może być nic innego. Ale przecież to niemożliwe! To nie żadne podobieństwo, tylko Roman!…”. Te zmagania przeleciały przez moją psyche błyskawicą i chociaż ciągle jeszcze oszołomiony, wdałem się w przyjazną pogawędkę. Rabin był czarujący, dowcipny, uśmiechał się zaraźliwie – zupełny, kubek-w-kubek, wykapany Bratny. W końcu powiedział, że jedzie do Polski, skąd jego pradziadek przybył na drugą półkulę, chce bowiem zobaczyć, jak wygląda gleba, z której wykorzenili się on i jego rodzina, i spytał mnie, co o tym sądzę. Nie wiedziałem, co mam o tym na razie sądzić, jako też nie wiedziałem, co mnie podkusiło i jaki szatan, bez udziału krzty mojej wolnej woli, zlepił mi w ustach słowa: „Ależ oczywiście, powinien pan koniecznie pojechać. Dam panu także nazwisko i adres… To może być fascynujące spotkanie! Jaka szkoda, że sam nie mogę przy nim być…”. Rabin przyjął moją pomoc z entuzjazmem.

Długo w noc wiłem się bezsennie, dręczony wyrzutami sumienia. Przez moją rozgorączkowaną wyobraźnię przesuwały się sceny: rabin wchodzi do warszawskiej „Kultury” i pyta o Bratnego. Sekretarka uśmiecha się promiennie i pyta, czy on brat Bratnego, czy tylko kuzyn. Na to rabin, że on jest rabin z Arizony. Obok sekretarki stoi (przypadkiem) ohydny arywista i donosiciel, czyhający na zgubę Bratnego, na jego pozycję i osiągnięcia literackie, zazdroszczący mu sławy, wdzięku, sukcesów łowieckich, powodzenia u kobiet. Na najbliższej konferencji redakcyjnej Czeszko, z wrodzoną sobie finezją, mówi: „No, no, wszystkiego mogłem się spodziewać, ale taka perwersja… Mieć w rodzinie rabina-kowboja…”.

„Kultura” 1970 nr 3

SOCJALIZM – CZYLI PEWNOŚĆ*

Słowo „LEWICA”, w polszczyźnie emigracji lat 1945-1970, brzmi żartobliwie, o ile nie humorystycznie. Zupełnie inaczej niż za czasów Wielkiej Emigracji, gdy wiązało się skutecznie z postępowością i patriotyzmem. Dziś ma sens nieostry, zatarty. Uplatane jest w pojęciowość mętną i melancholijną, nieporadną i – w gruncie rzeczy – niezbyt zabawną. Niepostrzeżenie jakby wkracza w slapstick. Gdy ktoś pisze na emigracji o sobie, że jest lewicowcem, socjalistą czy wierzy w socjalizm, mnie gnębi uczucie, jakbym przyglądał się Busterowi Keatonowi właśnie spadającemu z sześciopiętrowej drabiny. Dywagacje na temat lepszego czy ulepszonego socjalizmu kojarzą mi się jakoś z tortem akurat lądującym na nosie Flipa czy Flapa, a twierdzenia o nieuniknionej, socjalistycznej przyszłości świata przypominają mi heroiczne zmagania Harolda Lloyda z wielowymiarowością i wypadanie z coraz to nowego okna. Istnieje w amerykańskiej krytyce filmowej zwrot Hollywood’s pride-and-prat-fall-epoch, określający erę, gdy świeże, zwycięskie ludowe kino z Kalifornii rządziło światem poprzez śmieszne, nędze poślizgiwania się na skórkach bananowych i gigantycznych upadków na pupę. Dziś chwała ta bytuje już tylko w nostalgiach.

Nie chcę niczego uogólniać, mówię tylko we własnym imieniu, i właśnie dlatego, podkreślając jednostkowość odbioru i przekazu, zaznaczyć muszę jeszcze jedną cezurę. Słowa „socjalizm” i „socjaldemokracja” inny mają dźwięk dla mnie w wykonaniu starych pepeesowców na emigracji, a inny w wokalizie nowszych teoretyków i myślicieli politycznych. Nie byłbym chyba zwolennikiem PPS-u w jakiejś marzycielsko zrekonstruowanej rzeczywistości narodowo-politycznej, ale uważam ich i to, co ich, za rzecz poważną. Nie są przedmiotem intencjonalnym, stanowią konkret, wartość wymierną, mają zawsze prawo miejsca na narodowej choince, nawet w oczach kogoś, kto nie lubi czerwonych świeczek. Przez lata istnienia obrośli w sens i aczkolwiek sens ich sensu wydaje mi się dość nieprzydatny w świetle doświadczeń ostatnich 50 lat oraz budzi wątpliwości co do ich przydatności w układaniu przyszłości, to przecież ich moralność, koncepcja życia, zasady politycznego bytu, przywiązanie do ponadczasowych pryncypiów ideowego sporu i operowanie tym przywiązaniem budzą szacunek, nawet wobec naiwności doraźnych stwierdzeń. Czuje się w nich sumiastą, wąsatą powagę, solidność gatunku, a nawet – nie bojąc się oskarżeń o sprzeczność – jakiś empiryzm, jakieś potencjały bliżej nieokreślonych renesansów. Są krzepkim reliktem epoki, o której Adam Krzyżanowski pisał, że była złotym wiekiem ludzkości, takie zaś bogactwo i ciężar schedy kryją w sobie zawsze nie do przewidzenia soki, zaczyny i fermenty. Nie należą do muzeum, są camp, a więc stoi za nimi wszechpotęga stylu, wiadomo zaś, jak wiele nieoczekiwanego, w najróżniejszych warstwach cywilizacji, może zrodzić styl. Na drugim biegunie węzła myślowego „lewica-socjalizm-na-emigracji” znajduje się ów publicysta arystokratycznego pochodzenia, który – sądząc z jego pism – niewiele ma wspólnego z emigracyjnym PPS-em, ale który zaczyna każdy swój bardziej zasadniczy argument od słów: „My, socjaliści…”. Nie bardzo wiem, co się za tym kryje i kryć może. Socjalizm, po polsku i na Zachodzie, w oderwaniu od ustalonych szyldów PPS, uległ tak różnorakim, sentymentalnym i groteskowym przemieszczeniom w ciągu ostatnich 30 lat, zwłaszcza jako semantyczna figura i wzór, że jego sfera skojarzeniowa tonie obecnie w chaosie. Socjalizm topniał w ogniu dysput, płowiał w słońcu wolności, kurczył się tragikomicznie w płomieniach studenckich „konfrontacji”, przybierał cechy robaczków świętojańskich w emigracyjnych polemikach. Ale przede wszystkim i głównie, jako słowo, oznaczał w języku polskim coś, co znamy i co cuchnie. Polska jest w Polsce i dla Polski socjalizm – żeby nie wiem jak z tym walczyć i prostować – ma tylko jedno znaczenie, jedyny sens, ścisłą jednoznaczność. Kiedyś miał inne, może kiedyś będzie miał też inne, ale teraz ma takie, a nie inne. Zażywna, schludna niedzielność ludzi z PPS-u próbuje jeszcze – sumiennie, po robociarsku i z waszecia – wytłamszać błoto z pojęcia, ale tzw. polska Nowa Lewica, przynajmniej dla mnie, będzie zawsze zjawiskiem pociesznym. Na tle zeszmaconego, sponiewieranego słowa „socjalizm”, jakby seksualnie nadużytego za psie pieniądze na łamach „Trybun Ludu”, „Nowych Dróg”, „Żyć Warszawy”, dywagacje ideowo-polityczne polskiej Nowej Lewicy w emigracyjnej prasie wyglądają jak żałosne zabawy onanistów.

Główną przesłanką poznawczą i dialektyczną polskiej Nowej Lewicy na emigracji – tej antysowieckiej, antystalinowskiej, antybiurokratycznej, antytotalistycznej, antyimperialistycznej w każdą stronę – jest, jak się zdołałem zorientować, przeświadczenie, że Europa Wschodnia, po ewentualnej likwidacji politycznego status quo i zniesieniu jej satelickiej struktury, pozostanie socjalistyczna, albowiem ludność tych krajów opowie się z nieprzymuszonej woli za socjalizmem. Istnieje już pokaźna literatura uzasadniająca taką właśnie wizję przyszłości. Doktrynalna synteza warunków, uzasadnienia filozofii politycznej, wywody historyczne, analizy społeczno-ekonomiczne i kulturowe, bogate motywacje moralne – wszystko to już doczekało się kodyfikacji i bibliografii. Sprawdzian faktograficzny istnieje również – powiedziałbym: rozbudowany został do rozmiarów teorii – w niektórych rozważaniach uzyskał jakby status fundamentalizmu. Skąd pochodzą dane, współrzędne, parametry, elementy studiów, badania praktyczne, statystyki, opracowania – jednym słowem, realia? To proste: z rozmów.

Rozmowy są czynnikiem poznawczym i szacującym, jak i wytyczną w rzutowaniu programu. Toczą się one głównie z tymi, którzy odwiedzają nowych socjalistów na emigracji. Według najczęstszych zapewnień odwiedzają ich młodzi ludzie, czyli najmniej zawodny materiał dla ocen przyszłości. Domyślać się trzeba, że z inteligencji zawodowej i twórczej, tacy bowiem tylko docierają do Londynu i Paryża; młody robotnik, chłop czy white collar worker, jeżeli w ogóle jedzie za granicę, to nie dalej niż nad Morze Czarne. Domyślać się również należy, że kontakty prowadzące do rozmów wynikają najczęściej ze związków rodzinnych bądź opierają się na znajomości nazwisk publicystów emigracyjnych w Kraju, którym składa się kurtuazyjno-intelektualne wizyty z okazji pobytu. Znajomość ta ograniczona jest w Polsce do niezwykle wąskiego grona inteligenckich aktywistów, dla którego nawet termin elita wydaje się zbyt obszerny. Gdyby publicyści żyli w Kraju, spotykaliby na każdym kroku tych samych młodych ludzi w swoich kawiarniach, klubach, na imieninach u cioci i na wigiliach, na zasadzie najprostszej, polskiej stratyfikacji. Należeliby do tego samego środowiska społecznego w Polsce, należą do niego za granicą. W Polsce jednak publicyści zmuszeni byliby także do współżycia z tramwajarzem, sprzedawcą mleka i handlarzem warzywami, co mogłoby zmącić ich klarowny obraz stosunków społecznych w ich stawaniu się i rozwoju. W Londynie odwiedza ich tylko student, poeta, inżynier, socjolog i biochemik, co wpływa niezmiernie uładzająco na harmonijne kształtowanie się wizji. Wątpię, czy pojawia się u nich kiedykolwiek strażak, właściciel warsztatu ślusarskiego, zootechnik, administrator kooperatywy mieszkaniowej, milicjant czy rycerz inicjatywy prywatnej spod znaku tekstyliów. Przyjąć więc trzeba, że swe informacje o Polsce publicyści Nowej Lewicy ciągną z dość ujednoliconego źródła. W jakim stopniu źródło to eliminuje niebezpieczeństwa wycinkowości i zniekształceń – trudno powiedzieć. Młodzi ludzie są ostatnimi czasy bardzo inteligentni i doskonale poinformowani, służyć więc mogą za doskonałych informatorów, ale przyznanie im priorytetu jedynej analizy i bezbłędności wnioskowania wydaje mi się rzeczą co najmniej nieostrożną, albowiem ich trzeźwość, oględność i pragmatyzm pozostają często – i paradoksalnie, jakby się wydawało na pierwszy rzut oka – wynikiem niezmiernie ograniczonego i skurtyzowanego doświadczenia.

Nowa Lewica na emigracji upatruje w nich bezkompromisowych wielbicieli dubczekowskiego eksperymentu i reformacji. Na ogół słusznie, ale warto by spytać, dlaczego są właśnie tacy? Odpowiedź nasuwa się automatycznie: po pierwsze dlatego, że w swoim zydlu nie widzieli niczego lepszego, ani rozsądniejszego, ani szlachetniejszego. Po drugie dlatego, że – całkiem zdrowo i rozumnie – nie wyobrażają sobie, ażeby cokolwiek innego miało jakąkolwiek szansę w obowiązującej rzeczywistości. Czy oznacza to kres ich eksploracji, poszukiwań, ewentualnego wyboru? Tak, ale w warunkach obowiązującego dziś układu politycznego w Europie Wschodniej, w ramach jedynie dostępnej logiki i taktyki ideowo-politycznej. Gdyby status quo zostało jednakże naruszone i ci sami ludzie ujrzeliby bądź mieliby prawo wyobrazić sobie coś innego wraz z ewentualnym prawem do prób, dążeń i realizacji, wydaje mi się wątpliwe, czy ktokolwiek w Polsce, młody czy stary, skłonny byłby przehandlować Habeas Corpus Act w zamian za participatory democracy, wolny rynek w zamian za wolne komuny produkcyjne i ekonomikę rad zakładowych oraz prawdziwy Sejm w zamian za Marcuse’a. Solidnie opracowana teza, że tylko rewizjoniści są w stanie rozbić monopolizm totalistyczny partii i zmienić życie tam, jest słuszna, lecz nie stanowi argumentu na rzecz socjalizmu jako nieuniknionej formy społecznej przyszłości, a już w żadnym wypadku nie odpowiada na pytanie: czego ludzie chcą? Twierdzenie, że Czesi, w swej masie, rozbiwszy na parę miesięcy totalizm, nie zrezygnowali z komunizmu, lecz z wolnej woli postanowili go zatrzymać, przebudować i zmienić, jest śmieszne. A czy mogli postanowić coś innego w ciągle niezmienionych ramach geopolitycznych i w aż do znudzenia tej samej odległości między Moskwą a Pragą w czołgo-kilometrach? Czy mogli pisnąć o czymś innym, gdy samo rozluźnienie uchwytu na gardle wydawało się osiągnięciem nowej Kolchidy? Można natomiast zadać sobie i innym ciekawe pytanie, jak wyglądałby komunizm, socjalizm, marksizm i socjalistyczność wszelka, gdyby dano Czechom parę lat czasu? Nowa Lewica argumentuje, że ostałoby się mnóstwo tzw. osiągnięć. Moim zdaniem zostawiono by pewne zasady społecznej partycypacji, ożywione deklamatorstwo na temat udziału wielkich grup ludzkich w społecznej odpowiedzialności oraz maksymalnie rozbudowaną opiekę lekarską za darmo. Czyli to wszystko, co postmarksistowska socjaldemokracja uświadomiła ludzkości już przed stuleciem i na co uwrażliwiona została cała cywilizacja zachodnia właśnie przez teorię socjalizmu i jego polityczne misjonarstwo – bez potrzeby realizacji jego polityczno-państwowych postulatów, które w praktyce okazały się nie do przyjęcia i nic nie wskazuje na to, że mogą się kiedykolwiek „ulepszyć”. Niezliczone bastiony korporacyjnego kapitalizmu na Zachodzie, zwłaszcza w Ameryce, kumulują w swej praktyce i systematyzacji doświadczeń więcej socjalistycznych idei i treści, zarówno etycznych, jak i ekonomicznych, niż cały świat komunistyczny do kupy – mimo że pomiary takie i ich „ważenie” ciągle są trudno sprawdzalne i pozostają głównie przedmiotem interpretacji zjawisk społecznych. Najbardziej kurczowym wysiłkiem komunistów, od 53 lat, jest rozpaczliwa próba wmówienia światu, a także i sobie samym, jednoznaczności interesów partii, państwa i społeczeństwa – podczas gdy życie na każdym kroku ujawnia trójstronną, przepastną rozbieżność tychże interesów. Ktokolwiek żył w komunizmie-socjalizmie, ma pełną świadomość męki, jaką zasada ta wprowadza w życie każdego człowieka, a więc żywi instynktowne – i na pewno słuszne – przeświadczenie, że każdy socjalizm, nawet najbardziej humanitarny i z ludzką twarzą, będzie dążył do i domagał się tego samego. Wielkim zaś humanizmem demokratycznego kapitalizmu, po latach historycznych, często okrutnych rudymentów społecznych, jest prawo każdego do własnego, niepodzielnego „interesu” i jego obrony, instytucjonalnie zalegalizowane i chronione przed samowolą silniejszych czy lepiej zorganizowanych: w ten sposób żaden związek zawodowy, przedsiębiorstwo, artysta czy uczony nie musi stwarzać fałszywych pozorów, że jego interes, interes jego pracy, dzieła, dążeń, wysiłków, jest absolutnie jednoznaczny z interesem wszystkich innych. To, że im nie zagraża, wystarczy do harmonijnego współżycia.

Młodzi ludzie z Polski wiedzą o tym niewiele, natomiast wiedzą, że w Październiku, czy za Dubczeka, było dotykalnie lepiej. Wiedzą także – i tu intuicja jest czynnikiem poznawczym, niedostępnym dla ludzi spoza komunizmu – że nic innego wykombinować się nie da, wobec tego głoszą, wspierają i poprą w każdej formie tzw. rewizjonizm. Co przecież nie oznacza z kolei wolnego wyboru spośród tych wszystkich opcji, jakie cywilizacja judeochrześcijańsko-liberalna ma do zaoferowania ludzkości w drugiej połowie XX wieku. „Młodzi ludzie z kraju, z którymi rozmawiałem, uważali za rzecz niepodlegającą dyskusji, że alternatywą komunizmu może być tylko socjalizm” – napisał niedawno jeden z rzeczników emigracyjnej neolewicy. Zgodziłbym się z tym, dodając, że jest to tylko polityczna alternatywa w konkretnie określonych warunkach, a nie stan nastrojów czy sympatii, ani miara ideowych nastawień, przekonań, dążeń, marzeń i skłonności szerokich mas społeczeństwa polskiego. Skoro jednak wszyscy tutaj, wraz z emigracyjnymi socjalistami, wierzymy w to, że rozkwit społeczeństw zależy przede wszystkim od zniesienia wszelkiej represji i od ustanowienia takiego staniu rzeczy, w którym niczym niekrępowana wola społeczna określa kształt politycznego bytu narodu, wtedy zasada „jedynych dostępnych przeobrażeń” przemienia się raz jeszcze i to tylko w zasadę mniejszego zła i w gruncie rzeczy niewiele zmienia. Ten sam publicysta napisał, że, jak wiemy, w Czechosłowacji komunizmu nie zlikwidowano, tylko mozolnie przebudowano go w system socjalistyczny z ludzkim obliczem”. A czy można było czynić cokolwiek innego? Czy pozostawało jakiekolwiek rozwiązanie w danych warunkach? Czyż rozum i doświadczenie zezwoliłyby na głoszenie czegoś innego poza programem minimalistycznym? Na emigracyjnej lewicy podkreśla się, że naród czechosłowacki poparł ten program niedwuznacznie i masowo. Ależ oczywiście, że poparł – w pewnych momentach narody w swej masie potrafią zachować się z takim samym rozsądkiem i umiarem jak najchytrzejsi politycy. Lecz wyciąganie z faktu poparcia w określonych warunkach tego programu wniosków o zasadniczej postawie Czechów wobec socjalizmu jako naturalnego następstwa komunizmu wydaje mi się równie nieostrożne jak dywagacje na temat ewentualnych wolnych wyborów w Polsce czy Czechosłowacji. Ulubionym składnikiem rozumowania emigracyjnej lewicy jest twierdzenie, że obecnie, a tym bardziej w przyszłości, po ewentualnym stworzeniu warunków do odbycia wolnych wyborów, zwyciężyć musi ugrupowanie cechujące się słowem „socjalizm” i dążące do zachowania zdobyczy socjalizmu po odrzuceniu skrzywień i wypaczeń jako dotychczasowych uzurpatorów. Gdy czytałem tych publicystów, ich analizy i prognozy, fascynowało mnie zawsze pytanie: skąd oni to wszystko wiedzą? Żyłem w socjalistyczno-komunistycznej Polsce 20 lat, odwiedzałem Czechosłowację wielokrotnie i nigdy nie dowiedziałem się tego, na co publicyści gotowi są przysięgać, co podają w swych pismach jako niepodważalny aksjomat. Bardzo pouczający, acz mierny w swym artystycznym wyrazie, jest w tym względzie film francusko-czeski reżysera Yves’a Ciampi, nakręcony w erze czeskiej wolności. Po angielsku nazywał się Matter of days i zamierzał ukazać, w sposób dość kliniczny, romans pomiędzy francuską studentką – marcusówką, cohnbenditówką i rewolucjonistką – a młodym Czechem, stojącym w awangardzie walki o swobody, zwanej przemyślnie walką o socjalizm z lepszą twarzą. Francuzka i jej koledzy oskarżają młodych Czechów o kapitulanctwo i uleganie burżuazyjnym ideologiom, twierdząc z całą nowolewicową hucpą, że wolność jest wartością burżuazyjną; sami wywieszają w Nanterre idiotyczne slogany w rodzaju contre repression politique et sexuelle!, jakby ktokolwiek zabraniał im mówić, organizować się, zbierać i kopulować, jak i gdzie im się żywnie podoba. Na twarzach młodych Czechów widać cały czas, i w kolorze, ów uprzejmy i wściekły uśmieszek, jakże właściwy dla wszystkich inteligentnych facetów stamtąd, którzy są całkiem bezradni wobec swoich cheguewarowskich towarzyszy, tych rozbuchanych palantów z zachodniej Nowej Lewicy, którzy wiedzą lepiej od Czechów, jak naprawdę jest z Czechami. Czesi wiedzą, o ile wygodniej jest spółkować w prywatnych mieszkaniach, gdzie mieszka tylko jedno małżeństwo, lecz jak to wytłumaczyć tamtym? Wiedza jak łatwo walka przeciw pseudoopresji przeradza się w autentyczną opresję, ale jak to wyrazić i ukazać? Ich slogany są skromniejsze, nie wspominają nic o politycznych wartościach chędożenia, ale ile w nich prawdy i wiedzy. Jest między nimi dziewczyna, młoda Czeszka, która przypomina mi niejaką Grzankę z mojej powieści Życie towarzyskie i uczuciowe: Grzanka też ubierała się modnie i malowała na progomułkowskie manifestacje w Październiku, bo pełno klawych ludzi dokoła i nigdy nie wiadomo, kiedy kto kogo będzie rwał, lecz wnioskować stąd, że Grzanka zawodząca „Niech żyje!” bądź „Precz!” z wyraźnym rozbawieniem, jest za socjalizmem z jakąś tam twarzą, wydaje się czystą groteską. Zresztą wtedy odpowiedni slogan brzmiał: socjalizm jaki się lubi – albowiem kombinatorzy od ratowania socjalizmu i jego image zawsze, w chwilach potopu i zagłady, ratowali się ucieczką w stronę uczuć, poezji, liryki i przepięknych sformułowań – kiedy ekonomia, polityka i stosunki z ludźmi leżą w gruzach, lewica zawsze potrafi wymyślić wierszyk i malować go na murach miast. Socjalizm z ludzką twarzą na pewno może oczarować ludzi w Paryżu i Londynie, mnie, z Polski, przywodzi jednak na pamięć pewien limeryk, kursujący niegdyś w Warszawie i Krakowie, którego niezwykła wprost siła eksplikatywna, precyzja filozoficznej ekspresji i precyzja filozoficznej interpretacji zasługują aktualnie na przypomnienie:

Pewien młodzieniec w mieście Sucha

Miał na kształt obucha. / Czy wiarę pan dasz,

Że ten kutas miał twarz / uśmiechał się od ucha do ucha.

Tamto życie nauczyło mnie mnóstwa niepewności. Niczego tedy nie jestem pewien, ale zawsze wydawało mi się, że przy osiągniętej skutecznie, prawdziwej higienie życia politycznego, w czystej od wszelkich bakterii totalizmu atmosferze, 80-90% ludzi głosowałoby przeciw czemukolwiek ze słowem „socjalizm” w szyldzie. Mogę się, rzecz jasna, mylić, ale dawno już doszedłem do ostrożnego wniosku, że wolne wybory w demokratycznie uwarunkowanym i zorganizowanym społeczeństwie są rzeczą niezmiernie delikatną, enigmatyczną, i że w tym właśnie ich wdzięk. Do przeszłości należy prosty, zdrowy i nieskomplikowany okres w historii, gdy wybory obnażały proste, zdrowe tendencje i dążenia nurtujące masy ludzkie cieszące się parlamentarną demokracją. Dziś wybory są instrumentem sondowania neuroz i to – być może – zgodnie z komplikowaniem się doznań i odruchów ludzkich w technotronicznych zespołach społecznych stanowi o przystosowaniu się ich, jako instytucji, do naczelnych kierunkowych naszego czasu. Amerykanie, wraz z całym swym skomputeryzowanym cudotwórstwem w przewidywaniu wyników wyborów, wraz z gigantycznym mechanizmem instytutów badania opinii publicznej, mylą się raz po raz i na każdym kroku w przewidywaniu rezultatów wyborczych swego z denerwującą dokładnością przebadanego społeczeństwa. Jak lewicowi emigranci wiedzą z taką pewnością, co dzieje się w polskim społeczeństwie, nigdy niebadanym według wymogów współczesnej, obiektywnej socjologii, a też i nieznanym im z autopsji, pozostanie dla mnie na zawsze tajemnicą.

Głosząc nieuchronność dalszego ciągu socjalizmu, publicyści lekceważą wszelką inną ewentualność polityczno-ideową. Jeden z nich napisał niedawno: „Opozycja niemarksistowska nie wypracowała żadnego programu alternatywnego i wskutek tego ta opozycja nie spowodowała żadnego kryzysu na miarę powstania węgierskiego czy reformacji czechosłowackiej”. Odmęt zamierzonej czy niezamierzonej naiwności, kryjący się w tym zdaniu, wyrywa głuchy jęk z piersi każdego stamtąd. Długo zastanawiałem się nad tym, jak publicysta ów wyobraża sobie opracowywanie alternatywnego, niemarksistowskiego programu politycznego w komunistycznej Polsce? Czy, w istocie, nie słyszał on nigdy o tamtejszej infrastrukturze inwigilacji, wobec której donos wydaje się poczciwym reliktem z czasów Sałtykowa-Szczedrina i epoki poradników rodzinnych dla rolników? Czyż nie rozumie on, że rewizjonizm ma byt półlegalny, albowiem rodzi się na każdym zebraniu egzekutywy powiatowej i na każdej dyskusji seminaryjnej w Instytucie Kształcenia Kadr, co krańcowo zmienia charakter jego politycznej egzystencji, zarówno jako idei, jak i jako procesu społecznego? Czy nie domyśla się on, że jakakolwiek inicjatywa ideowa niemarksistowska skazana jest z reguły na los odcisku na dużym palcu u nogi: nikt jej nie widzi, kiedy jest, nikt jej nie czuje, gdy się ją wstydliwie wycina i likwiduje. Intensywność walki z rewizjonizmem jest znaczna i w poszczególnych wypadkach bez obsłonek ujawnia okrucieństwo i natężenie terroru wobec jednostek – w swym najogólniejszym wymiarze nacechowana jest jednak ciągle zmiennymi możliwościami porozumień, pobłażań, wybaczeń i klajstrowania różnic. Walka z ewentualną czy potencjalną opozycją niemarksistowską jest totalna i porównać ją można jedynie do permanentnego rozdeptywania szkodliwego i jadowitego robactwa. Daje jej to zupełnie inną, moralną i faktograficzną kwalifikację, jakże różną od nawet najbardziej bestialskich porachunków między braćmi. Pamiętam, jak tuż przed Październikiem, a więc w dobie rozkwitu liberalizmu i tolerancji, a także ludzko-humanistycznych odruchów, wahań i załamań komunistów w Polsce, postanowiliśmy, wraz z kilku znajomymi, uruchomić pismo opozycyjne. Chcieliśmy być całkowicie lojalni w sprawach ogólnopaństwowych i polityki zagranicznej, ale proponowaliśmy obdarzenie nas prawem otwartej krytyki dziedziny ekonomii, spraw socjalnych, kultury – a także prawem formułowania propozycji alternatywnych, niemarksistowskich. Przyrzekaliśmy ograniczenie się do działalności publicystycznej wyłącznie, bez projekcji w politykę. Po preliminariach i szukaniu tzw. dojść jeden z nas udał się na rozmowę do gmachu KC partii. Ja czekałem na niego w kawiarni Nowy Świat. Czekałem i czekałem, i mimo że wokół mnie pełno było triumfującej, rewizjonistycznej wolności, dziewczyn z końskimi ogonami i muzyki rozrywkowej, o jakiej ani marzyć jeszcze rok temu, robiło mi się coraz niewyraźniej i im dłużej czekałem, tym wszechwładniej ogarniała mnie chęć natychmiastowej ucieczki. Wreszcie zjawił się mój przyjaciel i nasz wysłannik, blady i lekko słaniający się na nogach. Ten facet, z którym mówił – a nazwisko jego uosabiało naówczas bezmiar rewizjonistycznej szerokości horyzontów, dobroduszności, intelektualizmu i praworządności – uśmiechnął się tylko, gdy usłyszał o projekcie, i oświadczył, że choć władza komunistyczna i jej zbrojne, bezpieczniackie ramię słabe wydają się aktualnie, skonfundowane i w głębokim kryzysie, to jednak zawsze jeszcze wystarczy im siły, by zgnoić każdego, komu roją się takie brednie jak pismo opozycyjne, choć lojalne. I dodał, że wszystko, co on sam może dla nas zrobić, to natychmiast zapomnieć o tej rozmowie.

„Wiadomości” 1970 nr 18 (1257)

* Artykuł ten przesłałem „Kulturze” paryskiej, która odrzuciła go jako niezgodny z l i n i ą polityczną pisma. Propozycja druku z wyraźnym podkreśleniem, że reprezentuje on wyłącznie moje poglądy, spotkała się również z odmową. Fakty te byłyby nieistotne, gdyby nie moje głębokie przekonanie, że poglądy te bliskie są poglądom i sposobom rozumowania większości młodzieży polskiej – prześladowanej, walczącej, sądzonej i więzionej przez totalizm komunistyczny od marca 1968. W każdym razie, wydają mi się one bliższe niż najnowsze założenia ideowo-polityczne „Kultury” paryskiej, głoszącej, iż tylko socjalizm z jakąś odnowioną twarzą mobilizuje ducha oporu tej młodzieży. Stąd konieczność stwierdzenia wszelkich okoliczności.

L.T.

POLACY PRZEGRYWAJĄ AMERYKĘ – CZYLI GARŚĆ UWAG NA TEMAT BIEŻĄCEJ HISTORII

1

W listopadzie 1972 roku republikanin Richard Nixon wybrany został prezydentem Stanów Zjednoczonych dzięki Polakom. Jego przeciwnik, demokrata George McGovern, przegrał wybory, albowiem nie uzyskał poparcia Polaków.

Dwa powyższe zdania są bombastyczną hiperbolą, w której cząstka prawdy rozdęta zostaje w twierdzenie. Niemniej zawierają prawdę. Nie od rzeczy byłoby zatem zbadać treść tej prawdy, ustalić jej proporcje i związek z obiektywnym faktem.

2

Ostatnie wybory przeszły do historii – pośród innych rewelacji – jako pierwsze, w których katolickie mniejszości etniczne poparły masowo kandydata partii republikańskiej. Zatrzymajmy się na chwilę przy terminie mniejszości etniczne: nie jest on nowy, lecz ostatnio robi karierę.

Dzieje pluralizmu społecznego w USA wyglądają mniej więcej tak: na początku byli Indianie i kolonizatorzy. Ci ostatni – z zachodniej i północno-centralnej Europy – w większości protestanci. Gdy
w XVIII w. zróżnicowany ten zespół począł krystalizować się w substancję społeczną, okazało się, że dominują w nim Anglosasi. Indianie przeszli w legendę, literacko płodną, lecz już tylko baśń. Kolonizatorzy zaś przekształcili się w rdzeń społeczeństwa, wyłonili klasę niższą, wyższą i rządzącą, i nikomu nie przyszłoby do głowy nazywać ich inaczej niż amerykańskim narodem, mimo że od początku kryje się w tej nazwie nieścisłość, wyraźnie zauważalna od stulecia. Stąd termin Wasp (White-Anglo-Saxon Protestant), który ustalił się stosunkowo niedawno, jako mianownik rozpoznawczy. Oczywiście, przez cały ten czas obok istnieli Murzyni, lecz na zasadzie ellisonowskiej niewidoczności: trzeba było dwa i pół wieku, by zostali zauważeni i stali się przyczyną wojny, jeszcze zaś stu lat, aby przeobrazili się w arcyproblem.

Od roku 1820 dzieje społeczne USA są historią płynnych struktur geograficznych i klasowych: nieustająca infuzja Europejczyków i Azjatów regulowana jest rozwojem gospodarki, zwłaszcza przemysłu; że zaś ekonomia, mimo kryzysów, pączkuje, społeczeństwo jest w nieustającym procesie zmian. Około roku 1900 naród wygląda inaczej: anglosaski stock jest ciągle potężny, solidnie dzierży władzę, rości sobie pretensje do plemiennego arystokratyzmu, lecz jego wszechwładza kurczy się. Bystrzy obserwatorzy zauważają, że nadrzędność ekonomii, w którą tak żarliwie wierzył wczesny, brytyjsko-holenderski kapitalizm, a później Marks, nie jest ani jedynym, ani nawet głównym klejem społeczeństw. Ameryka, kraj kupców, rzemieślników, rolników, a nie filozofów i żołnierzy, przeznaczona było do roli ironicznego dowodu. Jej utylitaryzm i materializm, aczkolwiek wielce przydatny dla jej wzrostu w XIX w., wkrótce utracił zdolność wyjaśniania zjawisk, a już zupełnie zawiódł jako dydaktyzm. Inne siły weszły do akcji i domagały się społecznego wyrazu.

Pojawia się teoria tygla. Siła robocza to jedno, mówili jej rzecznicy, moralna zaś wartość amerykańskich zasad i instytucji to drugie: chcemy was, ubogich i prześladowanych z całego świata, nie tylko po to, abyście pomogli nam budować gospodarkę, lecz po to, abyście doznali błogosławieństw naszej wolności i naszych praw, poświadczyli ich wyższość i stworzyli z nami naród. Był to zadziwiający koktajl hipokryzji i prawdy, oszustwa i idealizmu. Chiński kulis przy budowie kolei, włoski i polski chłop w kopalniach i stalowniach, i żydowski krawiec w sweat shops na Lower East Side szybko przekonali się, że ich pomoc owszem, lecz ich wolność i prawa to nie takie proste. Ale, zarazem i o dziwo, ci eksploatowani i pognębieni umierali jako płomienni amerykańscy patrioci, wychowywali swe dzieci na płomiennych patriotów i w obu dwudziestowiecznych wojnach światowych zaświadczyli, że obłudne slogany o ojczyźnie przybyszów nie były tylko drętwą mową.

W roku 1971 zaś niejaki pan Michael Novak, z pochodzenia Słowak, napisał książkę pod tytułem The Rise of The Unmeltable Ethnic, w której dowiódł, że melting pot zawiódł. Mimo wszelkich kataliz, przeistoczeń i syntez w laboratorium amerykańskiej edukacji, mimo awantaży pragmatyzmu i pokus snobizmu – synowie Louisa i Stanleya, których ojcowie nazywali się Luigi i Stanisław, dziś chcą znowu nazywać się jak ich dziadkowie, czyli Luigi i Stanisław. Co oznacza, że myślą, czują i głosują według pewnego kodu, który wymknął się dotychczasowym analizom i teoriom.

3

Jak to więc? Z jednej strony całkujący amerykański patriotyzm, z drugiej poczucie etnicznej odrębności przeniesione przez pokolenia? Tu alienacja nierozpłyniętych, pamiętających upośledzenie i wyzysk, tam krzepkie wrośnięcie w amerykańską rzeczywistość, dumna przynależność, wzrost znaczenia. Jakże to?

Ameryka jest cywilizacją galaktyczną i życie w niej można stracić na wyjaśnianiu najprostszego zjawiska. Ambiwalencje są tu galaktyczne, ich perspektywy nie mają końca. Równie nieskończona liczba dowodów istnieje na to, że wolność i człowieczeństwo tu są, jak i na to, że ich tu nie ma. To zaś, co piszę, ma jedynie na celu prześledzenie karier pewnych grup.

4

Zanim więc o Polakach, warto przyjrzeć się dwóm mniejszościom, które już dokonały kariery na łonie amerykańskiego pluralizmu.

Żydzi byli pierwsi. Pojawili się na tym kontynencie wcześnie, lecz grupą stali się dopiero w XIX w., gdy zaczęli przybywać z Niemiec, a później, masowo, ze wschodniej Europy i Rosji. Ich powodzenie przypisuje się powszechnie ich talentom ekonomicznym: w społeczeństwie kwitnącym na szacunku dla zysku, obrotu pieniądza i kumulacji dóbr, Żydzi musieli odnieść sukces. Zbyt łatwo zapomina się o barierach, jakie wznoszono przed nimi. Najczęściej zaś ignoruje się to, co – moim zdaniem – stanowi istotę ich osiągnięć. Jest to zbieżność ideologiczna. Żydzi wcześnie pojęli, że cywilizacja budowana przez Wasps może stać się ich cywilizacją na zasadzie prostej i uczciwej zgodności ideałów i celów, albowiem waspowski i żydowski ethos są ze sobą via Biblia zbieżne: religia w służbie społeczności, a nie odwrotnie, uwielbienie moralnej odpowiedzialności i zasługi, dokonanie indywidualne i publiczne, tolerancja i egalitaryzm, szacunek dla odrębności, jedność poprzez różność, a nie jej eliminację. Fakt, że praktyka nie zawsze odpowiadała teorii, że antysemityzm zamykał przed nimi uniwersytety i dzielnice mieszkalne, nie naruszał w oczach Żydów waloru waspowskich instytucji demokratycznych: zaciskali zęby, uporczywie odwoływali się do dyrektyw immanentnych w zasadach i świadczyli niezłomną lojalność. Była to mądra i dalekowzroczna postawa. Ciągle akcentowana wspólnota światopoglądowa dała w końcu Żydom współuczestnictwo w kształtowaniu moralności społecznej i naczelną rolę w organizacji świata pracy, potęgi nr 1 dzisiejszej Ameryki. A budowa przemysłu rozrywkowego, prolegomeny kultury masowej, ustanowiła ich wpływ na kulturę. Rezultaty były imponujące: w rozgrywce z Hitlerem Wasp w przygniatającej większości stanęli po stronie Żydów. Po wojnie literatura żydowskiego doświadczenia stała się literaturą narodową w Ameryce.

Jak w wypadku Żydów nadbudowa, a nie baza wzniosła Murzynów, gdzie są obecnie, jakby na przekór naukom Adama Smitha i Karola Marksa. Nie numeryczna waga czy ideowa korelacja dały im w końcu status, lecz cierpienie – jak w pięknej bajce. Cierpienie, a nie rola ekonomiczno-społeczna, uczyniło z nich jedną z przyczyn najkrwawszego konfliktu w historii USA, po którym już nie mogli pozostać niezauważeni. Cierpienie, przeniesione w dyskurs etyczny, w folklor, w muzykę, w poezję, zamplifikowane i powielone przez amerykański aparat dystrybucji kultury, rozwinięty na przełomie stulecia, okazało się potęgą nie do pokonania. Zwłaszcza gdy przesączyło się w cywilizację, w jej powszechność i określiło kolor amerykańskich uczuć. W pół stulecia później, po obaleniu mnóstwa przesądów i uprzedzeń, cierpienie przeobraziło się w polityczną dialektykę, często drażniącą swą płycizną, co sprawia, że ewentualnie znów może zwrócić się przeciw Murzynom.

Myśląc chłodno i bez upodobań, łatwo można dojść do wniosku, że właściwy sukces Żydów i Murzynów tkwi w fakcie, iż są oni głównymi partnerami Wasp w kształtowaniu amerykańskiej cywilizacji. Wszyscy inni – a iluż ich było! – wnieśli pot, mięśnie, narodowe przysmaki, trochę muzyki, katolicką hierarchię, jak Irlandczycy, piwo, jak Niemcy – nawiasem mówiąc, najliczniejsza grupa imigrancka w historii Stanów Zjednoczonych.

5

Co sprawia, że cywilizacja ta ma takie uroki i właściwości absorpcji? Że jest tak ponętna i że przybysze zewsząd mogą się z nią tak łatwo zidentyfikować, rozkochać w niej, świadczyć jej wierność nawet pognębieni przez jej wady i nadużycia, bezlitosność i łajdactwa? Prawdopodobnie – idolatria szansy i bezkompromisowość w egzekwowaniu jej przywilejów. Szansę ma tu każdy i jeśli potrafi ją wykorzystać, zdobędzie wszystko, co gdzie indziej zastrzeżone jest dla niewielu. Nie wolno jej tylko przeoczyć, bo może się nie powtórzyć. Szybkość życia i zmian rzadko pozwala na drugie uderzenie, na naukę z błędów. Szansa zaprzepaszczona jest częstokroć wyrokiem, surowym, nieludzkim.

Ta reguła dotyczy jednostek i grup. Grupy też otrzymują szansę i albo zrobią z niej użytek najlepszy, jak Żydzi, albo zmarnują ją, co obecnie wydaje się grozić Murzynom. Niektóre grupy zadowalają się połowicznością, jak Irlandczycy. Przez pewien czas istnieli jako grupa o własnym image w panoramie amerykańskości, typ literacki i widowiskowy, element w polityce i socjalnej fakturze. Potem zeszli ze sceny, przestali istnieć jako odmiana amerykanizmu; nie ma już ani irlandzkiej powieści, ani irlandzkich organizacji politycznych. Jeśli jeszcze gdzieś są, to jako archetype – bokser, policjant, aktor, piosenka, typ kobiecej urody; albo regionalizm: restauracja, dzielnica mieszkaniowa – lecz już nie kontrybucja do cywilizacji. Inne grupy szybko zrezygnowały z walki o swój udział, jak Niemcy – dziś już tylko przybudówka do Wasp, doszczętnie zasymilowana i rozpoznawalna tylko przez nazwiska, przy czym warto zaznaczyć, o ironio!, że niemieccy Żydzi („New York Times”, Kissinger, milionerzy z Our Crowd) silniej akcentują swą postniemieckość niż sami Niemcy.

6

Pozostają Włosi i wschodnioeuropejscy katolicy. Moim zdaniem taki blok, jeżeli znajdzie wspólną platformę, może decydująco wpłynąć na cywilizację Ameryki. Czyli na rządy Ameryką. Wschodnioeuropejscy katolicy zaś to w większości Amerykanie polskiego pochodzenia.

7

Powie ktoś, nonsens – władza, polityka, sądownictwo, finanse, wojsko, wielkie korporacje, środki masowego przekazu, wyższe wykształcenie są twardo w rękach Wasp, z pewnym udziałem Żydów, i nic nie wskazuje na ich kapitulację. Gdzież zatem szansa?

Szansa kryje się w dwóch aspektach aktualności: 1) kryzys wartości cywilizacyjnych i moralnych tych grup, które wyłoniły dzisiejszy układ; 2) wzrost grup, które skłonne są bądź do obrony zagrożonych wartości, bądź zainteresowane w zastąpieniu ich własnymi.

Ad 1: struktura moralno-prawno-polityczna, czyli fundament Ameryki i amerykanizmu z konstytucją włącznie, jest owocem myśli i ducha Wasp. Ta struktura panuje nad Ameryką i rządzi nią, ale czy strukturą rządzą jeszcze Wasp, staje się coraz bardziej pytaniem otwartym. Zapewne daleko jeszcze do rozkładu i degeneracji, ale w Grenadzie zaraza. Różne bakterie intelektualno-ideowe zakaziły waspowską górę, zatruły ich młodsze pokolenia filozofiami nihilizmu i bezsensu, tanich, naskórkowych metafizyk, moralnego indeterminizmu i irracjonalizmu, dekadenckiej ekstrawagancji. Amerykańskie cnoty charakteru i umysłu podane zostały w wątpliwość, poniżone i zdezintegrowane, ich wyraz w historii potępiony, a nawet ogłoszony zbrodnią. Żydzi, najpoważniejszy współpracownik Wasp w produkcji cywilizacji i kultury, a zatem wzorów poznawczych i moralnych, ulegli podobnej chorobie: ich górne, oświecone warstwy, włączone w mechanizm amerykańskiego superdobrobytu, zaczęły produkować jadowite toksyny cywilizacyjnego rozkładu, prezentowane przez ich wymownych eksponentów jako recepty na zbawienie ludzkości. Zaznaczyć jednak trzeba, że Żydom daleko jeszcze do fantastycznego bogactwa i potęgi Wasp, stąd choroba inaczej postępowała w organizmie waspowskim i żydowskim. O ile waspowskie masy middle and lower middle class popadły w chaos i dezorientację w obliczu degrengolady swej elity, o tyle żydowskie warstwy średnie i niższe, procentowo liczniejsze, odwróciły się od swych oszalałych prominentów i zainicjowały nieoczekiwane akcje, o których tu jeszcze będzie mowa.

Mniej skomplikowani obserwatorzy widzą w tych procesach tylko komunistyczną intrygę. Byłoby łatwiej, gdyby tak było. Niestety, mimo komunistycznego w nich udziału i kremlowskiej Schadenfreude, sprawy są poważniejsze i trudniejsze niż pospolita wywrotowość.

Ad 2: owa struktura ma magiczne właściwości i asymilacyjny potencjał nieznany dotąd w dziejach ludzkości. Czy Jeffersonowie, Hamiltonowie i Franklinowie tak to sobie dokładnie obmyślili, tego nikt nie wie. Ale wszyscy znamy rezultaty: ktoś z Bratysławy, Libanu czy Hongkongu przeniesiony do Ameryki wkrótce już myśli, czuje, ocenia i poddaje się walorom skodyfikowanym przez Pismo św. i zachodnioeuropejski, XVIII-wieczny racjonalizm. Dla tych zaś, którzy przychodzą z rejonów pomiędzy Oslo a Kalabrią, rozpiętość pomiędzy Ellis Island a Hollywood staje się prędko drugą, ważniejszą ojczyzną. Jeśli więc spadkobiercy kreatorów struktury opuszczają ją i profanują, ci, którym struktura dała tak wiele, muszą odczuć konieczność jej ratowania i obrony. Lub wypełnienia jej sobą, swoją własną odmianą i gatunkiem.

