Copyright © for the text by Radosław Lewandowski

Projekt okładki: Radosław Lewandowski

ISBN 978-83-957499-4-0

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości

bez zgody autora zabronione

Wydanie I 2020

Konwersja do epub A3M Agencja Internetowa

Po wielu latach pisania, gdy dotarło do mnie, że częściej muszę, niż chcę, a siadanie z laptopem stało się wykrętem od prawdziwego życia, początkiem i końcem każdego dnia, wytrzeźwiałem. Teraz jestem nałogowym pisarzem, ale niepiszącym. Jak długo wytrwam? Zobaczymy.
Jako swego rodzaju podsumowanie doświadczeń na tym polu, powstał trzy lata wcześniej „poradnik” (w cudzysłowie, bowiem to nie jest klasyczny poradnik – właściwie nie wiem co). To było, o ile pamiętam, między powieścią „Wikingowie. Kraina Proroka” a „Wyprawą po śmierć”. Pisałem wtedy nałogowo i grzałem do przodu niczym rakieta Elona Muska. Nie widziałem przeszkód, jedynie cel – kolejny deadline. Z tego też względu, tekst jest o czymś. Już wtedy jednak przeczuwałem… Rozważałem… No, zobaczycie sami.

Kubłami zimnej wody były kolejne rozliczenia z wydawcami i konkluzja, iż choćbym przeszedł przez własną skórę, nie osiągnę poziomu zawodowstwa, czyli nie będę w stanie żyć z własnej twórczości. A jeśli nie utrzymam się z pisania, to nigdy nie zostanę pisarzem. Próbowałem, przez cztery lata skupiłem się tylko na tym zadaniu. Przykładem niech będzie seria „Wikingowie”, która została sprzedana w wersji drukowanej w nakładzie przekraczającym dwadzieścia tysięcy egzemplarzy. Do tego dochodzą e-booki i kilka tysięcy audiobooków. Nie są to małe wolumeny, zważywszy, iż obecnie statystyczną książkę wydaje się w nakładzie dwóch i pół tysiąca sztuk. Tantiemy, które otrzymałem, były jednak poniżej płacy minimalnej! Gdybym był królem papryki, zapytałbym: Jak żyć? Żeby było jasne, nie mam pretensji do świata, iż nie docenił takiego talentu. Wyżej włosów nie podskoczę.

Tonący brzytwy się chwyta, więc dwie najnowsze powieści wydałem sam. Z racji głębokiej i zapiekłej niechęci do samofinansowania książek, uznając górnolotnie, iż to autorowi powinno płacić się za jego dzieło, ograniczyłem się wstępnie do niskonakładowych e-booków i audiobooków. Tym sposobem uzupełniam ten „poradnik” o najnowsze doświadczenia samodzielnego publikowania, dorzucam przybornik z przydatnymi narzędziami self-publishingu oraz marketingu i z ojcowskim kopniakiem oddaję w Wasze ręce.

Znajdziecie tu pisarskie wskazówki, ale też sprawdzoną i skuteczną recepturę na publikację własnej twórczości w Polsce i poza jej granicami. Gorąca, gęsta, czarna kawa w dłoń, notatnik z kawałkiem obgryzionego ołówka, głowa wypełniona wątpliwościami, nadzieją – ruszamy. Pasów nie zapinajcie, tylko wariacka jazda zawiedzie Was tam, gdzie inni boją się postawić stopę. Bo przecież chcecie znaleźć nowe i zostać odkryci? Przybić swoją osobistą pieczęć na materii świata, a raczej wyryć ją na tyle głęboko, by nigdy nie zarosła? Wydeptać w sercach czytelników geoglify, niby te na płaskowyżu Nazca? Być kimś wyjątkowym i na swój sposób niepowtarzalnym? Oddacie za to spokojne życie, duszę – czy to coś, co czyni nas ludźmi? Podpiszecie pakt z…

WSTĘP

Dla rozruszania mięśni twarzy – anegdota, która pokazuje, jak niebezpiecznymi przeciwnikami bywają pisarze i poeci.

Julian Tuwim – wielki polski poeta, miał swego „etatowego” przeciwnika w koledze po piórze – Adolfie Nowaczyńskim. Ten ostatni podobno nie przepuszczał żadnej okazji, by dopiec Tuwimowi. Na jednej z uroczystości na cześć Tuwima, Nowaczyński wzniósł toast:

– Nie ma literatury polskiej bez Adama Mickiewicza, nie ma Adama Mickiewicza bez „Pana Tadeusza”, nie ma „Pana Tadeusza” bez Jankiela. Niech żyje Tuwim!

Tuwim niewiele się namyślając, podziękował również toastem:

– Nie ma literatury polskiej bez Adama Mickiewicza, nie ma Adama Mickiewicza bez „Pana Tadeusza”, nie ma „Pana Tadeusza” bez Jankiela, nie ma Jankiela bez cymbałów. Niech żyje Nowaczyński1.