8

Wszystko wskazuje dziś na to, że najsilniej tak i to czują Włosi. Nie od rzeczy zatem będzie przyjrzeć się Włochom.

O tym, jak wyglądają Amerykanie w swych własnych oczach, decyduje tzw. image. Najbogatszy image, z natury rzeczy, przypada Waspom. Jest w nim i mąż stanu, i kowboj, żołnierz i artysta, bogacz i arystokrata, szeryf i karciarz, purytanin i playboy, łowca wielorybów i poszukiwacz złota, detektyw i prawodawca, wynalazca i marynarz, przemysłowiec i alkoholik. Żydzi mają niezgorszy zapas stereotypów: biznesmen i intelektualista, pisarz i gangster, adwokat i komik, finansista i działacz związków zawodowych, uczony i muzyk. Murzyni są w tyle, lecz ich identyfikacje mają godną pozazdroszczenia ostrość i dorobek.

Image stwarza się poprzez odrębność bądź poprzez wdarcie się w dorobek innych. Żydzi zmusili Wasp do zrobienia im miejsca w finansach, jurysdykcji, medycynie, szkolnictwie i literaturze. Teraz Włosi robią to samo: polerują co własne i dokonują inwazji w nie swoje terytoria. Jak na razie – z ogromnym powodzeniem.

Kiedy pojawili się tu jako grupa, byli ciemną, biedną masą, lecz mieli w genach doświadczenie, jak stwarza się cywilizację. Na razie nie było to przydatne, wymagano od nich adaptacji, nie twórczości. Byli ubodzy, lecz nie prymitywni, często analfabeci, lecz pracowici. Stał za nimi Kolumb i katolicyzm, kuchnia i śpiewacy operowi, ich stary kraj wreszcie – wakacyjna mekka oświeconych i subtelnych. Mimo to nie byli w stanie wrazić się w świadomość Ameryki inaczej niż jako siła robocza, kuchmistrze i kelnerzy, a to było niewiele. Z pomocą przyszła im przestępczość. W dziejach przestępczości w Ameryce są wszyscy – Indianie i Słowianie, Celtowie i Murzyni, Meksykanie i Grecy, Wasp i Żydzi – dziedzina to arcyzasobna, nikt jednak nie umiał zrobić na tym większego interesu niż Włosi. W sensie dosłownym i przenośnym. W powieści The Godfather, która ostatnio stała się czymś w rodzaju amerykańsko-włoskiej brukowej Iliady, odnotowana jest myśl głęboka: „U początków każdej fortuny i sławy jest zbrodnia”. Można by się sprzeczać, lecz coś w tym jest. Wszystko zależy od interpretacji: zbrodnia umiejętnie zromantyzowana zawsze była drożdżami kultury. To właśnie stało się z image mafii: przez pół stulecia piśmiennictwo i kino ukazują jej „inną” stronę – kult honoru, klanowej wierności i solidarności silniejszej od śmierci, pasje wyrównywania krzywd, cnoty rodzinne, religijność okupującą występek, szacunek dla męstwa i reguły, dla jakiegoś etycznego kodu, choćby prostacko arbitralnego. A ponieważ kultura jest źródłem grupowych karier w Ameryce, przeto ważki krok został dokonany. Pod koniec ubiegłej dekady sytuacja wygląda już krańcowo różnie: mafia rzuca jeszcze cień na Włochów, lecz Włochów jest już więcej w służbie prawa niż przestępczości, departamenty policji największych metropolii usiane są włoskimi nazwiskami, pełno ich w polityce, sądownictwie, administracji federalnej i stanowej, są burmistrzami najszacowniejszych miast. Nie widać ich w bankowości i finansach, ale w technokracji przemysłowej. Mało ich w szkolnictwie wyższym, ale są w filmie i w prasie. Natomiast, mimo że dysponują znaczną klasą inteligencji zawodowej i naukowej, nie ma ich niemal wcale w owych centrach radykalno-liberalnego intelektualizmu, podmywającego ducha Ameryki, rujnującego Wasp i Żydów – i ten fakt każe wszystkim coraz bardziej widzieć w nich alternatywę, obrońców psycho-moralnej struktury amerykanizmu.

Zdrowy instynkt podsuwa Włochom ostrożność. Trzymają się z daleka od ekstremizmów, zarówno od lewicowości, jak i od konserwatyzmu. Nie mają wpływowych organizacji, jak Żydzi, co zdejmuje z nich odium trybalizmu: sparzyli się na mafijności i marzą o strząśnięciu z siebie jej starego obrazu bez zaprzepaszczania jej nowych uroków. Nie szermują za bardzo katolicyzmem. Szukają sojuszy – ich aktualnym sprzymierzeńcem, z którym lansują coraz więcej społeczno-politycznych imprez, są drobnomieszczańscy Żydzi, dojrzały i aktywny element, głęboko zainteresowany w ocaleniu amerykańskich wartości, takich jak wolność, demokracja, dynamika społeczna i gospodarcza, zdrowy rozsądek i zdrowa moralność, jako regulatorów egzystencji.

Przymierze włosko-żydowskie, potwierdzone bitwami o dzielnice mieszkaniowe w Forest Hills i Newark czy o szkoły w Canarsie, może stać się zaczynem doniosłych zmian przy sterze amerykańskiej cywilizacji.

9

Dlaczego Żydzi, a nie Irlandczycy czy Polacy – bracia w Chrystusie?

Jest to chyba w pierwszym rzędzie wina katolicyzmu.

Kościół katolicki w Ameryce ma ogromne pieniądze, uniwersytety, fundacje i periodyki, mimo to jakoś nie bardzo się liczy. Nigdy nie powiedział niczego ciekawego, nie dokonał niczego imponującego, nie wstrząsnął sumieniami ani umysłami, ani wyobraźnią. Nie wyłonił indywidualności na miarę kraju, jego słudzy nie potrafią iść środkiem drogi, wzbudzając szacunek i posłuch. Albo są oficjalnie sztywni i ograniczeni na górze, albo błazeńsko modni i oportunistycznie radykalni na dole: pełno wśród nich kabotyńskich Berriganów, reklamujących łatwiznę myśli jako jej niezależność, jezuitów zachwycających się w druku Jesus Christ Superstar, księży zwierzających się ze swych doświadczeń seksualnych. Brak w amerykańskim katolicyzmie Maritainów, Saint-Exuperych czy choćby „Tygodnika Powszechnego”. Chwała katolickiej myśli filozoficznej nie znalazła w tutejszym Kościele opiekuna i orędownika. Od stulecia Kościół stanowi arendę Irlandczyków, dostawców nazwisk dla hierarchii i gustownych zakonnic, mniej skłonnych do umysłowych spekulacji; poza Tomaszem Mertonem nikt z piszących katolików amerykańskich po prostu nie przychodzi do głowy.

Włosi amerykańscy również niczego fascynującego w Kościele nie dokonali. Mimo swej liczby nie przepełniają swymi nazwiskami kleru – jak w Europie. Czyżby wskazywało to na to, że jeśli kiedykolwiek coś interesującego dla ludzkości z amerykańskich katolików wymknie, przyjdzie to nie z Kościoła, lecz z zakorzenionego w tradycji katolickiego myślenia laikatu? Taka supozycja prowadzi nas do Polaków. Przyjrzymy się zatem Polakom.

10

Polacy są tu od dawna, lecz po Kościuszce i Pułaskim już nie zademonstrowali niczego godnego specjalnej uwagi. Jeszcze Paderewski coś zagrał i pamięta się go, a kilka przemysłów zbiło krocie na polskim znoju. Co pewien czas maszyny polityczne demokratów i republikanów organizują swoistą wersję kiełbasy wyborczej: bossowie, od dzielnicowego kombinatora po prezydenta Stanów Zjednoczonych, gromko i tubalnie basują polskiemu patriotyzmowi, polskiemu umiłowaniu wolności i Matki Boskiej, polskiej szynce i polskiej fantazji wcielonej w krakowski serdak. W zamian za głosy Polacy są na najwyższych miejscach w episkopacie, mają organizacje i gazety, ale Ameryka wie o nich tylko w czasie wyborów. Mają kongresmanów, których rozeznaje się po nazwiskach, nie po ich czynach, lecz jedyny senator polskiego pochodzenia nic swej przynależności etnicznej nie zawdzięcza i uważa się za Wasp. Że zaś jako grupa Polacy oddziaływają na rezultaty wyborów w co najmniej czterech stanach, przeto sprzedaje się im komplementy.

Jak dotąd w systemie demokratycznych dźwigni Polacy nie opierali się na ideowej koncepcji, lecz jako czynnik religijno-plemienny. Ani ich sodalicje, ani ich gazety nie potrafiły im nigdy powiedzieć, jak angażować się ideowo, jak to uczynił Kościuszko, co zapewniło mu miejsce w panteonie amerykańskich świętych. Stąd pozostawali odwiecznie lokalną wartością polityczną: nie ma w tym żadnej ujmy, wiele mniejszości tak postępuje, lecz o czymś poważniejszym w ten sposób nie może być mowy.

Po ujarzmieniu Polski przez komunizm Polacy mieli szansę stać się detonatorem ideowego i umysłowego ruchu; zaprzepaścili ją tak dokładnie, że dziś konsul reżymu warszawskiego w Chicago uważa Polonię za swe latyfundium, za źródło dojenia dewiz. Miarą pogardy komunistów dla niedołężności ideowej Polonii jest to, że Warszawa już jej nie zwalcza, tak jak musi to robić Moskwa w odniesieniu do aktywnych Ukraińców w Kanadzie czy zwłaszcza do Żydów, którzy jako grupa przeszli niedawno na otwarcie antysowieckie pozycje, ale potrafili zadać Kremlowi ciosy, od których głośno na całym świecie. Argument, nadużywany przez Polaków konfrontowanych z tymi faktami brzmi: Żydzi mają pieniądze, a Polacy nie. Jest on nieaktualny. W Pittsburgu, Chicago i Detroit żyje zastęp polskich milionerów, o których mówi się już z uwagą w amerykańskiej finansjerze. Czego Polonii brak, to temperatury ideowej i intelektualnie uzasadnionych, dalekosiężnych dyrektyw.

Dlatego właśnie ostatnie wybory stały się rewelacją. The unmeltable ethnic – wśród nich Polacy – odwrócili się masowo od partii demokratycznej, swego wypróbowanego i tradycyjnego patrona, i poparli republikanów – partię swych tradycyjnych wyzyskiwaczy. Uczynili to wraz z Włochami i Żydami. Dlaczego? Czyżby republikanie powiedzieli coś innego niż w ciągu ostatnich 70 lat? Czy przyrzekli coś więcej lub odwoływali się do czegoś nowego? Czy demokraci zaniedbali coś z repertuaru swych wypróbowanych deklaracji?

Nic z tych rzeczy. Wyjaśnienie jest bardziej skomplikowane. Kandydat demokratów, McGovern, mimo swych gorących zaprzeczeń, stał się symbolem tych sił i koncepcji, które dezintegrują cywilizację amerykańską. Stali za nim ludzie, których idee rozkładają samobójczo elitę waspowską i zżerają grzybem zwątpień walor amerykanizmu: czynią to jakoby w interesie prostego człowieka, aby uczynić jego życie lepszym. Lecz prosty człowiek niczego tak w Ameryce nie nienawidzi jak recepty elity na jego los. I niczego tak nie ukochał jak rudymentów amerykańskiej cywilizacji – wraz z ich grzechem i brakiem miłosierdzia. Po raz pierwszy instynkt nakazał Polakom opowiedzieć się nie po stronie zrutynizowanych pochlebstw, lecz po stronie treści trudniejszych. Niczego za to na razie nie dostaną, prócz szansy na nową karierę w łonie tejże cywilizacji.

11

Po to, aby ją zrobić, trzeba mieć w pierwszym rzędzie image. Czy Polacy mają image?

Do niedawna mieli taki, co to nie ma czym się chwalić. Mizerny. Ciężka praca i parafia. Oraz wspomniani wyżej antenaci, wyeksploatowani do cna. Żadnych nowych, atrakcyjnych wizerunków.

Coś się zmieniło po ostatniej wojnie. Hollywood jest sejsmografem topornym, lecz skutecznym: bada nastroje i natychmiast rzuca na rynek popytne klisze. W filmie wojennym pojawiła się konwencja: zespół niezwyciężonych wojaków musiał mieć w swym łonie, oprócz nazwisk anglosaskich, Żyda, Włocha i Polaka. Była to standardowa święta trójca, której przypadł w udziale patent na reprezentację amerykańskiego pluralizmu – czyli wartości ideowej. Polak przedstawiał się w nim nieźle: był przeważnie byłym futbolistą i można było na nim polegać. Zębate koła kultury masowej zaczęły się obracać. Po czym przyszedł Marlon Brando jako Stanley Kowalski w Streetcar Named Deslire i Polak stał się tzw. sex symbol. Faktu tego nie należy lekceważyć: w tzw. pulp literature zaroiło się od Polaków, hojnie wyekwipowanych w tę samą zaletę co Stanley, co wcale polskiemu image nie zaszkodziło, lecz pomogło. W dwadzieścia lat później zaś dało interesujący plon: od przeszło roku NBC wyświetla serię telewizyjną pt. Banacek: rzuca ona kilku milionom telewizorów zadziwiający polski image. Banaczek jest detektywem z Bostonu (intelektualno-snobistyczna stolica USA), niezwykłym w tutejszej policyjnej hagiografii, albowiem jego bronią jest subtelny umysł oraz nadludzka inteligencja i erudycja (gra go George Peppard, krzepki blondyn o twarzy rozświetlonej od czasu do czasu błyskiem mózgowego wysiłku). Banaczek pracuje dla towarzystw ubezpieczeniowych (co czyni zeń milionera) i przyjmuje tylko najbardziej skomplikowane sprawy, wobec których Sherlock Holmes zapłakałby bezradnie. Chętnie przyznaje, że jego przodkowie przybyli do Ameryki jako analfabeci, pod pokładem, ale sam już mieszka pośród antyków, obrazów starych mistrzów i rzadkich książek, ma szofera i kilka tzw. vintage cars, jego podręcznym Watsonem jest brytyjski bibliofil arystokratycznego pochodzenia. Banaczek jest wyrafinowanym hedonistą i ironistą, dialog z nim skrzy się dowcipem, zna się na winach i potrawach i nieustannie przesypia się z co przystojniejszymi klientkami. Jego wrogowie mówią o nim: That damned sophisticated Polack! – kawał drogi w percepcji amerykańskiej polskości od „ Dziennika Chicagowskiego”. Sypie on podejrzanymi aforyzmami, które przedstawia jako polskie przysłowia i powołuje się na królów polskich, których trudno zidentyfikować. Nie należy zżymać się na te ignorancje: Hollywood rozdziela je bezstronnie, od półwiecza, pomiędzy starożytnych Rzymian, Inkasów i Napoleona. Jeśli przyjąć, że Banaczek jest tym, co przemysł rozrywkowy myśli dziś o Polakach, to nie jest źle. Do tego dodać trzeba tzw. polish joke: mnóstwo Polaków uważa go za plagę i oszczerstwo, mnie wydaje się dowodem zauważonej obecności. Dowcip szmoncesowy nie tylko nie zaszkodził Żydom w Polsce, lecz stał się źródłem ambiwalentnych rozładowań, a nawet wpłynął na język codzienny. W Ameryce każda zaznaczająca się grupa musi przejść przez okres uwłaczającego dowcipu: nikt już dziś nie pamięta antymurzyńskich i antyirlandzkich historii. Żydzi z antyżydowskich zbudowali tradycję swych własnych comedians. Polacy wydają się nie rozumieć, że Grecy i Litwini, których tu niemało, odetchnęliby z satysfakcją, gdyby zaczęto o nich mówić dowcipy.

Ponieważ w Ameryce nic nie jest proste, przeto rozważyć trzeba jeszcze bardziej intrygujący dowód fluktuacji polskiego image. Znaleźć go można w najpopularniejszej serii telewizyjnej All in the Family.

Co sobota kilkanaście milionów ludzi siada przed ekranem, aby dowiedzieć się, co się dzieje w rodzinie Archie Bunkera. Składa się ona z owego pana, jego żony, córki i zięcia. Jeśli nie sam program, to na pewno jego dzieje są precyzyjnym kompendium amerykańskich zawiłości polityczno-ideowych. Jak niemal wszystko z Hollywoodu All in the Family było produktem umiarkowanego liberalizmu: Archie jest typowym przedstawicielem amerykańskiego świata pracy fizycznej w momencie przeobrażania się w mieszczaństwo, Anglosasem klasy niższej, patriotą, zwolennikiem Nixona: żyje zamożnie i dobrze, ale czuje się zagrożony przez ewentualne zmiany; w związku z tym nie znosi radykałów i studentów, nie lubi Żydów i Murzynów, mimo że żyje z nimi po sąsiedzku, popiera wojnę w Wietnamie i wzdycha za starymi dobrymi czasami, gdy można było odróżnić chłopca od dziewczyny. Kiedyś nazywano go redneck, dziś hardhat – od plastikowego hełmu roboczego, godła zrzeszonych robotników. W pierwszej fazie kariery Archie portretowany był przez autorów programu z pobłażliwością i ironiczną sympatią: podkreślano jego prostactwo, ale i dobroduszność, śmieszne zacofanie, ale z dozą zdrowego rozsądku. Dopiero gdy w Ameryce narastać zaczęła fala uwielbienia dla Archiego, gdy widzowie okazali się mniej czuli na satyrę, coraz powszechniej zaś skłonni do utożsamiania się z jego poglądami – autorzy doszli do wniosku, że coś im się popsuło w kalkulacji. Przeto nacisnęli pedał: Archie stawał się z każdym tygodniem coraz głupszy i bardziej odrażający, symplak o podejrzanych normach moralnych i koślawej przyzwoitości. Natomiast coraz wyżej rósł jego zięć i antagonista, Mike, z początku tylko student, trochę nierób, niezbyt lubiany przez teścia, który wraz ze zmianą kursu ujawnił się jako intelektualista, radykał, gwałtowny oponent wojny w Wietnamie i gorący zwolennik McGoverna. Co nas interesuje, to fakt, że Mike jest amerykańskim Polakiem, jego wujowie są szarymi ludźmi z Chicago i nazywają się Kazimierz bądź Władysław, Archie zaś obrzuca go nieustająco antypolskimi wyzwiskami, dając upust brutalnym uprzedzeniom etnicznym. Co nas interesuje jeszcze bardziej, to fakt, że Polak stał się telewizyjnym symbolem oświeconej lewicowości, liberalnych cnót, zaawansowanej postępowości, opoką przeciw kołtunom i prawicowemu fanatyzmowi, przeciw bunkeryzmowi, który w Ameryce jest już dziś pojęciem. Przynajmniej – w oczach apologetów liberalnego syndromu.

12

Okoliczność, że Polak popularyzowany jest jako progovernowski liberał, Polacy zaś w swej masie są za Nixonem, wydaje mi się nie tylko bardzo pomyślna, lecz przede wszystkim jest sygnałem. Jest kulminacją procesu, którego przebieg i uwarunkowania widzę wyraźnie na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza. Czego nie widzę, to przemyślanej reakcji Polaków na akumulację okoliczności.

Polityczno-społeczny pragmatyzm nigdy nie stanowił forte Polaków. Nie ma w tym nic nowego, że Polacy nie zanotowali w swych dziejach większych sukcesów w osiąganiu uprzednio wyznaczonych, skrupulatnie przeanalizowanych celów. Polakom brak grupowego instynktu osiągania, jednostki dochodzą tu i ówdzie do wspaniałych wyników, ale jako grupa, powiedzmy to sobie otwarcie, Polacy zawodzą. Historia ostatnich trzystu lat daje na to aż nadto dowodów. Próba spojrzenia na Polaków amerykańskich jako na grupę egzystującą w obiektywnie innych warunkach niż europejski – nazwijmy go klasycznym – byt narodu zdaje się potwierdzać takie przypuszczenie.

Mimo braku złudzeń w tym względzie nie opuszcza mnie przeświadczenie, że właśnie tu i teraz Polacy coś zaprzepaszczają. Wymyka im się z rąk szansa. Widoczny tu i teraz brak umiejętności twórczego organizowania i kontroli historycznego momentu daje mi niemiłe poczucie straty. Polacy przegrywają Amerykę i obserwowanie tego zjawiska nie należy do przyjemności.

13

Zaznaczyć trzeba: od ostatniej wojny społeczność polska w Ameryce dzieli się na dwa zróżnicowane segmenty. Jeden to masa Polonii amerykańskiej, potomków chłopsko-robotniczej emigracji. Drugi to powojenna emigracja, wojskowo-inteligencka. Wielu pośród niej profesorów uniwersyteckich, działaczy naukowych, specjalistów w różnych dziedzinach wiedzy i wykształcenia.

Stosunki między tymi dwiema emigracjami są niemal żadne. Po wstępnych uprzejmościach i wspólnym żaleniu się na niesprawiedliwość historii, zdradzieckość aliantów i zbrodniczość Sowietów, jeszcze podczas wojny, drogi ich rozeszły się. Polonia nie potrafiła zrobić użytku z Polaków wykwalifikowanych i wyekwipowanych w świadomość ideową, nie umiała przygarnąć ich i wplątać we własną problematykę. Inteligencja emigrancka nie umiała czy nie chciała przejąć się ową problematyką, rozeznać potencjału Polonii na tle najpotężniejszej cywilizacji współczesności. Kształtowanie tego potencjału dałoby zapewne znaczniejsze możliwości niż jałowe kombinacje polityczne w roli klienta Departamentu Stanu, lecz druga emigracja nie potrafiła tego dostrzec. Czyli z jednej strony stare, dobrze znane ciepełko rodzimej tępoty, z drugiej równie rodzima, bezmyślna arogancja tzw. lepszych, i rezultat jak zawsze ten sam, czyli nic. Polonia nie jest w stanie wyrwać się z ciasnoty swych perspektyw, wytyczonych przed dekadami w lokalach związkowych Chicago i Detroit; emigracja powojenna powoli dogorywa, nucąc te same piosenki z Qui-Pro-Quo jako apogeum kultury, nie zauważywszy wielkości Ameryki (a często nienawidząc jej) i drogi do niej przez Polonię.

Przed kilku laty mówiło się tutaj o przeobrażeniach w Kongresie Polonii Amerykańskiej – najpotężniejszej organizacji polonijnej. Jak dotąd Kongres był bastionem endeckiej koncepcji narodu i jego wychodźstwa, podporą konwencjonalnego katolicyzmu. Jego stosunek do macierzy był emocjonalno-filantropijny, do Ameryki – patriotyczny, lojalistyczny i bez szerszych ambicji. Mimo że reprezentował znaczną grupę ludności, mało kto o nim w Ameryce wiedział poza specjalistami od polskich głosów i lokalną prasą na Midweście. Raz do roku, w Dzień Pułaskiego, jego przywódcy maszerowali ulicami miast. W momentach szczególnego pognębienia Polski przez Hitlera i Stalina ogłaszali deklaracje i odezwy, czasem nawet wzmiankowane w głównych gazetach kraju. To było wszystko. Wieści zatem, że młode pokolenie, wychowane na amerykańskich uczelniach, przejmuje Kongres, wydały mi się brzemienne nadzieją. Mówiono o nowym prezesie, p. Mazewskim, że jest młody, energiczny, dalekowzroczny. No i co? Nic. Nigdy nie czytałem o nim nigdzie, tak jak się czyta o Julianie Bondzie, Tonym Imperiale, Meirze Kahanie, Paulu O’Dwyerze, Hermannie Badillo – czyli o przedstawicielu interesów grupy etnicznej uwikłanej w walkę o zasady, o udział w kształtowaniu cywilizacji, jej procesów i jej praw. Przez moje lata w Ameryce przewaliły się: kryzys wartości, rewolta kulturalno-obyczajowa, kilka konfliktów społeczno-moralnych, wojna w Wietnamie, sprawa murzyńska, kryzys uniwersytetów i całej koncepcji szkolnictwa, nieustająca debata na temat mechanizmu demokracji, liberalizm, radykalizm, neokonserwatyzm. Czy Kongres zajął jakieś stanowisko w tych sprawach, podjął studia nad opiniami Polaków amerykańskich, ogłosił dyrektywy, ujawnił jakąś nową, oryginalnie polsko-amerykańską postawę, która byłaby twórczym wkładem do ogólnonarodowej dyskusji? Nic o tym nie słyszałem. Czy jakaś inna polska instytucja, organ, publikacja uczyniła coś takiego konkretnie w polsko-amerykańskim imieniu? Nic o tym nie wiem. Czy ktokolwiek z polsko-amerykańskich działaczy, kongresmanów, prominentów wypowiedział się jasno i dobitnie w imieniu swej grupy etnicznej na tematy kontrowersyjne i odnotowany został przez centra opinii? Nie znam takiego wypadku.

Wiem tylko że istnieją dwie polskie instytucje jakby przeznaczone do roli dystrybutorów polskiej obecności i polskiego zdania w amerykańskim kosmosie. Są to: Fundacja Kościuszkowska – domena Polonii, i Polski Instytut Nauk i Sztuk – ośrodek nowszej emigracji. Niestety, są to tylko numery telefonów w nowojorskiej książce telefonicznej.

14

Rzec można: łatwo krytykować, ale co robić? Postaram się powiedzieć.

Po pierwsze: wierzę, że w ciągli następnych 50 lat świat będzie określany przez Amerykę. Ruchy umysłowe i prądy cywilizacyjne stąd stymulować będą ludzkość, z komunizmem włącznie. Nawet wojna chińsko-sowiecka, jedyny wielki konflikt, jaki zdarzyć się może za naszego życia, nie powinna wpłynąć na ten układ. Dlatego ci, którzy wpływają na amerykańską cywilizację, wpływają na losy świata.

Po drugie: są dwie metody wpływu na Amerykę, wnioskując z doświadczeń ostatniego stulecia. Jedną nazwałbym żydowską, drugą włoską. Pierwsza polega na budowaniu wielkich organizacji społecznych, które po latach czynnego angażowania się w rzeczywistości gromadzą dorobek znaczenia i szacunku; z czasem ich opinia przesądza los zagadnień, z jakimi pora się społeczeństwo. Druga metoda jest wynikiem dwóch i pół tysiąca lat doświadczeń, jakie rasa włoska zebrała w budowie wielkich cywilizacji duchowych i materialnych. Polega ona na spoistej świadomości grupy scalonej i solidarnej dla obrony przeniesionych przez pokolenia tradycyjnych wartości egzystencjalnych, moralnych i obyczajowych bez organizacyjnej więzi. Obydwie metody mają za sobą tysiąclecia. Polacy amerykańscy nic nie stracą na honorze, jeśli im się przypatrzą bez uprzedzeń i postarają się je naśladować. Jeszcze więcej mogą zyskać na umiejętnym włączaniu się w żydowsko-włoskie przymierze. Nie jest to łatwe, ale wykonalne. Te trzy grupy stanowią trzon wyłaniającej się ethnic middle class zagrożonej przez pasję samozniszczenia maniakalno-depresyjnej elity Wasp. Ich samoobrona będzie zjawiskiem nieuniknionym. Warto więc odłożyć do lamusa trochę zatęchłych przesądów, aby wziąć udział w tak ważnym przedsięwzięciu.

Po trzecie: wierzę w regenerację chrystianizmu w Ameryce. Będzie to raczej renesans religii niż religijności, próba odbudowy ścisłych i bogatych systemów etycznych, a nie modna dziś zabawa w sumienie społeczne, mistycyzm i nadwrażliwość. Katolicyzm powinien odegrać w tym procesie ogromną rolę, lecz nie katolicyzm kruchty ani katolicyzm histerycznych komediantów „postępowości”, lecz katolicyzm głównego nurtu głębokiej, odpowiedzialnej myśli filozoficznej, katolicyzm spadkobierców św. Augustyna, św. Tomasza, Pascala, kardynała Newmana. Ci, którzy dokonają fundamentalnej rozprawy z niechlujstwem myślenia i neoobskurantyzmem najmodniejszych wersji katolicyzmu z pozycji katolickiego intelektualizmu, nie zaś katolickiej biurokracji, mogą liczyć na trwałe osiągnięcia. Odnowy katolickiej dialektyki szukać należy w tradycyjnej dążności do dyscypliny, wysiłku i porządku myśli ludzkiej bez popadania w instytucjonalną ciemnotę. Włosi, w przeciwieństwie do Żydów, zaniedbali bazę intelektualną i udało im się wejść od razu w kształtowanie amerykańskiej cywilizacji: stąd także nie ma ich na polach wielkiej bitwy o treść katolicyzmu. Jest to wielka szansa dla Polaków: zakorzenieni od tysiąca lat w katolicyzmie mogą stać się tutaj właśnie dostawcami katolickiego intelektualizmu na skalę uniwersalną.

Po czwarte: od czego zacząć? Od przedstawienia siebie i swych poglądów. W tym celu, gdy nie ma się w ręku potężnych dzienników i stacji telewizyjnych, potrzebne jest pismo miesięczne lub tygodniowe. Trybuna polsko-amerykańskiej myśli, która potrafiłaby wypracować posłuch, pozycję, poważanie. Nie jest to nieosiągalne. Przed kilkunastu laty Żydzi stworzyli miesięcznik „Commentary”, początkowo forum dla żydowskich spraw i żydowskich humanistów. Dziś jest to czołowy organ intelektualny Ameryki, identyfikowany z żydowskim humanizmem, lecz powszechnie uznany za amerykański pomnik kultury: największe nazwiska całego intelektualnego spektrum poczytują sobie za zaszczyt druk na jego łamach. Nic nie wskazuje na to, że Polacy, wraz z ich liczbą wśród uniwersyteckiej profesury, nie byliby w stanie dokonać tego samego. Stworzenie nowego ośrodka etnicznego ekumenizmu przysporzyłoby Polakom chwały i prestiżu na miarę nieznaną w ich dziejach w Ameryce.

15

Być może, że moje sugestie odznaczają się brakiem precyzji, dostatecznego rozeznania, a nawet naiwnością. Ale nie znam w tej mierze innych. Już to tylko wskazuje, że należałoby im się przyjrzeć i je ocenić.

„Wiadomości” 1973 nr 24(1420) i 25(1421)

POLAKU, CZY CI NIE ŻAL… – CZYLI KONFERENCJA O KONFERENCJACH

Jedna z nich, 56 lat temu, dała Polsce formę. Na 20 lat i 3 miesiące. Wielu sądzi, że ta sama konferencja, zwana w annałach pokojową i zakończona solennym traktatem, dała światu następną wojnę.

Wskazywałoby na to, że naturą konferencji jest nieurodzajność, impotencja i rozbrat intencji z rezultatem. Cóż za niechlujne uproszczenie. Konferencja jest rzeczą ludzką jak białko, sumienie i popęd płciowy, mieści się w każdej koncepcji ludzkiej doli, nieobce jej jest to, co w modlitwach zwie się nadzieją i pociechą.

Wiedza o marzeniach i pokusach daje pełniejszy wgląd w konferencje. Najczęściej, konferencja jest parodniową krystalizacją i wokalizacją marzeń o tym, co się powie, jak się powie i jaki to będzie miało piorunujący skutek. A że marzycielstwo to korozja, wiemy od naszych zamyśleń jeszcze w jaskiniach, i tu konferencje spełniają rolę kataliz. Pokusa, by zejść się w jednym pomieszczeniu, usiąść przy jednym stole i powiedzieć, co się chce powiedzieć, jest nie do przezwyciężenia. Nic jest coś, jak wynika z nauk zen, i na ogół konferencje to potwierdzają.

Konferencje mają swą ogólną psychosomatykę i rytm organiczny. Na początku są upojenia sztywnością i oficjalnością. Środek konferencji to zazwyczaj zgaga niemożności: każdy zdaje sobie sprawę z tego, że najzaciętsze udzierania się to w gruncie rzeczy marność i proch, wytargowane zaś sukcesy to iluzja, nieporozumienie i zawsze za mało. Koniec konferencji sprowadza zmysłową oklapłość i przewartościowanie wartości – ostatecznie każdy stał już obok siebie, pisuar w pisuar, z wyniosłymi na wstępie gwiazdami zlotu i widział na własne oczy tychże gwiazd dłubanie w uchu, zwalczanie senności i tępo zwisłe szczęki podczas obrad.

Stąd, gdy konferencje zmierzają, by ustalić, zaprowadzać i spetryfikować najwłaściwszy i jedyny porządek rzeczy, wtedy fiasko, bezwyjściowość czy rozbieżność są ich jakby naturalnym losem. Ktoś wychodzi z nich zawsze ugodzony w interesy, ambicje, sentymenty, chociaż na razie natłok waśni i wrażeń znieczula. Ludzie doświadczeni jadą na konferencje z mottem „Pogadamy sobie o tym i o owym, to może ktoś sobie o nas pogada, a jak Bóg da, to i w gazecie napisze…”. Rozczarowanie się takich nie ima, przegrać nie mogą, powodzenie jest a priori w ich jaźniach. Biskup Berkeley kłania im się czarnoskrzydłym kapeluszem i dobrotliwie przypomina: „Esse est parcipi”, czyli istnieć – znaczy być postrzeganym.

1

W listopadzie 1975 roku odbyła się w Waszyngtonie konferencja pod nazwą Polonia 75, na której delegaci „reprezentujący zorganizowane środowiska Polonii w 12 krajach” obficie i wyczerpująco sobie porozmawiali, trochę, acz nie za bardzo, posprzeczali się, po czym zadeklarowali w uchwalonym oświadczeniu, co powinno było być zadeklarowane. Na przykład: Musimy zdać sobie jasno sprawę, że polscy komuniści, ale nie naród polski, przez fakt ich uległości i zależności od ich sowieckich mocodawców stanowią część składową komunistycznej konspiracji skierowanej przeciw narodom wolnego świata”. Albo: „Pozostaje faktem, że w roku 1975 tak samo jak w roku 1944, Polska, zachowując pozory suwerenności, pozostaje państwem w pełni podległym władzy Rosji, a reżym warszawski jest bezwolnym wykonawcą narzuconej przez dyktaturę sowiecką polityki…”. Stwierdzenia to proste i nieodparte, fakty niewątpliwie i dobrze znane, ale przypominać o nich nigdy nie zawadzi. Są w deklaracji akcenty sercu miłe, lecz jakby niezbyt przenikliwe, jak: „Walka narodu o duszę polską trwa z niesłabnącym natężeniem”, co brzmi jak Wóz Drzymały; dziś nikt już tak nie mówi, i ci, co nad Wisłą i Wieprzem naród i jego duszę mają na sercu, wiedzą, że innymi trzeba słowy. Mniej przekonywająco, na mój gust, wypadły niezamierzone synkretyzmy jak ów o „zasadach chrześcijańskich wolność”, jako że nikt za dobrze nie wie, co to znaczy w polityczno-społecznej nomenklaturze, a więc lepiej z tym ostrożnie, „wolność” całkiem poręcznie zastąpić dałoby się „wartością” i nikt by na tym nie stracił, ale mój gust, dodam, to żadne kryterium, można się z nim nie liczyć. Zaznaczę tylko, że bez dostatecznych uściśleń poniektórzy dziś w łonie chrześcijaństwa robią ze sformułowań takich fatalny użytek, a co zabawne, krańcowo sprzeczny ze skłonnościami autorów deklaracji. Wolności lepiej nie obudowywać przymiotnikami: komuniści nazywają swoją wolność „prawdziwą”, scenopisarz Mrożek napisał zaś kiedyś, że tam, gdzie jest wolność prawdziwa, tam nie ma zwykłej, czyli żadnej, i zdaje się, że miał rację. Podąsałbym się jeszcze na zdanie: „Postawa narodu polskiego jasno określa, do jakiej Polski dążymy”. Jasno? Co to za postawa. Co o niej wiemy, prócz doraźnych, czasem dwuznacznych symptomów. Dopóki nie będzie w Polsce wolnych partii politycznych, wolnej prasy i wolnych wyborów, wszystko, co o tej postawie wiemy, wywodzi się z publicystycznej liryki na kanwie krwawych wypadków. Nader udatnie natomiast wspomniano o naszych uwarunkowaniach pośród innych środkowo-wschodnich narodów Europy, a nawet dodano, z pochwały godną skromnością i dalekowzrocznością, że od ich praw do samostanowienia „…zależy przetrwanie narodu polskiego i jego osobowości”.

Po czym następują punkty dotyczące zadań Polonii i nie ma w nich tego, o co mi chodzi, ponieważ zaś przyjechałem tutaj, by szukać uzasadnień dla idei własnych, stąd wrażenie niedosytu. Lecz jest to wrażenie egotystyczne, a więc niewiele warte, to zaś, o co mi chodzi, mało kogo interesuje i może i słusznie, albowiem idee okazać się mogą niedowarzone i nierealne. Główne zmagania konferencji tyczyły spraw, takich jak stosunek do politycznej legalności emigracji wojennej i jej instytucji, co w moim pojęciu jest scholastyką, pasjonującą tylko ludzi właściwego zakonu; albo czy łączyć ze sobą Polonie w związek światowy, czy właśnie decentralizować, co wydaje mi się zagadnieniem biurokratycznym, czyli dającym jakieś awantaże w obydwu rozwiązaniach. Niemniej sformułowanie końcowe deklaracji mówi: „Świadome naszego historycznego zadania Polonie wolnego świata pełnić będą służbę narodowi polskiemu, reprezentując w wolnym świecie ideał Polski Niepodległej”. To woda na mój młyn. Zwłaszcza gdyby udało się nam uzgodnić, to jest Poloniom i mnie, co jest naszym historycznym zadaniem i jak ma wyglądać w wolnym świecie nasz ideał. Ale nie grymaśmy. To, co jest w tym daniu, wystarczy mi, aby uznać konferencję za sprzymierzeńca, jej trudy zaś za sukces, nawet jeśli jej uczestnicy popatrzą na mnie z niedowierzaniem, liczni też i pewnie z lekceważeniem. Ale ja wiem swoje, na przykład że minimalizm wynikający nie z poczucia taktu, lecz z zawężonych horyzontów jest błędem w moich oczach. Z tym że moje oczy to żadna miara, sam potrzebuję na co dzień okularów.

Wypadałoby przeto powiedzieć, o co mi chodzi. Chodzi mi o wpływ Polaków na losy świata. Ponieważ wydaje mi się, że mimo wszelkich bieżących przeciwności i aktualnych klimatów świat będzie określany przez wolny świat, wolny świat zaś pozwala się określać tym, którzy zdobyć się potrafią na wysiłek intelektu i woli, przeto dostrzegam dla Polaków szansę. Dużo mi przyjdzie wyjaśnić po drodze szczegółów, dlaczego tak uważam i co mnie do tego upoważnia, ale tak uważam. Czasowniki służyć i reprezentować wydają mi się w deklaracji mało warte, znam inne, bardziej funkcjonalne, nawet jeśli na razie są nie do przyjęcia dla wielu w rodzimej skali wartości. Także historyczne zadanie należy gruntownie przenicować i sformułować na nowo i tu znów wielu będzie się na mnie krzywić. Lecz w przedsięwzięciu wpływania Polaków na świat Polonie są naturalnym instrumentem, glebą, z której pożywienie, producentem najniezbędniejszych narzędzi. Toteż gdziekolwiek mówi się o Polakach w kategoriach globalnych, ja zgłaszam się na kolegę.

2

Obrady, absorbując letnio, pozwalają wzrokowi błądzić po sali i szukać infrastruktur. Sala jest w hotelu Mayflower, starawym jak na tutaj, więc ciut czcigodnym, samo centrum Waszyngtonu; jest to sala US-Standard na konferencje, w oknach ciężkie portiery z nylonu udającego stare materie, na ścianach masowe kopie XIX-wiecznych portretów z New Hampshire; nazywa się East Room, czyżby efekt zamierzony? Gdy rozglądam się wokoło, uważnie, z upodobaniem, dochodzi mnie w tej chwili najdobitniej duchowe zdobnictwo i ideowa dekoratywność, tak trwale zakorzenione w polskiej tradycji, że McLuhan to przy nas osesek: już Piast i Rzepicha, konfrontując Anioła-Zwiastuna, wiedzieli, że medium is the message. Tutaj polsko-amerykański urok tę wiedzę czy umiejętność uzupełnia: jakaż pani śpiewa rdzennym akcentem Midwestu Jeszcze Polska i właśnie jej dykcja wzrusza. Przewodniczący sesji mówiąc o Polakach w ZSSR, ma łzy w krtani, głos łamie mu się autentycznie, wszyscy czują mniej więcej tak samo, puste krzesło dla nieprzybyłego delegata Polonii z Kołymy pokryte zostaje wiązanką kwiatów, kwiatów co prawda, spoza stołu nie widać, ale wszyscy je mamy w sercach.

Co znaczy Polak na tej konferencji? Tu badania infrastruktur wkraczają w antropologię i społeczną stratyfikację. Polska typologia jest zadziwiająco bogata jak na wymiary kraju i narodu, przyczyną zapewne przelotowość polskiego terytorium geograficznego, czyli starego kraju. Właśnie na tle Ameryki, która przecież jest antropologiczną paradą, jakimś domem towarowym ludzkich różnorodności, każde zbiorowisko Polaków, grupy zdawałoby się mniej więcej jednolitej, wykazuje paradoksalną wręcz złożoność. Oko ślizgające się po audytorium cieszą niewspółmierności: ktoś, kto potrafi dopatrzeć się w nich może jakiejś urodzajnej gamy, ale to niełatwe, gdyż ani kolorowość, ani błyskotliwość nie należą do mocnych stron polskich konferencji. Ja mam swoje odczynniki rozeznań: mimo więdnięcia tradycyjnych stronnictw politycznych Polacy wyglądają jak ich polityczne sympatie, ich wystrój antropologiczny idzie po liniach partyjnych. Dla mnie istnieje graficzny endek i wizualny pepesowiec; piłsudczycy rozbijają mi się na oko na tych z lepszych i gorszych rodzin; konserwatyści są mistrzami samoopisu, rozpylają swą polsko-hrabiowskość z podziwu godną swobodą; ludowcy, Stronnictwo Pracy! liberalna inteligencja – wszystko da się optycznie sklasyfikować. Ale są i konfuzje: Sarmata znalazł się w niemal równej dawce w endeku w pepesowcu, łyk zaś odrodził się przekonywająco w liberałach i w sanacyjnym typie administracyjnym, aczkolwiek, żeby było mętniej, ci ostatni potrafili tu ówdzie nasycić swój wygląd swoistym arystokratyzmem wywodzącym się z romantyzmu i radykalnego czynu zbrojnego – a więc z kompleksu drobnoszlacheckiego i jego nigdy niewygasłych teatralności. W ogóle bez wódki nie rozbierzesz, skoro wiemy, że pojmując mickiewiczowskich Dobrzyńskich za rodzaj mianownika i punkt wyjścia dla procesu antropologiczno-społecznego, u końca drogi znajdziemy sumiasto-żylastych majstrów z przedwojennych demonstracji pierwszomajowych, czyli od zaścianka poprzez powstania i pauperyzację do „Naprzodu” i PPS-u. Chełmoński i Fałat sportretowali przyszłe chłopskie kluby poselskie, wystarczy zaś spojrzeć na tuszę w pasie, dobrze odżywiony kark i niebieściutkie oczy pod różową wypielęgnowaną łysiną masarzy i krzepkich notariuszy, by uświadomić sobie cnotliwą drogę od związków sokolich do konwentyklu Stronnictwa Narodowego w miejscowej zakrystii. I ta oto typologia przetrwała na wychodźstwie.

Na konferencji pojawił się czynnik, jeśli nie nowy, to ciągle jeszcze przykuwający uwagę innością. Alojzy Mazewski, prezes Kongresu Polonii Amerykańskiej, miejscowym zwyczajem przedstawiał podczas przemówienia ludzi swego szczepu. I tu była różnica. Panowie Derwiński, Walentynowicz, Kobeliński – kongresman, wyższy urzędnik Departamentu Stanu, wyższy funkcjonariusz państwowej bankowości. Świadomość rejestruje ciekawe przesunięcie skojarzeń: jeszcze 30 lat temu tacy Derwińscy i Walentynowicze to była amerykańska wiocha; elegancja, maniery, sposób reagowania na rzeczywistość z drugstore’u na Main Street albo z dzielnicowego wardu lokalnej Partii Demokratycznej. Polską elegancją, manierami, sophistication, postawą wobec świata, o której od czasu do czasu jeszcze pisano w gazetach, byli ludzie z nowej, wojennej, polityczno-wojskowej, zasłużonej w bojach, inteligencko-postszlacheckiej Emigracji. Wielu z nich myło na razie talerze w tanich restauracjach czy grabiło ścieżki posiadłości ziemskich na Long Island, lecz to oni pisywali listy do „New York Timesa” i ewentualnie jadali lunche z zausznikami Byrnesa i Achesona, przez pewien czas jeszcze przynajmniej. Ale to już przeszłość. Teraz Walentynowicze i Kobelińscy to Nowa Twarz, sensu stricto, twarz o polsko-fizjonomicznych elementach – tu wąsik, tam lekka perkatość – lecz jakby przemalowana przez najpotężniejszy współczynnik amerykańskości, który zwie się the public relation syndrome, czyli w tym konkretnym wypadku – jakby nowy nos, nowe oczy, nowy grymas ust, nowy błysk zębów, na pewno nowa fryzura i nowa oprawka okularów. Za tym idzie nowa odwaga, nowa nonszalancja manier, gestykulacji, odruchu. Podczas gdy Emigracja na tej sali to już teraz Polonia w 12 krajach osiedlenia, jakoś w tyle za nową polono-amerykańskością nie stoją za nią już ani elegancja, ani maniery, wręcz przeciwnie – nowe i światowe jest w Kobelińskich i Walentynowiczach, w ich uśmieszkach i porozumiewawczości wyszlifowanej przez college, Kodaki, „Digesty” i cook-outy. Stąd, siłą rzeczy, wszystko, co nie jest Polish-American, ma w tym starciu mniejsze szanse na przekazywanie treści ważniejszych i w tym infranstrukturalnym spostrzeżeniu kryje się zasadnicza nauka konferencji. Nie jest to zresztą konflikt młodości ze starością, lecz wagi społecznych potencjałów, a więc połysku mocniej ugruntowanych postaw z czymś, co jakby bez względu na wiek wytarło się i przygasło. Tak atrakcyjne zakorzenienie się w amerykańskości to moment ważki dla mych recept – koktajle treści kulturowych i socjalnych, w moim przekonaniu, są wielką obietnicą, jeszcze niesprecyzowaną, lecz rysującą się w coraz to nowe, pełne przyrzeczeń kontury. Od tego, jak technologia społecznych procesów i soki kultury wymieszają się w owych Kobelińskich i Walentynowiczach, zależy wiele, może wszystko – w mym rozeznaniu, o którym będzie mowa. To jest, moim zdaniem, strona, w którą należy iść. Co nie znaczy, że ja kupuję tych Derwińskich, Kobelińskich, Walentynowiczów bez targowania się, bez przebierania palcami, w ich materii, gatunku, jakości. W tym, co i jak mówią, pełno jest amerykańskiej hucpy bez umysłowego wdzięku: jeszcze nie wycyzelowali amerykańskiego wyrafinowania, nie wdrożyli się w heglowską triadę w jej amerykańskiej wersji, która przecież od stulecia rządzi tutaj intelektualnym uniwersum; polskiej przewrotności umysłowej nie zaznali nigdy, bo niby skąd i jak. Nie umieją jeszcze pokryć swych mankamentów giętką dialektyką. Na temat wolności i demokracji rozprawiają tak zdawkowo i obcesowo, jak żaden Yank z Nowej Anglii czy Murzyn z Georgii nie potrafiłby, nawet gdyby tak mówić chciał. Dla Walentynowiczów i Kobelińskich wolność to brak zapór, jej sprawdzalność obraca się w ramach ułatwień kariery dla Amerykanina o nieanglosaskim nazwisku, a nie pośród procesów sumienia; dla Yanka i Murzyna to wstydliwa świętość, przeciw której wolno, a nawet należy bluźnić, którą drzeć trzeba na strzępy, albowiem poranie się z nią i kosztuje, i duchowo wzbogaca. Walentynowicze i Kobelińscy takiej koncepcji wolności ani nie rozumieją, ani nawet nie poważają, co wydaje im się jakimś europejskim dziedzictwem, może nawet wyższością, ale nią nie jest, i goły fakt, że nie było ich widać ani słychać ich Polish-American dźwięczących nazwisk, na wielkich polach bitew o sens amerykańskiej wolności w ciągu ostatniej dekady nie przynosi im chwały. Zarzucić im można zbyt łatwo, że kariery swe porobili nie za umiłowanie filozoficzno-moralnych walorów i prawd, lecz raczej za serwilizm wobec wolnościowych i demokratycznych symboli, takie zaś cynizmy muszą tu być serwowane z finezją fałszywych sceptycyzmów i niezawisłości, a nie na odlew, ideologiczna toporność bowiem to tutaj wystawianie się na łatwe pośmiewisko. Służalczość wobec wolności zakrawa na paradoks, ale nim nie jest, biurokracje w każdym ustroju znają tę samą technikę społecznego awansu, ludzie zaś z Europy Wschodniej na dorobku mają w genach uniżoność wobec solidnie ustalonych porządków władzy. Niewykluczone więc, że rosną oni na aparatczyków, na powolne podpory ustroju, bardziej chętne niż świadome, a fakt, że jest to ustrój lepszy, sprawiedliwszy i uczciwszy, przypadł im w udziale przez przypadek urodzenia się we właściwym miejscu na ziemi. Gdy więc publicznie głoszą swą wdzięczność za powodzenie społeczne i zawodowe, chwalą równość szans, może nazbyt głośno wielbią prostotę i oczywistość amerykańskiego egalitaryzmu, który ani nie jest prosty, ani oczywisty, wtedy popadają w konformizm wobec systemu, który przynajmniej deklaratywnie zakłada nonkonformizm jako najlepszy smar postępu. Ponadto popełniają błąd, albowiem w najwyższych rejonach tej cywilizacji, tam gdzie toczy się walka o najistotniejsze – najwyżej premiowane są uparte indywidualizmy i innowierstwa. I nawet, jeśli niektórzy z nich potrafią ze szczerym oddaniem mówić o sztuce kompromisu, tym delikatnym i wieloznacznym kanonie amerykanizmu, to jest to ciągle za mało, albowiem kompromis tutaj to cywilizacyjne abecadło, jak kłamstwo w elementarzu komunisty.

Tak więc mimo podszewek, które nie zawsze wydają mi się gustowne, ja jestem za Derwińskimi et alia. Niech się pną, jak mogą, obchodząc się na razie bez twórczych zawiłości i wysubtelnień. Cieniowanie i sublimacja, postęp od niższych właściwości ku wyższym, prostszych ku skomplikowanym, Bóg wie, jakimi drogami chodzi. Po prostu zjawia się i zaskakuje. Jak wówczas, gdy stałem przy kontuarze pubu w Pierwszej Alei, a obok była ta dziewczyna. Pub wynajęty był na zamknięte przyjęcie po pokazie jednego z rozgłośnych domów mody, zatłoczony dziennikarzami i modelkami. Patrzyłem na dziewczynę od dłuższej chwili: równo rozdzielona kurtyna popielatych włosów odsłaniała twarz naszkicowaną najcieńszym piórkiem; przedziwna cienkość, wiotkość, gotycka wąskość powtarzały się w niej wszędzie: w tułowiu i w kończynach, w palcach i paznokciach. Jakież stulecia arystokratycznej czystości krwi i wyszukanej rasowości wypielęgnowały tę łodygę? Po czym ktoś wdał się ze mną w rozmowę, spytał, skąd mój akcent, powiedziałem, że z Polski. Dziewczyna odwróciła się i powtórzyła pytająco po angielsku: „Z Polski?”, po czym dodała wyraźnie i czysto: „My som tez Poloki. Ja tam gadoć już nie gadom, ale matula z tatulom to ja cie pierunie”. I uśmiechnęła się wystudiowanym uśmiechem z obwieszczeń Estee Lauder czy „Vanity Fair”. Rozmawialiśmy potem o ostatnich osiągnięciach fotografiki komercyjnej, poza modelowaniem była to jej specjalność, lecz czułem roztargnienie, męczył mnie ów zadziwiający, trójdźwiękowy dysonans, nieuporządkowane równanie, pogmatwany ciąg logiczny: forma-wybredność-teraźniejszość-kosmopolityzm-perfekcja, w szokującej spójności z klasowym upośledzeniem, niższością, prostackością zakrzepłą w spuściźnie języka. Jak grubość zaczynu czy korzeni przeistacza się w smukły wykwint kształtu? Jak zaszeregować tak skrajne przeciwieństwa w tym samym module człowieczym? Co z nich wyniknąć może?

Takie zagadki i sprzężenia hierarchii i porządków przełamały się na konferencji w rodzajowym obrazku. Gościem honorowym był książę Andrzej Poniatowski z Paryża, pan wytworny, o powiekach, czaszce, wargach i nosie niosącym słodycz i ukojenie wyznawcom kastowości, spowity w świetną bieliznę i tekstylia. Wiało odeń umiarem i uprzejmością, dystynkcją i rezerwą, chociaż, jak to Poniatowski, lubił przysiąść sobie na boczku z niejaką Magdą, najoczywistszą kobietą pośród Polek, jakimi obesłano konferencję. Towarzyszyła mu siostrzenica o ostrej, podolsko-czarnobrewej twarzy pośród akcesoriów z rue du Faubourg St. Honore. Książę przyjechał zbierać pieniądze na Towarzystwo Literacko-Historyczne, kruszący się bastion polsko-magnackiej ofiarności na Wyspie Świętego Ludwika. Widziałem, jak oflankowany hrabiami Tarnowskim i Grocholskim, uwodził panów Olejarczyków i Pisiów, by coś dali na wspólny, dobry cel.

3

Nasze tropizmy

Polskim tropizmem jest uczuciowość. Polak zwraca się ku okazji do uczuć jak ku światłu. Panuje ogólne przekonanie, że należy się tym szczycić. Uczucie to moralność Polaka. W oratorskiej rekwizytorni konferencji uczucie było niezawodnym źródłem zamętnień. Co to jest obczyzna? Rzecz prosta – jest przeciwieństwem swojszczyzny. Lecz co czynić, gdy obczyzna staje się neoswojszczyzną, rodzi neopatriotyzm, neolojalność? Nie wiemy zbyt dobrze, najchętniej przetworzylibyśmy taką ewentualność w jakiś polski uniwersalizm – ponętna sugestia – tylko nie bardzo wiemy, w jaki i jak. Jakże tu głosić bezkompromisowe pielgrzymstwo ku niepodległości jako naczelnemu wyznacznikowi polskiego bytu, gdy nowe miejsce na ziemi obrasta nowymi urokami i nową serdecznością? Niebłahy kolec w świadomości. Jedynymi wolnymi od takiej schizofrenii są Polish-Americans, stąd chętnie się na nich po kryjomu krzywimy. Skłonni jesteśmy, zresztą nie bez słuszności, upatrywać w nich polskość jako cień na płucu, polskie stwardnienie w amerykańskim miąższu, polski gruczoł, usuwalny bez szkód dla organizmu. Co sprawia, że człowiek z Polski, który przybył tu wczoraj czy przed ćwierćwieczem, popada wobec Polish-Americans w chroniczny kompleks: na dnie duszy odmawia zgody na amalgamat jako na naturalne siedlisko czegoś wzniosłego, znakomitego, na miarę doskonałości. Wydaje mu się, że aliaże z natury rzeczy nie nadają się do panteonów osiągnięć czy uczuć, skażone są niższością. Żywimy ciemne przekonanie, że doskonałość musi być homogeniczna, z jednego kawałka, na pewnych odcinkach naszej historii zwało się to zoologicznym szowinizmem. Oczywiście, to absurd, i ja miałem swoją nauczkę. Dziewczyna w pubie powiedziała swoje nazwisko, jedno z tych, co budzi w warszawskim uchu zrezygnowaną wesołość. A przecież stałem wobec doskonałości, ordynarność dźwięku, mowy, jedyna skaza, była elementem nierealnym, lingwistycznym Salvadorem Dali.

Stąd, co zdawało się być nie dość rozumianym, konferencja była imprezą uczuciową, pieszczochem uczuć politycznych, ale uczuć. Poloniom powodzi się nie najgorzej, ekonomia, czyli baza, nie jest już problemem numer jeden. Ekonomia jest bolączką świeżych uchodźców, uchodźcy okrzepli i zasiedziali mają gospodarczą historię, pełną trudu i mozołu, lecz i owoców znoju. Teraz chcą innych spełnień, zaspokojeń, aktywności sumień, nie rąk, sycenia podskórnych, polskich dum, rozróżnień wartości konfrontowanych codziennie w miejscowych gazetach z polską pasją moralną. Nawet jeśli dążenia te mają być formułowane na lekko spleśniałych wzorcach ideologicznych i obyczajowych, podług tradycyjnie polskich rytuałów i odczynników dobra i zła. Dlatego, nawet jeśli to brzmi pretensjonalnie, żal był napędem konferencji, jej witalnością i dynamiką. W znanej pieśni poeta pyta górala, czy mu nie żal odchodzić od stron ojczystych – pytanie na pozór niemądre i nabrzmiałe sentymentalizmem, lecz w istocie całkiem przytomne i do rzeczy. Bo jednym szczery i prosty żal, natomiast innym żal jest kamuflażem dla procesów psychologicznych, częstokroć fascynujących i moralnie cennych, lecz niezbyt ujawnianych, zupełnie zaś pozbawionych literatury zdolnej poświadczyć ich istnienie, zmierzyć temperaturę i głębię. Jeszcze innym zaś wcale nie żal: wiedzą, co się w stronach ojczystych dzieje, i dopóki tam komuniści, to do cholery z żalem. Dla potwierdzenia tej odmiany jest nawet piśmiennictwo, sprawozdania z podróży do kraju, niezbyt poradne ani wnikliwe, lecz uczciwe i bystre. Kołacze w nich pewna wstydliwość, usilnie eksponowana powściągliwość, by nie popaść w ostateczne potępienia, apostazje, pogardy, warunkowa kapitulacja przed arcypolską konwencją, że i błoto trzeba kochać, bo zawszeć to nasze-polskie. Ale czuć w nich odpór dla żalu, niechęć do uczuciowych opuchnięć – czyli uczucie ważkie, doniosłe i właściwie nowe. Trzeba zeń wyciągnąć nowe wnioski, zaaplikować je do politycznej i kulturowej praktyki, jako że uczucia to ciągle jeszcze polskie mięso życia, więc pożywiajmy się nim, skoro przepadamy za nim i nic nie jest w stanie przekonać nas do witamin. Jak powiedział mi pewien pan na konferencji: „Nie gubiąc polskości, tu ją odrodzić i zrobić z niej najlepszy użytek…”. Na moją natarczywość, jak on to pojmuje, może by coś dodał, rozwinął, odparł: „No, przecież sam pan rozumie, to w nas, tu…”, wskazując na serce. Jako program wydało mi się to stanowczo za mało. Nawet jeśli dorzucić żarliwie na konferencji rozważane przedszkola, akademie, zjazdy, rocznice i okazje wszelakie do narodowych śpiewów.

4

Zgnębiony idealizmem postanowiłem poszukać sprzymierzeńców. Jak to w zwyczaju, po poradę i oświecenie udałem się do osoby duchownej. Ksiądz biskup Szczepan Wesoły, gość honorowy konferencji, adres prywatny w Rzymie. Ksiądz biskup ma za okularami podłużne, migdałowe oczy z fetes galantes Watteau i wrażliwe usta człowieka, który wie, jaką cenę płaci się za nienaruszalność poglądów.

Pytam: „Dlaczego mamy przedłużać polskość, skoro tyle gwałtów w kraju i obojętności na obczyźnie jakby nakazuje zaniechania wysiłków?”.

„Bo jesteśmy emigracją ideową – mówi ksiądz biskup. – Znaleźliśmy się tutaj wyrwami z naturalnego habitatu nie poprzez prawo biologiczne, materialne, tylko, powiedzmy, przez popęd ideowy. To znaczy, że w nas, Polakach, jest moment polski, niematerialny, bardzo silny, który nami tak decydująco powoduje, że kształtuje nasze życie prywatne i społeczne”.

Pytam: „Czy jest to wartość ogólna, duchowa i moralna, w imię której warto jest walczyć?”.

Ksiądz biskup: „Wydaje mi się, że tak to można określić”.

Mówię: „Czyli jakieś człowieczeństwo jest warunkiem polskości, a nie polskość człowieczeństwa. Jak dotąd robiliśmy wszystko w kulturze na odwrót, pchało nas to w argument emocjonalny i biologiczny. Aby się zeń wyzwolić, raz na zawsze trzeba się zacząć odwoływać do racji ogólnoludzkich, nadrzędnych, humanistycznych”.

Ksiądz biskup uśmiecha się z profesjonalnym pobłażaniem, ale życzliwie, widać, że nie boi się świeckich wnikliwości.

Mówi: „Relacja pomiędzy polskością a człowieczeństwem jest, jak sądzę, rzeczą naturalną, nie odkrywamy tu niczego nowego. Lecz słusznie – po to, by ją ujawnić innym, uczynić jasną i zrozumiałą, ponieść w świat, coś trzeba przegrupować, pewne tendencje w nas samych ulec muszą rewizji i przewartościowaniu. Najpierw iść musi nasz wkład w człowieczeństwo po to, by polskość zyskała dywidendę. Wydaje się takie proste, a przecież jest tak trudne na co dzień. Kościół zaś powtarzał to w Polsce od dawna…”.

To racja, tylko jak powtarzał. Ale o to już ja z księdzem biskupem nie będę teraz darł kotów. Wkrótce też mam możność przekonać się o księdza biskupa intelektualnej lojalności i odpowiedzialności: na oficjalnym bankiecie, po banałach rozpylonych przez senatora Buckleya, powiedział identycznie to co mnie. Mówił z pośpiechem i gorąco, jakby bojąc się natłoku własnych myśli, o których wie, że będą przyjmowane ze zrutynizowanym respektem, bez rozumienia i konsekwencji. Coś go gnębi, to widać.

Następny był Stefan Korboński, pan postawny i odziany starannie, z polsko-ptasią dystynkcją w twarzy. Każdy wie, kto to Korboński, ale dodać należy, że przed konferencją opublikował on na jej temat artykuł w londyńskim „Tygodniu Polskim”, w którym z uznania godną przejrzystością sklasyfikował wymykające się na ogół kategorie tego, kto jest Polak, gdzie, jak, kiedy, dlaczego i w jakiej proporcji, oraz co z tym robić albo raczej czego się z tym wszystkim zrobić nie da. Pan Korboński, gdy spytałem, wpiął we mnie oczy błękitne i duże i po namyśle odparł: „Przedłużać polskość? Zagadnienie dość akademickie. Sama się przedłuża, samoczynnie. Jest w Polakach i polskości jakaś zdolność do nierozpływania się. Wie pan dlaczego? Bo Polacy mają specyficzne poczucie dobra i zła, które – wierzę w to głęboko – jest w lepszym gatunku niż u innych narodów. My lepiej wiemy, co jest dobro, a co zło, inni nas tego długo uczyli i zdaje się nauczyli. Daje nam to unikalną zdolność do poświęceń, gdy w coś wierzymy, gdy wiara nas porusza. Ja po wojnie i tych wszystkich upadkach czuję się więcej Polakiem niż przed wojną. Za okupacji nazywaliśmy to wyścigiem do pierwszego miejsca na szubienicy”.

Hmmm. Argument fideistyczny i emocjonalny, oparty na zaufaniu do perpetuum mobile, ale coś w nim jest. Tylko jak go przekuć w uniwersalizm, w przydatność, w ideowo-cywilizacyjne dyskonto? Korboński, w gruncie rzeczy, ciągle wierzy w opłacalność krzywdy – stary to i uporczywy defekt polskiej duszy, z prakorzeniami w słowiańskiej, dziecięcej, lnianowłosej niewinności. Jeszcze Wielka Emigracja coś z tego miała, drużyna wieszczów i bardów wypolerowała polską krzywdę mesjanistyczną, elegancką podówczas i modną, bo wyjątkową i jednostkową. Ale przewaliło się półtora wieku i krzywda tak się umasowiła i skolektywizowała, wojny, Hitlery, Staliny tak usprawniły jej produkcję i wszechobecność, że na tym już nie pojedziemy, brak nam propagandowej finezji. Spytałem przeto pana Władysława Wantułę: jest to Polak drobny, sceptyczny, unerwiony, współczesny, ironiczny, radiowiec, a więc dziennikarz elektronowy, żadne Polonie, emigrant polityczny z gustu i stosunków towarzyskich, ubrany z dbałością o udział w dzisiejszości. Zaskoczył mnie dewocją. „Ależ oczywiście przedłużać! – powiedział. – I to opierając się na tradycji i dorobku. Nie ma większej wartości ogólnoludzkiej niż tradycja i dorobek”.

Na to ja: „Tradycja i dorobek nieodłączne są od narodowego centrum. Odseparowaliśmy się od tego centrum. Czy mimo to możemy kreować wartości, i to ogólnoludzkie, bez centrum?”.

Wantuła, tak jakoś z zadumą:

„Centrum jest zasadą dla produkcji wszelkich wartości. Bez centrum…”. I zasępił się jeszcze głębiej, a także skrzywił niewierząco. Pozory mylą. Zdałoby się, że złośliwa światowość nie pozwoliłaby mu przebierać się za pana Wołodyjowskiego na narodowe bale maskowe, a okazuje się, że to właśnie pan Wantuła kocha, miłością smutną i beznadziejną, bo sparaliżowaną przez poczucie humoru.

Wobec tego Kawczak. Andrzej Kawczak uczy na Concordii, uprzednio Loyola, w Montrealu; wychowanek Kotarbińskiego, zjawił się w tych okolicach po roku 1960, czyli prawdziwy towarzysz broni. Nieoczekiwana atrakcja konferencji, bo rozumuje poprawnie, bez uprzedzeń, umysł ma w równej mierze antyendekoidalny, jak i niezasnuty oparami legionowo-pepeesowskich romantyzmów. Jest niepokaźny, ale w długawym nosie ma coś z biedermeierowskich profesorów na heidelberskich miniaturach – nie byle jaka parantela. Tenże Kawczak łysnął na mnie niebieskim, bystrym oczkiem i rzekł: „Nie czarujmy się, drogi panie. W każdej tradycji narodowej są jakieś wartości o znaczeniu powszechnym. Wynikają wprost ze specyfiki danej grupy, z jej doświadczeń. Trzeba je umieć uprzytomnić innym, a właśnie w tym jesteśmy słabi. Już sama dyferencjacja grup to pozytyw i towar, trzeba go tylko umieć sprzedać. Tradycje, by uzupełniać jakiś pluralizm, dajmy na to amerykański, zdobyć się muszą na ogromny wysiłek i nie bać poniżeń. Sęk w tym, że my nie umiemy zdobyć się na wysiłek i boimy poniżeń. Zamiast umiejętności takiego wysiłku, której Bozia nie dała, mamy coś, co nazywa się polskim temperamentem – jakaś to specjalna uczuciowość wykształcona przez dziejowe sytuacje. Najlepiej byłoby ją lansować jako nasz wkład”.

„Gdyby był na nią popyt”, przytaknąłem bez entuzjazmu. A więc wytrawny polityk i ostrożny dziennikarz to emocjonaliści, przedłużanie polskości jest dla nich procesem uczuciowym. Filozof bez złudzeń wie, że coś trzeba usilnie sprzedawać, lecz w gigantycznym lamusie naszych cech decyduje się w końcu na artykuły wysoce niechodliwe. Tylko zaś duszpasterz jest racjonalistą, skłania się ku porządkowaniu nadrzędnych i podrzędnych, w klarownym ładzie wyższych i niższych norm upatruje szansę. Ja też.

5

Otrzymałem pakiet czasopism krajowych, czyli z centrum. Znalazłem w nich rzucającą się w oczy ilość rozpraw o śmierci. Śmierć rozważana non stop przez komunistów, katolików i bezpartyjnych. Za moich czasów w komunizmie śmierć był to temat trefny, schyłkowy, burżuazyjno-imperialistyczny, defetystyczny, zarażony dekadencją, upadkiem, niemocą, w sam raz dla przegrywających klas i cywilizacji spadających w przepaść historii. Wrogi socjalistycznemu realizmowi i optymizmowi. Śmierć albo była ofiarą na ołtarzu rewolucji, czyli klasowo poprawna śmierć, albo unicestwieniem kapitalistycznej kanalii, czyli klasowo pożyteczna śmierć. Zwykły nekrolog był tylko kamieniem przydrożnym na trasie wielkiego marszu ku radosnej przyszłości.

Coś się zmieniło. Coś brzmi bardziej pogrzebowo w centrum niż w diasporze. Wbrew utartym schematom i komunałom.

„Wiadomości” 1976 nr 6 (1558)

HISTORIOZOFIA PRO DOMO SUA

Pilgrim? A traveller that is taken seriously.

Ambrose Bierce – Devil’s Dictionary

1

Diaspora, co znaczy rozproszenie, jest słowem pochodzenia greckiego, a nie hebrajskiego. Dziś przyjęte jest za oznacznik światowej wspólnoty w swym najdawniejszym sensie, mimo iż Żydzi rozrzuceni przez centryfugę historycznych nieszczęść szli we wszystkie strony wschodniej półkuli, oznaczało zgrupowanie Żydów w obrębie cywilizacji helleńskiej, później rzymskiej. Tak rozumieli to ówcześni Żydzi, tak widział to świat antyczny. Rozróżnienie doniosłe, jego waga w tym, że opuszczając własne centrum, Żydzi kierowali się ku centrum ówczesnej światowości, by tam zapuszczać korzenie. Wierni własnym wartościom, wchodzili w orbitę wartości dominujących w znanym podówczas universum. Rodziło to gwałtowne napięcia, albowiem Żydzi, jak wiadomo, nigdy nie rezygnowali z własnych, drażliwie dumnych ambicji światopoglądowych. Jednocześnie stało się jakby początkiem dziejów zawiłych hate-loves, żrącego podziwu grup cywilizacyjnie słabszych dla silniejszych, owych pasji identyfikacji z potęgą i barwnością w przewadze i ofensywie, źródłem twórczych, a zarazem trujących ambiwalencji i rozterek, gnających jednostki poprzez surowe podziały antropologii i tradycji. Wszelkie rozdarcia, przełomy, wybory i udręki tego, co w Europie zwało się asymilacją i utożsamieniem, w Ameryce zaś zwie się passing, mają swój zaczyn w pierwotnym sensie diaspory. Jeśli dziś niektórzy dopatrują się żydowskich pokrewieństw Kolumba, to hipotezy takie smakują jak dowcip, lecz ich poczęć szukać należy w konkretnych i ciemnych procesach społeczno-cywilizacyjnych powiązań, które zainicjowała diaspora – zjawisko rewolucyjne nowe, pierwsza Wielka Emigracja, a nie żywiołowa migracja znana dotąd szczepom i ludom.

Diaspora i jej natychmiast niemal sprecyzowana funkcja możliwa była dzięki niezachwianemu przekonaniu cywilizacji grecko-rzymskiej o swej hegemonii i doskonałości. Taka pewność siebie rodzi tolerancję i przystępność: kto umie „wejść”, może „zostać”. Może zachować wiele cech własnych, może posługiwać się charakterystyką panującej cywilizacji, nawet proponować uroki barbarzyńskości, które potrafią ostać się gryzącej analizie odczynników wyższego obyczaju, wiedzy, kultury; wszystko zależy od tego, ile atrakcyjności jest w propozycjach, ile z nich ewentualnie nadaje się na modę. Europa chrześcijańsko-feudalna i jej następne formacje, mimo żarliwego przekonania o swej misji, nadrzędności, doniosłości, gdzieś zagubiła tę dyspozycję. Nawet narody o kwitnących mocach cywilizacyjnych nie potrafiły reprodukować grecko-rzymskiej wielkoduszności: dopuszczały inność i dawały jej schronienie, lecz nie nasiąkały nią, niechętnie rozpuszczały ją w sobie. Trzeba było dopiero Ameryki po niekończących się dziejowych komplikacjach, by stworzyć nowy cywilizacyjny zbiornik dla nowych diaspor konstruowanych przez historię. Stąd, gdy czytamy, że Douglas Fairbanks, który przez pierwsze 20 lat kina był wizualnym wcielaniem Achillesa, Rolanda, Lancelota, Robin Hooda, d’Artagnana i Buffalo Billa, był żydowskiego pochodzenia, spowija nas gęsta mgła, za którą czujemy ciemność. Wszystko, co wiemy od Junga o prototypach, znakach przeszłości i współczesnej psyche zakotwiczonej we wzorach legend, staje się okazją do jeszcze jednej anegdoty.

2

Jeszcze o diasporze

Termin ten pojawił się niedawno w polsko-emigracyjnych polemikach, lecz wydaje się używanym bez dostatecznego uściślenia. Diaspora nie jest wyższym uorganizowaniem emigracji ani jej przekształceniem w inaczej określaną społeczność na uchodźstwie, ani jej politycznym usprawnieniem jako ciężar i przeciwwaga układu politycznego w centrum. Jest przede wszystkim radykalnym oderwaniem się od centrum, aktem, który ma początek w tragedii i konieczności, lecz który podjęty jest w imię nadziei, że w innych warunkach, gdzie indziej są lepsze widoki na kontynuację najwyższych wartości religii czy narodu. Centrum traci doniosłość źródła tego, co najcenniejsze, jego zaś odzyskanie przestaje być głównym i natychmiastowym celem, staje się symbolem. Przez z górą 2000 lat Żydzi powtarzali w chwili uroczystej: „Następnego roku w Jerozolimie”, lecz nie była rytualna formułka brana na serio. Nikt się do Jerozolimy nie wybierał, sprawę powrotu pobożni zostawili Mesjaszowi, który w nieokreślonej przyszłości miał ją załatwić, mniej pobożni – zmiennym warunkom historycznym, i ci ostatni, jak się okazało, mieli rację. Ludzie idący w diasporę muszą mieć wizję ratunku zacierającą obraz zagłady, tylko wtedy świat staje się dla nich schronieniem, a nie jedynie kierunkiem ucieczki, rozproszenie nie tylko próbą ocalenia życia, lecz ratunkiem dla czegoś więcej. Jeśli emigracja zakłada oczekiwanie i immanentną walkę, to diaspora nakazuje przede wszystkim odbudowę znaczenia w innym otoczeniu, kumulację nowych dokonań opartą na nowych warunkach, ale w imię starych, przeniesionych w inne miejsce przesłanek ideowych i moralnych. Ta nowa produkcja naczelnego waloru nie może być ani oderwaniem się od rzeczywistości, ani błąkaniem w tym, co przeszło, ma być twórczą adaptacją przykazań spuścizny, jej intelektualno-etycznego kodu, do nowych egzystencji w tonie obcych cywilizacji, z którymi należy się oswoić, a także przyswoić sobie z nich co wartościowe i przydatne. Bogactwo wzajemnego stosunku i obcowania z otoczeniem, umiejętnego wpływania i przejmowania wpływów, jest skarbem diaspory. Gdzie Żydzi chronili się w ksenofobię, za mur fanatyzmów i odrębności, tam popadali w niedolę i klęski. Wszędzie, gdzie potrafili wyważyć delikatny balans pomiędzy odrębnością a współudziałem, tam dochodzili do osiągnięć i znaczenia. Wczesne średniowiecze na Półwyspie Iberyjskim oglądało niezwykły rozkwit żydowskiej kultury w ramach arabskiego imperium: filozofia, literatura, medycyna, kariery administracyjne oddziaływały na świat arabski i chrześcijański, nader niechętny, stały się wpływem, korzyścią i prestiżem, podczas gdy Żydzi nie przestali być Żydami bez uciekania się do ciasnych alienujących ortodoksji.

W historii polskich wychodźstw Mickiewicz najlepiej rozumiał sens diaspory, aczkolwiek dążył do innych rozwiązań i wiązał nadzieje z doraźną polityką. Jego pielgrzymstwo było odpowiedzią teoretyka ideologii i kultury praktykom polityki i dyplomacji z Hotelu Lambert na ich operacyjny termin emigracja. Mickiewicz czuł i wiedział, że iść należy ku ideałowi, który może i musi być zrozumiany przez innych. „Ku czemu Polska szła”, jak to później sformułował Artur Górski, lub przynajmniej pragnęła iść, czym męczył się Mickiewicz i jego pokolenie, wymagało przystosowania do aparatu pojęciowego innych narodów, pozyskania ich serc dla polskiej idei mesjanistycznej, urabiania ich rozumienia naszych motywów i celów. Kto wie, jak wyglądałyby sprawy, gdyby Mickiewiczowi dano linotyp i mikrofon, miał on wyczucie przekazu i jego potrzeby, ale było o 150 lat za wcześnie, wkrótce zaś propagandowo jasne i funkcjonalne dyrektywy rozmazały się zresztą w styl chwili, w artystowskie mistycyzmy i anhellizmy, w jakich dopiero współczesny hippie mógłby się z pożytkiem rozsmakować.

Myśl, by z emigracji stać się diasporą, nieobca jest nikomu na wychodźstwie, nawet gdy wyrażana jest innym słowem, nasuwa się automatycznie w kontekście codzienności. Próba przekucia niesprawiedliwości, jaka stała się udziałem Polaków 30 lat temu, w ból epoki nieobojętny wszystkim ludziom, w centralny punkt odniesienia odczuć moralnych i politycznych, stanowiła po prawdzie substancję ogromnych wysiłków polskich polityków i intelektualistów na emigracji. Niewiele z tego wynikło; słuszny gniew, pogarda i odmowa zgody na deptanie wartości stały się wkrótce celem, a nie środkiem. Niby uczyniono wszystko, co w ludzkiej mocy, lecz rozdźwięk pomiędzy wysiłkiem, a zwłaszcza rodzajem wysiłku, i realiami historii okazał się silniejszy niż szlachetne pasje. Co nie znaczy, że wichry nieskoordynowanych sentymentów przestały szaleć w sercach nawet najzdrowszych sceptyków: dobitniej niż kiedykolwiek prolongata polskości wydaje się niepojęta bez marynatów emocjonalizmu. Mnie zaś gniecie niezbyt ugruntowane, lecz ciągle obecne, przekonanie, że jakieś możliwości, które w istocie nawet i trudno nazwać, zostały przeoczone. Jeśli emigracja jest przedłużeniem wyniesionego waloru i imponderabiliów, to diaspora musi się stać ich wylęgarnią, tkaniem na nowo narodowych materii ku plemiennej chwale w coraz to wyższym i szerszym wymiarze. Conditio sine qua non zaś takiego przedsięwzięcia jest głębokie i świadomie pogłębiane przekonanie, że centrum, macierz, ojczyzna utraciły swą przydatność jako zasadniczy element wzrostu i rozkwitu.

Rozumując bez litości, sytuacja historyczna wydaje się nader po temu: polskie centrum porażone jest komunizmem na okres nie do przewidzenia, unieruchomione i przeżarte niemocą, obalone przez kombinację obu tych czynników warunkujących się wzajemnie. Klimat marazmu, cynizmu, zaniżonych kryteriów egzystencjalnych i moralnych, zupełnie niewspółmiernych do poziomu aktualnej problematyki cywilizacji zachodniej, judeochrześcijańskiej, parafiańszczyzna metodologiczna w każdej dziedzinie tworzenia, organizacji ludzkiego współżycia i form społecznych, tym straszliwsza, że komunistyczna, a więc produkująca zacofanie w imię postępu – oto, w skrócie, obraz dzisiejszy naszego, czyli nie naszego, centrum. Przez chwilę wydawało się, że polskość, broniąca się przeciw infekcji, wyprodukuje jakieś antytoksyny ważkie dla całej ludzkości, ale tak się nie stało, nic interesującego ludzkość nie wyłoniło się ze styku polskości z rakiem stulecia – ani nauka, ani kultura, ani ogólnoludzka technologia społeczna nie zostały zapłodnione przez nasze doświadczenie. I tak, z biegiem lat, emigracja polska, pojęta jako oskarżenie i pouczenie, odchodzi w cień historii raczej przez świat niezauważona.

Stąd: czy nie warto i nie należy pokusić się o nowy, inny kształt dla naszych tęsknot i aspiracji, dum i zadum, porywów serca i intelektu, próżności i niepokojów, talentów i uporów? Możemy to nazwać diasporą polską lub nie, nie ma co sprzeczać się o nomenklaturę, wszyscy w gruncie rzeczy wiemy, o co chodzi. Chodzi o to, żeby odcisnąć się jakoś w świadomości ludzkości, do czego przygina nas nie pycha i zawiść wyłącznie, lecz także głębokie i dotkliwe przekonanie, że coś jesteśmy warci mimo tego, co o sobie wiemy. Chodzi także o to, żeby poszukać i znaleźć coś, co różniłoby się od arsenału pojęć i haseł, przy pomocy którego wojowaliśmy dotąd z żałosnym skutkiem. Chodzi o to, by rodzić jakieś wartości, które ustawiłyby nas we właściwej perspektywie i dały nam godną naszych impulsów i pożądań ocenę, a które nie wzejdą już na ziemi centrum spalonej przez komunizm. Będziemy szczęśliwi i dumni, jeśli pożar użyźni tam glebę pod zasiew i plon nowej polskiej wielkości i chwały, ale nie bardzo wierzymy, że jest to możliwe. Dlatego nasz wzrok i nasze nadzieje muszą iść w głąb nas samych tutaj i teraz, gdziekolwiek jesteśmy, gdziekolwiek inicjatywa zależy tylko i wyłącznie od nas samych, innymi słowy: gdzie dana jest nam szansa. Żydowska diaspora wykazała, że można wpływać na świat i cywilizacje poprzez nieugięty wysiłek umysłu i niezłomną odwagę poszukiwań nawet w bardzo niesprzyjających warunkach: wydaje się, że więcej świętych ksiąg rodzaju i ideowych eksplozji, wstrząsających ludzkością po dziś dzień, stworzonych zostało przez Żydów w rozproszeniu niż w starym centrum. Nie wolno nam tego nie dostrzec. To jest nasza szansa.

Natomiast: gdzie, jak, w jaki sposób, za pomocą czego, na jakich środkach się opierając, na jakich sojuszach i metodach – jest rzeczą do dyskusji.

3

Rewia postaw

Na emigracyjnym wolnym rynku wszyscy chcą wpływać na losy Polski, nikogo nie wabi cały świat i nikt nie kwapi się do wpływania nań. Sugestia, że można by odwrotnie, inkasując od niechcenia, po drodze, możność określania losów Polski, przyjmowana jest z lekceważeniem i niechęcią. Przez 30 lat stereotyp zagnieździł się w świadomości: polska obecność i wpływ uwidocznić się mogą jedynie w otwartym i bezpośrednim konflikcie wolnego Zachodu z despotycznym Wschodem. Konflikt jest, ale ani otwarty, ani bezpośredni, nas nie ma. Rachuby na starcie w ramach prostolinijnych wrogości to już przeszłość. Co pozostaje – prócz rezygnacji, rozpaczy lub obojętności?

1. Pozytywizm i organicznikostwo: już raz było i ma dobrą notę, jego zaś wersja na obczyźnie jest nawet wygodniejsza i łatwiejsza do obrony przed krytyką, a więc rozpływajmy się, ale nie za bardzo, świadomość narodowa kultywowana przez brzmienie nazwisk, płyty gramofonowe i folklor w dobrym guście, przy awansie i dobrobycie osobistym, z czasem świat pokryty zostanie archipelagiem polskim, siatką sentymentalnego kuzynostwa przed nikim i niczym nieodpowiedzialnego; redakcje emigracyjnych czasopism obsadzone przez zaciętych dziewięćdziesięciolatków uświęcą się jako poczta masowo powielonych Latarników; imiona własne, przekazywane z pokolenia w pokolenie jako najpewniejsza lokata tożsamości; katolicyzm pomoże wszędzie, w Nigerii i na Filipinach; postawa minimalistyczna i uczuciowa, jej zaleta: wysiłek mózgu i moralności żaden.

2. Ci, co jeszcze, mimo wszystko, na dnie dusz, rachują politycznie, na coś, co przecież musi nastąpić, aczkolwiek kontury tego, co musi, zacierają się coraz nieznośniej; ludzie mili i nieustępliwi nie wadzą nikomu; postawa archiwalna i ugruntowana w uczuciach, ale jak wiadomo, z bardziej długowiecznych archiwów wyjmowano już niespłacone weksle i akcje, które naraz okazywały się coś warte, otrzepywano je z kurzu i domagano się regulowania zaległości; sita miłości do formuł, zaklęć i kalkomanii wypieszczonych przez 30 lat w artykułach i książkach, pomiędzy Londynem a Kalifornią, ulegną dopiero z ostatnim przedstawicielem gatunku, zapamiętałość uczciwie przeżytych pryncypiów silniejsza jest od życia, i dzięki Bogu za to, albowiem świat stałby się pusty bez honoru i uporu starców, cywilizacja zachodnia zaś drogo kiedyś zapłaci za to, że dziś o tym zapomina; choć słucha się ich z zakłopotaniem, przezorność, której cała mądrość w przesądach, szepce nam, że nigdy nic nie wiadomo; jest to zresztą, moim zdaniem, jedyna recepta na życie w centrum: niezłomni na emigracji i cierpliwi w Polsce to naturalne przymierze; wiara, że przecież coś kiedyś się musi stać, jest zdrowym rozsądkiem; no i stawało się, był Październik, rok 1968, Wybrzeże, były pomniejsze korozje, przemiany materii, zapaście i szoki; była subtelna wywrotowość, były koncesje; ja sam wierzyłem we wszechpotęgę subwersji, w zasadę, że styl to wiara, w jazz i literaturę jako płomienne wyzwanie, miarę niezależności, zdawało mi się, że rozsadzić można śmiertelny uchwyt ideologii pukaniem przyrodzonych instynktów w kajdany, że papka rzeczywistości, gdy ją umiejętnie mieszać, oklei, zamuli i unieruchomi totalizm, ale to złudzenie, mamy już genitalia graficznie wmontowane w winietę w partyjnym czasopiśmie „Literatura” i co? I nic, sytuacja wolnej myśli w polsko-komunistycznym zaścianku nie uległa zmianie, godność ludzka jest tam ciągle regulowana przez policyjny przepis, kłamstwo zaś tlenem; tyrania ani na milimetr nie odeszła od masakrowania prawa człowieka do samego siebie, aczkolwiek pozwoliła publicznie portretować sutkę i napletek; co ciągle nie znaczy, że coś się nie może stać.

3. Postawa paryskiej „Kultury”; tu sprawa komplikuje się, mamy do czynienia z koncepcją filozoficzno-polityczną, zawartą w wywodach intelektualnych na wysokim poziomie, w doskonałej literaturze; według ocen dzisiejszych jest to postawa umiarkowanego skrzydła światowej Nowej Lewicy: socjalizm jako ekonomiczno-społeczna przyszłość świata, jego powodzenie zależne od pokonania totalistycznej wersji na Wschodzie, sprzecznej z jego istotą, odbudowa demokratycznej treści socjalizmu samoczynnie przyniesie wyrównanie krzywd i zniesienie ujarzmień, a zatem i niepodległość Polski; zadaniem Polaków w tym wzorze jest przeto skrupulatne współdziałanie i sojusz z dobrymi Rosjanami, którzy jedyni są w stanie dokonać tak gigantycznej transformacji; jest to propozycja nie nowa, orientacja na dekabrystów, przyjaciół Moskali, dojrzała i bogata w tradycję, jako że kilka pokoleń Polaków się już nad nią zastanawiało; ma jedną wadę: nigdy nie została wypróbowana w praktyce; w roku ١٩١٧, za rządu tymczasowego Kiereńskiego, już, już przejść miała próbę życia i pokazać, jako to nam się będzie żyło z potomkami Bestużewa, Rylejewa i Hercena, lecz los czy historia chciały inaczej i znowu Rosjanie, acz nowi i inni, okazali się dziwnie tacy sami; co ich do tego pcha, że pod każdym sztandarem przede wszystkim rzucą się do złapania Polaków za gardło i stawiania sapogów na brzuchu, trudno powiedzieć; ufać, rzecz jasna, można, że kiedyś będzie inaczej, lecz tu wkraczamy w fideizm, wiara staje się podstawą rozumowania; inne metody czy sugestie wydają się „Kulturze” mrzonkami, zespół jej teoretyków stwierdził, że sparzyliśmy się na wszystkim innym i ustalił, że nie widzi przyszłości dla Polski i polskości w innych układach i rozwiązaniach; po konferencji w Helsinkach „Kultura” pisała: „Stawka na Amerykę i Zachód została nieodwołalnie pogrzebana… Pozostaje rachuba na procesy przemian w ZSSR, na ruch oporu w metropolii i koloniach ostatniego imperium świata… która od lat wytycza linię działania «Kultury»… dziś jedyną… Wschodni Europejczycy, wolni Rosjanie mają odtąd dodatkowego, zadeklarowanego na piśmie przeciwnika, tzw. «wolny świat» z Ameryką na czele…”; trudno się sprzeczać, coś w tym jest, gorycz zdradzonych norm rozumu i lojalności, splugawionej sprawiedliwości i przyzwoitości, znana nam jest od lat 30 albo i dłużej, to wiedza Polaka, nic w tym dla nas nowego; historia zaś zna wolty tak diametralne, że niczego wykluczyć nie można i dzień nadejść może, gdy Polacy w centrum ujrzą zwycięski, szeroko uśmiechnięty rosyjski liberalizm i jego wodzów odmawiających podania ręki amerykańskiemu prezydentowi, czyli ostatniemu sojusznikowi komunistycznych zbirów przed tychże zasłużonym wyrzezaniem w pień, na razie jednak tak nie jest i mimo abominalnych pomyłek różnych amerykańskich administracji różne niespodzianki błąkać się mogą w amerykańskiej galaktyce ideowo-politycznej; rzecz w tym, że „Kultura” już nie rozgląda się po świecie i tegoż przeobrażeniach, spojrzenie jej szybuje w jednym kierunku, zawęża się na jednej metodzie, pieści z lubością jeden kompleksowy obiekt: ciągle pęczniejącą sektę schizmatyków o rozbieganych oczach, apostatów i denuncjatorów swych własnych, bałwochwalczych fanatyzmów; dobra to poważna szkoła wywrotowości, jej zalecenia wypróbowane, a rezultaty nauk pochwytne, stąd „Kulturze” o świat nie chodzi, chodzi zaś o wpływ na centrum, takie jakie teraz jest, i tu „Kultura” pochlubić się może osiągnięciami, święci triumfy przenikalności, i nie bez racji, tym bardziej że jest to wygrana trwała, posiana w elemencie solidniejszym od polityki, bo w kulturze, w myśli, w słowie pisanym; lecz jest w tym także jakiś moralny rozgardiasz, inteligencka chaotyczność, sobiepańska nonszalancja wobec norm, albowiem Polska i jej współzależność z „Kulturą” jawią się „Kulturze” jak uczta u Kapelusznika z Alicji w krainie czarów, każdy nabrudzi na talerzyk i przesuwa się o jedno miejsce do przodu, czyli w praktyce nikt ani jeść, ani najeść się nie może; wydaje mi się przeto, że „Kultura” i centrum splotą się we wzajemnym uścisku na długie lata i nic nazbyt frapującego z tego pożądliwego objęcia nie wyniknie, a tylko nastąpi korowód nabrudzeń, przesiadek, wybaczeń, etycznych sofizmów, polskości humanistycznie skalanej, arcyludzkiej, familiarnej, peryferyjnej, unurzanej w satelickiej czy postsatelickiej średniości, w pretensjach miernoty, czyli za mało, żeby naprawdę coś znaczyć, za dużo zaś, żeby się z tego powodu nie gryźć; chwałą postawy „Kultury” jest doniosła próba uwolnienia ethosu polskiego z sentymentalizmu, zastąpienia uczuciowości wrażliwością umysłu i sumienia, o co i mnie jak najbardziej chodzi: niezwykle to ważka sugestia, zwłaszcza gdybyśmy umieli ustawić ją w globalnej perspektywie i przeobrazić w polski uniwersalizm; słabością postawy „Kultury” jest jej immanentny partykularyzm i prowincjonalność, lokowanie polskości i jej przyszłości w kontekście bez cywilizacyjnych powabów, koncepcja kąta mało kogo obchodzącego poza turystami i nostalgią emigrantów; „Kultury” właśni komentatorzy i interpretatorzy geopolityki i bieżących idei publikowani są obecnie po angielsku w Kalifornii i przedstawiani Ameryce, lecz w tutejszym intelektualnym kalejdoskopie nie ma po nich śladu, nie udało mi się odnotować, aby ktoś zwrócił na nich uwagę; bo też światopogląd polski skonstruowany na dobrosąsiedzkich stosunkach z Rosjanami, nawet jeśli okażą się one wzorem harmonii, nie interesuje nikogo.