Czy pisarz to życiowy rozbitek, a pisanie jest namiastką prawdziwego życia? Czy pisarze to ludzie błyskotliwi? Czy żeby dobrze pisać, trzeba mieć słuch muzyczny? Czy alkohol jest nieodłącznym atrybutem pisarza? Co zyskacie, a co stracicie bezpowrotnie, bratając się z córkami Zeusa i Mnemosyne? I wreszcie, czy nie mając znanego w świecie pisarskim nazwiska, można wydać książkę drukowaną w USA?

Odpowiem na te pytania i nie tylko, bowiem przedstawię też praktyczne aspekty wydania książki wspólnie z uznanym wydawnictwem, ale również własnymi siłami – jako self-publisher. W kwestii pisarskiego warsztatu, będę z dziką rozkoszą posiłkował się wiedzą twórców reprezentujących różne czasy, kultury, style i metodologie pisania. Nie oferuję czytelnikom cudownych mikstur na wszelkie bolączki, ale gromadzoną latami wiedzę, która wzbogaci każdego adepta sztuki pisarskiej i miłośnika książek, każdego marzyciela. Powiem więcej, pomoże zrozumieć, z czym to się je.

Wsłucham się w głosy: Stephena Kinga w dziele „Jak pisać. Pamiętnik rzemieślnika” wydanym przez Prószyński i S-ka; Jana Parandowskiego z „Alchemii słowa”; Stevena Pinkera z poradnika „Piękny styl. Przewodnik człowieka myślącego po sztuce pisania XXI wieku”, opublikowanego przez Smak Słowa; Mario Vargasa Liosy na kartach „Listów do młodego pisarza” wydawnictwa Znak; Haruki Murakamiego w dziele „Zawód: powieściopisarz” opublikowanym przez wydawnictwo Muza i Dwighta V. Swaina z książki „Warsztat pisarza. Jak pisać, żeby publikować” wydanej przez Cat Book. Spróbuję znaleźć w zawodowych losach tych twórców wspólne trendy, które być może odróżniają pisarzy od przeciętnych zjadaczy chleba. Podejmę się uświadomienia adeptom niełatwej pisarskiej drogi – co ich czeka, pokażę, jak zabrać się za przygotowanie i wydanie pierwszej powieści na rodzimym rynku, a także podzielę się własnymi doświadczeniami dotyczącymi publikacji powieści w Stanach w języku Szekspira.

I to nie z perspektywy mistrza patrzącego na ziemię ze szczytu ziszczonego snu o potędze, ale rzemieślnika będącego w trakcie wyboistej drogi, w którego dorobku jest kilka książek. To tak, jakbyście o naprawie komputera rozmawiali z technikiem, a nie z programistą pracującym w języku malbolge2. Mistrz zapewne bez problemu naprawi Wasz sprzęt – o ile nie uzna tego za stratę czasu – ale komunikacja może być nieco utrudniona. Oczywiście powinniśmy uczyć się od ludzi sukcesu, ale w roli tłumacza może przyda się ktoś, kto wspiął się na połowę zbocza?

W tym celu przeanalizuję sześć książek o pisaniu, wychwytując z nich to, co z mojej perspektywy, zakładam też, że i z Waszej, może być użyteczne przy tworzeniu wiarygodnych opowieści. Prawdę mówiąc, nie planowałem napisania „poradnika”. Sam nigdy z nich nie korzystałem. Nie twierdzę, że to dobrze, bowiem warto uczyć się na błędach innych, ale czy książki o pisaniu powieści są nam w stanie pomóc? Czy nie pełnią roli pisarskich biografii? Przynajmniej u praktyków – teoretyków możecie sobie darować. Przecież każdy z pisarzy pracuje inaczej, a droga do sukcesu przypomina wykresy trendów na giełdzie – rzadko w kolejnych okresach pokrywają się w stu procentach.

W dziełach Kinga, Murakamiego, Liosy wiele jest wątków autobiograficznych. Książki Pinkera i Swaina podchodzą do tematu pisania bardziej metodologicznie, choć w moim subiektywnym odczuciu, w zakresie porad praktycznych „Warsztat pisarza (...)” bije na głowę „Piękny styl (...)”. Ostatnia pozycja autorstwa Jana Parandowskiego to zafundowany nam przez autora rejs przez odmęty literatury, z przystankami na wyspach tych wielkich pisarzy, których dzieła pchane siłą twórczego geniuszu, wychynęły niczym wulkany spod morskiej toni. Pozwoliłem sobie na nieco poetyckie porównania, ale jest to specyficzna i wyjątkowa pod wieloma względami pozycja.

Będąc już w „pisarskim biegu”, postanowiłem zmierzyć się z podpowiedziami mistrzów, sceptyczny, co zaznaczam, jeśli chodzi o ewentualne korzyści, ale zaintrygowany. W trakcie pracy nad kolejną powieścią, wpadłem na pomysł, by podzielić się moimi spostrzeżeniami z adeptami pisarstwa. Czemu nie? Niech będę filtrem – mocno niedoskonałym, rzecz jasna – który oddzieli praktyczne rozwiązania od pięknego niekiedy gawędziarstwa, z którego znani są ludzie pióra.

Pisarzy bowiem, obok ogromnego uporu, cechuje chęć dzielenia się z innymi swoimi odkryciami, wizjami. Prawdę mówiąc, w mojej ocenie, jest to główna motywacja do tak ciężkiej, mozolnej i z reguły mało owocnej pracy. Nie mgliste zaszczyty, chimeryczne uznanie czy pieniądze ukryte w garncu na końcu tęczy, ale właśnie dydaktyczne zacięcie.

Dwight V. Swain ujmuje to tak: Przymus wewnętrzny, który odczuwa pisarz, ma dwoistą naturę. Z jednej strony pisarz odczuwa przemożną potrzebę życia w większym świecie. Z drugiej – odczuwa przymus dzielenia się tym światem z innymi3.

Pierwsza część tej książki będzie więc w zamyśle bardziej rozważaniami niż typowym poradnikiem, ale spokojnie, praktyki tu nie zabraknie. Może uda się wyodrębnić zachowania i zwyczaje, które powtarzają się u uznanych twórców? Może odnajdziecie w nich siebie i doda to Wam skrzydeł? Oby.

Ale nie tylko o składaniu słów jest ta książka. Długo zastanawiałem się, jaki nadać jej tytuł. Łączy przecież w sobie elementy „kuchni pisarza” i „pisarza w kuchni” i to dosłownie. Co ważniejsze? Drugą część poświęcę polskim autorom z dorobkiem pisarskim, ale pokazanych od strony żołądków. Na podstawie ankiet ustaliłem, jakie są ich preferencje kulinarne, co jedzą i piją, gdy pracują nad nową powieścią, podczas odpoczynku, jakie są ich smaki dzieciństwa. Bo na osobowość składają się miliony drobnych elementów. To dlatego się różnimy.

Spróbuję znaleźć w tym pewną prawidłowość i być może ustalić, czy konkretna dieta, statystycznie sprzyja np. pisaniu książek dla kobiet (co to za dziwny termin, przecież kobiety czytają teraz wszystko i w ilościach, od których mężczyznom wypadają z zawiści resztki włosów)? Albo krwiożerczych kryminałów i horrorów? Książek dla dzieci? Tu od razu rysuje się stereotypowe podejrzenie, że kochający potrawy z mięsa są drapieżni, więc i ich twórczość taka będzie, a lubiący słodycze i dania mączne – raczej dobrotliwi. Czy to się potwierdzi?

Zapraszam.

KUCHNIA PISARZA

Tę część książki podzieliłem na rozdziały w formie pytań. Bo jak rozumiem, to odpowiedzi najczęściej szukają we wszelkich poradnikach adepci pisarstwa. Czy je znajdą? Mam nadzieję, że tak, choć z założenia będą one niepełne i dla każdego nieco inne. Bo tak jak nie ma dwóch identycznych nosów, tak, i na szczęście, brak na Ziemi dwóch twórców z bliźniaczymi oczekiwaniami. A autor każdego literackiego poradnika jest niczym medyk na zatłoczonym dworcu kolejowym, który na okrzyk – czy jest tutaj lekarz?! – zrywa się z miejsca gotowy do działania i słyszy: choroba żołądka na trzy litery, poproszę. Albo nastolatek, wysyłający na lekcji zmięty w kulkę, nieco pikantny list miłosny, który trafi w ręce srogiej nauczycielki. Nigdy nie wiesz, kto przeczyta twe słowa. I co z nimi zrobi.

I. FAZA WSTĘPNA (ORGANIZACJA PRZYJĘCIA)

CZY NA PEWNO CHCESZ GOTOWAĆ (PISAĆ)?

Miło jest wyobrazić sobie własne imię i nazwisko na okładce książki. Jest to na tyle wabiące, że niektórzy wydają własną twórczość w formie vanity (ang. próżność) publishing, płacąc za to duże pieniądze (nie mylić z self-publishingiem, który niekiedy może być uzasadniony). Taki utwór ukazuje się w nakładzie dwustu/trzystu egzemplarzy, z czego połowę wykupuje rodzina, trzecią część rozdajemy z dumą znajomym, reszta leży gdzieś w magazynach. Nie łudźcie się, „vanitowcy”, że otrzymacie za swoje pieniądze pełną korektę i redakcję, porządną okładkę, promocję, miejsca na księgarskich półkach. Oczywiście, jak zawsze, są też wyjątki. Płacimy za wyższe ego i o ile autor zdaje sobie z tego sprawę, wszystko jest OK.

Nie ma tu drogi na skróty i piszę to bogaty we własne doświadczenia. Pierwszą powieść, gnany niecierpliwością wydałem właśnie w ten sposób. Byłem bardzo zdziwiony, gdy w egzemplarzu, który otrzymałem od wydawcy, znalazłem dziesiątki błędów – a nie należę do bardzo wnikliwych czytelników. Wtedy sądziłem, że to norma, teraz wiem, że partanina. Ponadto moja książka omal nie dorobiła się tytułu książki roku z najgorszą okładką. A może się dorobiła? Nie pamiętam i chyba nie chcę pamiętać. Znajdziecie ją w czeluściach Internetu i poznacie po szczęce wilkołaka z przodozgryzem.