4. Ludzie czynu; są tacy, pojawili się tu ostatnio i już mają organizację bojową; do Polski wybierają się z bronią w ręku, w Polsce jakoby czekają już na nich towarzysze broni, tacy polscy Tupamaros, tylko w innym kolorze, ta sama taktyka, lecz odwrotny cel; w Ameryce rozrzucają ulotki, wydają dwa pisma, jedno nazywa się „Po Prostu”, nawiązując do nie tak dawnych symboli, drugie „Wolna Polska” – Komunikaty z pola walki, czyli bardziej ponadczasowe wezwanie; obydwa dwujęzyczne i raczej niegramatyczne w obu językach; ich retoryka jest prosta i mściwa, co wskazuje na to, że są produktem ostatniej fali z centrum; posądza się tu ich o różne brzydkie rzeczy, między innymi o antysemickie chuligaństwo, ale brak na to wyraźnych dowodów, może tak, może nie; ostatecznie, wierząc temu, co piszą, są formacją konspiracyjną i tylko wierzchołek lodowca ma być w ich zamarzeniu widoczny; interesujące, że spotykają się tutaj z wrogością i złośliwościami; wojenna emigracja widzi w nich drażniącą błazeńskość, Polonia boi się, że zrujnują tu jej image jako umiarkowanej i odpowiedzialnej siły społecznej; dziwne to, choć nie nowe, Polacy, namiętni wielbiciele politycznego czynu post factum zwłaszcza w powieściach i na scenie, zazwyczaj wzdragają się przed akceptacją jego grubych, topornych, nieczystych początków, jakby czyn istnieć mógł tylko poprzez historyczną kwalifikację, bez złych zapachów rzeczywistości, od razu w złocistych akselbantach i poszumie chorągwi, ja zaczekałbym z ferowaniem wyroków; jedynym kryterium w młynie codzienności jest metoda, od szacowania ewentualnych skutków lepiej się na razie powstrzymać; jeśli bojowcy i terroryści poprzestaną na zawieruchach listów z antysemickimi pogróżkami czy na orlich atakach na polonijnych kolaborantów, to pułap ich prywatno-dziejowego huraganu będzie w istocie niewysoki; jeśli zdobędą się na dojrzałość politycznego myślenia i włączą w jej służbę temperaturę swych przekonań, możemy być świadkami odnowy wielu uchodźczych treści; odżegnać się od ludzi tych ani ignorować ich nie wolno, jeśli bowiem nawet grupa afiszująca teraz swą gotowość rozklei się i zniknie, podobni pojawią się z pewnością; w świecie trapionym mnogością ludzkiego rodzaju gwałt staje się normą, a nie odstępstwem od normy, wstrętny gwałt przeciwko dzieciom i przechodniom, szantaż, a nie walka, nikt, kto che zachować godność polskości, przystać nań nie może; natomiast groźnym jest fakt, że najpotworniejszy z gwałtów politycznych stulecia, komunizm, tak niewiele wywołał kontrgwałtu; jest w tym coś upokarzającego, jakby manifestacja paraliżującego strachu, toteż kolejna, tym razem polska, propozycja gwałtu w walce z komunizmem nie może być skazana na nieuwagę.

Powyższe charakterystyki grzeszą sumarycznością i impresjonizmem. Wydaje mi się, że nie ma w nich dezorientacji.

4

Gdzie leży punkt ciężkości świata naszej doby, jego epicentrum? Co jest pierwszym miejscem pośród roszczeń do uwagi ludzkości? Jak zawsze cywilizacja – jej witalność, zasady, uroki, odporność, siła przyciągania i ześrodkowywania ciekawości. Jej miejsce na ziemi, gdzie współcześni zewsząd chcą albo żyć, albo przebywać. W starożytności miejscem takim był Rzym, w czasach nowożytnych Paryż.

Cywilizacje trudno ująć w system obiektywnych sprawdzianów i parametrów. Potęga militarno-polityczna nie oznacza cywilizacji, mimo że posiada środki narzucania swych schematów życia. Nie przyznajemy rangi cywilizacji oazom wysokiej jakości egzystencji w zamian za schludność obyczajów i ulic czy uprzejmość w urzędach. Cywilizacja europejska jest wspólnym mianownikiem mimo narodowych przeciwieństw, nie ma cywilizacji azjatyckiej mimo zarówno różnic, jak i zbieżności najstarszych zbiorowisk świata. Nie ma cywilizacji japońskiej, mimo imponującej ekonomiki i wojskowości, jest chińska mimo tysiącletniego bezwładu. Francja była cywilizacyjnym symbolem w okresach politycznej słabości, miano cywilizacji Hiszpanii czy Anglii wiąże się z mocarstwowością. Rosja i Niemcy zdobywały hegemonie, nie udało im się stworzyć własnych cywilizacji.

Aby ustalić się w świadomości ludzkiej, cywilizacja musi umieć eksportować samą siebie nie przez podbój, ale przez nieodpartość. Stąd cywilizacją naszego czasu są Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Każdy, kto w ciągu ostatnich 60 lat siedział w kinie, otwierał puszkę ze skondensowanym mlekiem, słuchał muzyki czy szukał wiadomości w gazecie, wie o tym. Fascynacje ostatniego stulecia, i wcześniej, pochodzą z Ameryki: wprzód były bogactwa puszcz, potem indiański romantyzm, później bujność społecznych możliwości, nigdy nieznana wschodniej półkuli, w naszej zaś dobie, wraz z hollywoodzkim filmem, coś w amerykańskiej rzeczywistości urzekło świat, czego nie sposób określić ze względu na zawarte w tym sprzeczności. Ale to trzyma i ludzkość zapatrzyła się w sposób chodzenia Gary’ego Coopera, zasłuchała w głos Armstronga, wie wszystko o amerykańskich mitach, baśniach i prezydentach. Krzywdy i cierpienia Amerykanina stały się własnością świata, jego skargi, transmitowane przez literaturę i sztukę, słuchane są z pasją i równie gorąco imitowane. Folklor Ameryki jest globalną elegancją. Jej śmiertelni wrogowie palą amerykańskie ambasady i flagi odziani w blue-jeansy, śpiewając amerykańskie pieśni buntu i odświeżając się coca-colą. Wielu widzi w tej cywilizacji zlepek, nieautentyczność, lichość aliażu, tandetność niesolidnie stopionych ingrediencji. Przez XIX wiek odmawiano jej autonomii, jeszcze dziś mówi się o tym na Sorbonie i w Oxfordzie. Niemniej stała się inspiracją i wzorem świata, sama nie ufając swym właściwościom, gardząc nimi i głosząc to wszem wobec całą mocą swej kultury. Jej tragedią jest, że darzy nienawiścią misyjność, która przecież jest jej naturalnym losem.

Jako gigantyczny zbiornik diaspor i pielgrzymstw ma zasadnicze znaczenie dla Polaków. Może się stać ich narzędziem. Aby zrozumieć dlaczego i jak, przyjrzyjmy się temu, co ją określa, nią rządzi, zmaga się w niej o przywództwo.

5

Cywilizacja amerykańska jest dziś w rozstroju, obiektem gwałtownych wstrząsów i przeobrażeń, wytrącających częstokroć rozumowanie z równowagi. Rzecz w tym, że nigdy nie było tu inaczej, zmienia się tylko intensywność tumultu. Jest to cywilizacja części wymiennych, stąd permanencja zamętu, stałe pandemonium zgiełku, banału, głupstwa. Nieustanne dopasowywanie i montowanie nowych elementów, to zamieszanie, w którym ubija się czasem święte krowy amerykanizmu, jak utylitaryzm i pragmatyzm; odradzają się jednak ciągle na nowo, czyści się je i maluje świeżą farbą, aby postały sobie przez czas jakiś na ołtarzach. Chroniczna, ogłuszająca wrzawa sprawia, że przeszłość wygląda tu zawsze lepiej. To złudzenie, cywilizacja ta ma dar kłamliwych i ujmujących upiększeń, reklama stała się w niej pierwiastkiem kultury. Konserwatyzm, mimo że słowo z ideowo-politycznego leksykonu, jest tu paradoksem: amerykański konserwatysta może być tylko strażnikiem nieustannych przemian. To szansa dla wszystkich, a więc i dla Polaków, cała sztuka w tym, co zwie się timing.

Jest to cywilizacja galaktyczna, pierwsza w dziejach, społeczeństwo obdarzone zmysłem nieskończoności. Nic się tu nie kończy, ani możliwości, ani potencjały, przeróbka i ulepszanie jest kanonem, prawo ani prawidłowość nie są kresem, zakazy i nakazy są płynne, cele zmieniają się bez końca, determinizmy moralności i historii mają wagę prasowej informacji, perspektywa zmian jest motorem egzystencji. Nieskończoność nie jest przeznaczeniem człowieka, stąd potężne frustracje i alienacje jednostek i grup. Niszcząc sens ograniczenia, cywilizacja ta zatarła pojęcie miary. Na razie stanowi to o jej brutalności i znieczulicy, o jej fałszowanych codziennie proporcjach zła i dobra, wartości i blichtru, mądrości i tępoty. Stworzyła komfortowy azyl dla grzechu, lecz także dla wzniosłych nadziei.

Człowieczeństwo natrafia w niej na cuda i dziwy. „Dogodź sobie – stań się człowiekiem!”, oto jej hasło. Gdy ktoś łamie nogę na równej drodze, wini o to Amerykę, albowiem zgodnie z jego zespołem wyobrażeń nic takiego nie powinno tu się zdarzać, powołaniem i obietnicą Ameryki jest eliminacja łamania nóg z obrazu świata, a fakt, że jeszcze to nie nastąpiło, dowodzi zepsucia, sprzedajności, dzikości, wulgarności Ameryki, a także niekompetencji jej instytucji. Wolność i równość jest tu obstalunkiem, którego dostawa szwankuje. Znaczy to, że obowiązkiem najmizerniejszego nawet człeczyny jest targować się i ujadać o nie aż do upadłego – chyba postęp od innych cywilizacji, w których fałsz ideałów kwitowany jest przez oszukanych nienawistnym szyderstwem i jadowitą służalczością. Ludzie są tu nieludzcy, lecz instytucje ludzkie, toteż jeśli w Europie i wszędzie indziej wie się, że potrzeby człowieka są względne i przystosowywalne do warunków, tu wierzy się, że są one święte i raz na zawsze ustalone – idea niepozbawiona komunizmu, lecz o wielkiej przyszłości.

Równie zabawne jest, że cywilizacja ta ma się za krucjatę w obronie sprawiedliwości. To nieporozumienie, gdyż ufundowana jest ona na idolatrii rewanżu, na wierze w wahadło jako w rozjemcę. Najpierw kapitalizm dławił robotników, teraz związki zawodowe wyciskają ostatni dech z kapitalizmu, lecz niewykluczone, że tenże wywinie się z podwójnego nelsona, zaprawi związki w ryło i puści z nich juchę. Biali ćwiartowali czarnych, czarni, odczekawszy swoje, szlachtują teraz białych; masowy odwet, mimo że zwie się wzrostem przestępczości, a przecież to jeszcze nie koniec i nie wiadomo, co dalej. I tak ze wszystkim, zło wyrównywane przez całą władzę dla pokrzywdzonych, by z kolei mogli czynić zło. Byłoby to piekło, gdyby nie jednoczesna obsesja doskonałości. Niby sprzeczność, bo cóż ma perfekcja wspólnego z odgrywaniem się, lecz tęsknota za nią sprawia, że nigdy nigdzie nikt tak przenikliwie i swobodnie nie krzyczał o braku sprawiedliwości, nie domagał się jej tak natarczywie jak tu. Ta zawiłość jest ulubionym przedmiotem rozważań intelektualistów, ludzi z natury złożonych, a szukających uproszczeń, którzy znaleźć nie mogą rozróżnienia pomiędzy dekomplikacją a destrukcją, co jest źródłem ich rozpaczy. Tak tedy perfekcjonizm, zgodnie uznany przez myślących i bezmyślnych za ideał moralnych mądrości, staje się kulturą klisz, a więc, z kolei, potężnym inkubatorem beznadziejności. Pozorna, namiastkowa łatwość, dostępność, wszystko-w-zasięgu-wszystkich ma fatalne skutki i ten, kto natrafia na naturalne przeszkody kondycji ludzkiej, czuje się oszukanym, sięga po rewolwer, rabuje banki, gdyż i to wydaje się łatwe według filmowych ewangelii. Interpretatorzy jego losu zaś nie bez przyczyny natrafiają na trudności w jego jednoznacznym potępieniu.

Cywilizacja ta skonstruowała pierwszy w dziejach gumowy system społeczny: daje się on rozciągać, gnieść, szarpać i napinać, aż ten, kto ciągnie, zmęczy się i przestanie. Jest to system niewymagający pielęgnacji, ochrony i obrony, więc pobłażliwy. Najlepiej prosperują w nim jego wrogowie, co wymaga wyjaśnień. W uprzednich cywilizacjach służba panującej potędze, szczera lub nie, zawsze się opłacała. W Ameryce buntownicy przeciw systemowi skazani są na klęskę: nikt jeszcze nie rozerwał gumy. Ponieważ jednak dostarczają emocji i wypełniają gazety, przeto pławią się w pieniądzach i sławie, podczas gdy zwolennicy systemu cieszyć się mogą słusznością swych poglądów, lecz nikt się nimi nie interesuje, na ogół toną w zapomnieniu i nędzy. Podstawą systemu są sojusze, o jakich dotąd nikomu się nie śniło, na przykład przymierze najbogatszych z najbiedniejszymi w celu maltretowania ogromnej masy pośrodku. System ten wydaje się w nieustannej agonii dzięki codziennej, gwałtownej ekspozycji swych chorób. Starsze cywilizacje, cierpiąc te same wstydliwe schorzenia, kryły je pod kataplazmem relatywizmów, co zapewniło im opinię wyrafinowanych kultur. Tu każdy stanąć może na rogu ulicy i najpoważniej oświadczyć: „Kochaj bliźniego!” lub „Wolność jest lepsza od niewoli!”, i być pewnym, że ktoś przystanie, puknie się w czoło i zawoła: „Olśniewające! Co za geniusz! Jakież to nowe!”. Czyli że zawsze można od nowa napinać system, licząc na wszechmoc idiotyzmu. Ideologia systemu jest prosta i sprowadza się do pytania: „Czego oni chcą?”. Oni, to znaczy ci, którzy głośno, przekonywająco i skutecznie powtarzają, że czegoś chcą. Cywilizacje nie interesowały się dotąd tym, czego ludzie chcą, lecz tym, co ludziom wolno, a co nie, co jest ich obowiązkiem lub co najwyżej co się ludziom należy. Polakom przeto nie wolno zapominać, że wszystko sprowadza się do jakości wołania i domagania się, ci bowiem, którzy zrozumieli i opanowali sztukę żądań i ich wokalizacji, otrzymali od amerykańskiej cywilizacji wszystko, czego chcieli.

6

Czego Polacy chcą?

W Polsce niepodległości. Na świecie – przedłużenia polskości i odciśnięcia jej waloru w powszechnej świadomości.

Aby osiągnąć te cele, trzeba się czymś posłużyć: ideą, akcją, wpływem lub znaczeniem. Albo cywilizacją, nie własną nawet, lecz taką, która się do tego nadaje i na to zgadza. Na przykład Ameryką, której cywilizacyjny sens to szansa dla każdego, kto umiejętnie sięgnie po szansę, wie, jak ją zdobyć, użyć i czego z nią dokonać.

Nie są to rzeczy proste. Żydzi uzyskali od Ameryki poparcie dla swych historycznych celów i dążeń; stało się to nie przez symplicystyczną presję polityki i pieniędzy, lecz przez żmudne budowanie mostów, formowanie moralnej wspólnoty, kumulację kulturowego znaczenia. Punktem wyjścia był judeochrześcijański ethos i kult Biblii. Potem przyszło trafne odgadnięcie, że mimo iż wcale tak nie wygląda – to, co dzieje się na świecie, jest funkcją tego, co dzieje się w Ameryce, przeto najlepiej jest być w samym środku dziania i w miarę możności określać jego wektory.

Polacy też mają punkt wyjścia: ich własne poczucie demokratycznej przyzwoitości, które pomagało im przenosić substancję narodu przez wiry historii. Jest to artykuł chodliwy na tutejszym rynku, potrzebuje tylko właściwej reklamy i dystrybucji. Ciągle jeszcze, wbrew pozorom, przerobić go można na atrakcyjny demokratyczny antykomunizm, który mimo odprężeń, liberalnych mętniactw i radykalizujących narośli, nigdy nie przestał być treścią amerykanizmu i orientacją amerykańskiej cywilizacji Detente, to Real-politik oparta na złudzeniach, nieznajomości przeciwnika bądź liberalnej pogardzie dla faktów, czyli w sumie błazenada, co wcześniej czy późnej będzie wyszperane przez dziennikarzy, którzy tu żyją ze szperania przeciw wszystkim. W tej cywilizacji można walczyć z urojeniami: nie oznacza to łatwych zwycięstw rozumu i prawdy, lecz nie można tychże przekreślić jak w komunizmie. Czego tu nie można – to sprzedawać antykomunistycznych bubli, jak to usiłują nasi liczni spece w tej branży, dziwiąc się brakowi popytu i swym klęskom.

Stąd postawa piąta. Pomija zaskorupiałą w symbole polityczną dekorację i ciasny pozytywizm. Proponuje udział w globalnym centrum rozwojów, a nie zafrapowanie ościennością, rozliczeniami o miedzę i ideologią dobrych sąsiedztw, czyli truizmem. Zakłada zdobywanie Ameryki poprzez wpływ na jej cywilizację. Stwierdza, że diaspora polska na Zachodzie może i powinna stać się równoważną Polsce – czyli kolebką i rozsadnikiem naczelnych polskich idei i wartości. Rozumuje, że dokonać tego można nie poprzez kreację drugiego Rzymu, czyli drugiej Polski, co byłoby absurdem, lecz poprzez fuzję z organizmem cywilizacyjnym, który na to zezwala i z którym warto się zespolić. Tylko Ameryka jest polem takich prób, ewentualności, rozwiązań. Wszelkie spuścizny i więzy mają tu prawo do samostanowienia i trwania, do zdobywczości i do karier, do ataku i obrony, bez obawy posądzeń o konflikt interesów i postaw z rdzeniem i treścią tej cywilizacji. Dlatego, idąc w kierunku punktu ciężkości globu i epoki, polska diaspora, zgodnie z antycznym znaczeniem słowa, może się przeobrazić w ciężar gatunkowy znaczniejszy od centrum. Cóż za pomyślny zbieg okoliczności.

„Wiadomości” 1976 nr 9 (1561) i 10 (1562)

TU W AMERYCE

1

Tu w Ameryce toczy się walka pomiędzy polityką a kulturą. Jak dotąd nie były to pojęcia przeciwstawne. Uzupełniały się często, nie szczędząc sobie wzajemnych szyderstw, ich flirt określał epoki. Przez dzieje kultura bywała producentem politycznych wstrząsów, lecz rzadko dochodziło do starć frontalnych: zdobywała prestiże nieoznaczające władzy – domeny królów, teokracji, parlamentów, dyktatur, politbiur. Współczesne totalizmy podporządkowały sobie brutalnie kulturę, skorumpowały ją i zmusiły do upokarzających posług; taka krańcowość okazała się pułapką, kultura rozszczepiła się na służebną i zbuntowaną, ta druga zeszła w katakumby ludzkiej psychiki i zachowania i stała się groźnym wrogiem totalizmów.

Jeśli cywilizacja, to nóż, łyżka, widelec, jak napisał niegdyś Andrzej Bobkowski, to kultura jest sposobem posługiwania się nimi. Wyjaśnienie podstępnie proste. Jeśli zaś cywilizacja jest źródłem siły, to Amerykanie poszli dalej i odkryli, że kultura jest źródłem siły w łonie cywilizacji. Przez siłę rozumieć należy nie tylko wpływ na ludzi, lecz organizację konkretu i faktów – dotychczas funkcję polityki.

Jasne jest już, że środki kształtowania opinii okazały się w Ameryce potężniejsze od struktur administracyjnych, maszyn wyborczych politycznych partii i tradycji. Z każdym rokiem mechanika władania społeczeństwem ulega przemianom wyprzedzającym ich rozeznanie. Doraźność faktu i działania – uchwała, dekret, sąd, wojsko, policja – dawały dotąd polityce niekwestionowaną supremację nad kulturą, której jedyną bronią był długoterminowy wpływ na umysły i uczucia. Układ ten został odwrócony. Masowy przekaz informacji docierającej natychmiast do odbiorcy, za nim w odwodzie umasowiona nauka, nauczanie, literatura, sztuka, rozrywka dziś kształtują człowieka i manipulują nim codziennie za pomocą kultury jako narzędzia. Wietnam i Watergate to nie tylko monumentalne triumfy kultury nad polityką, lecz przede wszystkim próby rekonstrukcji systemu procesów społecznych w ramach demokracji.

Kto to zrozumie i wykorzysta, będzie wkrótce dyktował cywilizacji amerykańskiej swe postulaty.

2

Co powinno niezmiernie zainteresować Polaków.

Rzut oka na nasze dzieje ujawnia, że 400 lat polityki, ujętej perspektywicznie, nie dało nam niczego prócz strat. Natomiast w kulturze, choć cudów nie było, nie było tak źle.

„Polska to stan umysłów”, powiedział o nas ktoś w XIX w. z intencją obraźliwą. Dziś to komplement. Toteż gdy przesuwa się punkt ciężkości z polityki na kulturę, Polacy powinni klasnąć w dłonie i zakrzyknąć: „Coś dla nas!”. Zbieg okoliczności pomyślny przychodzi w dobie głębokiego upadku, jaki zawdzięczamy polityce. Sprzeczać się można o kulminację polskich katastrof politycznych, w moim przekonaniu była nią ostatnia wojna. Popadliśmy w paradoksalny kontekst klęski: mieliśmy heroizm, postawę moralną, prawidłowy instynkt historyczny i dialektyczną rację, albowiem biliśmy się po zwycięskiej stronie i nasz wróg przegrał. Rozum, los, słuszność – rzadka kombinacja – były w naszym rogu, i co? Można długo o nemesis warunków i konieczności, lecz co z tego? Ostatnim, kto wiedział, co robić z polityką, był Piłsudski: był z przegranymi i zwyciężył. Skoro więc ktoś proponuje, by politykę, naszą udrękę, wyrzucić na śmietnik lub przynajmniej twardo podporządkować kulturze, Polacy zrobią lepiej, jak zameldują się na zbiórce.

Dodać można, że z Anglią było podobnie: poszła na wojnę, by ratować status mocarstwa, wygrała wojnę i przegrała mocarstwowość z kretesem. To racja, lecz Anglia jest nie od dzisiaj w kulturze tak solidnie, że nie ma co się bać, że przepadnie.

3

Stąd Polacy, jeśli chcą „być”, muszą być w kulturze, zwłaszcza w kulturze zwycięskiej, czyli Ameryki. Jest to jedyne aktualne, nam dostępne mierzenie zamiarów na siły. Jeśli niepodległość złożyć trzeba do bezterminowej przechowalni, a prolongata polityczna centrum sprowadza się do życzenia, by nie stać się sowiecką republiką, gdzież tedy szukać polskiej obecności, a tym bardziej autorytetu, przedmiotu intencjonalnego naszych marzeń?

W Ameryce, gdzie polityczna decyzja cofa się przed społeczno-ekonomicznymi procesami uruchamianymi, motywowanymi i interpretowanymi przez kulturę, Polacy muszą zrewidować swe środki i cele. Konstrukcja i organizacja myślenia i odczuwania mas ludzkich stawia nas przed czymś nowym. Albo pojmiemy nowe prawidła gry, albo nie będzie nas pośród decyzji, hierarchii, ambicji i autorytetów.

4

Kultura tutaj to gigantyczny kocioł, w którym warzą się i kipią recepty na to, co robić z amerykańskim dorobkiem materialnym, instytucjami, polityką, obyczajem. Jej modną przesłanką filozoficzną w ofensywie jest przeświadczenie, że wiedza o tym, co jest Zło, pozwala unikać Zła. Myśl nienowa, nowożytność postkartezjańska i empiryzm są na niej oparte. W kulturze Ameryki uległa jednak deformacjom i perwersjom, pośród których idealizm stał się woltyżerką nad przepaścią: przyjęto, że informacja o Źle jest walorem per se, czyli na przykład, że gdyby Charles Manson napisał zgodny z prawdą bestseller i wyszedłszy z więzienia, wygłaszał odczyty informujące wiernie o sobie samym, należałoby go uznać za korzyść dla ludzkości, a nie bestię. Znak równania pomiędzy wiedzą a odpuszczeniem to ostatnia wersja starych ciągot judeochrześcijańskich, lecz w kulturze skłonnej do niezdrowych przesad i fascynacji informacja jako catharsis prowadzi do odrzucenia moralności i przecięcia jej więzi ze społeczeństwem. Pozostaje nadzieja, że symptomy dekadencji i przesytu nie są jeszcze samobójstwem.

W praktyce powyższe orientacje są źródłem niepomiernych kłopotów. Amerykański liberał, naczelny kontrybutor i zarządca kultury od ćwierćwiecza, przekonany jest, że terror radykalnych idei i wywrotowość skrajnej lewicy mniej krzywdzi Amerykę, niż broniąca się Ameryka krzywdzi terrorystów i wywrotowców. Otumanienie idzie daleko, wielu liberałów wierzy, że Ameryka bardziej prześladuje swych buntowników niż komunizm antykomunistów. Wygląda na obłęd, a przecież jest treścią kulturowego komentarza do codzienności. Stąd tylko krok do przekonania, że informacją można świat oczyszczać, że absolut informowania to panaceum na niesprawiedliwość, nierówność, zbrodnię, recepta na ludzkość bez skazy, passe-partout do utopii. Bełkot masowych środków przekazu zagłusza rozum, błędność koncepcji i sloganów rodzi bezsensowne, lecz niszczące rozczarowania; ich naiwność byłaby łatwa do zdemaskowania, gdyby nie fakt, że stoją za nimi interesy samej kultury jako siły w rozgrywce z polityką.

Jasne, że stosunek Ameryki do tych, co pragną zniszczyć jej treść i formę lub ujrzeć powaloną przez zewnętrznego wroga, przypomina raczej dickensowską dobrotliwość niż okrutną represję znaną nam z komunizmu. W dobie liberalnego władztwa oczywistość ta skazana jest na obojętność i nieuwagę, wręcz niemożliwa do publicznego stwierdzenia. Każdy, kto przybywa tu ze wschodnioeuropejskim bagażem doświadczeń, przekonuje się o tym rychło i dotkliwie. Ja nie byłem wyjątkiem. Ponieważ nasze awarie lepiej jest widać poprzez spojrzenie innych, powołać się warto na sprawozdanie Krzysztofa Teodora Toeplitza, który odwiedził mnie przed paru laty w Nowym Jorku, a po powrocie do Polski opisał nasze spotkanie tkliwie, lecz nieprecyzyjnie. Niczego nie zrozumiał z tego, co mu o Ameryce powiedziałem, co mnie po dziś zastanawia, gdyż KTT jest un homme de lettres przenikliwym i pedantycznym, formułuje poglądy z odważną ironią w podtekstach, co w komunizmie jest swoistym nonkonformizmem, ale też zadziwiająco łatwo podpada pod zarzut sprzedajności. Otóż Toeplitz napisał, że dla mnie Ameryka to ideał, za którym naiwnie tęskniłem w klimacie komunizmu wadliwie przeze mnie pojętym jako obcy i wrogi; ideał zastygły w urojeniach, które pokochałem miłością nietrafną i nieodpłatną, jakby ślepy na rzeczywistość. Tymczasem w rozmowie długiej i żywej – KTT jest konwersantem pełnym wdzięku – usiłowałem wytłumaczyć mu, że wybrałem Amerykę, ponieważ jest lepsza, a nie dobra. Lepsza od wszystkiego znanego mi gdzie indziej, mimo potworności, jakimi jest przeżarta i usiana. Im dłużej żyję, tym bardziej wydaje mi się, że poznanie, a może nawet prawda są w stopniowaniu przymiotników, pozostawianie zaś ich samym sobie jest rzeczą niedojrzałości. Stwierdzenie, że zupa jest dobra we Francji, ulice zaś bezpieczne w Danii, nie mówi mi wiele, brak w nim relacji do gry potencjałów, których ładunek i pulsowanie stanowi o cywilizacjach i kulturach na dobre i na złe. Być lepszym, napisał gdzieś Graham Greene, to nie fakt, lecz słowo i osąd, czyli, jak ja sądzę, misja człowieka. W swej książce Toeplitz zapewnił, że ja nienawidzę w Ameryce rewolucjonistów i zmian, naruszają bowiem statyczność mego ideału, ale „Ameryka się zmienia, musi się zmieniać, bo inaczej zginie…”. Zapomniał (?) dodać, że tu wolno pytać o sens i kierunek zmian, wolność i przywilej nieznane w komunizmie. Mnie zaś, który przybył tu niedawno, gubi poczucie taktu, co starałem się Toeplitzowi przekazać, albowiem człek dobrze wychowany nie powtarza gospodarzom, jacy są okropni, nawet gdy wie o ich masochizmie, a więc o ewentualnych zyskach z impertynencji. Jadąc z komunizmu i Europy, która w mym przekonaniu jest gorsza, potrafiłbym równie głośno i pusto jak amerykańscy liberałowie deklamować o swobodzie, humanizmie, równości, mój głód tych przysmaków jest autentyczniejszy. Lecz mnie frapuje: co dalej, gdy już miniemy znaki „Wolność dobrem najwyższym!” lub „Człowiek celem ostatecznym!”, czyli zawiadomienia słuszne i niekwestionowane jak tablica drogowa nad higwayem. Co uczyni z moją ciekawością kultura zmagająca się z polityką o hegemonię, tego nie wiem. Ale wiem, że kluczem do cywilizacji amerykańskiej są stare filmy Flipa i Flapa o rzeczywistości, w której jabłko spadające ze stołu pociąga za sobą ciąg zdarzeń kończących się ruiną całego domu w czasie tak krótkim, że tylko śmiech jest reakcją na taką koncepcję bytu. Idea, że piękny domek na początku jest kupą gruzu na końcu, i to właśnie jest przyczyną wesołości, jest całkiem zgodna z amerykańską realnością. Jest także odpowiedzią na odwieczny zarzut bezmyślnego materializmu, gdyż tak ochoczy redukcjonizm przedmiotów jest oczywistą służbą idei wzrostu, rozwoju, ulepszenia. Rzymianie zbudowali Via Appia, która do dziś imponuje pięknem i trwałością, lecz poza okazją do zadumy jej przydatność jest żadna. Nawet najlepsze amerykańskie autostrady bywają naruszane przez zwykły deszcz, reperowane w mgnieniu oka i lepsze potem niż przedtem. De Tocqueville wspomina o stoczni w Connecticut, gdzie zadziwiła go lichość budowanych statków w porównaniu z angielską czy francuską robotą: oprowadzający go inżynier powiedział, że nie widzi powodu do wieloletniej solidności, skoro w przyszłym roku zbuduje lepszy statek, a w następnym jeszcze lepszy. Straszliwa, bo czasem budząca grozę, amerykańska zdolność przetwarzania niczego w coś, której Amerykanie nie dostrzegają, jest bowiem dla nich normalnością, ciągle zdumiewa ludzi z zewnątrz, nawet gdy żyją tu długo. Myślę, że jest to wartość kulturowa, aczkolwiek dotąd kojarzono ją z przemysłem, handlem, przedsiębiorczością, reklamą, farmazoństwem, nade wszystko zaś z polityką i oskarżano, nie bez racji, o kłamliwość, oszukańczość, wulgarne blagierstwo. Ale to nie takie proste. Moje pokolenie, poznające Amerykę i amerykanizm w kinach Marszałkowskiej i Nowego Światu lat trzydziestych, dostrzegało banał i szmirę, lecz także jakiś ciężar kulturowej wyższości. Nie byliśmy bezbronni, wiedzieliśmy, że film upiększa wszystko, łącznie z wojną, śmiercią i zbrodnią, że sklepy wydają się bogatsze, światła jaśniejsze, zęby bielsze na ekranie. Po czym przybywaliśmy tutaj i tak było, lepsze sklepy, światła, zęby. Co ciągle nie znaczy, że dobre, doskonałe czy idealne i w tym wielkie przyrzeczenie kultury, która potrafi być zwodnicza i drażniąca, a jednocześnie nadzieją ludzkości.

Paul Claudel, katolik, poeta wyszukanej metafizyki, napisał kiedyś zastanawiające: „Francja kiedyś miała misję. Rosja teraz uważa, że ją ma, tak samo jak uważał Hitler. Ale normalną rolą państwa jest dać swym obywatelom maksimum dobrobytu i wolności. Tę rolę Ameryka spełnia jak żadne państwo na świecie”. Były to trzeźwe słowa, pisane w początkach lat ٥٠., gdy kultura amerykańska widziała jeszcze w rozumie i rozsądku kardynalne przymioty człowieka, którym zawdzięcza przetrwanie. Ostrożny racjonalizm Claudela, antyracjonalisty, jest przejmującym przypomnieniem dziś, gdy znaczny odłam zawiadujących kulturą Ameryki uznał rozum za balast, nie wie i wiedzieć nie chce o moralnych dyscyplinach, upatruje w rozsądku trywialność. Toteż kultura amerykańska dziś przypomina kompas ze zdemagnesowaną igłą, balon, z którego uchodzi pragmatyzm, jej świetna tradycja. Drzewo poznania Dobra i Zła przeflancowane tu z Europy gnie się pod ciężarem zgniłego owocu, mnóstwo zaklęć i dekalogów wytarło się przez wieki, dziś już nużą i nudzą, jesteśmy na tyle dorośli, by wiedzieć, że nigdy się nie ziszczą według uroczystych obiecanek proroków, aczkolwiek ciągle znajdować będą wiernych wśród chronicznie pryszczatych, skazanych na całożyciowe dojrzewanie i nieczyste myślenie.

Ci co zabiorą się do naprawy, łatania, tamowania w imię rozumu i rozsądku, mogą odegrać wielką rolę. Ja proponuję to zadanie Polakom, mimo że w świetle stereotypów o narodowych charakterach wygląda to na żart. Lecz ja mam po temu uzasadnienia. Nie mówiąc już o tym, że sama walka z kimś, czymś i o coś jest tu drogą do awansu i znaczenia.

5

Panuje powszechne przekonanie, także wśród nas samych, że rozsądek i pragmatyzm to nie nasza rzecz. Klisza potężna, walka z nią jałowa. Rodzaj polskiego Golema, mit ożywiony wiarą, że tak jest, mimo że wcale tak nie jest. Dzieje Polaków wykazują, że obok dekoratywnych uniesień, omamień i popędów istnieje jakiś polski racjonalizm, niezbyt widoczny pod tym, co Polacy sami w siebie wmówili, lecz obecny. Jego cechami są rzeczowość, poprawność, grzeczność wobec wypróbowanych konwencji. Często sami poczytujemy to tylko za spryt i cwaniactwo, niezbyt pochlebne. Lekceważymy to, z czego inni ciągną profity i chwałę.

Spojrzenie klasowe ukazuje, że zaistniała sytuacja historyczno- -geograficzna, w której właściwości te, karlejące od stuleci w centrum, stają się aktywem, jak w Ameryce, gdzie uboższa część narodu poddana została przeróżnym ciśnieniom. Uprzedzenia, wady, nawyki nie ustępują łatwo, lecz amerykańska obrabiarka kroi i wytacza nową użyteczność z nieprzydatnych, zdałoby się, materiałów. Tu Włosi nie są Włochami, a Żydzi Żydami, jak utarło się o nich wiedzieć. Hyphenation, czyli łącznik, jest sprawcą osobliwości. Irlandczyk, w Europie polityczny partacz i nieudacznik, tu stał się Irish-American, konstruktorem politycznych maszyn, bez których nie wygrywa się wyborów, personifikacją politycznego bossismu. Włoch, synonim kulawej niesolidności w państwowości i gospodarce, które były pośmiewiskiem stuleci, tu jest Italian-American, czyli zdyscyplinowanym administratorem, podporą municypalności i samorządu, i taki dziś jego obraz w zbiorowej świadomości. O ile Irlandczyk i Żyd (bezbronny i podporządkowany w Europie, tu wpływowy i pewny siebie) są tylko wykorzystaniem możliwości i warunków, to przeobrażenie Włochów jest czymś więcej. Udział w tej cywilizacji jakby ich udoskonalił, wydobył z nich, co w nich najlepsze, co dotąd drzemało w apatii historycznych uwarunkowań. W przeciągu amerykańskiego półwiecza anarchista i przestępca przeistoczyli się w najczęściej ostatnio wymieniane ilustracje prawości i praworządności: policja na wschodzie Stanów jest niemal zitalizowana; w ramach jej reputacji, która nigdy nie należała do niepokalanych, Włoch staje się przykładem rzetelności, pracowitości, niesprzedajności. Jakby wola całej grupy etnicznej zaangażowała się w presję moralną, wywieraną na jednostki, wymusiła na nich postawę, z której zbiorowość chce być dumna. Wydaje się, że kolektywnym marzeniem Włochów jest nie urząd prezydenta, szczyt aspiracji grup, lecz dyrektora FBI, apogeum ich rehabilitacji, i chyba niezadługo to osiągną.

Polskim przysmakiem stać by się mógł chłopski rozsądek. W szlachecko-inteligenckiej kulturze był motywem bajek dla dzieci, gminną krotochwilą, apoteozą przyziemnych chytrości, nieprzystojnych wzlotom ducha i kodeksom bohaterstwa czy pańskości. Tu, z pomocą hyphenation, pomógłby strząsnąć image łatwowiernego plutonowego, na którym polegać można tylko w wojsku, sporcie i wędlinach. Ale trzeba go umieć skomasować w faktach kulturowych, przedstawić, sprzedać. Wtedy otrzymałby szansę rozwoju. Można by pisać o nim jako o ludowym realizmie i popularnej etyce, skąd następny krok do Waltów Whitmanów, Lincolnów, Trumanów. Umiejętna projekcja polskiego common sense pchnęłaby go z czasem w przewrotny intelektualizm, w produkcję własnej literatury i sztuki, ezoteryzmu na użytek elit, własnych Makiawelów i Talleyrandów struganych folklorem i ikonografią, przerobu aparycji Loretty Świt w „Polish sophistication”. Tylko w ten sposób narzuca się tu rewolucję gustów, modę, styl, czyli władzę nad upodobaniami – najskuteczniejszą władzę w Ameryce. Rozsądek i umiarkowany racjonalizm, przesycone szacunkiem dla autentycznych potrzeb, są zaś prastarym źródłem odnów moralnych: gdyby taki proces naznaczony tu został polskością, nie potrzebowalibyśmy polityki dla realizacji naszych celów.

Czy jest to niemożliwość, złudna wizja imaginacji? Inni widzą w nas cnoty funkcjonalne. W miesięczniku „The Freeman” pisze John Chamberlain, znany krytyk literacki i społeczny, że Amerykanie „ze wschodnioeuropejskiego pnia katolickiego nie potrzebują od nikogo brać idei wolności, albowiem tkwią one głęboko w kontekście moralnego ładu, jaki znają od dzieciństwa”. Dalej idzie niejaki William F. Gavin w książce Street Corner Conservative. „Konserwatysta miejski (urban conservative), a jest nim najczęściej rzymski katolik, przychodzi do nas z prastarych tradycji, bez względu na to, czy nazwisko jego brzmi O’Neill, Mikołajczyk czy Fasano. Nie trzeba cytatów z Johna Stuarta Milla, by przekonać go, że liberalna tolerancja anarchii i terroru z końca i początku dekady jest wrogiem śmiertelnym człowieka pracy i jego rodziny. Nie potrzebuje on znajomości Ludwiga von Misesa, by wiedzieć, że wolność tak ducha, jak i inicjatywy prywatnej jest sprawą rozsądku i przyzwoitości”. Mówią to Wasp, czyli ludzie do niedawna gardzący katolicyzmem, uważający go za gorszą Amerykę. Obaj, zapewne, pragną widzieć tyle ideowej mocy wprzężonej do rydwanów Reagana i Buckleyów, lecz nas nie interesuje polityka. Naszą rzeczą jest być w kulturze, tam bowiem tylko zdyskontować można to, czego sami nie potrafiliśmy dostrzec w sobie przez stulecia, co zawsze w nas było, wydawało się zbędne, wręcz zawstydzające, co innym jawiło się jako nasze zacofanie i ciemnota – a co w chwili katastrofalnego kryzysu cywilizacji zabłysło jako walor pierwszorzędny i głęboki, zakorzeniony w złożach humanizmu nagromadzonego i sprawdzonego przez judeochrześcijański ethos przez wieki, o co trzeba walczyć, co trzeba uwidaczniać i wołać, że jest nasze, nasze, nasze. I z naciskiem dodawać, że zawsze byliśmy za postępem przez pracę, której nigdy nie baliśmy się, i przez dorobek, który ma święte prawa do kształtowania przyszłości, za dobrowolnym federalizmem ludzi i grup, o którego dobrodziejstwach wiemy dłużej i lepiej od całej Europy, że znamy pluralizm z historycznej praktyki, a nie amerykańskiej szkoły podstawowej, że umieliśmy uprawiać katolicyzm nie jako fanatyzm, lecz jako spoiwo kultury i obyczaju; że zawsze walczyliśmy z krzywdą z pozycji indywidualizmu, honor zaś jest naszym instynktem społecznym i społeczną przyzwoitością, z których pomocą broniliśmy skuteczniej godności człowieka niż wielce zachwalane teorie i doktryny.

Włosi przynieśli tu 3000 lat talentów kreatywnych w genach i naraz, poprzez hyphenation, połączyli je z nowymi możliwościami. A my? By na to odpowiedzieć – słów parę o komunizmie.

6

Z komunizmem nam nie poszło: wdaliśmy się z nim w walkę, poznaliśmy go gruntownie, przez 30 lat stał się naszym problemem wewnętrznym, usiłowaliśmy go demaskować w skali międzynarodowej, stać się jego głównym antagonistą i uruchomić świat po naszej stronie. Nam się nie udało, natomiast udało się Rosjanom: to oni wypowiedzieli o komunizmie słowa, które rozległy się echem w ludzkości, ich rozeznania i apele mają ciężar. Są po temu uzasadnienia: Rosjanie sprowadzili komunizm na świat jak drzewo piorun, są podmiotem i przedmiotem najgorszego grzechu, najzawilszych zbrodni, najsurowszej pokuty, należy im się sformułowanie doświadczenia i osądu. W Polsce walka trwa, my tu winniśmy przesunąć priorytet. Zwalczanie komunizmu wprost jest na razie zajęciem bezpłodnym.

Ameryka boi się wojny, Sowietom jest niepotrzebna. Zakładają, że Ameryka upadnie sama, lekko poszturchiwana, w przepaść. Komunizm zawsze żył wiarą doktrynalną, kiedyś w sprzeczności kapitalizmu, dziś w degenerację i rozpad liberalnej cywilizacji. Jak wiemy, nie jest to wiara bezzasadna. Wielu liberałów zdaje sobie sprawę z gigantyczności sowieckiej koncepcji i miast konfrontacji politycznej proponuje koncepcję nie mniej gigantyczną: wyścig i zwycięstwo doskonałości. Zdaniem ich Ameryka może i musi stać się wzorcem wolności i dobrobytu, oazą sprawiedliwości, technologicznym rajem, którego przykład rozsadzi totalizm. Tak prosto zarysowane fronty są iluzją. Fakt, że prezydent Johnson i CIA nie znaleźli dowodów finansowania przez Sowiety defetyzmu podczas wojny w Wietnamie, nie oznacza, że jakaś instrumentacja monstrualnego podminowywania nie istnieje: splot sił, często przeciwstawnych, przekonanych o swej niezawisłości i o diametralnie różnych celach, wymyka się jasnym kwalifikacjom. Intelektualny nihilizm i seksualny animalizm masowej rozrywki, zacierający nieodzowne dla zdrowia społecznego wrażliwości, na pewno nie są kierowane z Moskwy: komunizm boi się ich jak trucizny, boi się przecieków przez radio, telewizję, film, muzykę, książkę. Czyli boi się mocarnego uderzenia kulturowej gangreny, ale liczy na nią jako na sojusznika, kalkulacja oparta na ryzyku, rachuba na to, że jad uśmierci Amerykę wcześniej, podczas gdy własne zainfekowane palce odrąbie się siekierą. Ta wojna bakteriologiczna toczy się na uniwersytetach, w ciemnościach kin i teatrów, na łamach popularnych periodyków, penetrujących zakątki standaryzowanej psychiki mas, w instytucjach zawiadujących formowaniem człowieka. Bój to ostatni, komunizm go może nie wygra, lecz jeśli my przegramy, Untergang des Abendlandes odbędzie się łatwo i bez apokalipsy. Zmagania polityki z kulturą to naczynia połączone, dywizje pancerne i bomba terrorysty nic w nich nie znaczą. Komuniści nie kontrolują już procesów jak kiedyś, gdy sekretna instrukcja z komitetów centralnych startowała ruchy pokoju i marsze protestacyjne, manewrowała kohortą Joliotów-Curie, Brechtów, Sartre’ów, Nerud, dyrygowała zgodnym chórem radykalno-liberalnego upojenia w zachodnich wydawnictwach i redakcjach. Co nie znaczy, że walka z paraideologiami i pochodnymi komunizmu, z tym, co go tutaj popiera i mu ulega, osłabła. Przeciwnie, przeobraziła się w trudniejszą rozgrywkę z meandrami implikacji, w desperacką obronę treści i substancji, których wolne krążenie warunkuje nasz dorobek i nas samych. Człowieczeństwo to dziś pojęcie łamiące się pod naporem doktryn kastrujących rozplataną podświadomość, czyli duszę, dotąd największy nasz sukces na ziemi, lub wypatrujących złoty wiek w chwili, gdy człowiek, niewinny idiota, któremu wszystko wolno, przerwie ciąg prosty odwiecznych norm. Wykadzając te opary u siebie, komunizm śni o naszym zaczadzeniu na śmierć.