Tak dla jasności, nie potępiam w czambuł tych wydawców – w warunkach rynkowych reagują na popyt. Trochę wampirzą na marzeniach, to fakt, ale jeśli pragnąć wieczności, świadomie nadstawiamy szyję?

W innym wydawnictwie zrobiono mi poprawną korektę oraz redakcję tego samego tekstu i dopiero wtedy zobaczyłem różnicę. Nie polecam tej drogi tym z Was, którzy marzą o zawodowym pisaniu. Niewielu jest pisarzy, którzy zaczynali w ten sposób i odnieśli sukces, a nie znam nikogo, kto mogąc publikować tradycyjnie, wysupła worek pieniędzy i zrobi to w formie vanity publishingu.

Co nam pozostaje? Z tym pytaniem zmierzymy się w dalszej części, gdzie opiszę, jak wydać własną książkę.

Co znajduje się na początku procesu twórczego? Niektórzy – tak było w moim przypadku – przez wiele lat noszą swoje pierwsze powieści głęboko w sercu, myślą o nich, śnią, planują i niby w dojrzałym orzechu, gdy nadchodzi czas, pęka łupina i świat ogląda zawartość. Jak z tym orzechem, z niektórych wyrosną nowe drzewa, inne rozdziobią kruki i wrony, a reszta… trafi na suchy, wiecznie ocieniony grunt i zmarnieje. Ale optymistycznie spoglądając, dzieła te są niczym dzieci. Od biologicznych różnią się nakładem pracy poprzedzającym kreację i rozłożeniem ciężarów. W przypadku dzieła literackiego największe są przed pojawieniem się na świecie, w przypadku potomstwa po opuszczeniu szpitala. I w jednej, i drugiej sytuacji, sam akt poczęcia to duża frajda, choć w literaturze bardziej rozłożona w czasie. Prawie nie da się zatrzymać tego procesu, i dobrze. Jeśli jesteście w literackiej ciąży, rodzić i już. Nie do Was należy wybór. Potem oczywiście trzeba ten tekst ugniatać, miętosić, rzuć, rozciągać i zbijać w bryłę, rzucać z dziesiątego piętra, topić itd. Ale o tym przeczytacie w dalszej części.

Na innych, jak na Haruki Murakamiego – jednego z bardziej rozpoznawalnych współczesnych japońskich pisarzy – potrzeba napisania pierwszej powieści spływa nagle. Nie rozumiem tego zjawiska, ale uznaję za możliwe.

Ci z Was, którym „nie porosły jeszcze brzuchy”, mają możliwość wyboru. Ale czy na pewno?

Jan Parandowski w swoim dziele „Alchemia słowa” pisze: Pierwsza powieść jest krzykiem wśród nocy, pisarz nie wie, kto go usłyszy i kto mu odpowie. A mimo to pisze? Czyż to nie rodzaj szaleństwa? Przecież chcemy, by czytano nasze dzieła. „De l’amour” Stendhala, napisane w 1822 roku w wyniku nieodwzajemnionej miłości do Matilde Visconti Dembowski, sprzedano w czterdziestu egzemplarzach! A mimo to autor wytrwał i napisał kilka lat później swoje największe dzieło – powieść „Czerwone i czarne”. Zapewne miał momenty zwątpienia, ale ruszył dalej. Czyżby tym, co wyróżnia pisarzy spośród innych ludzi, był iście ośli upór? Zadaję to pytanie śmiertelnie poważnie.

Ja również doświadczyłem rozczarowania po wydaniu pierwszej powieści, przyznam niedoskonałej, ale tworzonej z pasją i rozmachem tak wielkim, że wystarczyłoby go na trzy książki (dosłownie, z tej jednej można „wykroić” trzy ciekawe historie). Nie otrzymałem nagrody miesięcznika literackiego jak Murakami, a mimo to… pisałem dalej. Dlatego jeszcze raz powtórzę pytanie – czy naprawdę mamy wybór?

Może to jest dobry moment, by odmitologizować nieco pisarstwo – zrobić swoistą analizę SWOT, wskazać mocne i słabe strony, szanse oraz zagrożenia.

Raczej nie przyniesie Wam sławy – niewielu jej doświadcza. Stephen King twierdzi – a kto jak kto, ale mistrz grozy wie, o czym mówi – że „pisarze układają się” w kształt piramidy: dół zajmują źli, wyżej są profesjonaliści-rzemieślnicy, potem dobrzy pisarze, a samą górę okupuje garstka geniuszy w rodzaju Faulknera, Yeatsa, Shawa. Można, zdaniem Kinga, przeskoczyć dzięki ciężkiej pracy jeden stopień, z wyłączeniem szczytu – to miejsce zarezerwowane dla twórców obdarzonych iskrą bożą4. Jaką macie szansę wdrapać się na ten czubek? A ile razy trafiliście szóstkę w totolotka?

Właśnie, jeśli o niego chodzi, to przypomniał mi się dowcip mniej związany z twórczością, a bardziej z bogactwem, na które zapewne liczycie. Przecież sam Dan Brown, jak podaje Forbes, od czerwca 2015  roku do czerwca 2016 roku zarobił na swoim pisarstwie 9,5 mln dolarów5. Można? Można. Ja też tak chcę, dlatego najnowszą powieść „Wyprawa po śmierć” napisałem, wzorując się na mistrzu powieści sensacyjnych z historią, religią i teoriami spiskowymi w tle.

Kumulacja w totolotku. Dziennikarz lokalnej gazety robi wywiady z wychodzącymi z kolektury nabywcami kuponów.

Pyta właściciela malucha (tak, jeżdżą jeszcze takie samochody). Co by pan zrobił z wygraną? Słyszy w odpowiedzi – kupiłbym forda, a reszta na konto.

Kolejnym nabywcą losu był szczęśliwy posiadacz nowiutkiego forda. – Co by pan zrobił z wygraną? Kupiłbym wypasione BMW, reszta na konto.

Otóż i właściciel BMK-i postanowił tego dnia spróbować szczęścia i jego pyta dziennikarz. – Co by pan zrobił z wygraną? Spłaciłbym ZUS, skarbówkę i leasing za ten wózek. – A co zresztą? – pyta dziennikarz. – Reszta niech poczeka6.

Z pisania raczej nie będzie pieniędzy. Godne zarabianie wśród pisarzy jest niczym czterolistna koniczyna na łące albo kwiat paproci – rośnie, ale weź tu znajdź! To, że J. K. Rowling, Georgowi R. R. Martinowi, Ricowi Riordanowi i kilkuset, a niechby i kilku tysiącom innych pisarzy się powiodło, blednie w obliczu prawie ośmiu miliardów ludzi na trzeciej planecie od Słońca. Zresztą, pisanie nie popłacało również w przeszłości. Podobno Viktor Hugo pytany przez celnika – Czym pan zarabia na życie? Miał odpowiedzieć: Piórem. Celnik ponoć wpisał w kwestionariusz: Handlarz pierzem7.

Może liczycie na uznanie w najbliższym otoczeniu? Znajomi, gdy zapytacie ich, czy kupili lub może chociaż czytali waszą książkę – uciekną z uśmiechem od odpowiedzi. Wśród tych, którym ją podarowaliście, z lekturą będzie niewiele lepiej. Nawet rodzina (nie licząc rodziców), nie potraktuje Was poważnie – nie-moż-li-we, żeby taki zwykły człowiek napisał coś wyjątkowego! To, że ktoś „to” wydał, jest przypadkiem, pomyłką, łutem szczęścia. Piszący te słowa, pomimo ośmiu wydanych powieści, ciągle doświadcza podobnych reakcji. Taka karma.

Murakami opisuje w swojej książce przypadek kolegi ze szkolnych lat, który odwiedził go tylko po to, by wykrzyczeć, że jeśli on mógł napisać książkę, to każdy może to zrobić8. Ten skromny pisarz (przynajmniej tak go postrzegam), jeden z poczytniejszych w Japonii, zauważył w kolejnym zdaniu, iż nigdy potem nie słyszał o książce napisanej przez tego zbulwersowanego kolegę.

Najwierniejszymi i najmniej obiektywnymi czytelnikami Waszych dzieł będą rodzice. Na nich możecie liczyć, ale nie powinniście. O tym, komu dawać teksty do wstępnej recenzji, porozmawiamy później.

Jeżeli mając tę wiedzę – bo nie o zniechęcenie tu chodzi – świadomie decydujecie się na pisanie, może coś z tego będzie. O ile oczywiście jesteście uparciuchami.

Haruki Murakami twierdzi, że wśród ludzi pióra, z małymi wyjątkami, brak twórców bardzo błyskotliwych czy wybitnie mądrych9, i ja – ledwie rzemieślnik – w pełni się z nim zgadzam. Nieustannym pragnieniem, jakiego doświadczam od kiedy sięgam pamięcią, jest posiadanie szybszego, sprawniejszego umysłu. Jako dyslektyk, zmuszony jestem do odkrywania świata wciąż na nowo, co czyni ze mnie jednostkę wiecznie rozmyślającą. Gorzej z działaniem. Przy mnie Amerigo Vespucci, Vasco Da Gama i Krzysztof Kolumb razem wzięci to ledwie odkrywcy amatorzy. To, że niektórych powodzenie wpędza w pychę, to ułomność ludzkiej natury, a nie oznaka geniuszu. Każdy z nas zna wielu nierozgarniętych bufonów, dyplomatołków i innych „królów świata”.

Osoby ze szczytów intelektu nie marnują lat, by dłubać nad książką, ale idą do przodu i triumfują w normalnym życiu – nie muszą stwarzać sobie światów. Jeśli zdarzy im się napisać powieść (tak dla sprawdzenia się), szybko rezygnują, nie widząc zadowalających efektów. Gałęzie drzewa sukcesu rosną wolno, a smaczne owoce, o ile w ogóle, pojawiają się po wielu latach i tylko na czubku. Czytając ten fragment „poradnika” po raz kolejny, przeczytałem: tylko dla czubków, co można uznać za intuicyjną wizję rzeczywistości. My, prości ludzie wspinający się po gładkim, wysmarowanym tłuszczem pniu, zwykle musimy zadowolić się liśćmi, o ile nie czeka nas bolesny upadek na tyłek. Ktoś powie: lubię zielone… Więc, jak widzicie, pisanie nie poprawi Waszego statusu społecznego, gdyż nie jest elitarnym zajęciem ludzi z tęgą głową. Czy warto zatem poświęcić się pisaniu?