Odpowiedzią na quasi-intelektualne orgie elit jest antykomunizm plebejski, gdyż możny, bogaty i zarażony przesytem sprzymierza się tu z komunizmem dla ustrojenia się w fałszywe pióra szermierza wolności i postępu. Sojusz nadmiaru ze zwyrodnieniem to nic nowego w historii. Ich przeciwnikiem i pogromcą staje się zachowawcza ludowość, obrońca normy, kodyfikator ram i więzi, wyznawca rozumu i rozsądku. Cywilizacja Ameryki jest naturalną glebą antykomunistycznej plebejskości, wojna sensu z bezsensem o drogi człowieka na tej planecie już się toczy. Atak na pozycje rozkładu, koniecznego komunizmowi dla zniweczenia Ameryki, idzie z pozycji wartości prostych i kardynalnych. Wrogami są zawszona i znarkotyzowana Nirwana, próba zawarcia Buddy, Lenina i markiza de Sade w człowieku i obywatelu jako we wzorcu obowiązującym nowe pokolenia, postnietscheańskie bachanalia jako wyraz społecznego sumienia, tandetna masowość użycia jako recepta na psychiczne zdrowie.

Mobilizacja ekstremistów normalności, agitatorów zdrowych zmysłów, fanatyków poprawności jest już na murach miast. Powinno to zwrócić uwagę Polaków świadomych swych ukrytych zalet, którzy wiedzą, jak umiar staje się ocaleniem, a nawet urodą życia.

7

Alojzy A. Mazewski jest prezesem Kongresu Polonii Amerykańskiej, ale nie to czyni go postacią, czyli kimś. Ubrany jest ze starannością biznesmena przed pójściem do biura, lecz na nogach ma gucci; rzecz w tym, że nie są to autentyczne gucci, tylko amerykańska imitacja od Florsheima, syntetyczny lakier, złote sprzączki, zakładki. Dysonans, Mazewski bowiem od obuwia wzwyż wie, co przystoi komuś, kto krąży między Chicago a Waszyngtonem, i reprezentuje. Dysonans numer dwa jest w urodzie: Mazewski jest obfity, pokaźny i wygląda jak skrzyżowanie hetmana z cukiernikiem. Coś w nim jest marcepanowego – różowa cera, kilka podbródków, srebrniutki wąsik – ale też i podkomorskiego, nadawałby się do owiniętej w kontusz korpulencji i tubalności, a więc zarazem regimentarz i dobry ciastkarz Pączek. No i trzeci dysonans za okularami: spojrzenie niby dobrotliwe, sodalicyjno-szaro-niebieskie, lecz wypełnia je zdawkowość amerykańskiego polityka, niby w nim wyrozumiałość i namysł, lecz faktycznie mówi: „Załatw sprawę i żegnaj”.

A przecież poczucie, że jest kimś, człowiekiem nabitym jakimś ładunkiem, umysłem reagującym chwytliwie i dynamicznie, nie opuszcza mnie ani na chwilę. Jest postacią, która znaczy i oznacza się sama. Siedzi naprzeciw mnie w hotelowym pokoju, bez marynarki, w rannych pantoflach na zmęczonych nogach – klasyczna dolegliwość mieczników i referendarzy dźwigających tyle lubiącego jadło ciała. I gardzi mną, w jego uprzejmej pobieżności jest lekceważenie. Pytam go o polskość, jak innych na owej konferencji, która zjechała się tu w sprawie polskości. Jak inni Mazewski mówi, że jest to sprawa uczuć. Ja mówię, że albo wysnujemy dziś polskość z rozumu, wiedzy i moralności, albo jej w ogóle nie będzie, że droga do autorytetu wiedzie przez kulturę. Na to Mazewski, że „to”, czyli polskość, jest w nim, wskazuje miejsce pomiędzy wątrobą a sercem. I dlatego on, który mógłby być każdego rodzaju sukcesem w Ameryce – w co mu wierzę, wyczuwam w nim sprzężenie zdolności z indywidualnością, sprężynę karier – trawi swe życie na użeraniu się z głupszymi od siebie, los społecznika. Widocznie ma mnie też za głupszego, stąd czuję, że jestem dlań niczym.

Na konferencji wygłosił przemówienie, rzeczowe i logiczne. Narzekał na brak długofalowej polskiej koncepcji na przetrwanie. Lecz polityk w Ameryce to nałogowiec polityki: narkotyk wyzwala w nim precyzję sięgnięć jedynie po narkotyk, inne cele mają kontury zatarte, tylko polityka jest wyraźna i godna wysiłku. Ja właśnie mówię mu o długofalowej koncepcji na przetrwanie, on grzecznie nie podejmuje dyskusji, i wiem, że ma w nosie mnie i moją koncepcję. W przemówieniu zaznaczył, z oratorskim ogniem, o potrzebie „kuźnic polskiej myśli”, poparciu dla wolnej kultury polskiej. To retoryka, okazało się, że chodzi mu o podręczniki dla zagrożonej wynarodowieniem młodzieży. Gdy mówię mu o diasporze, wylęgarni wartości i narzucaniu ich światu, patrzy na mnie z ironią. Rozumie mnie i nie rozumie, nie dociera do niego jeszcze, że kultura, którą w tej rozmowie reprezentuję ja, to więcej od polityki, według amerykańskich rozwojów, i że będzie coraz więcej, co czyni ze mnie i tego, co mówię, czysty zysk dla tego, kto to pojmie. Kwituje mnie podskórną niechęcią, nie włączam w nim biegu, uznał, że można mnie przeoczyć.

To błąd, jego, nie mój, bo ja proponuję mu szansę, czyli coś, co Amerykanin winien dostrzec i pochwycić w locie. W konferencyjnej polemice grzmiał: „Niech tu nie będzie nieporozumień, ja jestem Amerykaninem!”. Wiemy, że chce być Amerykaninem polskiego pochodzenia, ale czy jest mu obojętne, jakim w amerykańskiej skali? Czy zgadza się na dziedzictwo jako na drugorzędny element amerykańskości? Czy chce być identyfikowany wyłącznie przez Jasną Górę, Paderewskiego, Matejkę i hej kto Polak, lub z pochodzenia Polak, na bagnety, czy także przez znaczniejsze, a zarazem subtelniejsze związki, skłonności, tropizmy? Na pewno drąży go pragnienie przewag polskości, odciśnięcia śladu, zdrowa wiara w jakąś ukrytą polską wyższość. Na pewno zna trudności tłumaczenia swym Polish-Americans, że trzeba wpływać i oddziaływać, i znaczyć czymś więcej niż zwykłą ofiarnością na rzecz parafii i osobistym powodzeniem w biznesie. Bo niby jak im to wytłumaczyć? Dlaczego mają się wysilić i wpływać? Awans grup nie daje tu natychmiastowych korzyści jednostkom, nie zazębia się od razu o prywatne prosperity, tu można być milionerem i senatorem wprost z getta zbiorowych poniżeń i zapewnić sobie dobre życie bez względu na pochodzenie. Mazewski działa w branży, gdzie niezrozumienie to towar, lecz gdy mówię mu o powiedzeniu Piłsudskiego, że wszystko dla Polaków, z Polakami nic, czuję w nim jakąś poznańsko-endecko-galicyjską animozję do niespółdzielczych rozwiązań. Najwidoczniej nie lubi ani Piłsudskiego, ani mnie.

Czekam, że choć raz odwoła się do rozumu i zasad, dla których warto być Polakiem, że wie, jak zastąpić pławienie się w nastrojowości twardym, przejrzystym walorem. Ale nie potrafił albo może nie chciał nazwać niczego poza statystyką wyborczych głosów, żadnej ewentualności kontrybuowania idei. Chciałem mu jeszcze powiedzieć, że polskość ma wielki respekt dla umowności i formy, tak uporczywie odmawianej jej przez historię; sprawia to, że tak w wersji amerykańskiej, jak i czystej odegrać ona może olbrzymią rolę w restytucji pojęcia miary w kulturze, indoktrynowanej podstępnym hasłem, że każde ograniczenie to zło; i że pośród niepospolitych klęsk czyhających na Amerykę taka dyspozycja umiejętnie wydobyta i przedstawiona to skarb. Lecz czułem, że chce się mnie pozbyć, popadliśmy w bezpłodność wzajemnej relacji i to był koniec.

A szkoda, bo Mazewski jest z grubsza najpotężniejszym człowiekiem, skonstruowanym między innymi z polskości, w Ameryce. Nie znaczy to, że może wszystko, są tu Polacy i polonoidzi bardziej kluczowo uplasowani i znani. Ale zdawało mi się, że spotkaliśmy się w fundamentalizmie, w przemówieniu powiedział: „Rozkład społeczeństw zachodnich i kryzys kultury przybrały zastraszające rozmiary i są wodą na młyn komunistów. Powinniśmy znaleźć się w pierwszej linii walki…”. Ani publicznie, ani w naszej rozmowie nie wyjawił jednak, jak on sobie tę walkę wyobraża, jakich broni chce użyć, czego dokonali kongresmani, politycy, działacze kultury, duchowni i naukowcy polscy i polonijni na frontach tej wojny, która przecież nie od dziś się toczy. Gdzie jest ich krew na amerykańskiej arenie? Bo oto siedzi naprzeciw niego ktoś, czyli ja, i powtarza, że na początku jest zawsze Słowo, że Słowo jest mieczem dziś ostrzejszym niż kiedykolwiek, zwłaszcza tu, w Ameryce, w której cywilizacji osiąga się wszystko poprzez amplifikację Słowa, które właściwie upowszechnione niesie tam, dokąd ani wybory, ani pieniądz, ani organizacje, ani parady, ani nawet życie oddane za nową ojczyznę zanieść nie może. Co Mazewski uprzejmie zignorował.

„Wiadomości” 1976 nr 18 (1570)

O POCHODZENIU GATUNKÓW

Here’s to Poland, that’s where they produce Polacks!

Archie Bunker

1

Idąc w stronę Ameryki, Polak spotyka kogoś, kto tam już określa polskość. Nazywa się różnie: Polish-American, Polonian lub Polack. Archie Bunker, słynny amerykański szowinista, czyli contradictio in adiecto, z którym co tydzień obcują miliony telewidzów, nie znosi Polacks (ma po temu prywatne powody), a zatem nie jest wysokiego zdania o kraju, który ich produkuje. Rzecz w tym, że jego sformułowanie to klasyczny bunkerowski malapropism, wiechowskie przejęzyczenie, Polska bowiem rodzi Polaków, czyli Poles, Polack zaś jest produktem amerykańskim, stąd Poland jest dla Archie abstraktem. Co ważniejsze, nie tylko Bunker, ale i mnóstwo Polacks nie bardzo wie, gdzie to jest, co to znaczy i czego chce. Polack w zetknięciu z Polakiem odwołuje się do wiar, uczuć, melodii, nastrojów, potraw i siana pod obrusem. Polak jest w sytuacji trudniejszej: musi dojść do ładu z Polackiem jako współużytkownikiem pojęć, o których ten drugi ma nikłe pojęcie. A to nie takie proste. Polacy mają swe liczne wersje polskości: już sama skala literacka, rozciągnięta na trzy ostatnie pokolenia, pokrywa obszar od Walerego Przyborowskiego do Hłaski. Natomiast Polack od strony polskiej jest raczej jednokomórkowcem, podczas gdy jego amerykańska wielowymiarowość i przestrzenność to inna historia. A więc bezmiar komplikacji.

2

Polack, wymawiany w angielskim kontekście, ma w polskim uchu dźwięk pogardliwy. W percepcji Amerykanina polskiego pochodzenia, czyli w uchu zamerykanizowanym, ma również konotację niepochlebną. Z odczucia tego wyrasta osobliwie niekonsekwentna postawa psychiczna, zakorzeniona w Polish-American rzeczywistości. Polish-Americans nie są i nie chcą być Poles, ale też i nie chcą być Polacks. A także nie bardzo wiedzą, czy chcą być tout court Americans. Właściwie chcą i usilnie to zaznaczają, ale od czasu do czasu mają przypływy zamyśleń i chandr i nie bardzo zdają sobie sprawę, czego chcą. Stawia to ich w sytuacji trudnej, w permanentnym zamętnieniu, w chronicznej nieklarowności, w rodzaju uporczywej niedojrzałości, z której jednak pragnęliby wyrwać się i poszybować ku ostro i wyraziście rysującym się konturom frapującego image pośród amerykańskich prototypów.

Takie perypetie doznań i reakcji wskazują, że polonoidzi nie potrafią zrozumieć, a więc nie chcą pogodzić się z niepisaną regułą amerykańskiej lingwistyki: tu niemal każdy oznacznik człowieka i grup przekracza granice poufałości. Na pewno jest w Polacku nuta lekceważenia, lecz przede wszystkim jest funkcjonalny wyróżnik, wygodniejszy od przymiotników, które w amerykańskim lingo są formą uprzejmościową: sprawozdawcy sportowi, mówiąc o zawodniku ze ski czy icz w końcówce, dodają that Polish guy, albowiem Pole on nie jest, Polack zaś brzmiałoby nieprzyjemnie. Problematyka amerykańskiego epitetu sprowadza się do wyczucia, rozbioru niuansów: są wśród tych nazwań nadające się tylko do obelżywości oraz jakby obrotowe, podatne do przekazywania szorstkiej koleżeńskości i sympatii. Polack do takich należy: odpowiednio wypowiedziany nie powinien urażać nikogo. Lecz o ile Mick czy Wop, czy Spade nie budzi już odruchu obrazy w Irlandczyku, Włochu czy Murzynie, żaden zaś Żyd nie zeźli się dziś za Sheeny czy Heb (aczkolwiek żaden Włoch nie przyjmie dago, Murzyn coon, Żyd lake) – o tyle Polack spotyka się u adresatów z trudniejszym odbiorem. Zawiłość leży gdzieś w sensie pielęgnacji treści narodowych poprzez etniczność, co tutaj ani Irlandczykowi, ani Włochowi w ogóle nie przychodzi do głowy, a Polackowi widocznie tak. Natomiast fakt, że taka współzależność go trapi, ma mizerne konsekwencje ideowe i społeczne, co sprawia, że Polack cierpi w Ameryce na chroniczną zgagę.

Yankes zaczął swą karierę jako miano wysoce uwłaczające. Dziś jest werbalnym symbolem narodu, jego chwały, jego zalet. Polacks, strojeni przez niewypowiedzialne pychy i smutki, uparcie odmawiają eksploatowania tego, co kryje się w twardym, chropawym i śmiesznym słowie Polack, w złożach skojarzeń na pół lekceważącego wywołania. Nie chcą grzebać się w nieprzebranych bogactwach autoironii, co dało tak wiele innym. Wolą się obrażać.

3

Wprzód Polacy, a później Polacks są tu bardzo dawno. Osiągnęli wiele, ślady ich istnienia i krystalizowania się w grupy, później w organizmy plemienne i religijne, w organizacje i instytucje społeczne, w placówki kulturowo-obyczajowe, w ośrodki kultywowania języka i przekazywania go w druku, w zbiorcze okazje do praktykowania tradycji i zwyczajów widoczne są dla uważnego oka na każdym kroku. Eksponenci tej szczepowej przynależności w historii Stanów Zjednoczonych, acz niezbyt liczni, mają nazwiska rozgłośne. Nazwiska zwykłych Polacks, częstokroć zanglizowane bądź zniekształcone, są w każdej odnodze amerykańskiej rzeczywistości, nie sposób zaś wytropić tych, którzy uciekli, schowali się za nazwiska angielskie i ulegli pełnej asymilacji. Ale wiemy, że jest ich mnóstwo.

Nasuwa się pytanie: dlaczego tak liczna i udana penetracja i nasycenie materiałem ludzkim, etnicznie polskim, nie przeszło w psychospołeczną tendencję, która utwierdziłaby wszystkich mających jakiś tytuł do polskości, że warto jest być Polakiem, Polackiem czy Polish-American? Dlaczego sprawę takiej przynależności pozostawiono wyłącznie odruchom serca, uczuć, sentymentów? Dlaczego nigdy wyraźnie nie ustalono, czy głoszenie z naciskiem tej przynależności wiąże się z jakimś praktycznym awantażem lub może z satysfakcją duchową wyższej natury niż zwykła rzewność?

Odpowiedzi zapewne jest wiele, niektóre uczone i ugruntowane w rozważaniach historycznych. Z drugiej strony wielu stwierdzi, że tak wcale nie jest, że znaczna ilość ludzi w Ameryce z dumą i swadą przyznaje się do polskości, dziedzictwa, godeł i krwi. Że wielu stosuje, z brawurową lubością, hałaśliwą, pieczysto-kordialną formę a damn Polack jako samookreślenie, nie stroni od niej, nie boi się jej. To racja. Lecz nieporównanie więcej jest w tej sprawie dyskrecji. Ludzie nie uciekają od polskości zawartej w nazwisku, pochodzeniu, związku rodzinnym, ale też do niej się nie garną. Unikają czegoś, co nie zdołało przekonać ich do własnej atrakcyjności.

Moim zdaniem dlatego, że Polacks nigdy nie potrafili dostrzec korzyści kryjących się w podrzędności, upokorzeniach, nieprzystosowalności i wynikających z nich niedolach. Kalejdoskopowość amerykańskiej cywilizacji sprawia, że bardzo dobrze jest tu być bogatym i potężnym, lecz upośledzony, gorszy i wyzyskiwany, o ile wie, jak się do tego zabrać, może tu sprzedać swe nieszczęścia i dobrze na nich zarobić. Grupowość, etniczność, a nawet tradycja stają się tu atrakcyjne poprzez poniżenie i cierpienie, i to nie od dzisiaj, gdy dzieci możnych przebierają się za biedaków, bo taka jest moda. Być uciskanym i pomiatanym to tu przepustka do kultury, okazja do artystycznych wcieleń, temat literacki. Nie wolno ukrywać udręk i jarzm, zacierać ich, wypierać się w imię wstydów i honorów, ani nędzy, ani niesprawiedliwości nie należy wmiatać pod dywan, lecz usilnie, natrętnie pchać je na kulturowy rynek. Są wartością, przedmiotem społecznych rokowań i targów, towarem handlowym. Trzeba umieć mówić o nich głośno i przekonywająco, w umiejętności głoszenia ich jest awans i wpływ, są pieniądze i potęga. Lecz wiedzieć należy, że sam goły fakt upośledzenia, cierpienia i niesprawiedliwości jest dopiero surowcem, który przetworzony być musi przez narzędzia kultury, przystosowany do wymogów chwili, rynku, podaży i popytu. Czasami czeka się na właściwy moment przez dekady, ale nie wolno go przeoczyć. By go wykorzystać, potrzebne są nie tyle organizacje i instytucje, ile odpowiednio sprężona i skanalizowana wola i tęsknota grupy, wiedza o świadomych i podświadomych potrzebach i marzeniach jej jednostek, ekspozycja tej wiedzy z maksymalną intensywnością i oddaniem.

Potocznie nazywa się to tutaj public relation. Czy Polacks mają wrodzony defekt, antytalent do PR? Tego nie wiem, wydaje mi się tylko, że pchani przez mieszankę psychicznych dyspozycji i mętnie zapamiętanych kodów zwyczajowo-etycznych ze starego kraju utknęli w pozycji jałowego środka. Poniżeń i cierpienia było w ich tutejszym losie co niemiara, przebrnęli przez nie i w niesłychanym znoju dotarli w swej masie do pośledniej, drobnomieszczańskiej respectability, której bronią w Ameryce jest kartka wyborcza. Uważają, że do dobrego tonu należy nie narzekać, nie skarżyć się, nie mówić o swych gehennach. Daje im to poczucie lepszości, która tu nikogo nie interesuje, co gorsza – nie kojarzy się w niczyim odbiorze z godnością i człowieczeństwem, jak Polacks myślą, że właśnie się kojarzy. Jest w tym jakiś tragizm, bo obiektywnie rzecz biorąc, postawa ich sumuje się wiernie z bardzo wysoką miarą godności i człowieczeństwa, jedynie Polacks nie potrafią ukazać tego Ameryce.

4

Zakładając, że Polack jest jakościowo inny niż Polak, zastanowić się przyjdzie, dlaczego klęski drugiego, znane nam z podręczników, a także ze zdarzeń bieżących, odbijają się jak w krzywym, lecz precyzyjnym zwierciadle w niepowodzeniach pierwszego?

5

W doskonałym szkicu Zbigniew Byrski, obserwator uważny i czuły, skroplił przed paru laty relację pomiędzy Polackiem a polskością, jego wnioski są niemiłe, lecz trafne, warto je streścić.

1. Emigracja zarobkowa, chłopsko-proletariacka, nie przywiozła do Ameryki pojęcia ojczyzny, bo niby co miała przywieźć; w opuszczonych stronach ojczyzną był jej lokalny krajobraz, katolicyzm, zwyczajowość; tu przyjęła narodowość amerykańską, ale ze względów psychicznych zachowała polską etniczność; nikomu to nie przeszkadzało, amerykański pluralizm to zignorował, to zaś nigdy nie wzniosło się ponad walor folkloru, stąd Polacks żyją wśród quasi-kulturowych substytutów, odwołują się do plastikowych Częstochow i czują dotkliwie nieadekwatność swych przywiązań, umiłowań i aspiracji z prawdziwym amerykańskim sukcesem.

2. Dwudziestolecie niepodległości prezentowało Polackowi Polskę złożoną i zawiłą; że zaś od etniczności jest krok tylko do płytkiego nacjonalizmu, Polack sympatyzował na odległość z uproszczeniami; stąd nigdy nie przejął się odbudową wielkiej kultury narodowej ani skłóconymi koncepcjami ideowymi, ale gdy wszystko się skończyło, Polack – katolik i nacjonalista per procura – lojalnie zjeżył się na komunizm i odwiecznego ruskiego zaborcę; okazało się jednak, że polscy komuniści, acz głoszą co innego, równie nie kwapią się do wielkiej narodowej kultury jak Polack, choć z innych powodów, i jednym z ich głównych celów jest wmuszenie w Polaków etniczności jako kultury; po 20 zaś latach zebrali wokół siebie etniczny monolit, który nazwali narodem, nie pognębili Kościoła doszczętnie i proklamowali antysemityzm jako treść płytkiego nacjonalizmu; tyle uroków nie mogło nie wywrzeć wrażenia na Polacku, uznał więc niedawno, w swej masie, komunizm za nie swoją sprawę i masowo okazał skłonność do bratania się z nową polskością nad dzisiejszą Wisłą, bez natrętnych pytań o tej polskości kolor i gatunek.

Konsekwencje tych spostrzeżeń są gorzkie i sam Byrski przestrzega przed pochopnym całkowaniem, którego wstawianie w schematy byłoby krzywdą dla ludzi i prawdy. Niemniej, patrząc na 30 lat powojennych Polacka i jego grupy, uderza letniość i niemrawość ich stosunku do komunizmu, mimo oficjalnych przysiąg obcości i wrogości. To prawda –
w polonijnych gazetach ani na chwilę nie przestano potępiać bolszewickiego zaboru, gromko i donośnie domagać się sprawiedliwości dla Polski. Kongresmani i działacze, polonijne organizacje i instytucje złożyli niezliczoną ilość petycji, wniosków, interpelacji, zorganizowali bezmiar kongresów, akademii, konferencji, patronowali licznym akcjom, apelom, postulatom. Nie ma powodu nie wierzyć w szczerość ich oburzenia czy gorącej chęci świadczenia solidarności braciom w Polsce i Chrystusie. Ale jak twierdzi Adam Pragier, baczny egzaminator tych zagadnień, „…W ciągu 28 lat (od Jałty) nie było ani jednego publicznego, masowego protestu Polonii amerykańskiej… (ani w 1956 po Poznaniu, ani w 1968 po masakrze studentów, ani 1970 po Wybrzeżu), Kongres Polonii Amerykańskiej nie wystąpił z publicznym żądaniem interwencji amerykańskiej…”. Czyli że Polacks, ich przywódcy i liderzy, nigdy w sprawie komunizmu nie wyprowadzili tłumów na ulice, jak to czynią choćby dla odbycia parady Pułaskiego.

Są po temu uzasadnienia. Konserwatyzm i stateczność mas polonijnych to duży atut i z natury rzeczy przeciwne są politycznemu awanturnictwu. Zbyt gwałtowne naciski podać mogą w wątpliwość amerykańskość Polacków („Niech tu nie będzie nieporozumień, ja jestem Amerykaninem!”), sprowadzić podejrzenia o konflikt interesów i podwójną lojalność. W ostatecznym rozliczeniu komunizm w Polsce to sprawa Polaków, z którymi jest się sercem, lecz brak doraźnych identyfikacji i motywacji. Tysiące Polacks celebruje amerykański patriotyzm w paradach, dźwigając przy okazji zdawkowy antybolszewizm na transparentach, ale nikt nie widział ich w pochodzie sformowanym dla żądań ideowych. I tu znów Pragier: „Niepodobna przytoczyć ani jednego przykładu rzeczywistego wpływu Kongresu Polonii Amerykańskiej na jakąkolwiek decyzję rządu amerykańskiego w sprawach dotyczących Polski czy Sowietów”. Smutne i prawdziwe. Dlaczego tak jest?

Primo: bo Polacks ciągle mylą polityczną siłę z politycznym gwałtem – wschodnioeuropejski nawyk; z natury swej etnicznej koncepcji obywatelskiego ducha przeciwni są gwałtowi, za co im chwała i w czym ich siła; nie nauczyli się jednak jeszcze, przez tyle lat, że głębia przekonań i wierność ideałom najpełniej się tu wyrażają przez siłę odczynioną od gwałtu; stąd ich pochody są afirmacyjne i folklorowe, przesłaniem ma być barwność i zuchowatość, wywołujące jedynie przychylne uśmiechy; podczas gdy wpływ na rząd i społeczeństwo uzyskuje tu tylko etniczność zsyntetyzowana w ideę i poruszająca marsze zdeterminowane i nabrzmiałe problematyką, których napędem jest coś więcej niż przypominanie zasług i kolorowych spódnic; mobilizując 200 000 ludzi do marszu na Waszyngton, Murzyni zmienili w jednym dniu 300 lat stosunków rasowych i ustanowili się współczynnikiem decyzji polityczno-społecznych w Ameryce bez incydentów gwałtu.

Secundo: Polack zna grząskość amerykańskiej polityki i boi się jej; Polak, nowszy uciekinier, który namiętnie ostrzega Polacka przed komunizmem, liczył przez 30 lat na dopasowanie się Ameryki do logiki historii i przeliczył się; Polack, hamowany przez egzystencjalne doświadczenie i intuicję, ociągał się i ociąga z przechwyceniem misyjnej żagwi, co wydaje się rozsądne, lecz w istocie jest błędem fatalnym, albowiem walka z komunizmem z nim w roli głównej to nie tylko walka o Polskę dla Polaków – sprawa, zdaniem Polacka nietycząca go bezpośrednio – ale walka o jego, Polacka, znaczenie w Ameryce; Ameryka i amerykanizm, mimo dąsów i histerii, nie wymigają się od rozgrywki z komunizmem, która wypełni życie pokoleń; Polack poprzez swe związki z polskością dostał pierwszą opcję na tę walkę, lecz ją zmarnował: zamiast uczynić z antykomunizmu dźwignię własnych aspiracji i uprawiać go twardo, z zaciekłym uporem i strategicznie długofalowym planem, od Roosevelta po Forda, poprzez wiry i skręty amerykańskich klimatów, nastrojów, mód, zamiast narzucić się i uprawomocnić jako naczelny faktor tej walki bez względu na jej trudności i klęski – Polack zaprzepaścił szansę, co jest amerykańskim grzechem i upadkiem; miał pierwszeństwo do cause, która dałaby mu image, mógł stać się primadonną doniosłości, która długo jeszcze się nie przedawni: manifestując swą uporczywą obecność na Pierwszej Avenue pod ONZ-em, Polack biłby się w pierwszym rzędzie o siebie tutaj, albowiem taka walka to w Ameryce sprzężenie zwrotne, to wielokierunkowość rezultatu zwycięskiego wysiłku, starcie zaś z komunizmem o Polskę jest zarazem pretekstem i celem; aby to pojąć, zmierzyć trzeba pasywność Polacków wysiłkami innych kluczowych mniejszości; awans Włochów i Murzynów dokonywał się bez serwitutów dla pobratymstw, ale Irlandczycy, burząc się w czasie rewolty wielkanocnej na rzecz starego kraju, budowali swą potęgę polityczną w Nowym Jorku; Żydzi zaś, maszerując co chwila za Izraelem, maszerują dla własnego znaczenia pomiędzy Atlantykiem a Pacyfikiem; przy każdej okazji demonstrują potęgę świadomej opinii, która w tej cywilizacji ma ramię najdłuższe, sięgające wszędzie; przy czym nie ma co się łudzić: waga opinii, czyli polityczna donośność żydowskiego Głosu, to nie dźwięk monet ani tumult w waszyngtońskich korytarzach władzy, ani zgiełk mediów, ani pohukiwanie krzepkich wyrostków z Jewish Defense League przepychających się z nowojorską policją; gwardyjskim grenadierem uderzenia przez Głos jest mały, cherlawy rencista ze spółdzielczych bloków w Bronx czy buchalter z Queens, zakatarzony i opatulony w szaliki, żaden miejski guerilla, lecz cichy wyborca, dzierżący w sztywnych z zimna dłoniach transparent lub plakat; wie on, że musi tu się zjawić bez względu na pogodę i wygodę, by poświadczyć sobą, że są ludzie, którzy nigdy nie zgodzą się na zdradę ostatniego bastionu wolności i sprawiedliwości, jakim on widzi Izrael, toteż ani prezydent Stanów Zjednoczonych, ani Kongres, ani prasa, ani jakakolwiek komórka społecznego bytu w tym kraju nie jest w stanie zlekceważyć jego obecności; jego nieustępliwa solidarność z ideą, zaciekły opór wobec niegodziwości, którą on pojmuje jako coś groźniejszego i ogólniejszego niż tylko obronę Izraela, czyni go potęgą tutaj; trudno powiedzieć, dlaczego Polack nie potrafi zdobyć się na taką samą postawę, dlaczego skłonił się ku ospałości sumienia i ambicji, nie podjął miecza wciskanego mu w ręce przez okoliczności: może nie czuł się jeszcze na siłach przeciwstawić presji liberałów, „New York Timesów”, protestancko-pseudopostępowego humanitaryzmu, którym tutejszy Establishment, z właściwą sobie butą i snobizmem, terroryzuje pośledniejszych i niepewnych; lecz gdy Sowiety zagroziły Izraelowi, Żydzi, dotychczasowy rozsadnik hotentockiej lewicowości, pokazali światu spadanie bielma z oka w skali, jakiej świat nie widział, z surową bezkompromisowością przeistoczyli się w najgroźniejszego wroga Rosji i komunizmu, wydali mszczącą wojnę liberałom, których dotąd byli najbogatszym klientem, wyklęli własnych liberałów i jak się okazuje, zidentyfikowali się w oczach świata i Ameryki jako dojrzały, odpowiedzialny szermierz i orędownik antykomunizmu; czyli zakuli się w ciężką, lecz lśniącą zbroję, jaką historia zaofiarowała Polackowi i on ją odrzucił.

Tertio: nieumiejętność odwołania się do kultury jako do instrumentu znaczenia; prawidło podstawowe, że kultura to coraz więcej niż polityka, zdaje się nie docierać do Polacka na każdym szczeblu; jak również to, że w kulturze niczego się nie dostaje i nikt nikomu nic nie daje, wszystko zaś trzeba sobie samemu wziąć, podczas gdy Polack ciągle jeszcze wierzy w patronage, przyzwyczajenie z czasów, gdy za zblokowane głosy zwycięska partia polityczna odpalała Polackom stanowisko intendenta szkół podstawowych dla „ich” człowieka; w kulturze nie ma świadczeń za usługi polityczne, kultura maluje image, czyli syntetyczne hasło, bez którego polityka nie może się już obejść, nieodzowne dla konsolidacji politycznych zdobyczy, dla podtrzymania w dobie porażek; polskie nazwiska krążą dziś w kulturze Ameryki, lecz nigdy się nie scaliły, nie przedstawiły programu, nie wiadomo, czy o coś im wspólnie chodzi, za czym stoją, co reprezentują prócz jednostek; może w istocie o nic im nie chodzi i nie reprezentują nikogo i niczego, lecz w tym właśnie ponura klęska Polacka, albowiem wpływ i znaczenie przez kulturę muszą być w tej cywilizacji funkcjonalne; nie znaczy to, że opłacałoby się nam wymienić Kopernika na Franka Sinatrę, ale na pewno nie opłaca się nam wierzyć, że Kopernik już wszystko załatwił.

6

Na marginesie

Mamy obecnie nowy exodus z Polski. Zaczął się w połowie lat pięćdziesiątych, wraz z październikowym rozluźnieniem, trwa do dziś, napędzany przez szpetotę komunizmu. Ludzie niemogący tam żyć znajdują różne drogi stamtąd, ich większość, powodowana instynktem diaspory, dąży do Ameryki, centrum najsilniejszej cywilizacji. W przeciwieństwie do wojennej, określonej przez opór, jest to emigracja uciekająca przed społecznym uciskiem, w pogoni za wolnością, która znaczy dla nich lepsze życie. To łączy ją, acz nie bez zdumień i zgrzytów, z Polackiem pamiętającym, że on lub jego przodek przybyli tu za chlebem, czyli ówczesną wolnością. Natomiast jakoś dzieli od emigracji wojskowo-inteligenckiej, mimo zbieżności klasowych łatwości porozumienia, bliższych systemów pojęciowych. Lecz o ile Polack nie czuje już obrzydzenia do reżymowego konsula w Chicago, o tyle powojenni Polacy w Ameryce, jako ludzie inteligentni, doszli do wniosku, zresztą całkiem poprawnego, że życie miesza wszelkie podziały i można już sobie pogwarzyć przy koniaku z niedawnymi oprawcami literatury i uniwersytetów z kraju, zwłaszcza gdy ci ostatni publikują swe rozczarowania w periodykach i zapraszani są na wykłady do Yale. Polski Instytut Nauk i Sztuk w Nowym Jorku, forteca umysłów i sumień wojennej emigracji, angażując nowego dyrektora, bierze teraz pod uwagę, czy nie jest on obciążony bezkompromisowym antykomunizmem.

Co różni młodych ludzi z ostatniej fali, czynnie lub biernie zwróconych przeciw komunizmowi, od Polacka, i Polaka w Ameryce, to fakt, że od razu dostrzegają w kulturze narzędzie awansu. Nie chcą faz: najpierw tyranie i dorobek, po czym polityczny przetarg, z miejsca pchają się do zawodów usługowo-kulturowych, bez względu na życiowe koszta. Jakby komunizm jako jarzmo wykształcił w nich tę samą idolatrię wolnego przekazu i informacji, jaką żyją ich rówieśnicy w technotronicznej Ameryce.

Niemniej trzeba to jasno powiedzieć: aby skonstruować świadomość grupy, sprężyć ją w image i użyć w walce o Amerykę, wpływ, znaczenie, czynny udział w cywilizacji, najnowszy emigrant nie zdziała tu niczego bez Polacka i Polaka. Dopóki wszyscy trzej nie nauczą się żywić sobą wzajemnie, ciągle to samo, żółciowe pytanie: „Dlaczego znaczymy tak mało?” będzie w mózgach i sercach.

7

A jak relacja pomiędzy etnicznością a jej staronarodową treścią w łonie amerykańskiej cywilizacji wygląda u innych?

Murzyn nie ma tego problemu: naiwne próby retrospekcji w dahomejskie czy sanegalskie dziedzictwo, modne w początkach lat 70., skończyły się fiaskiem; wszystko, co określa American Black, jest na tym kontynencie, od Luizjany po San Francisco; wydaje mi się, że mimo alienacji najostrzejszej w formie Murzyn, po swych zdumiewających triumfach w kulturze, za 2-3 pokolenia spenetruje politykę i wojskowość i przeobrazi się w upartego amerykańskiego patriotę bez tendencji do rozszczepień – czego już teraz są oznaki.

Irlandczyk, osadziwszy swego prezydenta na tronie, uznał się za organiczną jedność z Ameryką i cywilizacją; pielęgnuje etniczne zwyczaje i sentymenty jedynie jako widowiskową typowość, mało interesuje się irlandzkim centrum; rzec trzeba, że dokonał kariery znakomitej: napłynął tu jako półdzika, zagłodzona masa w połowie ubiegłego stulecia i od razu zdobył image, ale nie do pozazdroszczenia, bo analfabety, podczłowieka i mordercy; niemniej, w przeciągu pokolenia, wziął w pacht katolicyzm, wyrzucił Niemców z hierarchii kościelnej, wkroczył z niesłychanym impetem do ruchów społeczno-zawodowych i rzucił się do brutalnej walki o polityczne znaczenie, operując klanowością, kumoterstwem, przekupstwem, gwałtem; nie wzniósłby się jednak tak wysoko i trwale, gdyby nie szumna obecność w kulturze: wspólna mowa pomogła, to prawda, lecz nie to zadecydowało, że dziś wyobrazić sobie nie można amerykańskiego teatru, music-hallu, filmu ani owej specyficznej balladowości wielkich miast, która wyniosła Amerykę do symbolu epoki, bez Irlandczyka, jego bujności, pijaństwa, krewkości, kolorowych kłamstw i bijatyk; jednak nie malowniczość dała mu miejsce w kulturze, lecz odważna analiza samego siebie, walka o społeczną akceptację bez rozczuleń nad pomiataną irlandzkością, przez ekspozycję zaś jej grzechów, słabości, destruktywnych fantazji, anomalii fizycznych, ponurych związków z ciemnotą i religianctwem; powstała literatura irlandzko-amerykańska, w której Irlandczyk walczy z Irlandczykiem w Irlandczyku, opierając się na amerykańskich wartościach; i to nie tylko James Farrell, piszący o tym wprost, lecz jest to podskórnie u Londona, O’Neilla i O’Hary, czyli oderwanych od etniczności, amerykańskich twórców; toteż teraz, gdy typologiczna odbitka zblakła, obserwujemy hojny rewanż kultury: ktoś napisał trafnie, że aczkolwiek Irlandczyk rozpłynął się w Amerykaninie, to dziś każdy Amerykanin ma w sobie szczyptę Irlandczyka.

Italian-American nie nosi w sobie konfliktów pomiędzy amerykanizmem, etnicznością, narodową spuścizną, jest prototypem bez schizofrenii; przyczyn tego szukać należy zapewne w prastarym, śródziemnomorskim geniuszu przedsiębiorczości, który przenosząc się z miejsca na miejsce, zapładniał coraz wyższe cywilizacje; toteż Włosi, jadąc tu, byli zapewne jedyną biedotą bez kompleksu niższości; raz jeszcze wzięli się do ciężkiej pracy lub misternej przestępczości i wkrótce ustalili parytety, od których nie odeszli nigdy; nie demonstrują egzaltowanych przywiązań do starego kraju, rzadko wybierają się do rodzinnych wiosek, by dokonać żywota, są mało ciekawi swych korzeni, ale nie uciekają od nazwisk i przeciętny Carpulecucci nie wyrzuca sylab, jak nagminnie anglizują się Żydzi i Polacy, gdyż jego duma rodowa jest abstrakcyjna, oderwana od okoliczności i uzasadnień; zresztą korzenie idą same za nimi, mocą swej pozycji w dorobku ludzkości, co daje Włochom poczucie, że teraz tu są tym, czym byli zawsze, nad Hudsonem jak nad Tybrem, stąd obelgi się ich nie imają, nie oburzali się zbytnio na swój wstępny image oszusta, rozjazgotanego sklepikarza, rynsztokowego fircyka, lenia czy bandyty – odwołali się do kultury i ta pomogła przetworzyć paskudztwo w sam urok, melodramat, wdzięk cwaniactwa, poprzez potężny aparat przekazu: uliczną lirykę, piosenkę, film; w Ameryce znakiem semiotycznym jest telewizyjny commercial, świat i człowiek wyjaśniane są w nim co ١٥ minut, według ewangelii Freuda i Junga; w jednym z commercials zawarty jest cały układ: Włoch versus amerykańska cywilizacja; jest to seria ogłoszeń firmy produkującej sos pomidorowy: kosztują go kolejno różni ludzie i każdy woła z emfazą, zachwytem lub rozkoszą That’s Italian! Sens okrzyku jest nie w tym, że sos jest włoski, jako że włoskość sama w sobie nie jest godna uwagi; modulacja i mimika ekstatycznie oznajmiają, że sos jest doskonały, skąd dopiero implikacja, że co wyśmienite, to włoskie, ale żadnych automatycznych równań ani puszenia się włoskością, czyli bezbłędna propaganda, bo wyborność, gatunek, doskonałość ustalają się gładko w świadomości jako Italian-American; nade wszystko zaś imponuje swobodna pewność siebie: sugestia, że murzyńskość, polskość czy żydowskość są czymś najwspanialszym w świecie, nikomu nie przyszłaby do głowy.

Żydzi zawdzięczają tutaj kulturze niemal wszystko: poprzez kulturę zapewnili sobie intelektualną współrzędność z Wasp, co stanowi o ich znaczeniu i wpływach; ciężka praca i talent dorabiania się były współczynnikami powodzenia, ale nie osławiona solidarność, która manifestuje się w momencie społecznego niebezpieczeństwa; gdy nie widać go, Żydzi konkurują między sobą bezlitośnie, wchodzą w godziwe i niegodziwe związki z nie-Żydami, ulegają śmiesznym, czasem niszczącym snobizmom; ale od razu zrozumieli, że transporterem w Ameryce jest kultura, rzucili następujące po sobie pokolenia na uczelnie, włożyli ogromny wysiłek umysłów i pracy w utożsamienie się z ideałami cywilizacji, po czym w kulturowy wyraz i określenie siebie samych; to zaowocowało i stali się ważkim elementem kultury ogólnonarodowej, lwią część roboty dokonała literatura: powieść, publicystyka, czasopiśmiennictwo literackie, po czym teatr, film, popularna rozrywka; literatura ukazała żydowskość w takim bogactwie i głębi konfliktów z samą sobą, że zafascynowała Amerykę i świat; Bellow, Salinger, Mailer, Ginsberg, Malamud, Miller, Roth oraz plejada innych poddali żydowskość okrutnej wiwisekcji, nie szczędząc niczego i nikogo, zdzierając żywą skórę z każdej świętości, obnażając uczucia, pasje, namiętności, nienawiść, zawiść, brzydotę, zazdrość, ambicje, najgorsze przywary i grzechy; unurzali żydowskość w żydowskiej pogardzie, w bezlitosnym samokrytycyzmie, nie zawahali się przed ujawnieniem jej najwstydliwszych ułomności i brudów; opisali każdą próbę ucieczki, renegactwa, apostazji, zdrady, przekroczenia samego siebie; obrzucili błotem czcigodne tradycje, szydzili z własnej godności, analizowali z upodobaniem formację psychiczną i obyczajową stworzoną przez Żydów przeciw Żydom; odtrącenie, wyobcowanie, poniżenie, rozpacz upośledzenia przedstawione zostały z bezkompromisową szczerością bez fałszywych wstydów i gestów, demaskując nawet najpokraczniejsze kalectwo i nieszczęście – i to okazało się triumfem, przyniosło akceptację, wstęp do amerykanizmu na pełnych prawach równego i pożądanego, wspólny dom kultury, ojczyznę; etniczność i narodowość znalazły się w symbiozie z nową przynależnością, tak już dziś nierozdzielne, że mało kto w Ameryce odrzuci Izrael jako ideę. w której cała ludzkość ma vested interests, czyli żydowski stosunek do swego staro-nowego centrum; stąd dobry Żyd jest dobrym Amerykaninem i nic już nie stoi na przeszkodzie, by dobrego Amerykanina uznać za honorowego Żyda; ta zadziwiająca zwrotność i harmonia znajdują swój pełny wyraz w commercials, rzecz jasna, który jest jak gdyby kwintesencją Jewish-American ideologii; reklamują żydowski chleb żytni marki Levy kolejno: murzyński chłopiec, irlandzki policjant, Indianin, ksiądz, farmer i mafioso, zanurzają ze smakiem zęby w kromce, podczas gdy napis głosi: „Nie musisz być Żydem, by lubić sitek od Levy!”; w tej oczywistej prawdzie nie ma włoskiej hucpy, jest żydowsko-amerykański ekumenizm.