Na to pytanie każdy musi sobie odpowiedzieć sam. Niekiedy potrzebujemy przelać nasze myśli na papier, by uporządkować panujący w głowie chaos. Innym razem, i jak sądzę – tak jest najczęściej, w człowieku znajduje się wysysająca siły czarna dziura, jakaś niezgoda na otaczającą rzeczywistość i wtedy pisanie staje się lekarstwem, odskocznią, opium dla zmysłów. Wszystko po to, by nie zwariować, mając ciało i myśli w różnych miejscach. Tworzone przez nas światy są tu pomostami.

Jak wspominałem, Dwight V. Swain, wieloletni wykładowca na kursach pisania organizowanych przez uniwersytet w Oklahomie twierdził, że pisanie jest kwestią wewnętrznego przymusu10.

Mario Vargas Liosa w „Listach do młodego pisarza” zawarł między innymi te słowa: Powieść to nie życie nam dane, lecz inne, ułożone z materiału dostarczonego przez to zwykłe; to egzystencja, bez której ta prawdziwa byłaby jeszcze bardziej nędzna i uboga. Jak widać autor nie ma najlepszego zdania o doczesności. W jego mniemaniu, u zarania decyzji o zostaniu pisarzem leży bunt przeciwko zastanemu światu, próba jego zmiany.

Terapeutyczne pisanie, wespół z pisarskim porodem, jest jak najbardziej wskazane. Wstrzymywane grozi wybuchem lub kolapsem.

Inna sprawa, czy jesteście gotowi zapłacić cenę przewoźnikowi?

Ciekawą obserwację poczyniłem, oglądając zdjęcia pisarzy, którym „się udało” (w cudzysłowie, gdyż to w dużej mierze efekt ciężkiej pracy), z początków ich kariery. Zwróćcie uwagę, że przeważającej części nie wyglądali najlepiej. Modne ubrania, piękny garnitur zębów, wyluzowana, fit sylwetka, okulary na czasie, błysk zwycięzcy w oku – wszystko to przychodzi wraz z sukcesem. Wcześniej – to mocno subiektywna konkluzja – nie było najlepiej, z czego wnioskuję, że niezbyt dobrze czuli się w swojej skórze. Może dlatego zaczęli pisać? W wyimaginowanym świecie mogą być nadludźmi, niewidzialnym narratorem, Bogiem, bezcielesnymi, podpatrującymi sąsiadów duchami, świetnymi kochankami lub krwawymi mścicielami na swoich szkolnych ciemiężycielach. Ale to tylko luźna dygresja – nie piszę przecież poradnika dla psychoanalityków.

CO CIĘ CZEKA PODCZAS PRACY?

Trochę już o tym mówiłem, ale warto dodać parę zdań. Odpowiedź mogłaby być jednowyrazowa – mordęga. Ale to półprawda – można pokochać tę pracę, jeśli piszemy z pasją, poruszamy interesujące autora tematy.

Pisanie można pokochać, gdy mamy inne źródło utrzymania i nie musimy czekać z zapłatą za prąd na zaliczkę z wydawnictwa. Kandydaci na pisarzy, musicie wiedzieć, iż w Polsce jako młodzi adepci nie otrzymacie nawet owej zaliczki, a jedynie dwa razy w ciągu roku prowizję od sprzedanych książek. I weź tu planuj.

Decydując się na pisanie, trzeba liczyć się z latami wyrwanymi z życiorysu. Nie za darmo, rzecz jasna, ale jednak. Macie rozrywkowych przyjaciół, z którymi co weekend bawicie się do rana? To się pewnie zmieni. Niemal wszyscy pisarze, o których pracy czytałem, to na swój sposób samotnicy. Alkoholicy – część ludzi pióra idzie taką drogą – to samotnicy wśród samotników, ale nie generalizujmy.

Dlaczego tak się dzieje? Po pierwsze szkoda im czasu na spotkania. Czasu, który mogliby przeznaczyć na pisanie. Po drugie poprzez wieloletnią, samotniczą pracę, nieco dziwaczeją, nie czują się komfortowo w dużych grupach. A może trzeba by odwrócić kolejność – nie czują się komfortowo w dużych grupach, więc piszą? W tym kontekście, słowa Murakamiego nabierają większego znaczenia: (…) nikt normalny nie byłby w stanie napisać długiej powieści11. Przy tej okazji polecam rozważania autora książki „Zawód: Powieściopisarz”. Z początku wydawały mi się nieco chropowate (być może to kwestia tłumaczenia), ale odczarują Wam wiele pisarskich mitów.