8

Dojmującą tęsknotą Polacka jest znak równania pomiędzy dobrym Polakiem a dobrym Amerykaninem i vice versa. Jeszcze za generała Hallera i eskadry Kościuszki nie nastręczało to trudności, w międzyczasie jednak uległo różnym zamgleniom i wypaczeniom. Elastyczna obrotowość stosunku Żydów do Izraela wydaje się Polackowi tak pożądana, że aż podejrzana: zbyt łatwo zapomina on, że istotą tego stosunku jest nie uczucie, lecz idea, że stoi za nim unerwiony układ ideowo-moralny, związany z podstawową problematyką epoki, trafiający bezustannie na łamy czasopism. Nie ma ani jednej publikacji polskiej czy polonijnej w Ameryce, która periodycznie ustawiałaby polskość w podobnej perspektywie, dawała jej czytelność i widoczność.

Tu warto wspomnieć o niedawnej karierze pewnej książki: nazywa się Passage to Ararat i od ręki wprowadziła armeńskość na tegoroczną mapę kultury. Jak dotąd Armeńczycy bytowali w tutejszej świadomości jedynie dzięki doskonałemu pisarzowi nazwiskiem William Saroyan i pewnemu trenerowi futbolowemu: proza Saroyana ma urok stylizowanej mądrości ludowej, lecz jest zjawiskiem odosobnionym, bez większych dla Armeńczyków konsekwencji. Autorem Passage to Ararat jest Michael Arlen, Amerykanin, syn Michaela Arlena, Anglika z bogatej rodziny armeńskiej doszczętnie zasymilowanego, produktu Oxfordu i Mayfair, autora modnej w latach 20. powieści Zielony kapelusz. O ile Arlen Sr. kompletnie o armeńskości zapomniał, to Arlen Jr. nic już z nią nie miał wspólnego, a nawet odziedziczył do niej rodzaj wstrętu bogaczy, jak do źródła zamierzchłych utrapień, do Armeleutegeruch, od którego chce się jak najdalej. By tę niechęć umocnić, wybrał się więc do sowieckiej i tureckiej Armenii, skąd przywiózł sprawozdanie z podróży, które okazało się tak autentycznie wzruszające, że długo przebywało na liście bestsellerów, znajdując rzesze czytelników, które nigdy nic nie słyszały o armeńskości, jej goryczach i rozterkach. Arlen daleki jest od płaczliwości, pełno w nim chłodu, rezerwy, ironii, otrzepywania się z sensualnych serdeczności, wyraźnie nie lubi ani kwaśnego odoru zgrzebności, ani zezowatego, armeńskiego przecherstwa. Lecz mimo to potrafi odnaleźć w sobie tyle szacunku dla drugiej strony upadku i cierpienia, odsłonić taki wymiar niesprawiedliwości, że osiąga jakąś niezwykłą czystość tonu, która zarysowuje i uwypukla armeńskość jako wspaniały autorytet w dziedzinie narodowych męczarń, o których ludzkości zapomnieć nie wolno, bo jeśli zapomni, to biada jej.

Co to ma z nami wspólnego? Bardzo wiele.

Ani Polack, ani Polak w Ameryce nie umieją wyprodukować owej czystości tonu w sprawach idei i moralności, która prowadzi do autorytetu. Nie umieją, bo boją się samych siebie. Tak jak Żydzi w przedwojennej Polsce bali się mówić całą prawdę o sobie, aby nie zasilać amunicją antysemityzmu, tak Polack, niepewny stosunku do siebie, lęka się szczerości. Nie dostrzega, że Żydzi, przełamawszy strach, zbudowali samokrytyką i spowiedzią swój gmach w Ameryce, szaniec przeciw antysemityzmowi. Polack musi tak samo, jeśli chce iść naprzód, dalej, ku czemuś więcej niż frazesy polityków i na pół kpiące podziwy nad pisanką i bohaterstwem. Fakt, że z łona Polonii czy emigracji nie wyszło ani jedno dzieło krwawo ćwiartujące małość i przyziemność Polacka czy kabotyński indyferentyzm emigranckich elit, jest wyrokiem na nas samych. Bo nie łudźmy się – wczoraj i dziś, w centrum i w diasporze, ciągle jak zawsze tłamsi w nas to, co w nas moralnie i społecznie dobre, ów ponadczasowy, niezniszczalny, polski lub polonoidalny Miglanc, Polaczyszka, dla którego, niestety, nie mamy własnego Dostojewskiego, ów groszowy cynik, powiatowy filozof, patriotyczny pieczeniarz biadający, że świat nie widzi skarbów jego ducha, służalczy mędrek, skory do relatywizmu za kieliszek wódki, cwaniaczyna w niepranej bieliźnie, nasiąkły nienawiścią sobek; wszyscy tacy sami w Warszawie i Mogielnicy, w salonach na Park Avenue po udanym małżeństwie z bogatą Amerykanką (Amerykaninem) i w Buffalo, zapewniając swojaków, że Polska jest tylko nad Wisłą i ćwiartka z bolszewikiem to jeszcze nie uznanie reżymu. Irlandczycy i Żydzi wiedzieliby, jak ich włożyć pod mikroskop literatury i pokazać, jak rozum, godność i przyzwoitość bronią się przed zatruciem nimi. Nikomu nie zaimponujemy serwowaniem zalet i póz, autoapoteozą i tuleniem do serca ciągle tego samego bukieciku chwał. Nasza mizeria i nasz psychiczny czyrak – oto temat literacki. Wokoło nas handlarze kiełbas wzbogaceni na przymiotniku Polish i nieugiętej praktyce kapitalizmu lub ich synowie, wychowankowie zakonnych college’ów, obśliniają palce komunistycznej pani konsulowej w Manhattanie, pierwsi w imię szarmanckości, której nie zaznali nigdy na swych Hamtrackach, a którą ludowa rzeczpospolita sprzedaje im w ludowych nowojorskich salonach, drudzy w imię wspólnoty z macierzą i braćmi, której zaniedbać nie wolno dlatego tylko, że rządzą nimi moskiewscy namiestnicy. A nie zapominajmy też o Polaczyszkach wytwornych, którzy w imię niedawnej, a już zwietrzałej, emigranckiej niezłomności dają nagrody i fundacje byłym ubekom i dusicielom polskości tylko dlatego, że napisali dobrą książkę, tłumacząc swe cyniczne, profesorskie wygodnictwo tym, że czół ich dotknął palec tolerancji, wybaczenia, zrozumienia.

Z karuzeli Polacków, Poles in America, politycznych emigrantów, uciekinierów i potomków tych, co za chlebem, zjawić się musi wreszcie ktoś, kto wgryzie się w ten ochłap życia w solidnej angielszczyźnie, wypchnie nas na zalaną reflektorami scenę cywilizacji, prześwietli nasze brudy, nasze męki, nasze wstydy i nasze matactwa, i zobaczymy, czy wszyscy nie zawołają: „Jakież to ciekawe!”. Skąd w Ameryce już tylko krok do znaczenia i wpływu.

„Wiadomości” 1976 nr 20 (1572) i 21(1573)

CO I JAK?

„Les Polacks sont catholiques”, Fontan said. „That’s true”, Madame Fontan said. „They go to church, then they fight with knives all the way home and kill each other all day Sunday. But they are not real catholiques. They’re Polack catholiques…”

Hemingway, Wine of Wyoming

1

Tak oto zbrutalizował polskość Hemingway, pisarz jadowity, którego dziwna magia w nienawistnej celności, w podfałszowanej trosce o słuszność i człowieczeństwo. Niemniej, te wątłe zdania i sporna egzemplifikacja trafiają w sedno, ogarniają polskość przenikliwością, wyłuskują z niej jakąś zagadkę ją determinującą. Czy jest to sekret istnienia czy charakteru, marności czy wielkości, tego nie wiemy. Wskazówką jest inność, czasem śmieszna, czasem wzniosła. Katolicy, lecz jakoś inni – wartość w inności, nawet gdy wywołuje wrogość lub pogardę.

Tajemnicą jest, dlaczego Polack odmawia rozpłynięcia się w amerykańskości, przedłuża polskość, często tandetnie i licho, lecz z uporem. Próbują to wyjaśnić profesorowie i publicyści, lecz co mówią i piszą, nie przekonuje ani rozstrzyga, jest drapaniem powierzchni zjawisk. Są bezsilni, nic dziwnego, jako że tylko literatura jest w stanie udramatyzować losem ludzkim zjawisko społeczne, a więc je wyjaśnić.

Literatura ustanawia w Ameryce prototyp, intensywnie i efektywnie przez powieść, teatr, film, telewizję, albowiem kontakty międzyludzkie są w tej galaktyce zbyt słabym czynnikiem kształtowania świadomości. Zaszeregowania następują szybko, kultura komunikuje treści przez nazwy, toteż inność i jej zagadki są cennym literackim tworzywem; wielu zbiło już na tym kapitał, ustawiło się w reflektorach, wraziło w obraz Ameryki, co wkrótce dało im współudział w decyzjach. Dlaczego Polacks i Polacy tego nie potrafią, dlaczego nie robią użytku ze swej tajemnicy, ze swej niewiedzy o samych sobie, o swej odrębności, z którą nie wiedzą, co począć i jak się nią posłużyć – tego ja z kolei nie wiem.

2

Zawsze myślałem, że najgłośniejszą karierą polską w Ameryce po Kościuszce był profesor Brzeziński, lecz to pomyłka. Następcą Naczelnika jest Bobby Vinton. Jest w tym jakaś kulawa pocieszność, bo hasło Vinton to absurdalny apel skrzyżowania troglodyty z homoseksualistą, ale co zrobić, innego o tej donośności nie ma, więc cieszmy się tym, co jest.

Oczywiście, uderzenie Vintona to telewizja, mocarne medium. Co poniedziałek młody, ale nie za młody blondyn o sprytniutkich oczach wyrażających bezbronną czułość, ufryzowany na modną już wśród drobnomieszczaństwa owcę, wbiega przed starannie dobraną widownię pełną polsko-detroickich twarzy, śpiewa szmelcowate przeboje, całuje kogo popadnie, wydaje z siebie przeciągłe wycie jak Tarzan, lecz składające się ze słów: „Na zdrowie!”, co Bobby widocznie uważa za wytworne polskie pozdrowienie, gdyż jest on Polack z Pensylwanii i przyjąć trzeba, że nie czytał Norwida w oryginale, na zakończenie zaś zmusza amerykańskich współwykonawców do odśpiewania własnej kompozycji pod nazwą Moja droga, ja cię kocham!, w której słowa angielskie mieszają się z polskimi. Wszystko to ma pospolity, lowbrow posmaczek, takich shows są tuziny, zastanawia przeto niezwykły sukces tego właśnie programu: w ciągu paru miesięcy Vinton wskoczył na czołowe miejsce w tak zwanych Nielsen ratings, co znaczy, że oglądają go miliony. Nacisk na trywialną polskość jest przemożny: Vinton produkuje się na tle stylizowanych orłów, na swym wdzianku z cyrkowych cekinów często nosi godło Jagiellonów; muzyczka Mojej drogiej wywodzi się z melodyki i rytmiki rdzennej poleczki; Bobby propaguje koszulki z napisem Polish Power, w finale wbiegają różne postacie w jakoby łowickich strojach, często Murzyni.

Stąd trzy niebłahe pytania.

Primo: dlaczego CBS, naczelny kanał w USA, zdecydował się na polski show etniczny?

Secundo: dlaczego właśnie z polskiej imprezy uczynił rodzaj rzecznika popularno-rozrywkowej etniczności, przeznaczonej do masowego odbioru; Bobby zaprasza bowiem aktorów pochodzenia portorykańskiego czy hawajskiego, Włochów, Murzynów i Chińczyków, i wszystkich zmusza do śpiewania Kocham ciebie całym sercem…, a także wybiera z publiczności różne osoby oznajmiające z emfazą, że są Greek lub Croatian, co Bobby kwituje ze spokojem, że to zupełnie to samo co Polish.

Tertio: dlaczego show ten spotkał się z takim odzewem ze strony Ameryki? Nie można zupełnie zignorować samego Vintona: bije z niego jakieś chłopięco-dwupłciowe ciepło, przytomny wdzięk; tkliwie, lecz nie bez cwaniactwa, adresuje swe pienia do małych dziewczynek przebranych za krakowianki, tonie w kwiatach, tańczy z dziećmi, jest mistrzem ckliwego crooning, czyli robi to wszystko, w co rodziny szoferów ciężarówek wpatrują się godzinami z zachwytem.

Podczas jednego z wywiadów Bobby Vinton powiedział, że w Hollywood istnieje coś, co określił jako Polish underground, i że on do niego należy. Na pytanie: kto jeszcze, rzekł, że filmowcy, którzy potrafią porozumieć się między sobą łamaną polszczyzną, jak Ukrainiec Jack Palance, Litwin Charles Bronson, różni muzycy i reżyserzy, Czesi i warszawiacy z dawnej dzielnicy północnej.

Co daje do myślenia o atrakcyjności reliktów. Dlaczego właśnie zapomniana, łamana polszczyzna?

3

Oczywiście, renesans i triumfalny marsz polskich treści w tę cywilizację z Bobbym Vintonem na czele zakrawa na karykaturę. Niemniej, zamiast go zlekceważyć, bo to się zawsze tak zaczyna, zastanowić się trzeba, co czynić z owym trendem, którego on jest symptomem?

4

Polskiej czy polonijnej polityki kulturalnej w Ameryce nigdy nie było. Jednostki, mocą swego talentu i osobowości, jak Modrzejewska czy Paderewski, świadczyły na rzecz narodowego miana, cech czy kwalifikacji. W produkcji image to za mało. Co gorsza, od przeszło stu lat czyni się wszystko, by posuwać się w odwrotnym od właściwego kierunku.

Są dwa wielkie tematy literackie w polonijności. Pierwszy to głębia zwątpień i rozdarć towarzysząca temu, co zwie się tu polskim doświadczeniem, jest zjawiskiem historycznym i polega na bolesnej transformacji poniżających cierpień, goryczy, wyzysku chłopsko-proletariackiego prymitywu w godność, moralny porządek, obywatelską dumę i patriotyzm amerykańskiej middle class. Nie jest to proces tylko polski, ale wśród tych, którzy ukazali go w przychylnym dla siebie świetle, Polacków nie ma. W amerykańskim Kulturkampfie rozróżnić można dwa wzory: grupa wznosząca się w górę albo obwieszcza utożsamienie z amerykańskim systemem wartości, wkład weń i jego obronę, albo donośnie domaga się równych praw w imię społecznej sprawiedliwości i pluralizmu. Polacks, nie rozumiejąc wektorów kultury, znaleźli się w no man’s land: nie umieli proklamować przekonywającej identyfikacji, domagają się zaś niedołężnie, za pomocą metod przestarzałych, nieczyniących wrażenia na nikim. W imię zażenowań na dorobku nie posiali w sercach pokoleń pragnienia dogłębnej rozprawy z upokarzającym polskim doświadczeniem. Jest w nich awersja do ujawniania upadków bez wstydu, do uwidaczniania cierpień, kolidują one bowiem z zapamiętanymi skłonnościami do: boso, ale w ostrogach, zastaw się, a postaw się, do szarf z parcianą podszewką. Toteż gdy trzeba uogólnień, zaczynają od polskości, przeciwnie do Włochów, którzy od razu rzucają się na uogólnienia, nie dbając o włoskość, co prowadzi do triumfów włoskości, jak w owym commercialu. Wobec tego Polacks decydują się na buńczuczne krzykactwo polityczne, zdające się im honorowym wyjściem z sytuacji, a które jest już anachronizmem. Zamiast wysiłku opisania konkretnie krwawego potu, nędzy, znoju, czyli prawdy ugruntowanej w rzeczywistości, skłaniali swe dzieci ku zapominaniu miary zła, według tego, co wypada, a co nie, w imię nuworyszowskich manier. Wybrali drogę do amerykańskiej wyobraźni poprzez propagandę lakierowanych świątków, co skończyło się ich nieobecnością w kulturze Ameryki. Nie ma powieści o alienacji Polacka, o gnojeniu go i rozpaczach, w której zabrzmiałoby wołanie o prawa, o wyrównanie krzywd, lecz też i rozeznanie szans.

Równie doniosły jak zmarnowany jest temat drugi – katolicyzm. Wszędzie, gdzie Kościół nie jest prześladowany, jak aktualnie jest w komunizmie, wielka literatura katolicka powstaje w atmosferze sporu, zwątpienia, walki o immanentne wartości, o wielowarstwowość katolicyzmu. W ostatnim stuleciu dało to francuskich gwałtowników, angielski katechumenat i konwertyzm, polskie przed wojną pytania o ład serc. W powojennej Polsce Kościół stał się współzawodnikiem ideowym, lecz laikat katolicki uległ ciśnieniom hamującym poszukiwania. W Ameryce, w ramach wolności, nie ma taktycznych wstrzemięźliwości dla katolickiego intelektualizmu, są natomiast złoża banałów, skamieliny stereotypów, które trzeba przeorać na nowo, i dobrze byłoby, gdyby w tym względzie polski katolicyzm w Ameryce coś powiedział. Tymczasem jednak nie powiedział niczego. Polski chrystianizm od wieków posiada swoistą substancję i własny zmysł wiary (O, Hemingway! Les Polacks catholiques…), zdobył zaś wspaniały trening w obronie podstawowych wartości humanistycznych jeszcze w starym kraju; lecz Polacka-katolika, ugruntowanego w jego tradycjach i naukach, wydaje się nie gnieść nic z owych nieodpowiedzialnych imponderabiliów, które tak długo gniotły Irlandczyków, aż zrodzili swych Joyce’ow i Farrellów. Tychże zaś generalna rozprawa z każdą zadrą w sumieniu i nagniotkiem na duszy Irlandczykom w łonie Kościoła nie zaszkodziła, lecz pomogła. Dziś Polacks i Polacy mają w Ameryce dodatkowy atut w postaci etnicznej konfrontacji z nihilizmem, radykalizmem, komunizmem, na wolnym boisku i bez szachrajstw bolszewickich reżymów, gdzie można zbadać obiektywnie, czemu komunizm odnosi triumfy w starych społeczeństwach katolickich na Zachodzie, gnije zaś w katolickich społeczeństwach Wschodu. Lecz dziś, jak wpierw, robi to tu jezuita, o. Andrew Greeley, Irlandczyk, uświadczyć zaś nie można polskiego nazwiska pośród batalii o przeinstytucjonalizowanie religii, inflację pseudoodnowicielskich spojrzeń na życie duchowe, restytucję sensu tradycji, pojęcie wspólnoty, gdyż polonijny katolik nie jest w stanie znaleźć ścieżki w katolicki intelektualizm. Mankament ten egzemplifikuje wypowiedź Polacka wykształconego, prominenta Polonii, uchodzącego za umysłowość reprezentatywną; pisze, że aczkolwiek czuje się do głębi katolikiem i chyba nigdy Kościoła nie opuści, to jednak boli go krzywda wyrządzana Polonii przez hierarchię. Krzywda ta, jego zdaniem, jest w etnicznej proporcji dygnitarstw, skarży się więc gorzko, że zamiast 50 arcybiskupów i biskupów polskiego pochodzenia, co byłoby sprawiedliwym podziałem w stosunku do liczby polono-katolików, jest ich zaledwie 10, czyli obraźliwa dysproporcja. I woła: „Dlaczego? Czyż w polskich parafiach brakuje nam wyjątkowo utalentowanych księży, którzy nadawaliby się na dostojników kościelnych?… Na przeszkodzie do nominacji stoi polskie pochodzenie… Hierarchia katolicka w Ameryce ponosi pełną odpowiedzialność za duchowe karłowacenie polskiej grupy etnicznej”.

Tu przekraczamy literacki temat i wpadamy w otchłań filozoficzno-ideowo-moralną, zderzając się łeb w łeb z mądrością owego włoskiego commercialu, który ogłosił, że coś musi być wpierw dobre, aby być nazwane włoskim. Jakaś dziwna wadliwość psychiczna pieczętuje system myślowy, czyli ludzką esencję, Polacka, który namiętnie usiłuje odwrócić tę właśnie relację między rzeczywistością a wartością i domaga się, aby coś zostało uznane za dobre, bo jest polskie. Jest to antyamerykańska interpretacja pojęcia quality, co z miejsca skazuje ją na klęskę, ta cywilizacja nie zgodzi się na nią nigdy, w czym Polack widzi wrogość i chęć pomniejszania go. Wgląd w spisy archidiecezjalne ujawnia zresztą mniej nazwisk włoskich niż polskich, nazwiska irlandzkie zaś przytłaczają niemieckie i hiszpańskie w stosunku grubo niewspółmiernym do jakichkolwiek proporcji. Co znaczy, że opanowywanie Kościoła przez Irlandczyków na pewno nie obyło się bez niesprawiedliwości i podejrzanych żonglerek, lecz faworytyzm w układach władzy i znaczenia to nie okazja do płaczliwych pretensji, ale wyzwanie. W kulturze nie ma racji statystycznych, więc gdzie są bunty owych polskich utalentowanych księży, gdzie ślady ich argumentacji i rozumowania, gdzie książki, pamflety, artykuły, polemiki? Odwoływanie się do liczbowych proporcji to niebezpieczna i poniżająca metoda: próbują jej obecnie Murzyni w walce o kwoty uniwersyteckie i mobilizują przeciw sobie wszystko, co jest wiarą w rozumność i przyzwoitość demokracji, a więc także Polacks w swej masie, gdyż etyka kwot prowadzi do manipulacji rozmaitych numerus clausus, w których nic dobrego dla Polacków. Niemniej, gdy niedawno zawakowało stanowisko w Sądzie Najwyższym po ustąpieniu Williama Douglasa, prasa polonijna zagrzmiała patetycznie, że należy się ono Polackowi; pod dramatycznymi tytułami: Polonia znowu pominięta, przypominano, w jakiej proporcji Polacks umierali w wojnach światowych, Korei i Wietnamie, grożono, że niemianowanie Polacka będzie dowodem waspowskiego afrontu i opresji. Nikt zaś jakoś nie wspomniał, że Leona Jaworskiego powołano na najsławniejszego w historii USA prokuratora specjalnego nie dlatego, że jest Polackiem, ale znakomitym prawnikiem, dopiero zaś ten stop właściwości przyniósł polskości chwałę („That’s Polish!” – o mądrości włoskiej reklamy!). Tym mniej troskano się o prawdę, że droga do Sądu Najwyższego prowadzi przez najwyższą skalę kulturowo-politycznego wysiłku, Thurgood Marshall zaś, którego stanowisko wygląda na dogodzenie murzyńskim ambicjom, był duchowym wodzem Howard Law School Group, która zmodyfikowała całe pojęcia amerykańskiego legalizmu, zanim osiadł na ławie najwyższego urzędu.

Tak więc Polack nie chce kwot zamiast wolnego pola i równej gry, lecz gryzie się metafizyką proporcji. Zadziwiający dualizm pryncypiów, jego korzenie w braku polityki kulturalnej, czyli w niedomyśleniu niczego do końca. A także w prapolskiej wierze w duchy. Włoski polityk, zabiegający o głosy wyborcze, nie wzywa duchów Kolumba czy Amerigo Vespucci. Polski polityk w tej samej sytuacji przyzywa w sukurs z zaświatów Pułaskiego i Kościuszkę. Co, biorąc pod uwagę historię i malarstwo, jawi mu się jako pociągnięcie z zakresu polityki kulturalnej.

5

O Kościuszce

Kościuszko ma w Ameryce miasta, mosty, ulice, pomniki i fundację. Natomiast nie ma biografii adekwatnej do swej wielkości jako człowiek i symbol. Ma mnóstwo życiorysów, popularnych i uczonych, opracowań, omówień, dokumentacji, rozpraw. Ale nie ma obrazu w literaturze amerykańskiej, który byłby jego wszechobecną projekcją w amerykanizm. Kościuszce brak tego, co trwalsze od spiżu, co przetwarza postać dziejową w komponent każdej okoliczności – polsko-polonijna indolencja i uchybienie o tyle smutniejsze, że Kościuszko niezwykle się do takiego ujęcia nadaje.

Polakom w ogóle brak Plutarchów i Boswellów, problem sam w sobie do zadumanych rozważań; funkcję tę przejęli u nas historycy i poloniści, Askenazy, Kleiner, a to nie to samo; zdarzył się jeden Boy-Żeleński, ale gdzieżby on podołał zapotrzebowaniu. Tym mniej żywić można pretensje do Polacków, że nie objawili Stracheya, Andre Maurois lub Stefana Zweiga. A to właśnie byłyby instrumenty twórcze, na jego miarę, na które Kościuszko ciągle czeka na próżno, w fakcie tym zaś jest dotkliwa klęska amerykańskiej Polonii.

Tym boleśniejsza, że Kościuszko i Pułaski należą do panteonu amerykańskich świętych, jeśli nawet nie głównych, to takich jednak, co nadają się do ogólnonarodowej hagiografii, i to zarówno raz na zawsze uświęconej, jak i odnawianej przez kulturowe nurty chwili. Polacks są jedyną grupą etniczną posiadającą taką parę, dwa egzemplarze plemienia, które własnym dokonaniem weszły tam, gdzie samo ojcostwo Ameryki. Dopiero niedawno udało się Murzynom wprowadzić Martina Luthera Kinga do tego towarzystwa. Ani Irlandczycy, ani Żydzi, ani Włosi (jeśli nie liczyć Kolumba) nikogo takiego nie mają: gdyby mieli, wiedzieliby, co z nimi robić. Polacks, mimo adoracji i kultu, nie wiedzieli i ciągle nie wiedzą: nie potrafią wyrwać go z utartej trójcy La Fayette–Von Steuben–Kościuszko, w której nieodmiennie bytuje do dziś, mimo że intelektualnie i artystycznie jest zjawiskiem bogatszym i barwniejszym niż francuski arystokrata-postępowiec czy niemiecki fachowiec od musztry i intendentury, obaj na pewno zasługujący na ciekawość, lecz w znacznej mierze zbudowani przez obfite i literacko zręczne piśmiennictwo ich rodaków. Kościuszko jest zadziwiająco wielowymiarowy, wytrzymuje każde spojrzenie z ukosa i wprost, każdą interpretację, każdą sekcję postaci, ideologii, osobistej błyskotliwości. Był żołnierzem i rewolucjonistą, siedliskiem dyscyplin i rozwichrzeń, radykałem i tradycjonalistą, człowiekiem czynu, uczuć i myśli, militarystą i humanitarystą; zajmował się wojną i dobroczynnością z równą przesadą; był sentymentalnym kochankiem w stylu epoki, nie lubił własnego nosa, który komplikował mu życie płciowe, lecz bynajmniej nie udaremniał; jako konwersacjonalista i korespondent obracał się wśród największych i najatrakcyjniejszych umysłów swego czasu, znał się na sztuce i na inżynierii. Jak mało kto ze wszystkich Polaków nadaje się, aby pisać o nim teraz zbeletryzowane monografie i sztuki teatralne, kręcić filmy, odkrywać i ustawiać go na nowo w coraz to innym świetle, przetrząsać, rewidować, rozpowszechniać. Pasuje do list bestsellerów w Ameryce, nie gorzej od Marii Stuart, Jeffersona, Franklina, Aarona Burra, Beaumarchais. Rzecz w tym, że wziąć się do niego muszą pisarze lub kandydaci do tego zawodu, a nie pedagodzy, wychowawcy, nauczyciele. Pułaski jest mniej bogaty, na pozór postać z czytanek, ale taki Feuchtwanger potrafiłby przetworzyć go we wzorzec docierający do każdego kąta amerykańskiej kultury: facet o dużej urodzie, generał w wieku 29 lat, który wiedział, jak przywdziać aureolę bohatera i zginąć w moralnym kontekście, jakiego pozazdrościłby mu Che Guevara, czyli skarb tematyczny zupełnie przez Polonię niewykorzystany. A na dokładkę jest jeszcze Niemcewicz, ówczesny jet-setter, elegant-liberał, bystry współbiesiadnik najciętszych europejskich filozofów i podróżnik po Ameryce, którego ironiczna spostrzegawczość i esprit kwalifikują go na prekursora de Tocqueville’a.

Każdy polonijny traktat zaczyna się od powołania na tych antenatów. Żydzi, Irlandczycy, Włosi, którzy nigdy takich nie mieli, przedstawiają w swym piśmiennictwie małych, pokrzywdzonych, lecz bliskich wszystkim i prawdziwych ludzi, toczących z Ameryką i amerykańskością zajadły spór, żywiących zażarte pretensje, z którymi nie mogą dojść do ładu. My mamy autentyki o niezwykłym natężeniu oryginalności, które współbudowały amerykańskość, a więc musiały także porać się i zmagać z jej wykluwającym się kształtem, czegoś w niej nie uznawać i coś zwalczać, mieć wrogów i kogoś nie znosić. Nie potrafiliśmy jednak odkryć w nich prawdziwych ułomnych ludzi, jakimi na pewno byli. Zmitologizowaliśmy ich i dzięki nam bytują jako malowanki.

Kościuszko, jak się rzekło, ma tu fundację, której dał imię. Co fundacja dała Kościuszce, jest mniej jasne. Czy przyczyniła się do ulokowania Kościuszki w świadomości amerykańskiej w sposób i w stopniu, na jaki zasługuje – na to nie ma dowodów. Nieumiejętność ofensywy, otwarcia na Amerykę jest ogólną cechą polskiego i polonijnego minimalizmu: instytucje, jak Fundacja czy Kongres PA, czy Polski Instytut Nauk i Sztuk, mają jakiś oddech i wymiar potencjału w permanencji – po czym nigdy nie spełniają wyczuwalnych obietnic, tego co można by się po nich spodziewać, są nieustanną, pomyślną zapowiedzią, rok za rokiem góra rodzi mysz. Mierzone analogiami wyglądają mizernie, co nie jest sprawą środków, funduszów, sprawności nawet, lecz brakiem dialektycznie kalkulowanej kinetyki, której polonijnym i polskim instytucjom nie staje. Gdy coś wchodzi na wokandę polskich sumień w Ameryce, Kongres PA pisze list lub protest, kolportowany z szacunkiem w polonijnej prasie, otrzymuje odpowiedź od interpelowanej strony, kolportowaną z dumą, że w ogóle było echo, i na tym się kończy. Nie znam wypadku, ażeby Polonia zniszczyła przez konsekwentną akcję polityka lub publicystę, lub koncepcję dla Polonii nie do przyjęcia, co tutaj jest warunkiem społecznej powagi. Fundacja Kościuszkowska buduje obecnie mosty do Polski, sprawa szlachetna, ma na celu niepozostawianie polskości komunizmowi. Kto na tak subtelnej kombinacji lepiej wychodzi: komunizm czy polskość, trudno powiedzieć; wiemy z doświadczenia, że nie takich graczy jak przywódcy Fundacji komunizm owinął sobie dokoła palca, wyssał i upodlił, nawet gdy grali w imię najczcigodniejszych intencji. Rzec można, że w założeniu Fundacji jest promocja polskości po obu stronach rowu – stypendia, recitale, wystawy i prelekcje niezbyt wysokiego lotu, przytulna wegetacja wśród swojskości, malutkiej i donikąd niesięgającej – i że w tych ramach Fundacja spełnia swe zadanie. Na pewno prawda, lecz gdzie polot, duch, zapładnianie umysłów i wysiłków, kaliber dążeń? Gdyby Kościuszko spojrzał z nieba na te tutaj i dziś potężne wstrząsy i procesy wokoło, na ogrom cywilizacji w walce o istnienie i ideały, ale bez polskiego współudziału, bo my na boczku, cichutko, nie wadząc nikomu, nie zauważani przez nikogo, i to pod jego firmą, przypuszczać trzeba, że wycofałby nazwisko.

6

O energetyce kultur współczesnych

Moim zdaniem jej źródłem czasopiśmiennictwo, czyli potęga interpretacji.

Jeszcze św. Augustyn, Erazm z Rotterdamu i Voltaire wkraczali w kulturowe apogeum mocą swych mózgów i stwierdzeń. W XIX wieku mózgi i ich owoc, pozostawione same sobie, stanęły w obliczu trudności. W naszym stuleciu losy idei i inwencji, artyzmu i intelektu, ducha i rozumu zależą od dwóch elementów kulturowego przemiału: krytyka i dziennikarza. Predestynacja przez los i muzy do roli geniusza czy nauczyciela ludzkości już nie wystarczy, żaden zaś impet twórczy nie zostanie, jeżeli nie zajmą się nimi krytyk i dziennikarz. Wyczyn filozofii i literatury nie istnieje dziś inaczej niż przez prezentację i komentarz – domeny krytyka i dziennikarza. Przeczuwał już to wczesnośredniowieczny Kościół, najskuteczniejsze public relation w dziejach, toteż zatrudnił egzegetę i apologetę, czyli krytyka i dziennikarza, oddał ich w ręce kopistom i uczynił propagandową dźwignią. I tak zostało: krytyk i dziennikarz, dziś alchemicy współczesności, stwarzający coś z niczego, sławę z miernoty, inkwizytor i policjant codziennych wrażliwości masowej kultury. Czasopiśmiennictwo jest mniej widoczne od frontalnych potęg gazety, kamery, mikrofonu, lecz jest ich szarą eminencją, dyspozytornią giganta – machiny masowego przekazu, sprzętem kontrolnym masowej świadomości. Losy Stendhala dają pojęcie o wszechwładzy spółki krytyka z dziennikarzem: był przez całe życie pisarzem zapoznanym dzięki wrogości krytyków i pismaków swego czasu; po dwóch pokoleniach ich następcy uznali go za geniusza i tak już zostało. XX wiek zna pisarskie wielkości przesączone wyłącznie przez literackie periodyki, czasem ezoteryczne, na pozór niewiele znaczące, w ciągłych finansowych tarapatach, a mimo to zdolne tak pisarza wytłumaczyć i skonstruować jego znaczenie, że przejmuje go dziennikarz i czyni zeń sławę, nawet gdy nie jest w stanie ani przeczytać, ani zrozumieć jednej jego stronicy. Mało kto w dzisiejszym świecie czytał Prousta, Joyce’a, Eliota, Kafkę, Pounda, lecz wszyscy zdają się o nich wiedzieć. To samo z Einsteinem, Freudem, Bertrandem Russellem; taka dominacja gruntuje się wprzód w czasopiśmiennictwie, budząc czołobitność reporterów, którzy czynią z niej wszechludzką ikonę.

Tę potęgę prefabrykowania i porządkowania wiedzy dla masowej konsumpcji dostrzegli w Ameryce Irlandczycy, Murzyni, Żydzi. Pierwszym i drugim język ułatwił inwazję; w jakimś momencie czasopisma waspowskie zachłysnęły się irlandzkością i murzyńskością, pchanymi na ich łamy przez fanatyków i apostatów, renegatów i wyznawców – wszystko co irlandzkie, od mrocznych pułapek katolicyzmu do poetyki łajdactwa, czy murzyńskie, od rytmu do socjologii krzywdy, stawało się modą i stylem. Murzyni wkrótce stworzyli własne i ekskluzywne wydawnictwa. Żydzi wyszli daleko poza styl i ustalili żydowską identyfikację z obroną wzniosłego humanizmu. Nonsensem jest twierdzenie, że Żydzi mają w swych rękach prasę: 95% prasy należy do Wasp. Ale Żydzi mają „New York Timesa”, do którego nie przyklejają swojej etykietki; wystarczy, że jest czymś więcej niż dziennik, reprezentuje amerykański uniwersalizm, występuje w obronie fundamentalnych wolności, równouprawnień i tolerancji – czyli żydowskiej racji stanu w Ameryce; z kunsztem i mocą niemającymi sobie równych. Żydzi wydają miesięcznik „Commentary”, który jest wzorem celowości zarówno w budowie żydowskiego potencjału kulturowego, jak i w organizacji prożydowskiego, umiarkowanego liberalizmu. Nazwiska zmobilizowane przez „Commentary” czyta się jak Who’s Who ideowego centrum Ameryki; są tu jezuici i socjaldemokraci, brytyjscy torysi i Moynihan. Problematyka żydowska jest tradycyjnie w publikacjach lewicy: poziom najlepszych z nich, jak „New Republic” „New York Review of Books”, „Dissent”, „New Leader”, uzależniony jest od piór żydowskich pisarzy, intelektualistów, uczonych. Żydowska tematyka, punkt widzenia i nazwiska widoczne są w „National Review” i pomniejszych periodykach waspowskiej prawicy.

Profesor Janusz Zawodny, polski naukowiec piszący po angielsku, autor sławnej książki o Katyniu, napisał pracę o powstaniu warszawskim. W jednym z nowojorskich wydawnictw oświadczono mu, że to chyba jakieś nieporozumienie, bo w tekście nie ma prawie nic o getcie. Gdy Zawodny powiedział, że chodzi tu o wypadki historyczne, jakie rozegrały się w innej skali i w półtora roku później, jego rozmówca, człowiek wykształcony, okazał brak zainteresowania, nie zakłopotanie. Po prostu nie znał sprawy. Nie jest to wina Żydów, że wbili narzędziami kultury tragedię getta w świadomość Ameryki, lecz jest winą Polaków i Polacków, że nie potrafili uczynić tego samego z tragedią Warszawy za pomocą tych samych narzędzi. Jeszcze przed I wojną nikt w amerykańskich czasopismach nie pisał o Żydach – naówczas, z nielicznymi wyjątkami, o wulgarnych dorobkiewiczach, zabiedzonych emigrantach, komediantach, nowojorskich gangsterach. Jako tacy nie mieli wstępu na szpalty służące kulturze. Wobec tego zaczęli tworzyć własne, naprzód w jidysz, potem po angielsku. W latach 20. już roztrząsali w nich swój stosunek z Ameryką, a że jednocześnie pisali książki, komponowali piosenki, kręcili filmy – wchodzili w nową symbiozę, dla której musiał się znaleźć wyraz w kulturze całego kraju.

Tu nie od rzeczy będzie wspomnieć o owym splątaniu losu żydowskiego z polskim przez historię i geografię i tyle stuleci, którego ciągle odczynić nie można z fusów i gorzkości, skłonności i abominacji, tak beznadziejnie ze sobą skotłowanych, że zaciemniają rozumy i serca także za oceanem. Przybywając tu przed stuleciem, biedota chłopska zostawiała za sobą oleodrukowe wrogości: między Ellis Island a Chicago nie było już polskich panów ani ruskich żandarmów. Niemiec, Belzebub w Wielkopolsce, tu istniał w stanie rozrzedzonym i nie mógł ciemiężyć. Natomiast na każdym kroku był Żyd, niegdyś psiawiara, psiajucha, przechera, czyli wtarta głęboko w świadomość niższość – tu zaś inny, arogancki, często mściwy, a co najgorsze społecznie produktywniejszy i łatwiej awansujący. Przywieziony antysemityzm umocnił się, znalazł nowe uzasadnienia w zmienności fortun, upadku odziedziczonych hierarchii. Mur rósł między plebejskim Polackiem a prostym Żydem z Polski, przez który nie przechodziły wzajemnie zrozumiałe sygnały jak w stosunkach między inteligencją obu grup, gdzie kwitły sentymenty i żydowscy pianiści upojnie propagowali swą wielką miłość – polskość. Polityczny antysemityzm w międzywojennej Polsce wraz z rosnącymi wpływami Żydów w Ameryce dawały coraz gorszą mieszankę: w swej masie Polack optował za nieskomplikowanym nacjonalizmem, czyli za antysemityzmem. Hitlerowska rzeź na polskich ziemiach rzuciła ten stosunek w eschatologię, racje moralne utonęły w trujących oparach gwałtu i krwi, antylogika ostateczności in articulo mortis wypaczyła najprostsze argumenty, roztrzaskała obiektywne prawdy. Zapiekła i wygodna ignorancja Żydów amerykańskich tego, jak było naprawdę, ich odmowa wnikania w perwersyjny demonizm i metafizykę zagłady owych lat – o ile lepiej rozumianych w Izraelu i Yad Vashem – ma w sobie niegodną, zabsolutyzowaną jadowitość. Ale i Polacks są nader chętni do symplackich fobii, zbyt ochoczo zbywają kompleks polskiej poziomki w psyche polskiego Żyda, ignorują delikatną nostalgię, z jaką Izaac Bashevis Singer, pisarz chasydzki, ewokuje kontury polskiej rzeczywistości sprzed półwiecza w swej żydowskiej nowelistyce po angielsku, wolą nie wspominać, że Mary Ann Krupczak jest z męża Margolis, owi zaś kompozytorzy i scenarzyści ze Złoczowa w Hollywoodzie za niczym tak nie przepadają jak za kłótniami z Bobbym Vintonem w łamanej, nabrzmiałej jidyszem polszczyźnie. X. Jerzy Mirewicz, publicysta emigracyjny, piszący dużo i mądrze o polsko-żydowskich sprawach, upatruje ich najgorszy defekt w braku autentycznego dialogu przez całe dzieje tej pokrętnej wspólnoty. To trafne spostrzeżenie. W Polsce asortyment psychicznych hamulców, komplikacji widział w unikaniu pozytywnego dialogu: czym mniej się o tym mówi, tym lepiej. W Ameryce, gdzie każdy dialog jest zyskiem i wstępem do kompromisów, dialogu tego nie ma, albowiem Polacy i Polacks, w przeciwieństwie do Żydów, nie posiadają swego kulturowego megafonu.

Tegoż brak zarysował się fatalnie w niedawnym incydencie NBC, to jest drugiego co do znaczenia kanału telewizyjnego USA, w którym jakiś bęcwał powiedział, że Polacy pomagali Hitlerowi mordować Żydów – kłamstwo rzucone z dziennikarską niechlujnością i bezczelnością, nonsens i obelga, a także krzywda dobrego imienia całego narodu. Posypały się protesty, głównie do polonijnych gazet po polsku, domagano się wytoczenia NBC procesu sądowego, utworzenia polskiej ligi antydefamacyjnej, akcji Kongresu PA. Były to słuszne i celowe żądania, które nigdy nie dadzą trwałych rezultatów. Procesy i protesty to na tutejszej scenie faktory przewrotne, są źródłem publicity, czasem dają więcej zasądzonemu niż zwycięskiej stronie. Inaczej wyglądałoby, gdyby Polonia miała choć jeden poważny, liczący się, widoczny periodyk po angielsku, którego pozycja, ugruntowana w kulturze, dałaby ciężar wypowiedziom. Można by wtedy długo, uparcie i skutecznie pisać o kryzysie prawdy w Ameryce i uwidaczniać, jak demagogiczny radykalizm w łonie NBC jest tego dowodem; można by uporczywie uwidoczniać, jak kłamstwo zagnieździło się w NBC i jak fałszowanie historii przez jej współpracowników prowadzi do permanentnego oszukiwania jej telewidzów; można by poddać rewizjom, spekulacjom i temu, co się tu zwie investigative reporting, to wszystko, za czym NBC stoi ideowo i politycznie, i wykazać, że jej ostro lewicujący, czasem kryptokomunistyczni redaktorzy pracują świadomie nad rozkładem amerykańskiego pluralizmu przez judzenie jednych grup przeciw drugim. I takie konsekwentne działanie NBC po pewnym czasie odczułaby dotkliwiej niż rozprawy sądowe.

I dalej, tylko wykładnik w kulturze dałby Polakom i Polackom możność zmuszenia Żydów do poważnego i sensownego dialogu, do odnotowania polskich racji, do oczyszczenia atmosfery, do ustalenia wspólnych norm, na czym Polonia mogłaby tylko zyskać, albowiem w ostatecznym rozliczeniu, gdy wyłania się nowa i silna koalicja tak zwanego miejskiego neokonserwatyzmu do walki o odnowę zagubionych jakości życia, Żydzi są naturalnym i cennym sojusznikiem, o czym tak bardzo wiedzą i o co zabiegają Włosi. Tylko przy pomocy kultury i jej środków można by dać właściwy wymiar i perspektywę heroicznej przyzwoitości i wierności trzeźwemu rozsądkowi kongresmana Lucjana Nedzi, który w momencie polowania na czarownice CIA i wywiadu w Izbie Reprezentantów samotrzeć przeciwstawił się histerii i otumanieniu, za co został zdeptany przez koniunkturalistów i głupców. Żydowski aparat przekazu i interpretacji wiedziałby, jak go obronić. Polonia, niedysponująca narzędziem polemiki, zmarnowała coś, z czego uczynić by można synonim lojalności i racjonalizmu, być może znienawidzony przez jednych, lecz doceniany przez innych, a w ten sposób obecny i polski. Tylko odpowiedzialna polska publikacja po angielsku byłaby w stanie przetworzyć nazwisko Leona Jaworskiego, czyli dźwięk i skojarzenie, w pojęcie, czyli w sukces grupy. Tylko surowa i nieustępliwa praca nad budową naszego intelektualnego autorytetu poprzez taką publikację byłaby w stanie uporać się z poniżającym faktem, że istnieje cenzura polskości w Waszyngtonie i Wiedniu, gdzie przygotowuje się amerykańskie publikacje rządowe w języku polskim przy pomocy narzuconych przez polskich komunistów, jako warunek kontroli, „specjalistów” i „tłumaczy” z Warszawy, którzy w ten sposób otrzymują monopol na oficjalną amerykańską propagandę w Polsce.