Niemal wszyscy zwracają uwagę na systematyczność. Codzienną mrówczą pracę nad tekstem. Ja wstaję, jem śniadanie, ćwiczę i z kubkiem kawy w ręku siadam do pisania. Dzień w dzień, tydzień w tydzień – bez wolnych sobót czy niedziel. Czy wszyscy muszą pracować właśnie tak? Zapewne nie, ale dziwnym trafem ci, którzy utrzymali się na pisarskiej arenie, często tak robią. Wyjątek stanowi pierwsza książka, ta z „mocno przenoszonej ciąży” lub iluminacji. Zazwyczaj piszemy ją w czasie ukradzionym rodzinie, pracy zawodowej, słodkiemu lenistwu. Przepełnieni wątpliwościami, nadzieją, niesieni silnymi emocjami, zrezygnowani, dziwnie pobudzeni – wszystko w jednym.

Stephen King wspomagając się litrami herbaty (obecnie, wcześniej teinę zastępował innymi „inami”), pisze codziennie i kończy w porze obiadu, po napisaniu dwóch tysięcy słów. Haruki Murakami po śniadaniu zasiada na cztery, pięć godzin do pisania, nie przestaje, dopóki nie napisze czterech tysięcy znaków12. To jest tempo, któremu i ja, choć z trudem, jestem w stanie sprostać. Nie rozumiem przy tym, jak można pisać po kilka powieści w ciągu roku, a tak czyni na przykład Remigiusz Mróz. Przypisuję to swoim licznym ograniczeniom, ale i Wam, adepci pisarstwa, nie zalecam pośpiechu. Tekst musi swoje odleżeć, dojrzeć. Wrócę jeszcze do tego tematu.

Dwight V. Swain również zaleca systematyczność i utrzymywanie stałego rytmu pracy. Tysiąc słów dziennie jest jego zdaniem rozsądnym kompromisem, choć ten limit każdy musi ustalić sam. Przestrzega przed przepracowaniem, bowiem może ono rodzić znużenie i wątpliwości, a to prosta droga do blokady twórczej13.

CO ZYSKASZ, A CO STRACISZ, GOTUJĄC (POŚWIĘCAJĄC SIĘ PISANIU)?

Zysków z pisania jest wiele. Nie, nie mam na myśli finansów – o tym już wspomniałem. Rozwijamy się – zdobywamy niemałą wiedzę w dziedzinie, która jest teatrem naszej powieści. Nawet jeśli jest to fantastyka – zwłaszcza wtedy. Czytelnicy nie zdają sobie sprawy – nie muszą zaprzątać głów takimi kwestiami – ile pracy musi wykonać pisarz science-fiction, by wykreowany przez niego świat był wiarygodny. A o to przecież toczy się ta gra. By, gdy opisuje bozony Higgsa wiedział, że nie są to kolejne pierwiastki na tablicy Mendelejewa, a czarne dziury z zakrzywionym horyzontem zdarzeń, to nie pozbawione pikseli plamy na zdjęciu galaktyki.

Z kolei pisząc serię książek o wikingach, przeczytałem o nich dziesiątki pozycji, setki artykułów i opracowań, stając się na swój sposób ekspertem w dziedzinie. Dotarłem nawet do abstraktu jednego z projektów badawczych Polskiej Akademii Nauk – cieszyłem się tym niczym dziecko. Nie ma innej drogi.

Poza wiedzą, widok własnego nazwiska na okładce daje ogromną frajdę. Czujemy się – przynajmniej przez kilka chwil – ludźmi spełnionymi. Wchłaniamy świeży zapach farby drukarskiej, studiujemy szczegóły, ba, nawet loga sponsorów. Moją sagę o wikingach polecali czytelnikom znani polscy pisarze, twierdząc, że to polska „Gra o tron”. Nie mieli racji, ale ja byłem niczym Zeus na wakacjach – w siódmym niebie.

W przypadku mężczyzn, ale chyba i kobiet będących w okresie „drugiej młodości”, poświęcając się pisaniu, nie popełniamy tylu szaleństw, bo po prostu nie mamy na to czasu. Zresztą, po co, skoro w naszych książkach możemy mieć każdego partnera, jakiego uda nam się stworzyć?

Samo wymyślanie przygód, bohaterów, zwrotów akcji, światów, to wielka frajda, którą – tak sądzę – można porównać z uczuciami, jakie targają archeologiem, gdy natrafi na przedwieczny artefakt, naukowcem, gdy wymyślona przez niego teoria obleka się w empiryczne ciało, himalaistą, który wszedł na dziewiczy szczyt. Jakbyśmy robili światu psikusa i w napięciu czekali, aż wpadnie w naszą pułapkę i krzyknie: Ożeż ku…

Minusów pisarstwa jest równie wiele. Autorzy mozolą się latami nad tekstem bez gwarancji, że ktoś będzie chciał czytać efekt ich ciężkiej pracy, nie mówiąc już o wydaniu drukiem. Do wydawnictw przychodzi tak wiele propozycji, że niekiedy tego, co otrzymują w ciągu jednego dnia, wystarczyłoby na wyczerpanie rocznego budżetu.