Charakterystycznie polskim odzewem na apel strategicznych konieczności jest inicjatywa wartościowa, szlachetna, naiwna i nieporadna. Tak więc powstał niedawno na Florydzie The American Institute of Polish Culture, zamierzający przedstawić Ameryce polskie dziedzictwo i wkład w zachodnią cywilizację. Przedsięwzięcie godne ogólnego uznania i poparcia, finansowane hojnie przez zacną Polkę, wdowę po multimilionerze, fabrykancie napojów alkoholowych – w czym kryje się jakaś transcendentna sprawiedliwość. Instytut chwalebnie popiera polskich artystów, organizuje sympozja, wystawy, koncerty, lecz znany jest właściwie tylko w sąsiedztwie, w ośrodkach polskich na kontynencie, a brak dowodów jego widoczności na szerszym forum. Wobec tego uruchomił wydawnictwo polskiej literatury, od klasyków do teraz, w angielskich przekładach i ozdobnej szacie. Impreza ambitna, cenna, wręcz imponująca, ale w ostatecznym rozliczeniu, biorąc pod uwagę wysiłek i koszta, raczej nierozsądna. Abstrahując od tego, skąd wziąć tłumaczy dla Kochanowskiego i Gałczyńskiego i jakie ewentualnie mogą być rezultaty ich mozołów, zastanowić się trzeba nad twardym i prostym pytaniem: po co? Po to, aby sprzedać kilkaset egzemplarzy bibliofilom, przeważnie Polakom, oraz postawić drugie tyle na półkach uniwersyteckich bibliotek, gdzie czekać będą na zainteresowanie specjalisty? Czyż nie jest to klasycznie polski kompleks kwiatka przy kożuchu? Zanim się wyda Słowackiego, Wyspiańskiego, Żeromskiego po angielsku, trzeba długo i wytrwale rozpowszechniać wieść o tym, kim byli i są, umieścić ich na rynku odcyfrowywalnych mian, utożsamić ich z nurtami epoki, z tym, co mają do dania teraz nam, wykazać ich ogólnohumanistyczną relavance. To jest do zrobienia, lecz tylko w sukcesji kampanii krytyka, polonisty, polemisty, jeśli da się im możność druku w czasopiśmie polskim po angielsku, które będzie umiało zdobyć szacunek amerykańskich środowisk intelektualnych. Witkacy jest na pewno bardziej frapującą indywidualnością twórczą od Samuela Becketta, ale o Becketcie wszyscy wiedzą tu bardzo dużo, a o Witkacym niemal nic. I to nie dlatego, że tak się tu zapalczywie Becketta czyta i ogląda, ale dlatego, że napisano o nim więcej, niż on sam napisał. W Gombrowiczu więcej jest olśniewających, kluczowych wyjaśnień kryzysu zachodniej cywilizacji niż u Bellowa, Sartre’a i Borgessa do kupy wziętych; ponadto wydano go tutaj, był w komercyjnych księgarniach, pisano o nim recenzje, pasuje do intelektualnej mody ostatnich 20 lat, przemawia językiem mentalnych i emocjonalnych figur elity rządzącej tu kulturą; ale nie miał artyleryjskiej podgotowki jak Beckett, nie stanął za nim żaden tygodnik, choćby semiliteracki, nie podparły go krytyczne spory namaszczonych charyzmatem czasopism, wobec tego nie ma go. Można i trzeba tłumaczyć i wydawać Marię Dąbrowską i Józefa Mackiewicza, lecz bez ustawienia ich w krytycznym kontekście, bez egzegezy i apologii równać się to będzie zabawie w rzucanie kamyczków w Atlantyk.

7

Czyli że wszystko sprowadza się raz jeszcze, jak tyle razy, do braku autorytetu. Wielki polski sen naprawdę jest nie o szpadzie ani o potędze, lecz o autorytecie. Tak się składa, że można go zdobyć tu w Ameryce. Przez Amerykę, to znaczy przez wpływ na nią. Tylko trzeba wiedzieć: jak. Po to zaś, aby wiedzieć, należy wpierw się głęboko zastanowić, po czym założyć czasopismo, które zogniskuje nasze rozstrzelone możliwości. Z którym polskość utożsami się niekoniecznie przez nazwę.

Stefan Kisielewski, Polak, który za mojego życia potrafił zdobyć autorytet, kiedyś powiedział:

„W polityce trzeba najpierw przedstawić się, długo i wyraźnie mówić, kim się jest, i o ile wolno, możliwie jak najgłośniej powiedzieć, czego się chce…”.

Tym bardziej, jeśli, zgodnie z dyrektywą czasu i sytuacji, chcemy politykę podporządkować kulturze.

Posłowie

W tych esejach stanąłem przed ciężkim zadaniem wykazania, że Polacy mogą wpływać na świat przez Amerykę, zamiar zaś taki może być programem wspólnym dla Polonii i Emigracji. Wiemy, że są to dwie różne całości, ale powiązane i zazębione, a też i niezamknięte na przeobrażenia. Wspólne mianowniki są czasem zagadkowe i niematerialne. Polak i Polack razem wiedzą, że Jałta i Helsinki to nikczemność i błąd. Dla Polaka wiedza ta stała się naturą, lecz jej instynktowna obecność w Polacku zastanawia, stanowi obiekt dociekań. Gdyby Polack zdecydował się na aktywny i ekstensywny antykomunizm, zdobyłby sobie image, być może zwalczany przez wielu w Ameryce, lecz taki, co przetrwałby fortuny i mody i w końcu wzniósł go w regiony ideowych symboli, czyli autorytetu. Antykomunizm jest długofalowym interesem Ameryki, bez względu na jego doraźne niewygody i lekceważenia, głębia i temperatura ideowa zaś, wyznaczane i regulowane przez kulturę, to w amerykańskiej cywilizacji główne atuty w walce o wpływ i znaczenie. U końca tej walki jest wpływ na losy świata, a więc i sprawiedliwość dla Polski.

„Wiadomości” 1976 nr 24 (1576) i 25 (1577)

SPRAWA PIASECKIEGO

1

Wokół postaci Bolesława Piaseckiego rozpętała się ostatnio wielka kampania prasowa. Stanowi ona akt publicznej rewizji poglądów na osobę i działalność tego człowieka. Jej mankamentem jest oskarżenie Piaseckiego o intencje – zresztą realnie istniejące – których urzeczywistnienie stało poza zasięgiem możliwości jego osoby. Oskarża się Piaseckiego o próbę zahamowania procesu demokratyzacji w Polsce. Jest to oskarżenie słuszne, lecz ograniczone i wadliwie sformułowane. Ani Piasecki, ani Stowarzyszenie PAX nie byli w stanie przeszkodzić bezpośrednio prawdziwemu uspołecznianiu socjalizmu w drodze wielkich debat prasowych czy konkretnych aktów polityczno-społecznych. Natomiast jako sojusznik, współwykonawca, a nade wszystko emisariusz pewnych sił politycznych, stojących za określoną koncepcją rządzenia, stanowił zjawisko szkodliwe politycznie, antydemokratyczne, hamujące. Obecność Bolesława Piaseckiego na politycznej arenie kraju obciąża odpowiedzialnością nie tylko samego Piaseckiego: równie ciężko i niewybaczalnie obciąża koncepcję rządzenia państwem socjalistycznym zwaną najogólniej stalinizmem, a także obciąża długoletnich rzeczników tej koncepcji, nazywanych dziś stalinistami. Ta dwojaka odpowiedzialność jest kamieniem węgielnym próby zrozumienia działalności Piaseckiego i głoszonych przez niego idei. Nonsensem jest tedy wielki krzyk, że wszystkiemu jest winien Piasecki – wszystkiemu jest, a raczej mógłby być winien ów przedziwny sojusz, wydający się prostaczkom paradoksem, a będący konsekwentnym amalgamatem procesów myślowych i nurtów ideowych wstrząsających Europą od 50 lat. Na szczęście sojusz ten poniósł w Polsce dotkliwą klęskę. Trzy Dni polskiego października okazały się dlań przegraną bitwą – co jest podstawową przyczyną, że możemy o nim swobodnie mówić, pisać, próbować go wyjaśnić.

Niektórzy skłonni są przypisywać upadek Piaseckiego potknięciu się, niezręczności, brakowi wyczucia chwili. Uważają oni osławiony artykuł Instynkt państwowy za przedwczesne „wychylenie się”. Inni sądzą, że przy pomocy tego artykułu Piasecki interweniował w bieg wydarzeń, zapowiadał i ostrzegał, deklarując zarazem swe poparcie dla określonego programu. Wszyscy są zgodni w określaniu tego wystąpienia jako błędu. Nie przesądzając, czy tak jest, należałoby się zastanowić nad poszczególnymi aspektami problemu.

Politycy kalibru Piaseckiego nie popełniają błędów nieznacznych; albo popełniają błędy kardynalne, rozstrzygające o ich losie, albo nie popełniają żadnych. Wytrawność i talent polityczny Piaseckiego nie pozwoliłyby mu na „wychylanie się” czy na drobny typ interwencji, jak ostrzeżenie lub zastraszanie. Pisząc swój artykuł, Piasecki był poinformowany o planowanym przebiegu wydarzeń i wiązał swe nadzieje z ich określonym rozwojem. Uważnego obserwatora musi zastanowić fakt, że Piasecki, dotychczasowy przywódca tzw. postępowych katolików, a więc wyznawca światopoglądu niecieszącego się w rządzonej przez marksistów Polsce specjalnymi przywilejami i stanowiącego niewątpliwie ideową opozycję, postuluje w rzeczonym artykule odwrót od tolerancji, od swobody publicystycznej, od wolności słowa. Logicznie jest to działanie przeciw własnym pozycjom, logicznie katolik w Polsce winien domagać się maksimum tolerancji i swobody. Logiczne są te postulaty wtedy, gdy katolicyzm nie stanowi istotnej przesłanki działania, jeśli nie jest się prawdziwym katolikiem, lecz pozornym, z wymogów taktyki. Rzeczona postawa musi mieć zatem inne uzasadnienia i w istocie je ma.

Parę lat temu jeden z najzdolniejszych ludzi Piaseckiego powiedział w rozmowie prywatnej: – Jesteśmy przeciw Ameryce, gdyż uważamy, że przegra ona w nadchodzącej rozgrywce. Jesteśmy za Rosją, gdyż wierzymy, że Rosja ją wygra. Jako polscy nacjonaliści wybieramy miejsce w obozie, który naszym zdaniem musi odnieść końcowe zwycięstwo. – Oczywiście, nie jest to jedyny powód, dla którego Piasecki wybrał i postawił na obóz komunizmu, ale jest to powód ważki. Piasecki nigdy nie przestał być skrajnym polskim nacjonalistą. Ta skrajność kazała mu przed wojną organizować pogromy antyżydowskie. Po wojnie przywiodła go do przekonania, że interes Polski leży w ustanowieniu takiego typu zależności od Rosji, który sprosta nawarstwionym oporom tradycji i przeszkodom doraźnym, w przyszłości zaś da korzyści, których zarysy dostrzec mogą jedynie dalekosiężni politycy jego pokroju. To perspektywiczne widzenie elementów własnej koncepcji w przyszłości, niedostępne pomniejszym politykom czy wręcz przeciwnikom, warunkowało wierność szowinisty Piaseckiego ościennemu mocarstwu – albowiem dla polskiego nacjonalisty Rosja nie może być niczym więcej jak ościennym mocarstwem, czynnikiem w polskiej polityce zagranicznej. Ta wierność stała z kolei u narodzin artykułu, w którym Piasecki domagał się interwencji wojskowej w Polsce, w artykule tym bowiem Piasecki nie zapowiadał, nie straszył ani nie ostrzegał – lecz właśnie domagał się. Wzywał na pomoc pewne siły i pewien rozwój wydarzeń – jedyny pozwalający mu nadal realizować własną ultra-nacjonalistyczną koncepcję stanowiska Polski w geopolitycznym układzie świata.

2

Probierz narodowy nie był jednak wyłącznym motywem działania Piaseckiego zarówno w ciągu Trzech Dni, jak i w całym dwunastoleciu. Istnieje drugi wektor jego postępowania, druga determinanta jego osobowości – moim zdaniem ważniejsza i więcej wyjaśniająca. Moce, które Bolesław Piasecki wprzągł w służbę swej narodowej koncepcji, gatunek tych mocy, ich proweniencja duchowa, ich barwa filozoficzna i moralna, ich natężenie wreszcie i skuteczność zależały od głębszych i ogólniejszych źródeł niż nacjonalistyczne koło napędowe. Piasecki był przez całe życie konsekwentnym polskim totalistą, który najgłębiej pojął ukryte i korzenne związki totalizmu z epoką. Z całą epoką, włącznie z epoką rewolucji.

Przypomnijmy sobie pokrótce, jaki zespół zasad wchodzi w zakres pojęcia totalizmu. A więc przede wszystkim zasada jedynowładztwa i pochodna od niej zasada wodzostwa; następnie zasada ładu i porządku ideowego, oznaczająca rygorystyczny uniformizm myśli, zakaz niezależnego myślenia i absolutny prymat jednej ideologii; następnie zasada „cel uświęca środki” jako podstawa totalistycznej moralności, czyniąca z policji politycznej główny instrument, a z terroru główną metodę rządzenia; następnie zasada nadrzędności totalistów wobec innych ludzi, dająca im prawo panowania. Wymieńmy parę cech, już nie zasad, totalizmu, składających się na jego klimat, a więc: pogarda dla intelektualizmu i racjonalizmu, ścisła hierarchiczność zarówno w łonie grupy totalistów, jak i w społeczeństwie, uwielbienie dla feudalizmu i próba odrodzenia go we współczesności (tam gdzie doszli do władzy, totaliści formowali własną arystokrację), militaryzm, kult dyscypliny, tzw. męskiej siły. Brutalności, wiara we właściwości rasowe i narodowe ustawiająca ludzkość na drabinie rasowych wartości, gloryfikacja wojny i przemocy. Nade wszystko zaś zoologiczna nienawiść do nurtu dziejów i typu myślenia, które dały ludzkości demokrację, liberalizm, pojęcia wolności, równości, tolerancji, miłosierdzia, sprawiedliwości społecznej. Z tą nienawiścią w parze szła bezbrzeżna pogarda dla ludu jako historycznego i społecznego podmiotu; dla totalistów lud był zawsze przedmiotem, a w skrytości ducha i mimo głoszonych haseł także i naród uważali za przedmiot swych rozstrzygnięć.

Przedwojenna działalność Piaseckiego stanowi teoretyczne i praktyczne przyznanie się do wyżej wymienionych zasad. Wydawane przez niego periodyki głosiły bezwzględną ewangelię totalizmu, zespół norm ideowych i politycznych stanowiących podstawę działania ONR-Falangi był doktryną par excellence totalitarną.

Zachodzi pytanie: skąd czerpał Piasecki siły do swej przedwojennej akcji politycznej? Pojawiając się na politycznej scenie (w bardzo młodym zresztą wieku), Piasecki szybko zrozumiał coś, co nie docierało do innych działaczy młodzieżowych skrajnie nacjonalistycznej prawicy. Działacze ci, dość między sobą skłóceni i rozbici na szereg frakcji, o wspólnym programie antysemickim, ciągle liczyli na masowość swego ruchu w skali narodowej. Były to nadzieje raczej płonne: Obóz Narodowo-Radykalny nigdy nie był czynnikiem masowym w polskim krajobrazie politycznym i jego znaczne nawet wpływy wśród młodzieży, zwłaszcza studenckiej, nie upoważniały do określania go jako ruchu mas. W początkach swej działalności Piasecki sięgał także do wypróbowanego arsenału faszystowskich i hitlerowskich sukcesów – a więc do wieców, mityngów, akcji zbiorowych, demonstracji – przykładem było osławione zgromadzenie w cyrku warszawskim lub blokada politechniki. Wielką pomoc okazywała mu w tym własna aparycja – Piasecki jest bardzo wysokim, mocno zbudowanym, płowym blondynem o ujmującej, męskiej twarzy, błękitnych, otwartych oczach i ruchach pełnych godności; głowa jego przypomina portrety Wercyngetoryksa, wodza Gallów, dla nieznających zaś historii Francji uchodzić może zawsze za wcielenie starosłowiańskiego, wręcz piastowskiego dostojeństwa. Oczywiście – taka postać znakomicie wyglądała na tle faszystowsko-hitlerowskich akcesoriów, wśród przeciętych pasami koalicyjnymi mundurowych koszul, proporców, mieczów Chrobrego, insygniów, szturmowych bojówek, korporanckich dekli, rapierów i wstęg. Fakt, że Piasecki nie jest zbyt dobrym mówcą, nie pozwalał na pełne zastosowanie wypróbowanych w Niemczech i Włoszech recept, zwrot ku innym, własnym metodom wynikał jednak raczej z jego politycznego ostrowidztwa. Obdarzony przez swych fanatycznych zwolenników pełnymi atrybutami wodzostwa, budując z ogromnym talentem system kultu swej osobowości w łonie własnej grupy i nie rezygnując z akcji w szerokim, społecznym wymiarze, Piasecki przeszedł jednocześnie do działalności dającej daleko konkretniejsze wyniki niż mityngi i marsze. Była to działalność kotarowa, przy drzwiach zamkniętych, aktywność gabinetowa i konferencyjna, metoda zasadniczych rozmów w cztery oczy z poważnymi kontrahentami, z możnymi plenipotentami najróżniejszych potęg. Mając pokrycie dla swych słów w kadrze organizacyjnej, nie nazbyt licznej, lecz sprężystej, przepojonej fanatyzmem i wiernością, Piasecki był w stanie zaangażować się w serię przetargów politycznych o pewnym znaczeniu w skali polskiej, a może i europejskiej. Wykazał zresztą na tym polu uzdolnienia męża stanu, wydaje się nawet, że urzekał go specjalnie ten typ działalności politycznej, którego bogate tradycje w cywilizacji europejskiej wiodą wprost do niepozbawionego specyficznej romantyki politycznego stylu „płaszcza i sztyletu”, sądów kapturowych, ideowych mafii, związków jaszczurczych – kanalizują tęsknoty różnych wybitnych jednostek za czarem spiskowej tajemnicy, za niezdrowym urokiem decyzji wszechmocnych przez swą tajność, za zaklętymi kręgami wtajemniczenia. Programowy antymason i tropiciel ultratajemniczych mędrców Syjonu – Bolesław Piasecki – lubował się najwidoczniej w tej atmosferze. Z miejsca też osiągnął na tym polu znaczne sukcesy, koroną których była transakcja z OZONEM. Wyobcowani ze społeczeństwa, oderwani od realnych procesów przywódcy sanacyjni od dawna marzyli o zapuszczeniu nowych korzeni w masy; hałaśliwa heca antysemicka części młodzieży wydała im się naraz żywiołowością, ujrzeli w niej wyraz nastrojów szerokich rzesz, doszli do wniosku, że może ona stanowić dla nich dogodny pomost do narodu. Ich pertraktacje z Piaseckim miały na celu odzyskanie wpływów wśród młodzieży. W wyniku tych pertraktacji Piasecki sprzedał im coś, czego nie posiadał – mianowicie masowość Falangi. Przekonał ich, że w zamian za oddanie mu „rządu dusz” młodzieży polskiej udzieli im poparcia mas, którym nie dysponował. W handlu nazywa się to nieuczciwością, w polityce – znakomitym osiągnięciem.

Z obciążeniem publicznie manifestowanych gorących sympatii dla Hitlera i hitleryzmu wszedł Piasecki w wojnę. Nie wiem, jak i jakimi drogami rozwijał się dogłębny konflikt w jego duszy pomiędzy uwielbieniem dla ideologii hitlerowskiej a sumieniem Polaka, nie znam jego enuncjacji z tego okresu. Sądzę tylko, że taki konflikt miał na pewno miejsce. Wiem ponadto, że żona Piaseckiego zginęła śmiercią bohaterską w Powstaniu Warszawskim.

*

Hipertrofia znaczenia organów bezpieczeństwa w państwie socjalistycznym stanowi największą tragedię marksistów w XX wieku. Stalinowska koncepcja rządzenia państwem za pomocą terroru określiła nową specyfikę polityczną w warunkach porewolucyjnych i przerodziła się szybko w system wszechmocny i złożony. Ostateczną konsekwencją tego systemu była dosłowna niemal likwidacja praw teoretycznego marksizmu: sami widzieliśmy, na przykład, jak produkcja w państwie Stalina stawała się rezultatem sprawności tajnej policji. Omnipotencja stalinowskiej policji politycznej, jej struktura i znaczenie czyniły z niej swoistą doskonałość, bez przesady uważać można aparat Jagody, Jeżowa i Berii za szczytowe osiągnięcie technologiczne w skali światowej. Ta rola policji politycznej, między innymi, determinuje totalistyczny charakter stalinowskiego systemu.

Stosunek Piaseckiego do komunizmu był przed wojną określony. Komunizm był dlań bodaj najważniejszym, gdyż najbardziej dynamicznym, członem świętej trójcy jego najzaciętszych wrogów, pozostali dwaj to międzynarodowe żydostwo i demoliberalna plutokracja. Wrogom tym proklamował walkę na śmierć i życie. Jasność i klarowność stosunku do komunizmu w płaszczyźnie ideowo-filozoficznej ulegała jednak nieznacznemu zaciemnieniu w płaszczyźnie politycznej, mętniała zaś wyraźnie w płaszczyźnie społeczno-ekonomicznej. O ile elitaryzm, nietzscheanizm i nacjonalizm ustawiały Piaseckiego zdecydowanie wobec marksizmu i internacjonalizmu, o tyle antysemityzm, nakazujący na przykład dopatrywania się w polityce nonsensownych związków pomiędzy plutokracją a bolszewizmem, psuł nieco wyrazistość doktryny. Najgorzej rzecz wyglądała od strony społeczno-ekonomicznej, tę strefę programu Piaseckiego cechowała zawsze płycizna, mętność, frazeologia, czasem wręcz zwykłe nieuctwo. Słabo określone ciągoty plebejskie, przejęte od hitlerowskiego „narodowego socjalizmu” i orientacja drobnomieszczańska kłóciły się w niej z akcentami taniej szlachetczyzny, propozycje gospodarcze stanowiły nieudolny zlepek teorii etatystycznych, solidarystycznych i korporacjonistycznych. Pojęcia: „lud”, „naród”, „rządy silnej ręki”, „autorytet społeczny”, „walka z kapitałem” przewijały się w niej beztrosko w różnych kontekstach. Normą wyprecyzowaną, stanowiącą oś programu społecznego, było bezwzględne żądanie monopolu na „zaprowadzenie społecznego ładu” w drodze „narodowej rewolucji” – a więc postulat absolutnego jedynowładztwa realizowanego gwałtem. Biorąc to pod uwagę, przypuścić można, że Piasecki uważnie studiował osiągnięcia stalinizmu w sferze techniki rządzenia, a już gatunek i rola tajnej policji w systemie stalinowskim budziły w nim zapewne szczery zachwyt.

Nadszedł moment, w którym zachwyt ten mógł stać się dominantą działania Bolesława Piaseckiego. W 1945 roku, w jednej z podwarszawskich miejscowości na linii otwockiej, aresztowany przez funkcjonariuszy NKWD wódz Falangi, czołowa postać polskiego faszyzmu i jeden z naczelnych ideologów polskiego totalizmu, odbył rozmowę z wysoko postawionym dygnitarzem stalinowskiej policji politycznej. Wieść gminna głosi różne nazwiska. Uważam to za mniej istotne, mechanizm stalinowskiego Bezpieczeństwa zawierał gdzieniegdzie trybiki o ogromnej sile i nośności, zupełnie zaś pozbawione rzeczy tak mało ważnej jak nazwisko. W każdym razie rozmowa odbywała się na pewno w atmosferze owej szczególnej, zaprawionej z lekka brutalnością kurtuazji, cechującej chwile, w których doniosłość decyzji, maestria politycznych graczy, sumienie, honor, dialektyka i nieco sceniczne gesty splatają się w specyfikę głęboko ukrytego nurtu wydarzeń politycznych. Nurt ten ma swój specjalny sztafaż i swoje mocne aż do zawrotu głowy uroki, jego wartość moralna jest jednak w oczach współczesności równa zeru.

Wieść gminna niesie nazwiska (pewnie zresztą błędne), natomiast wyprana jest z treści owych rozmów. Można się tylko domyślać, że kontrahent stalinowski nie tylko żądał, lecz także przekonywał kontrahenta faszystowskiego. Można się także domyślać, że kontrahent faszystowski nie tylko oferował, lecz także żądał. W każdym razie targ został ubity i porozumienie zawarte. Kontrahent stalinowski przyznał Piaseckiemu – jak się to publicznie okazało – prawo do nadbudowy, do konstrukcji własnej ideologii uzasadniającej nową sytuację, do zachowania w tej ideologii elementów drogich sercu Polaka i totalisty, nawet do zachowania pewnych nietzscheańsko-elitarystycznych upodobań z „Wille zur Macht” włącznie. Być może, że ukazał mu także miraż międzynarodowego znaczenia Polski w nowym układzie, co pozwoliło odtąd Piaseckiemu snuć rozważania na temat nowej roli państwa polskiego przy rezygnacji z jego suwerenności. W zamian zażądał z pewnością pełnej, bezwzględnej akceptacji zasad i metod własnego totalizmu. Myślę, że taka platforma porozumienia odpowiadała Piaseckiemu jako totaliście i nacjonaliście. Ludzie jego typu, dla których wszelka moralność w polityce jest szkodliwym mitem, nie przywiązują żadnej wagi do przełomowych momentów, w których taktyka staje się jakościowo nową treścią polityczną, w których akceptacja metod przeradza się w gatunkowo nową ideologię. Metodę mógł Piasecki zaaprobować bez zmrużenia oka, była to cudowna metoda mistrzowskiego realizowania jedynowładztwa, o której marzył tak długo, której nigdy nie dane mu było zakosztować.

Działalność jego została natychmiast precyzyjnie skanalizowana przez nowych sojuszników. Odtąd stał do dyspozycji ówczesnego polskiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

Ktoś nazwał kiedyś działalność Piaseckiego po wojnie jedyną prywatną inicjatywą polityczną na obszarze od Władywostoku do Łaby. Ten bon mot zawiera sporo pobłażliwego uznania. Trudno jest patrzeć bez podziwu na to, czego dokonał Piasecki w ciągu 11 lat. Budował organizm polityczny w warunkach zupełnej obojętności społeczeństwa; szerokie masy ignorowały w nieporównanie wyższym stopniu niż przed wojną obecność jego i jego politycznych tez. Rządzący krajem mocodawcy traktowali go w najlepszym wypadku z wyższością, większa część polskich komunistów albo nigdy nie chciała zgodzić się na ten sojusz, albo nigdy go nie mogła zrozumieć. Przymusowi partnerzy światopoglądowi odnosili się doń z oczywistą niechęcią – trudno było wybaczyć przeszłość, a teraźniejszość też trąciła czymś nienajlepszym. W kręgach działaczy niemarksistowskich niełatwo było wypracować zdecydowaną formułę potępiającą Piaseckiego, trudno jednak było aprobować bez zastrzeżeń tę postać i tę działalność kojarzącą się ciągle z czymś równie enigmatycznym jak nieszczerym i odpychającym. Brak zdecydowanej oceny politycznej wynikał z twardej obecności policyjnych sojuszników Piaseckiego, moralnej – z faktu, że Piasecki nigdy nie był agentem w potocznym tego słowa znaczeniu.

Zimą 1946, na trzecim piętrze oficyny jednego z ocalałych domów warszawskich przy ulicy Marszałkowskiej 81, w nieopalonym, obdartym z tapet pokoju Bolesław Piasecki siedział w palcie przy żelaznym piecyku, w gronie swych wiernych, i konstruował nową koncepcję ideowo-polityczną. Mógł chyba korzystać już z przywilejów swej przydatności, nie czynił tego jednak, gdyż nie był agentem. Był sojusznikiem z przekonania, z immanentnej potrzeby współdziałania, ze zgodności ostatecznych konsekwencji i przemyśleń – dążył zatem do roli wspólnika. Dlatego nie żądał niczego prócz elementarnego instrumentu, wokół którego zamierzał rozpocząć krystalizację sił. Tym instrumentem był „katolicki tygodnik społeczny” „Dziś i Jutro”. Dążąc do rangi sprzymierzeńca, nie mógł zaczynać od inkasa bezpośrednich dotacji, musiał wypracować własną podstawę działania – żądał zapłaty w formie pozwolenia na działanie i w tym leżała jego siła. W ciężkim okresie budowy centrum dyspozycyjnego posługiwał się głównie dwoma czynnikami: własnym talentem organizacyjnym i politycznym oraz dyscypliną i wiernością swego środowiska. Haszysz totalistycznego paladyństwa dzierżył w niezniszczalnym uchwycie grupę ludzi wokół Piaseckiego: w rozmowach z jego najbliższymi współpracownikami, ludźmi częstokroć gruntownie wykształconymi, o interesujących intelektach, dostrzec można było bez trudu, jaki stopień fanatycznego oddania cechuje przyboczną drużynę „wodza”, jak dalece uważają oni za najwyższą cnotę ów stan ślepego, hipnotycznego posłuszeństwa, przypominającego trochę bezwład kolibra w pętach wzroku węża. Oczywiste było, że nawet w warunkach ugrupowania katolickiego nie zanikną te totalitarne cechy strukturalne. Trzeba przyznać Piaseckiemu, że odpłacał swym ludziom pełną lojalnością. Przykładem jej może być casus jednego z jego pretorianów z czasów Falangi, który spędził wojnę w Wielkiej Brytanii, gdzie początkowo wydawał czasopismo, potem zaś osadzony został przez generała Sikorskiego w więzieniu, na specjalne żądanie Anglików. Prasa angielska utrzymywała, że człowiek ten jest agentem niemieckim; niezależnie od tego, czy oskarżenie to jest prawdziwe, profaszystowska i antysemicka heca uprawiana przezeń w czasie wojny, w wojsku polskim w Szkocji, była obiektywnym działaniem na rzecz Niemców. Człowieka tego Piasecki sprowadza bez przeszkód do demokratycznej Polski i powierza mu eksponowane stanowisko w swych szeregach. Wyborny akt lojalności jest w tym wypadku sprawdzeniem przymierza z policją polityczną: okazuje się, że przymierze funkcjonuje bez zarzutu.

Formowanie teoretycznych podstaw działania utrudnione było z racji względnie liberalnych stosunków do 1949 roku. W skutecznym rozładowywaniu podziemia politycznego przeszkadza Piaseckiemu brak autorytetu moralno-ideowego, którego pokryć nie może ostentacyjna „niezależność” duchowa wobec marksistów. Na odcinku katolickim działają jeszcze niezależne ośrodki intelektualne, wobec których katolicyzm Piaseckiego nosi zbyt wyraźne piętno neofityzmu i nuworyszostwa. W narodowej skali politycznej widoczność grupy „Dziś i Jutro” wobec masowych ruchów robotniczych i chłopskich jest znikoma. Dopiero proces gwałtownej stalinizacji Polski po 1949 roku przynosi Piaseckiemu polityczną prosperity. On i jego ludzie witają nową erę szeregiem enuncjacji w swojej prasie, manifestują swe zadowolenie i deklarują całkowite poparcie dla nowego kursu. Zaczyna się okres najowocniejszych powiązań z policją polityczną, okres nieubłaganej eliminacji sił niezależnych, podjętej na zlecenie stalinowców, lecz przeprowadzanej w pełnym zrozumieniu własnego interesu. Zgodność w doborze środków prowadziła nieuchronnie do zgodności celów, klimat totalno-policyjnej wszechwładzy i politycznych spekulacji w cztery oczy okazał się klimatem błogosławionym. Cała działalność koncentruje się na zagadnieniach Kościoła.

Po to, by odbrutalizować eliminację i zastąpić ją daleko korzystniejszą inkorporacją „nieprzekonanych” o słuszności postępowania stalinistów wobec Kościoła grup i jednostek, powstaje Stowarzyszenie PAX. Ale nie tylko po to. Czym jest właściwie PAX? Trudno o jednolitą odpowiedź, gdyż instytucja ta nie ma precedensu. Nie jest partią polityczną, ale posiada program polityczny; nie jest stronnictwem, lecz desygnuje kandydatów na posłów do Sejmu. Poza tym wydaje czasopisma i książki, kontroluje dwa wielkie przedsiębiorstwa o miliardowych obrotach, ma własny wydział zagraniczny, własne nieruchomości, własny park samochodowy, własne gimnazjum i sanatoria. Jej autarkiczna struktura nasuwa skojarzenia z państwem w państwie, pewne akcje policyjno-śledcze, przeprowadzane w jej łonie, wskazują na to, że i ten atrybut władzy został tej dziwnej instytucji przyznany. Jej istnienie tłumaczyć się tylko może porozumieniem, identycznością środków działania i wzajemnym zaufaniem dwóch odmian współczesnego, polskiego totalizmu.

Krótka, lecz pełna treści droga prowadziła Piaseckiego z obdartego pokoju przy Marszałkowskiej do wykwintnego gabinetu przy Mokotowskiej. W ciągu czterech lat zbudowany przez niego aparat polityczny nabrał takiego znaczenia w całokształcie polskiego stalinizmu, że mowy być nie mogło o zwykłej odpłacalności zasług. Stanął problem wszechstronnie pojmowanego sojuszu, zgodność w pojmowaniu Metody okazała się platformą scalenia wysiłków, których ostatecznym celem był rozwój totalistycznej formy rządów. Na PAX-ie oparła się konstrukcja całych nowych formacji politycznych, emisariusze PAX-u ruszyli za granicę, ich celem było stworzenie uzurpatorskiej „reprezentacji” ogółu katolików polskich na forum europejskim i urabianie opinii o stosunkach religijnych w Polsce za pomocą fałszywych naświetleń. Konwencja rozmów dyspozycyjnych w biurach dyrektorów MBP nie dawała się utrzymać, rozmowy przesunęły się do gabinetów wysokich dygnitarzy, chętnych do tego typu pertraktacji i do „robienia polityki”. W środowisku PAX-u coraz wyraźniej mówiło się o współodpowiedzialności za socjalizm, o przyszłym współdecydowaniu, o przyszłościowym udziale w rządach. Bolesław Piasecki obejmuje otwarcie polityczne stanowiska, zaczyna piastować godności. Niedawno otrzymał Order Odrodzenia Polski.

Pewna strona działalności PAX-u dezorientuje nieco w sensie moralnym. Była nią długoletnia praktyka w pośredniczeniu pomiędzy ofiarami politycznych prześladowań a ówczesnym Ministerstwem BP. Faktem jest, że dzięki temu pośrednictwu wielu ludzi uniknęło najwyższych wyroków, wielu innych opuściło więzienia. Faktem jest jednak również, że działalność tego rodzaju nigdy nie była bezinteresowna, podyktowana wyłącznie współczuciem czy pasją walki o sprawiedliwość. Pragmatyzm totalitarny przewidywał trafnie korzyści płynące z tej aktywności: jednostkom znaczniejszym przedstawiano najczęściej do podpisania rachunek w postaci deklaracji politycznych o znaczeniu propagandowym, pomoc dla jednostek mniej znacznych stanowiła sama w sobie rezerwową legitymację. Prawdą jest także, że w okresie personalnikowego szaleństwa znaczna liczba ludzi o „złej” ankiecie znalazła pracę w PAX-ie lub w przedsiębiorstwach mu podległych. Możliwe to było dzięki jeszcze jednej osobliwości tej instytucji, mianowicie dzięki jej finansowej samowystarczalności i zasobności. Są dane na to, aby przypuszczać, że działalność Piaseckiego nie była nigdy bezpośrednio subsydiowana, forma, jaką znaleziono dla rozwiązania tego drażliwego zagadnienia, należy do majstersztyków. Stworzono dwie centrale: przemysłową pod firmą INCO, zrzeszającą drobne zakłady produkcyjne, i handlową pod firmą VERITAS, monopolizującą handel dewocjonaliami i literaturą religijną. Obydwa te przedsiębiorstwa działają na zasadach rentowności inicjatywy prywatnej, korzystając jednocześnie z zasady wysokiego uprzywilejowania przedsiębiorstw państwowych. Rezultatem jest ogromna, w polskich warunkach, dochodowość – problem finansowania działalności polityczne PAX-u rozwiązany został całkowicie, jeśli nie rzec, hojnie. W tych okolicznościach możliwe są wysokie pensje i zatrudnianie w oderwaniu od kryteriów ekonomicznych, z prostej tendencji wiązania ze sobą ludzi. Przygarnianie odtrąconych i rozgoryczonych ma zawsze doniosłe konsekwencje psychologiczne, nie do przeoczenia dla polityków cementujących wytrwale i od wewnątrz coraz liczniejszą kadrę oddanych sobie pracowników, którzy muszą być jednocześnie zwolennikami. Przydatność takiego odwodowego batalionu, silnie rozbudowanego z poutykanych na zbędnych etatach mężczyzn, może być nader interesująca w chwilach, które dla najbardziej nawet szanowanych sojuszników mogą się okazać zaskoczeniem.

Wielu ludzi w Warszawie ze zdumieniem spogląda na luksus, jakim otacza się Piasecki w życiu codziennym. W ich oczach jest to okoliczność obciążająca polityka o dwuznacznej reputacji, a także przejaw niezręcznej prowokacyjności w stosunku do ogólnie panującego standardu życiowego. Ludzie ci przeoczają dwa pylony totalistycznego światopoglądu Piaseckiego. Pierwszym jest czerpana z nietzscheańskich źródeł moralność kasty panów, impregnowana przed odruchami solidarności z losem mas, postulująca wszelkie wyróżnienia dla jednostek silnych i wybitnych, traktująca wszelkie dobra doczesne jako naturalną przynależność przywódców i nakazująca chłodną pogardę dla niedostatku szerokiego ogółu. Drugi pochodzi ze staropolskich wyobrażeń o adekwatności przepychu i mocy. Ostatni polski kniaź polityczny, podejmujący w komunistycznej Warszawie swych wasali wśród prasłowiańskich scenerii z niedźwiedzich skór, pozostaje ciągle wierny swym ideałom i w pełnej zgodzie z Historią, która nie zna pojęcia paradoksu i nie rozumie słowa Fantastyka.

3

Oficjalna wersja głosi, że w czasie okupacji w duszy Bolesława Piaseckiego dokonał się przełom i zwrot ku katolicyzmowi. Niektórzy ludzie w Polsce utrzymują, że gdy Piasecki zawarł sojusz ze stalinowskim totalizmem, powstało zagadnienie terenu jego działania. Rozstrzygnęli je autorzy nowej koncepcji długofalowej walki z Kościołem w Polsce za pomocą kamuflażu i penetracji. Z ich inicjatywy jakoby głównym instrumentem tej walki miała być grupa Piaseckiego. Jeśli wersja ta zgodna jest z prawdą, to przyznać trzeba, że Piasecki chlubnie wywiązał się z przyjętego na siebie zadania.

W doktrynie oenerowskiej problem Kościoła rysował się dość niejasno. Polscy faszyści nie mogli zamknąć oczu na doniosłą rolę i znaczenie chrześcijaństwa w społeczeństwie i dziejach Polski. Z drugiej jednak strony nie mogli pogodzić światopoglądowo katolickiego spirytualizmu z własnym uwielbieniem sił naturalistycznych i biologistycznych, katolickiego uniwersalizmu z wyznawanym przez siebie rasizmem i szowinizmem. Neopoganizm stanowił składnik każdego niemal europejskiego faszyzmu, nie mógł więc pozostać obcy ONR-owi, rewokacja starosłowiańskości była ważkim czynnikiem w oenerowskim klimacie psychicznym. Oenerowcy nie mogli wybaczyć chrześcijaństwu jego żydowskiego pochodzenia, Chrystusowa ideologia miłosierdzia kłóciła się ostro z totalitarnym kultem mocy i przemocy, nakazy etyki kolidowały z faszystowskim zespołem norm moralnych i z praktyką polityczną. Jeśli mimo to Falanga nie wyrzekała się otwarcie katolicyzmu, było to skutkiem kapitulacji przed jego wpływami w Polsce. Uzbrojono się w motywację filozoficzną stwierdzającą nierozłączność katolicyzmu z cywilizacją zachodnioeuropejską, której obrońcami ogłoszono polskich faszystów; kultywowano płytki tradycjonalizm katolicki, wykorzystywano plebejskość katolicyzmu dla osobliwych celów. W łonie kleru ONR znalazł nielicznych sojuszników: drobna liczba obskuranckich księży, dotkniętych obsesją antysemityzmu i antymasońską manią prześladowczą (osławiony ks. Trzeciak), popierała kampanię antyżydowską, doszukiwała się pierwiastka helleńskiego w naukach Kościoła, wieściła jego walkę z pierwiastkiem semickim. Nic więc dziwnego, że ostentacyjny akces Bolesława Piaseckiego do katolicyzmu, zamanifestowany pierwszymi publikacjami „Dziś i Jutro” po wojnie, budził zdumienie, pomieszane z niedowierzaniem, a czasem ironicznymi uśmiechami.

Enuncjacje ideologiczne grupy „Dziś i Jutro” do roku 1949 mają charakter poszukiwań, nacechowane są pewnym eklektyzmem, nawiązują do przemyśleń francuskich filozofów w rodzaju Emanuela Mouniera, do tzw. nurtu społecznego w piśmiennictwie katolickim, przyjmującego za punkt wyjścia słynne ze swych sformułowań socjalnych encykliki papieskie. Wraz z postępującym procesem stalinizacji postępuje proces krystalizacyjny nowej, już czysto PAX-owskiej, ideologii formułowanej w licznych artykułach i obfitej publicystyce przez samego Piaseckiego i jego intelektualnych prominentów. Jej najogólniejsze wytyczne zakładają całkowitą akceptację totalno-stalinowskiego modelu politycznego, społecznego i ekonomicznego, z zastrzeżeniem sobie prawa do światopoglądowej odmienności. Kościół i jego nauka – zdaniem Piaseckiego – nie są związane z żadną formacją historyczną, misją jego jest nieść Słowo Boże w głąb każdego ustroju społecznego. Rzeczą katolików jest budować obecnie socjalizm, który stanowi formę zwycięską, a więc słuszną, w przyszłości zaś chrystianizować go. Bliższe uzasadnienie tych tez staje się w interpretacji lojalisty Piaseckiego nieustającą gimnastyką intelektualną, nabierającą czasem cech prawdziwej ekwilibrystyki. Rezultatem tych popisów była groźba ekskomuniki papieskiej i umieszczenie czasopisma „Dziś i Jutro” oraz książki Piaseckiego na watykańskim indeksie. To właśnie – a nie „koncentracja sił katolickich”, jak twierdził naiwnie pewien publicysta w „Nowej Kulturze” – było przyczyną przemianowania tytułu periodyku Piaseckiego z „Dziś i Jutro” na „Kierunki”.

Szczęściem Piasecki zawsze większą wagę przywiązywał do działalności praktycznej, ta zaś rozwijała się od początku pomyślnie. Ponieważ nazwiska oenerowskich pretorianów nie miały żadnego dźwięku w sferach katolickich, Piasecki postarał się, zaraz po wojnie, o wciągnięcie w swą orbitę kilku przedstawicieli polskiej arystokracji i ziemiaństwa. Byli to ludzie o nader miernym potencjale intelektualnym, nazwiska ich jednak odznaczały się pewnym konserwatywnym blaskiem i przydawały poloru przedsięwzięciu. Stanowi to fakt znamienny, albowiem czynnikiem pryncypialnym w katolickiej strategii Piaseckiego była konsekwentna dążność do uzyskania monopolu na reprezentowanie katolicyzmu w Polsce wobec marksistów. Totalizm marksistowski aprobował tę koncepcję i tak zaczęła się sześcioletnia wojna Piaseckiego o wyznaczony sobie cel. Stalinowska policja polityczna udzieliła Piaseckiemu wyłączności na katolickie komiwojażerstwo za granicą, ludzie PAX-u jeździli po Europie, przedstawiając się bezprawnie za reprezentantów świeckiej opinii katolickiej w Polsce. Sytuacja w kraju była trudniejsza: ostatecznie właściwą reprezentację katolicyzmu stanowi zawsze kler, ten zaś był w przygniatającej większości usposobiony wrogo w stosunku do Piaseckiego. Natomiast po odosobnieniu Prymasa Stefana Wyszyńskiego wpływy Piaseckiego w Episkopacie Polski wzrosły niepomiernie, liczni księża związali się czynnie ze Stowarzyszeniem PAX. Czas, w którym kardynał Wyszyński przebywał w izolacji, stanowił okres najpomyślniejszego rozwoju PAX-u. Analogicznie przebiegała akcja likwidacji niezależnych świeckich ośrodków katolickich. W 1953 roku funkcjonariusze krakowskiego UB zamknęli redakcję „Tygodnika Powszechnego” za odmowę napisania hołdowniczego nekrologu po śmierci Stalina – w kilka dni potem ci sami funkcjonariusze wprowadzili do owej redakcji wysłanników PAX-u i przekazali im ją. Ten bezprzykładny akt zagarnięcia niezależnego czasopisma, wraz z majątkiem rzeczowym i nazwą, w drodze policyjnego gwałtu, stanowi jaskrawy dowód współdziałania Piaseckiego ze stalinowskim Bezpieczeństwem w programowym łamaniu praworządności.

*

Uwagi o działalności Piaseckiego na odcinku Kościoła w Polsce są sumaryczne i pobieżne. Nie czuję się na siłach, aby wykazać zasadnicze antynomie ideowe ani nie jestem na tyle poinformowany, by szczegółowo przytoczyć i naświetlić jego postępowanie. Wydaje mi się tylko, iż istota nieuchronnego konfliktu pomiędzy katolicyzmem a totalizmem w sercach i umysłach ludzi PAX-u musi być problemem: za kim pójść w wypadku różnicy zdań. Czy jeżeli wódz sprzeniewierzy się nauce Kościoła, opuścić go czy opuścić Kościół? Kto uosabia nieomylność – Kościół czy wódz? Co komu należy się – ślepa wierność i posłuszeństwo wodzowi czy rzetelność Kościołowi?

„Świat” 1956 nr 47

*

Jedną z cech totalizmów, zrodzonych i ukształtowanych w XX wieku w Europie Środkowo-Wschodniej, jest ich nieprzenikalność. Dwadzieścia osiem lat życia, spędzone pod ich panowaniem, przekonało mnie o bezradności świata zewnętrznego wobec szczelności, z jaką systemy totalitarne zatrzaskują swe szczególne właściwości przed niepożądanym okiem. Metody penetracji, dyplomatyczno-dziennikarskie czy poprzez badania naukowe, są skuteczne głównie w przekonaniu strony penetrującej: konfrontacje z rzeczywistością wykazują na każdym kroku, jak powierzchowne i ubogie na ogół są zebrane informacje i jak ograniczona jest wiedza na nich oparta. Dopiero klęska systemu ujawnia głębię jego problematyki. Przed wojną obserwatorzy hitleryzmu znali fakty, takie jak obozy koncentracyjne, auto da fé, mordowanie przeciwników politycznych, ale nie znali ich ostatecznych konsekwencji, ich możliwych interpretacji, piekła ludzkich egzystencji i moralnych rozstrzygnięć, toteż dziś jeszcze nauka i opinia Zachodu często nie dowierzają prostemu, ludzkiemu doświadczeniu tych, którzy tam byli i wiedzą, jak było naprawdę. Komunizm, który w opanowanych przez siebie społeczeństwach wytworzył nieskończenie bardziej skomplikowane formy życia, który przeobraził tkankę codziennego bytu i zorganizował ją w nieznane dotąd ludzkości infrastruktury psychologiczne, obyczajowe i moralne, jest hermetyczniej uodporniony na penetrację niż hitleryzm. Często zastanawiało mnie, dlaczego naukowcy i korespondenci amerykańscy, znani mi prywatnie jako ludzie inteligentni i odpowiedzialni, po sumiennych badaniach na miejscu pisali o komunizmie w Polsce w sposób naiwny i sumaryczny, jakby popadając w niewolę łatwych syntez, co czyniło ich bezbronnymi wobec pozorów. Trudno ich zresztą o to winić: ostatecznie wiedza o otoczeniu, jaką zdobywali, przypominała osiągnięcia oficerów i urzędników królowej Wiktorii nawet po najdłuższym pobycie w Bengalu.

Posłużmy się przykładem, który w moim przekonaniu potwierdza wyrażone powyżej poglądy. W przekonaniu wielu amerykańskich specjalistów od nauk politycznych, posługujących się wynikami własnych badań, a także potężnym rezerwuarem sprawozdawczości dyplomatyczno-prasowej, sowieckie imperium postalinowskie ulega działaniu różnych erozji, które w ostatecznym rezultacie, drogą ewolucji, spowodować powinny zmiany jakościowe w teorii i praktyce komunizmu. Mówi się o narodowym komunizmie, rewizjonizmie, o wielorakich siłach społecznych rozkładających marksizm-leninizm i jego polityczne czy ekonomiczne wcielenia. Wydaje mi się jednak, że gdyby przyszło do swobodnych i systematycznych porównań opinii amerykańskich specjalistów z obserwacjami i wnioskami ich odpowiedników za Żelazną Kurtyną, których prace nie mogą ukazać się w druku, rozbieżności w ocenie faktów i definicji byłyby daleko idące. Obawiam się wręcz, że dochodziłoby do głęboko sięgających nieporozumień semantycznych i częstokroć to, co Zachód uważa za narodowy komunizm, herezję czy apostazję, ma w oczach tamtych społeczeństw i ich niezależnych, niekomunistycznych elit umysłowych całkiem inne pojęciowe czy semantyczne znaczenie. A już teleologiczne założenie niektórych naukowców zachodnich, że ewolucja komunistycznych form i treści musi iść siłą rzeczy w kierunku zachodnich ideałów, norm i instytucji, oceniane jest po tamtej stronie jako czarujące „wishful thinking”. Osobiście od wielu lat interesuję się zagadnieniem tzw. byłych, rozczarowanych stalinowców; na Zachodzie uważa się ich za ważny element przemian w łonie komunizmu, zaś koncepcja erozji ewolucji nadaje im wręcz rangę pozytywnego czynnika przeobrażeń pożądanych z punktu widzenia liberalnego Zachodu. Moim zdaniem, a chyba nie jestem w tym zdaniu odosobniony, wśród społeczeństw rządzonych przez komunistów jest to problem skomplikowany, wielostronny i wymykający się uogólnieniom. Inaczej wygląda on na Zachodzie, gdzie zachodni byli stalinowcy nie ugięli się nigdy pod ciężarem władzy i działania w zbudowanym własnymi rękami systemie władzy, stąd ich późniejsza ekspiacja i moralne rozliczenia noszą charakter amatorski i przypominają naiwną żądzę rozgrzeszania z rozpustnych marzeń. W Rosji wszyscy niemal intelektualiści byli stalinowcami za Stalina, jeśli nie chcieli zginąć w obozie koncentracyjnym, dziś zaś podzielili się według jasnych demarkacji na tych, którzy pozostali wierni stalinizmowi, i jego zajadłych przeciwników. W krajach Trzeciego Komunizmu, w Europie Wschodniej, stalinowscy intelektualiści byli tylko cząstką elit umysłowych, w morzu wrogich komunizmowi mas; rezultat tego stanu rzeczy jest taki, że dziś nie sposób jest znaleźć tam ideowo zdeklarowanego stalinowca, byli stalinowcy zaś bez względu na to, czy byli nimi szczerze i ideowo, czy tylko udawali zaangażowanie ze względów oportunistycznych, wypierają się swego stalinizmu sprzed paru lat w sposób gwałtowny, częstokroć niesmaczny lub budzący obrzydzenie. W krajach satelickich komunizm zrodził specjalną i liczną kastę intelektualistów cynicznych, koniunkturalnych, serwilistycznych, służących wiernie stalinowskiemu totalizmowi i stwarzających skomplikowane racjonalizacje dla uzasadnienia własnego oportunizmu, racjonalizacje tak misterne, że sprawiające wrażenie prawdziwej ideologii i światopoglądowych zasad. Ludzie ci, stanowiąc wraz z zawodowymi rewolucjonistami i partyjnymi politykami drobną garstkę nowej, rządzącej klasy, budowali komunizm wśród społeczeństw nierezygnujących z biernego oporu i uporczywej negacji, co w końcu, po śmierci Stalina, dało polski Październik, węgierskie powstanie, czechosłowacką reformę i nieustające niepokoje w reszcie Europy Wschodniej. I oto stała się rzecz dziwna: ci sami stalinowscy intelektualiści, których wpływy, znaczenie polityczne, wyniesienie społeczne i korzyści materialne ustawiały na pozycji najbardziej uprzywilejowanej grupy społecznej, ogłosili się ofiarami Stalina, oszukanymi i okłamanymi. Swój konformizm przedstawili jako szczerą, naiwną wiarę, swoje profitanctwo jako nadużytą niewinność, swoje przeobrażenia jako twórczą mękę zasługującą na gorętsze współczucie niż niewolnicza praca niedożywionych mas i fizyczne prześladowania tych, którzy uporczywie odmawiali uznania Stalina za zbawcę ludzkości. W końcu zaś okrzyknęli się samozwańczo właściwym motorem przemian, siłą napędową polskiego i węgierskiego buntu, jedynym źródłem twórczego reformizmu. Po czym stała się rzecz jeszcze dziwniejsza: Zachód im uwierzył, wziął skutek za przyczynę. Schizmę, która była konsekwencją osłabienia komunistycznego nacisku na społeczeństwa za Żelazną Kurtyną, wziął za herezję wywołującą tę słabość. Niekomunistyczne lewice na Zachodzie, ciągle jeszcze zapatrzone w mity rewolucyjnego humanitaryzmu i romantyzmu, a także w legendę o priorytecie niezależnej myśli ludzkiej w utopijnej, socjalistycznej cywilizacji, nie mogły pogodzić się z faktem, że porażka komunizmu w Europie Wschodniej wynika po prostu z odmowy przyjęcia go przez tamte społeczeństwa. Błyskotliwość umysłowa i zręczność argumentów tzw. rozczarowanych stalinowców dawały lepsze wyjście, pozwalały uwierzyć w nadchodzącą reformację, w doskonalenie świętego, marksowskiego kościoła mocą nowego, dialektycznego wysiłku własnych braci. Bezradność zachodniej lewicy, tak realistycznej i pragmatycznej w ocenie problematyki własnych społeczeństw, wobec rzeczywistości stworzonej przez komunistów jest czymś smutnym i szkodliwym: lewicowy liberał na Zachodzie zdaje się być niezdolny do pojęcia prostego faktu, że niemal wszelkie decyzje publiczne i prywatne wewnątrz owej nowej cywilizacji i kultury pobierane są według motywacji psychicznych i moralnych niemających nic wspólnego z jego własnym wyobrażeniem o tym, jak socjalizm winien wyglądać.

Komunizm, w przeciwieństwie do hitleryzmu, nie jest rozdziałem zamkniętym i nic na to nie wskazuje, aby uległ zamknięciu w możliwej do przewidzenia przyszłości. Trudno jest w tej chwili powiedzieć, czy intelektualno-moralna żonglerka byłych stalinowców sieje w społeczeństwach opanowanych przez komunistów twórczy ferment i wzmaga działanie erozji, czy też jest rozsadnikiem moralnych deprawacji, apatii i inercji, nasilając procesy alienacyjne, z których tylko komunistyczny dogmatyzm i konformizm ciągną korzyści. Coraz to nowe podziały ideowo-polityczne w łonie komunizmu wymagają nieustających rewizji pojęć i ciągłych sprostowań. Mimo żelaznych kurtyn, berlińskich murów, barier cenzuralnych i paszportowych trzeba udowadniać na każdym kroku, że świat ciągle stanowi system naczyń połączonych.

„Tematy” 1969 nr 31-32

CZEGO CHCĄ POLACY?

…w porównaniu z nami nasi zachodni przyjaciele są naiwni jak owce i niedojrzali jak młode dziewczątka. Przy pomocy artykułów prasowych usiłują udowodnić, że wiedzą, co to jest socjalizm; my tej wiedzy dowodzimy naszymi wrzodami żołądka. Po przeczytaniu paru książek oświadczają, że jest on rajem; po przeczytaniu paru innych mówią, że jest to piekło. Nie wiedzą, czym jest socjalizm, gdy odwiedzają sekretarzy partii, ale nawet teraz, gdy przeprowadzają wywiady z dysydentami, nadal tego nie wiedzą.

George Konrad – The loser

Kiedyś w konferencjach uczestniczyli jedynie władcy, mężowie stanu i szacowni koryfeusze nauki. Obecnie ludzie zajmujący skromniejsze stanowiska w rządzie, instytucjach społecznych i przemyśle propagandy mają możność zasiadania wokół stołu, wygłaszania referatów i dyskutowania nad złożonością i przeznaczeniem polityki, estetyki czy prawa. Ich osobisty bądź zawody kaliber niekoniecznie gwarantuje sukces konferencji, nie mówiąc już o efektach praktycznych. Jednakże nie powinno się nie doceniać syntetycznego działania wielu tysięcy konferencji, mityngów, seminariów, sympozjów i paneli, które tak kwitną na Zachodzie.

Zwykło się uważać te konferencje za imprezy o charakterze dekoracyjnym, jednakże wywierają one niebagatelny wpływ w nieskończonym i amorficznym procesie kształtowania opinii publicznej – naszego niezawisłego władcy – łączą one wyższe wykształcenie z masową dyfuzją informacji i opinii, często wbrew woli środków masowego przekazu. Przekrój tematów, dla wielu budzących jedynie drugorzędne zainteresowanie, może wydawać się bez znaczenia, ale nie powinien być zbyt lekko traktowany: uważni obserwatorzy wiedzą, że niewinny język intelektualnego szczebiotu w rzeczywistości jest zaczynem historii.

DZIEŃ PIERWSZY

Była to konferencja okrągłego stołu. Przedmiotem obrad była Polska –
kraj, który ostatnio przyczynił się do rozwoju przemysłu konferencyjnego bardziej niż jakikolwiek inny kraj na ziemi. Odbywała się ona w odległości zaledwie 80 mil od granicy Polski, w Berlinie Zachodnim. Chociaż można sądzić, że odległość ma niewielkie znaczenie czy to pod względem merytorycznym, czy symbolicznym – dla mnie ważyła bardzo wiele.

Od samego początku stało się dla mnie jasne, że mniej mnie interesuje to, co na tej konferencji będzie powiedziane, niż moje na to reakcje, a więc że z największym pożytkiem dla mnie będzie, jeśli zachowam możliwie największy dystans. Taka postawa oczywiście nie jest na konferencjach czymś normalnym. Uczestnik takich imprez winien wiernie wydobywać istotę z każdego fragmentu prezentowanych poglądów, oceniać je bezstronnie, uchwycić ogólną atmosferę i dopiero wtedy wtrącić parę własnych refleksji. Jednakże kiedy zająłem miejsce przy stole, wszystko to dla mnie nie istniało. Nawet zanim pierwszy mówca ukończył swą wypowiedź, układałem już moje repliki, manifestując pewność siebie, którą mógłbym porównać tylko do nagłego wybuchu choroby umysłowej: rodzaju chwilowej schizofrenii, która poraża psychikę każdego, kto kiedykolwiek żył pod rządami totalitarnymi, gdy staje twarzą w twarz z grupą ludzi, którzy zawodowo z takimi reżimami mają do czynienia – jako dyplomaci, dziennikarze, naukowcy. Spędziwszy większość mego życia pod panowaniem Hitlera i Stalina, postrzegam nazizm i komunizm nie jako abstrakcje, lecz jako osobistych wrogów. Mam tendencję do antropomorfizowania ich w sposób, który wydaje się nie do przyjęcia tym, którzy nie podzielają mych życiowych doświadczeń.

Choć przyznaję, że jest odrobina sztuczności w postawie ofiary-która-wie-lepiej, uważam stanowczo, że zrozumienie realiów totalitaryzmu nie da się oddzielić od organicznych i empirycznych z nim związków. Zwłaszcza moi amerykańscy rodacy (przecież obecnie jestem jednym z nich) wydają się nic nie rozumieć, gdy próbuję im opisać moją poprzednią sytuację. Dla nich wolność jest czymś takim jak oddychanie i nie zauważają jej obecności bardziej niż tlenu jako składnika powietrza. Amerykanie nie są jedynymi spośród tych, którzy mają trudności w zrozumieniu natury totalitarnej rzeczywistości. Wkrótce po mojej ucieczce z Polski rozmawiałem w Paryżu z wybitnym polskim wydawcą na uchodźstwie, który spędził życie na Zachodzie, tocząc walkę z komunizmem (i to z wielkim sukcesem). Nasza rozmowa miała miejsce we Francji podczas oficjalnej wizyty jednego z czołowych polskich komunistów, który był bezpośrednio odpowiedzialny za moje warszawskie niedole i poniżenia. „Nie rozumie pan niczego – powiedziałem do mojego rozmówcy. – Pan nie był tam”. „Czy ten facet, który prowadzi negocjacje w Pałacu Elizejskim z prezydentem Francji, zrozumiałby pana lepiej?” – zadrwił wydawca. „Oczywiście – odpowiedziałem bez wahania. – Myśliwy i ofiara są ze sobą związani poprzez to samo poczucie rzeczywistości; oboje wiedzą coś, o czym inni nie mają pojęcia”.

Ale odłożywszy na bok me własne medytacje, samą konferencję można uznać za bardzo udaną. Zwołana została przez szacowny Instytut Aspena w Berlinie, a przewodniczył jej ktoś, kto łączył doskonałość ubioru z darami rozumu i wyczuciem porządku na tyle silnym, by wprowadzić ład w najbardziej rozbieżne dywagacje intelektualne. Obecni byli Amerykanie i Niemcy, Polacy i Brytyjczycy, prominenci rządowi i dziennikarze, wszyscy przepełnieni dobrą wolą, chęcią porozumienia i harmonią intelektualną. Byliśmy tak zjednoczeni, że zdawało się, że duch Armii Zbawienia przenika wymianę myśli, napełniając nawet przeciwstawne poglądy najszlachetniejszą dobrotliwością. Dlaczegóż więc na tej prawdziwej uczcie dobrych intencji nie potrafiłem otrząsnąć się z poczucia bezsensu i narastającego przekonania, że przepaść pomiędzy percepcją a rozumieniem jest tu równie wielka jak wszędzie indziej?

*

Większość moich konferencyjnych kolegów, wśród nich nawet najbardziej wnikliwi, używają słowa „Polacy”, mówiąc o przedstawicielach komunistycznego rządu polskiego, jak gdyby nieświadomi faktu, że w Polsce od roku 1945 komuniści zostali uznani za kategorię odrębną od reszty narodu, podgrupę bez jasno zdefiniowanej przynależności narodowej. Mogą oni nazywać siebie Polakami, lecz w tych głębokich warstwach zbiorowej świadomości, gdzie tkwi poczucie powszechnie akceptowanych wartości, czyni się rozróżnienie pomiędzy „nimi” a „nami”, przy czym w odniesieniu do „nich” używa się niemal wyłącznie trzeciej osoby. Rozróżnienie to, wszczepione w samą strukturę polskiej rzeczywistości, jakoś umknęło uwadze zachodnich obserwatorów. Tak więc żaden Amerykanin nie jest w stanie zrozumieć skrajnej frustracji Polaka po przeczytaniu w gazecie wielkiego nagłówka: „Polska podejmuje akcję przeciw strajkującym górnikom”. Jaka Polska? Dlaczego ci, którzy mordują górników, mają być określani jako „Polska” tylko z tej racji, że zrabowali i sfałszowali polskie godło i barwy narodowe?

Podobnie jak obywatele mojej okaleczonej poprzedniej ojczyzny wciąż jeszcze mam niepolityczne podejście do polityki. Dlatego właśnie czułem się tak odseparowany od innych uczestników konferencji, gdy pracowicie analizowali oni każdy szczegół wzajemnych stosunków między partią komunistyczną, Kościołem a Solidarnością, wyciągali drobne różnice pomiędzy różnymi odłamami i przedstawicielami tych ciał. Moi partnerzy u stołu konferencyjnego byli całkowicie gotowi do przyznania, że główna walka w Polsce toczy się pomiędzy społeczeństwem jako całością a komunizmem. Wydawali się rozumieć, że sedno tej walki tworzą tak nieuchwytne sprawy jak osobiste tęsknoty, cierpienia i wyobcowanie; ale jednak sama istota problemu została gdzieś zagubiona, gdyż uważali oni, że wszystkie inne aspekty muszą być rozważone, negocjowane, a może nawet rozwiązane przez połączone działanie zachodniej pomocy gospodarczej, zakulisowych manewrów politycznych i twardego, lecz „pragmatycznego” dialogu z najwyższym szefem z Moskwy. Nie! – miałem ochotę cały czas wołać – jest tylko jeden problem, problem władzy komunistycznej, której legalności Polacy odmawiali uznania od Jałty i nie uznają nigdy. Zachód musi coś zrobić w tej najważniejszej sprawie a jeśli tego nie uczyni, to sam Zachód na tym straci”.

Znacznie więcej jeszcze chciałem dodać: że Zachód musi uczciwie i starannie przewartościować swoje pojęcie władzy komunistycznej, coś, czego nigdy naprawdę nie zrobił, i że dopiero wtedy zrozumie nareszcie – dla dobra tzw. uwięzionych narodów, ale także dla własnego dobra – że główną zasadą strategu komunistów jest: nigdy naprawdę nie negocjować czegokolwiek z kimkolwiek, nawet jeśli udają, że to czynią. Węgrzy i Czesi próbowali daremnie powiedzieć światu o oszukańczym charakterze komunistycznych negocjacji, ale jedynie Polakom się udało, choć tylko w ograniczonym zakresie uczynić tę sprawę bardziej widoczną. Polacy przegrali ostatnią rundę, ale nigdy nie przestaną walić pięściami w mury swych lochów, co w rzeczywistości nie jest problemem Polaków, ale Zachodu. Ale nic z tego nie udało mi się przedstawić jasno, gdyż poglądy moje miały charakter raczej emocjonalny, a nie były to analizy płynnych realiów politycznych.

Zamiast tego słuchałem, jak zachodnioniemiecki przedstawiciel jednej z głównych partii, zaangażowanej w sformułowanie Ostpolitik, wstał i wygłosił rozsądne i życzliwe uzasadnienie konieczności udzielenia Polakom priorytetowej pomocy, i to za wszelką cenę, i poprzez każdy możliwy kanał. Oto był dżentelmen przepełniony duchem dobroczynności, który wypaczał ideę dawania. To, co powiedział, było przepełnione humanitaryzmem i przynosiło mu zaszczyt, ale mimo całej jego troskliwości był to w rzeczywistości apel o utrzymanie, bez żadnych warunków, politycznego status quo, podczas gdy całą istotą wysiłku Polaków jest kategoryczna odmowa uznania status quo. Po Niemcu wstał Anglik o usposobieniu systematycznym, który zapytał mówcę, czy on rzeczywiście wie, czego naprawdę chcą Polacy, czy też ofiarował swe współczucie i szczodrość bez konsultowania ich życzeń. Niemiecki teoretyk zrobił unik: nalegał dobrodusznie na znalezienie rozwiązania, dzięki któremu wszystkie strony byłyby pogodzone i zadowolone. Próbowałem sam odpowiedzieć coś na tę radosną, lecz niebezpiecznie naiwną propozycję, ale zwykły wysiłek opisania przepaści pomiędzy Wschodem a Zachodem sprawił, że nawet dla mych własnych uszu zabrzmiało to odrobinę niespójnie.

To prawda, że en masse Polacy, jak wszyscy inni, chcą pokoju, bezpieczeństwa i dostatku. Ale ponad wszystko pragną odrobiny celowej i efektywnej niezależności w stosunku do własnego życia. Dla jednostki centralnym zagadnieniem ludzkiej egzystencji pod rządami komunizmu jest przenikające wszystko poczucie daremności jakiegokolwiek wysiłku. Nie chodzi tutaj nawet o wolność polityczną, ale po prostu o wolność do istnienia na swych własnych warunkach, o to elementarne prawo naturalne ustanowione w XVIII wieku w Europie i Ameryce jako niezbywalny przywilej człowieka, a potwierdzone we wszystkich społeczeństwach demokratycznych jako fakt powszechnie przyjęty. Ta wolność do realizowania szczęścia jednostki w ramach obowiązującego prawa jest tym, co komunizm obala w pierwszym momencie przejęcia władzy. Jednakże przyrodzone ludzkie roszczenia tych praw nie wygasną. Marksizm-leninizm może wyrzucać te roszczenia do śmietnika historii, ale Polacy odkopali je znowu, otrzepali kurz i brud, i wypolerowali je w błyszczący krucyfiks, za którym już trzykrotnie maszerowali i pójdą znowu – niezależnie od umów zawieranych pomiędzy panującymi potęgami.

Oprócz ideologa niemieckiej Ostpolitik usłyszałem na konferencji kilka zaangażowanych uwag ze strony potężnego bankiera zachodnioniemieckiego, głęboko uwikłanego w 30-miliardowy dług dolarowy Polski wobec Zachodu. Przedstawił on uczciwe i szczegółowe zestawienie minionych pomyłek i błędnych obliczeń, jak również obecnych możliwości, i zamknął swe wystąpienie zadziwiającym zapewnieniem, że jedyna rzecz, której niemieccy bankowcy nie przewidzieli, to więzy osobistej sympatii, jaką zaczęli odczuwać do wysokich urzędników polskich prowadzących finansowe interesy z Zachodem. Było to poruszające wyznanie, jako że sentymenty nader rzadko powołuje się jako czynnik odgrywający rolę w katastrofach finansowych. Mimo to powiedziałem, że Stimmungspolitik (polityka nastrojów) może być równie niepewna jak Realpolitik i że niemieccy bankierzy znaleźli się w identycznej sytuacji jak Napoleon, który swój stosunek do Polaków oparł na powabach jednej polskiej damy.

DZIEŃ DRUGI

Eksperci od polityki zagranicznej, personel dyplomatyczny, uczeni, dziennikarze i działacze ekonomiczni wokół stołu wydawali się pochłonięci dwiema sprawami: zgłębieniem psychologii i obyczajów najwyższych przywódców politycznych i tym, aby nie umknęła żadna wymierna informacja pochodząca z Polski. Wszyscy wydawali się zdumiewająco dobrze zorientowani w niuansach nieustannie zmieniającej się sceny politycznej, w której klasyczne polskie imponderabilia odgrywają wszystkie główne role: Kościół i kręgi skupione wokół niego, junta i posłuszne jej szeregi, zwolennicy KOR-u i „Solidarności”.

Jednakże słowem, które najczęściej dało się słyszeć na konferencji, było „Andropow”. Podejrzewam, że gdyby wśród delegatów przeprowadzić głosowanie, wszyscy zgodziliby się, że Andropow jest czynnikiem nadrzędnym, jedynym prawdziwym kluczem do tego, co stanie się w Polsce. Nazwisko Andropowa było wymawiane tak często, że w mojej wyobraźni zaczął on uzyskiwać atrybuty Króla Słoneczko: pomyślałem sobie, że być może świat powinien być świadkiem jego porannych ablucji, by stąd odgadywać najtrafniej jego dzisiejszy humor.

Nie podzielałem tej oceny potęgi Andropowa. Niezbyt wierzę, że historię tworzą despoci, a w każdym razie nie uważam, że Andropow czy ktokolwiek inny jest jeszcze w stanie odrobić to, co osiągnęła w Polsce „Solidarność”. Po raz pierwszy, odkąd Lenin ją wynalazł, a Dzierżyński wdrożył, komunistyczna infrastruktura władzy i terroru została przełamana – choć olbrzymim kosztem dla nich samych, jedynie sami Polacy będą to kiedykolwiek wiedzieć. Ktoś, kto nigdy nie był przedmiotem takiego instytucjonalnego gwałtu, nigdy nie zrozumie mechanizmów stojących za redukowaniem istot ludzkich do roli animowanych cząsteczek. A zatem każdy wyłom uczyniony w podłożu komunistycznego zła jest wyczynem na historyczną skalę.

Wydaje się jednak, że w roku 1982 podczas wywiadu dla Głosu Ameryki, komentując pozorną porażkę „Solidarności”, przeszedłem samego siebie w entuzjazmie dla jej niezniszczalnych osiągnięć. Piałem hymny pochwalne na cześć tych, którzy ukazali światu prawdziwą twarz socjalizmu, nawet jeśli obecnie cierpią z powodu chwilowego niepowodzenia i zbyt oddają się przygnębieniu, by uznać swe historyczne osiągnięcia. Wiele miesięcy później otrzymałem list od zdolnego młodego dziennikarza, zapalonego i oddanego działacza „Solidarności”, który był ciężko poturbowany jako więzień w obozie internowania. Pisał on: „Słuchałem pana. Wspomnienia pana słów dotąd mnie ranią. Wygłosił pan kilka gładkich frazesów o tym, jakimi to dziwakami my, Polacy, jesteśmy, że się teraz zamartwiamy, zamiast cieszyć się historycznym zwycięstwem, jakie odnieśliśmy. Dziwnie było słuchać pana głosu w tę grudniową noc, z dalekiej, nieprawdziwej Ameryki. Skąd u diabła podstawy do takiej euforii i po co była ta cała gadanina na temat historii? Tu u nas, w Polsce, historia była wtedy dla nas równie odległa jak przestrzeń kosmiczna… Jak pan mógł, właśnie pan, odwoływać się do nieuniknionej logiki historii – pan, który był także podeptany brudnymi buciorami w imię tych samych, niezmiennych praw historycznych?”.

Miał rację. Czytając jego słowa, poczułem się nagle zaliczony do tego samego towarzystwa, co ci wszyscy zachodni zamożni sympatycy „opresjonowanych”, paplający o nowym porządku na bezpiecznym brzegu Ameryki. Istnieje coś takiego jak dobry smak w wyrażaniu przekonań politycznych, i ja go pogwałciłem, okazując się winnym tego moralnego braku taktu, który jest uprzykrzonym grzechem mentalności liberalnej. Ale jak mógłbym przekazać cokolwiek z tego na konferencji bez rażącego ekshibicjonizmu?

Na całym Zachodzie usiłowano wszelkimi sposobami oczyścić polski eksperyment z jego antymarksistowskiej i antysocjalistycznej treści. Cała energia pewnego ważnego odłamu niekomunistycznej lewicy została zaprzęgnięta do udowodnienia w czasopismach, książkach i innymi kanałami, że to, co reprezentowała „Solidarność”, było heroiczną próbą ocalenia świętego jądra socjalizmu z brutalnych łap komunistów. Chodzi o to, by przekonać świat, że polscy robotnicy odrzucają komunizm, lecz zachowują nadal socjalistyczne credo i nadzieje na lepsze życie pod słońcem skolektywizowanego, biurokratycznego systemu rządzenia i wartości. Wiele wyświechtanych frazesów lewicowego melodramatu zostało w tym właśnie celu wyciągniętych ze starych arsenałów, przekształcając polskiego stoczniowca w bohatera proletariatu z utworów Bertolda Brechta czy Pete’a Seegera – wszystko to na podstawie chwiejnej teorii, że polski katolicyzm jest radykalny politycznie, a polski ruch związkowy organicznie antykapitalistyczny.

Ilekroć występuję z twierdzeniem, że tym, czego polski robotnik pragnie, jest czystej wody kapitalizm, z reguły spotykam się z najbardziej zjadliwym niedowierzaniem. Nic dziwnego, gdyż mówić takie rzeczy, oznacza burzyć sny na jawie wielu porządnych ludzi, którzy spędzili jakiś czas w Polsce czasów „Solidarności” i powrócili przepełnieni pewnością, że nastał świt nowego socjalizmu. Ciekaw jestem, z którymi Polakami oni rozmawiali? Nie ze szwaczkami, które prowadzą swój półlegalny biznes na peryferiach wielkich miast, ani z robotnikami z małych warsztatów, produkujących marmoladę czy akcesoria hydrauliczne, ani z właścicielami pralni, sprzedawcami warzyw czy ulicznymi handlarzami sprzączek do pasków i parasolek. Wyobrażam też sobie, że ani razu nie byli w obskurnym barze, gdzie ci Polacy, którzy usiłują pracować na trzech posadach w ciągu doby, wypijają swoją wódkę, ani też nie poszli w niedzielę na mecz piłkarski w małym prowincjonalnym mieście. Gdyby to zrobili, wiedzieliby, że tym, czego ci ludzie chcą, jest wolność zarabiania na życie tak samo jak w Ameryce czy Zachodnich Niemczech; że w ich umysłach kapitalizm kojarzy się z celowym i szczęśliwym życiem, podczas gdy samo słowo „socjalizm” przez ostatnie dziesięciolecia uzyskało konotację absolutnej wrogości wobec najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb i nieograniczonej władzy do niszczenia życia.

Zwykli ludzie w Polsce doświadczyli niesprawiedliwości i poniżenia, które od czterdziestu lat były równoznaczne ze słowem socjalizm, i wiedzą oni, że plagi te są nieskończenie gorsze niż wszystko to, cokolwiek i kiedykolwiek kapitalizm mógłby im narzucić. Dajcie im po prostu prawdziwie wolne wybory, a zobaczycie, co się stanie.

*

Podczas całej sagi „Solidarności” polski Kościół był traktowany przez zachodnią lewicę z głębokim szacunkiem, stosunek nieco niezrozumiały, gdy się zważy, że pewne rażąco reakcyjne elementy są wciąż żywe i funkcjonują wewnątrz Kościoła, głosząc nadal, że wolnomasoni konspirują razem z komunistami, by założyć na tej ziemi królestwo bezbożnictwa. W rzeczywistości do niedawna ta właśnie część kleru określała kierunek polskiego Kościoła. Zasługa uczynienia jakościowej zmiany w chemii polskiego katolicyzmu i przekierowania jego sił duchowych i wartości przypada jednemu człowiekowi, Kardynałowi Adamowi Sapiesze, arcybiskupowi Krakowa przed i podczas drugiej wojny światowej.

Nie oznacza to, że pojęcia odrodzenia katolickich doktryn społecznego zaangażowania nie były obecne w Kościele polskim, jednak idee te były na ogół uprawiane w zakresie życia parafialnego i uproszczone, zabarwione modnym antysemityzmem lat trzydziestych i ograniczone do quasi-totalitarnych wizji społeczeństwa jednorodnego i korporacyjnego. Zachodni obserwatorzy dzisiejszej Polski są więc w błędzie, myśląc, że Kościół był zawsze głównym powiernikiem polskiej tożsamości i etosu narodowego. Podczas lat wojny Kościół nie byłby wcale widoczny jako siła moralna, gdyby nie Kardynał Sapieha, który przeciwstawiał się nazistom, ratując dzieci żydowskie, i Ojciec Maksymilian Kolbe, przed wojną półfaszysta, którego bohaterskie zachowanie w Oświęcimiu było rozpaczliwie potrzebnym gestem moralnej wielkości. W okresie powojennym również wpływ Kościoła na polskie życie byłby prawdopodobnie umiarkowany, gdyby – o ironio – nie komunizm, który po roku 1945 zmusił go do duchowej mobilizacji, czego skutki widzimy dzisiaj.

Kardynał Sapieha uchwycił wyjątkową okazję: zawarł pakt z najlepszymi ówczesnymi umysłami w Polsce, zarówno duchownymi, jak i świeckimi, i obrócił duchowy zew do broni w wyzwanie intelektualne – coś zupełnie nowego w historii religii w Polsce. Pod jego egidą grupa świeckich katolickich postępowców zaczęła wydawać w roku 1945 „Tygodnik Powszechny”, wyrafinowane czasopismo intelektualne, które służyło jako miejsce wypowiedzi dla każdego wybitnego polskiego antykomunisty, od neotomistycznych filozofów i jezuickich dialektyków do racjonalno-liberalnych literatów. Przez całe lata chroniona przez arcybiskupstwo krakowskie publikacja ta wprowadziła moralną atmosferę i osiągnęła poziom polemicznej publicystyki społeczno-kulturalnej, bez którego nie byłby możliwy ani praktyczny heroizm Kardynała Wyszyńskiego, ani bojowa prawość Kardynała Wojtyły (obecnego Papieża Jana Pawła II), ani polityczna sprawność intelektualnych doradców „Solidarności”. Jeśli Polska roku 1980 reprezentuje być może ostatni autentyczny wybuch namiętności w obronie zachodnich idei wolności i demokracji, sytuacja ta była niezmordowanie wypracowywana przez kilka dziesiątków lat w redakcji tego czasopisma.

Dzięki Kardynałowi Sapiesze zmienione zostało znaczenie chrześcijańskiej demokracji jako propozycji politycznej. Koncepcja, która przed wojną trąciła drobnomieszczańskim obskurantyzmem, pod rządami komunizmu stała się ostatnim schronieniem polskiej inteligencji. Było to wspaniałym zwycięstwem Kościoła, tym bardziej że skoro inteligencja ustanowiła się w Polsce jako klasa wiodąca z taką pewnością przez dwa ostatnie stulecia, bez jej poparcia nawet komunizm nie mógłby rządzić Polską.

Polska inteligencja, potomkowie zubożałej szlachty, wykrystalizowała się w XIX wieku jako klasa albo kasta zawodowych patriotów. Jej przywódcami byli uczeni i poeci, a jej polityczne idee pochodziły z Konstytucji 3 Maja 1791 r, może najbardziej postępowej konwencji społeczno-politycznej owych czasów, która wysunęła zasady, takie jak powszechne prawo wyborcze, prawo naturalne, prawa ludzkie i legalność parlamentarną. Ideami tymi polscy intelektualiści karmili się przez całe pokolenia.

Zawsze niechętna, by dawać Kościołowi wiele do powiedzenia w sprawach polityki i kultury, niemniej inteligencja polska utrzymała pełną czci więź z katolicyzmem jako z systemem doniosłych wartości. Jeśli amerykańska prasa ma trudności w zaklasyfikowaniu obecnego Papieża – czy jest on postępowy, czy wsteczny – jest tak dlatego, że jest on pod pewnymi względami w większej mierze produktem polskiej inteligencji niż samego Kościoła. Zaiste, jest on wymownym przykładem symbiozy między tymi dwoma światami.

Zachód nigdy naprawdę nie zrozumiał struktury polskiej inteligencji jako spoistej klasy ani nie dokonał żadnego wysiłku, by ją sobie pozyskać jako sprzymierzeńca, pomimo faktu, że grupa ta, opętana ideą niepodległości i godności, jest antykomunistyczna do korzeni. Co prawda każdy zachodni dziennikarz zdumiewa się i podziwia, jak to w Polsce pisarze, poeci i krytycy cieszą się tak wielkim szacunkiem i wpływem społecznym. Ale podłoże tego zjawiska nigdy nie zostało zbadane.

W latach pięćdziesiątych niektórzy spostrzegawczy amerykańscy dyplomaci wykryli rozbieżność między stereotypem polskiej inteligencji (romantyczno-religijno-patriotycznym) a jej nonkonformistyczną tendencją do przezwyciężenia komunizmu poprzez ekscentryczne zachowanie i obyczaje (jak np. przez przyjęcie zachodniej mody i muzyki). Powinno to zwrócić uwagę na poważną potrzebę oddziaływań społecznych i politycznych, jednakże sposobność została „zmarnowana”, kiedy zamiast tego Stany Zjednoczone zwróciły swą uwagę na grupę „rewizjonistycznych” funkcjonariuszy komunistycznych, którzy zaangażowali się w niemożliwą misję zreformowania komunizmu i nadania mu ludzkiej twarzy. Na ludzi tych posypały się zasiłki i stypendia, amerykańska ambasada umożliwiła im wycieczki zagraniczne, by wystawić ich na działanie cywilizowanej demokratycznej egzystencji i z kolei uczynić skłonnymi do politycznego kompromisu. Co prawda niektórzy z nich uciekli do Ameryki. Większość jednakże powróciła pod skrzydła partii we wdziankach z firmy Brooks Brothers i z aparaturą stereo marki Zenith, z uśmiechem zapewniając Amerykanów (którzy za to bulili) o swych dobrych intencjach, a potem śpieszyli się, by załatwić sobie jakiś marny ochłap przydzielany przez Gomułkę czy Gierka. Dwadzieścia lat później większość polskich ekscentrycznych intelektualistów wylądowała pośród strategów i teoretyków „Solidarności”, podczas gdy czołowy przedstawiciel rewizjonistów, wicepremier Rakowski – którego Departament Stanu otaczał sympatią, ugaszczał i zorganizował mu spotkanie z prezydentem Kennedym na przyjacielską rozmowę – stał się katem „Solidarności”.

Żadnej z tych rzeczy nie powiedziałem na konferencji, czując w jakiś sposób, że nikogo to naprawdę nie interesuje. Moi koledzy wokół stołu skłonni byli sądzić, że obraz milionów Polaków klękających przed ich Papieżem wyczerpuje wszystko, co jest do powiedzenia o tym, co w Polsce oznacza Kościół.

*

Słucham i słucham, a wciąż powraca do mnie natrętna fraza: „Czytaj swego Gramsciego”. Dziś odpowiedzi nie znajdzie się u Lenina, Trockiego, Mao, a nawet u Marcuse’a, z których wszyscy przebadali metody zniewalania. Gramsci wiedział więcej. Wiedział, że komunizm narzuca się najlepiej nie drogą fizycznego zniewolenia, lecz subtelnie i podstępnie przez oddziaływanie na odruch społecznego współczucia, który mieszka u większości z nas.

Program konferencji postawił pytanie: „Czy Zachód, a szczególnie Ameryka, posiada wyraźnie sprecyzowaną politykę w stosunku do Polski?”. Moja odpowiedź była natychmiastowa: z pewnością nie. Ale jest to tylko część problemu; pozostaje to, że nigdy nie mieliśmy trafnej, wypracowanej polityki wobec samego komunizmu, naszego nieprzejednanego, historycznego wroga. Kiedy młody amerykański dyplomata przy stole naiwnie zapytał, dlaczego stale powołujemy się na interesy Polski, a nigdy na nasze własne interesy, moją instynktowną odpowiedzią było: „Bracie, my nawet już nie wiemy, co w naszym interesie leży”. Kiedy Polacy sprawiają kłopoty swym sowieckim zwierzchnikom, wydawałoby się, że jest to dla nas dobre, ale pracowite krety Gramsciego w naszym społeczeństwie pracują gorliwie, destabilizując zarówno tę, jak i inne oczywistości. Mówiąc jasno, naszym najżywotniejszym interesem jest pozbycie się komunizmu tak samo, jak (prawie) pozbyliśmy się już dżumy, ale nie możemy tego zrobić siłą, a nie zrobimy tego w żaden inny sposób z wielu złożonych powodów, które leżą głęboko w przeszłości.

Sedno przewagi komunizmu nad nami tkwi w tym, że posiada on zarówno scenariusz, jak nas wykończyć, jak i wiarę, że może to uczynić. Po cóż trudzić się prowadzeniem wojny, skoro możemy zostać powaleni na kolana przez kombinację nieugiętego strategicznego nękania i subtelnego samozwątpienia zaszczepianego w samą strukturę naszej cywilizacji i kultury? Nikt na Zachodzie nie pomyślał nawet przez chwilę na serio o zniszczeniu komunizmu od 1918 r., podczas gdy komuniści już od Rewolucji Październikowej przemyśliwują nieustannie i zawzięcie, jak zlikwidować demokratyczny kapitalizm. Po drugiej wojnie światowej, kiedy ekspansja komunizmu przybrała rozmiary wybuchu niebezpiecznej epidemii, Zachód nie miał wyboru, jak stawić opór komunizmowi siłą, jednak nawet ta decyzja została wkrótce zanegowana na Kubie, w Wietnamie i Angoli, a teraz jesteśmy świadkami takiej negacji również w Ameryce Środkowej. Tu raz jeszcze Gramsci podaje wskazówkę, w jaki sposób nasze własne liberalne sentymenty wywołały w nas rodzaj ideologicznego oślepienia, tak że samo pragnienie zniszczenia komunizmu jest okrzyczane jako horrendalne, nie po prostu jako może niewykonalne, ale niewłaściwe i nikczemne, jako coś, co żadnemu przyzwoitemu człowiekowi nie przyszłoby nawet do głowy. Ostatecznie komunizm jest przecież ideą, marzeniem, obietnicą; może mieć jakieś usterki, może naprawdę wymordował 60 milionów ludzi, ale czy nie jest niegodziwa myśl o zabijaniu idei, o morderstwie na marzeniu?

Komuniści są wolni od tego rodzaju filozoficznych męczarni. Obrazują oni kapitalizm całkiem niedwuznacznie jako obleśnego grubasa z obrzydliwym cygarem, co znakomicie ułatwia przywołanie na myśl chęci zabicia go. Prawem kontrastu naszych własnych karykaturzystów jakaś niewidzialna ręka przemocą powściąga przed realizacją graficznej metafory komunizmu jako zła. Co najwyżej mogą oni pokazać karykatury jego przywódców lub szpiegów – a i to najczęściej w formie całkiem dobrodusznej.

Oto dlaczego nigdy nie mieliśmy właściwej polityki w stosunku do komunizmu, Rosji Sowieckiej i jej satelickiego ładu, i dlaczego wszelkie usiłowania, by taką politykę stworzyć, wydają się, przynajmniej na razie, daremne. Wielu powiada, że nie mamy powodów do zmartwienia, ponieważ Związkowi Sowieckiemu bardziej zależy na naszym istnieniu niż na zniszczeniu nas. Może mają rację. W każdym razie nic, co nasi wrogowie mogą nam zrobić, nie może dorównać temu, co zrobiliśmy sobie samym.

Wkrótce po moim przyjeździe do Ameryki pewna pani, bardzo zamożna i ze znakomitej rodziny (mężowie stanu, senatorowie, przywódcy partii), zapytała mnie o komunizm. „Komunizm jest piekłem” – odpowiedziałem. „Tak samo jak Ameryka” – rzekła ona. Powiedziałem: „Możliwe, ale komunizm jest gorszym piekłem, a jeśli wy, Amerykanie, będziecie zbyt wiele majstrować przy tym waszym piekle, wkrótce wylądujecie w komunistycznym, a wówczas wypłacze sobie pani oczy za tym amerykańskim piekłem, które pani straciła. Na to ona: „Ma pan wiele tupetu, mówiąc nam, co mamy robić w naszym kraju, który powołaliśmy do życia z dzikości i gdzie wprowadziliśmy cywilizację, która przerodziła się w śmietnisko, wyzysk i złamane obietnice”.

Dialog ten miał zaskakujący ciąg dalszy podczas innego obiadu niedługo potem, kiedy ta sama pani podejmowała jednego z moich rodaków-emigrantów, radykalnego naukowca znanego ze swych uprzednich wielorakich zasług w służbie komunizmu w Polsce. Prawił on: „Ameryka cuchnie. Konstytucja cuchnie. Wy, Amerykanie, mieliście szansę urzeczywistnienia utopii i spartaczyliście ją. Założyliście królestwo zachłanności, rasizmu i wyzysku. Dopóki nie zerwiecie z tym wszystkim i nie zaczniecie od początku, dla Ameryki nie będzie nadziei”. Dama odpowiedziała: „Potrzebujemy ludzi takich jak pan. Pana obecność jest błogosławieństwem dla Ameryki. Możemy być dumni, że wciąż jesteśmy schronieniem dla umysłów tak wnikliwych i szlachetnych jak pański”.

Oto dlaczego, mając w pamięci te dwie rozmowy, jak również moją znajomość Gramsciego, staram się zachowywać układnie na konferencjach, które zajmują się położeniem narodów pod rządami komunizmu. Gdyby tylko Amerykanie wiedzieli, jak desperacko ludzie z Europy Wschodniej łakną tego, co mają Amerykanie, wszyscy moglibyśmy patrzeć w przyszłość z ufnością. Ale wygląda na to, że wiedzy tej przekazać się nie da.

„Commentary”, czerwiec 1983

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

PORACHUNKI OSOBISTE

FRYZURY MIECZYSŁAWA RAKOWSKIEGO

W ROK PÓŹNIEJ

KOPANIE I MÓWIENIE

HŁASKO

DOWCIP

SOCJALIZM – CZYLI PEWNOŚĆ*

POLACY PRZEGRYWAJĄ AMERYKĘ – CZYLI GARŚĆ UWAG NA TEMAT BIEŻĄCEJ HISTORII

POLAKU, CZY CI NIE ŻAL… – CZYLI KONFERENCJA O KONFERENCJACH

HISTORIOZOFIA PRO DOMO SUA

TU W AMERYCE

O POCHODZENIU GATUNKÓW

CO I JAK?

Posłowie

SPRAWA PIASECKIEGO

CZEGO CHCĄ POLACY?

Karta redakcyjna

Copyright © 2020, Mary Ellen Tyrmand, Matthew Tyrmand

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych - również częściowe - tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw

ISBN: 978-83-7779-633-7

Zdjęcie na okładce: Archiwum rodzinne Mary Ellen Tyrmand
Projekt okładki: Zuzanna Malinowska Studio
Korekta: Dorota Ring

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl
handlowyMG@gmail.com

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Angelika Duchnik