W tej sytuacji nazwać pisarza człowiekiem oderwanym od rzeczywistości, to jakby nazwać pingwina królem przestworzy. Wprost ciśnie się na usta słowo – szaleniec. Pamiętacie słowa Murakamiego: (…) nikt normalny nie byłby w stanie napisać długiej powieści. Niekiedy imperatyw pisania jest tak silny, że odbywa się to kosztem rodziny, zdrowia, przyjaciół i warto o tym pamiętać.

Gdy piszemy powieść, martwimy się, czy zostanie kiedykolwiek wydana. Gdy to marzenie się ziści, zadręczamy się, jak zostanie przyjęta przez czytelników i z biciem serca czytamy kolejne opinie. Ja doszedłem do takiego momentu, że dla równowagi – okrutne recenzje mają w sobie wiele z wampira – czytałem je od końca. Jeśli w podsumowaniu było słabo, zostawiałem lekturę na lepszy czas, bo w gruncie rzeczy są one pouczające, o ile ich autor nie chciał jedynie uleczyć swoich kompleksów. Polecam tę metodę wszystkim, którym od zadawanych razów nie stwardniała jeszcze skóra. Tego mistrz Wam nie powie, a rzemieślnik i owszem.

Praca w wyobraźni, bo to ona jest teatrem naszego działania, czyni pisarzy ludźmi bardziej wrażliwymi, o plastycznej i wyrazistej fantazji. Naukowcy z Emory University w Atlancie w USA przeprowadzili doświadczenie, z którego wynika, iż czytanie silnie oddziałuje między innymi na obszar w naszym mózgu zwany „pierwotną korą ruchową”14. Tym samym doszli do wniosku, że umysł człowieka reaguje na przygody bohaterów jak na prawdziwą, fizyczną aktywność.

Więc pomyślcie tylko, co dzieje się z pisarzem, który „żyje” w wyimaginowanym świecie przez większą część doby? (Gdy nie piszemy, to wcale nie oznacza, że nie myślimy o książce.) Tę koncepcję potwierdza fakt, iż człowiek (cóż, niestety raczej młodszy niż starszy) może przeżyć fizyczny orgazm w trakcie oglądania filmu erotycznego – granica pomiędzy umysłem a ciałem znika.

Wyobraźnia żywa lub „żyjąca” nie jest czymś złym, bywa fajnie, gdy tracisz poczucie czasu, biorąc udział w wielkiej bitwie pomiędzy Maurami a chrześcijanami. Jeszcze lepiej, gdy twój bohater w piękny, słoneczny dzień pikuje wraz ze smokiem, czując na twarzy wiatr i słoną bryzę. Ale gdy syczysz z bólu, wyobrażając sobie pękającą kość, palec przyciśnięty przez pchnięte z impetem drzwi, lub niemal zrywasz do ucieczki na sygnał o wyimaginowanym niebezpieczeństwie – bywa uciążliwa.

Jest to kolejna cegła do piramidy dokuczliwości zawodu pisarza, a jednocześnie wrzucona na niemałą stertę pozytywów. Ta wieloznaczność jest tu charakterystyczna. Niczym woda, która w zależności od warunków zewnętrznych może być ożywczym jeziorem, w którym nierozważny pływak znajdzie gwałtowny koniec; rozprowadzać ciepło, ale i parzyć; chronić zapasy i odbierać siły chłodem.

Wreszcie, decydując się na taką pracę, nie żyjemy pełną piersią w „realu”, cały czas z głową w chmurach, nieco z boku, obmyślając kolejną postać czy intrygę. Ale jak nikt inny, spełniamy swoje marzenia i fantazje.

Byłbym zapomniał o czymś niezwykle ważnym – prawdopodobnie stracisz radość z bezkrytycznej lektury książek, a to naprawdę wiele. Od kiedy zacząłem pisać, czytanie jest pełne namysłów, rozważań, żalu, że ja tak nie umiem, spostrzeżeń, że zrobiłbym to lepiej. Być może u innych przebiega to odmiennie.

Na koniec tego rozdziału kolejny kamyk do piramidy wątpliwości. Czy każdy może zostać pisarzem? A w związku z tym, czy warto mitrężyć ten czas, zamiast po prostu cieszyć się życiem? Umiejętność pisania powieści – zdaniem Murakamiego – to posiadanie pewnego rodzaju magii, dzięki której pisarz nawiązuje kontakt z innymi światami, również tymi w głowach czytelników15. Magii nie można się nauczyć – każde dziecko, i nie tylko, zna historię Harrego Pottera. Trzeba ją mieć w sobie. Utalentowany magik dzięki radom kolegów po fachu, będzie jedynie szybciej wspinał się po szczeblach drabiny sukcesu.

Sądzę, że pisać i wydawać powieści mogą nawet mugole (mam nadzieję, iż mistrz Haruki wybaczy mi tę krnąbrność myśli), ale o specyficznych cechach charakteru. Na swój sposób uparci, cierpliwi, o marzycielskim usposobieniu, skłonni do wewnętrznych rozważań i dzielenia włosa na czworo. Autor powieści „Słuchaj pieśni wiatru” twierdzi, iż pisarz nie powinien zbyt szybko wyciągać wniosków, raczej powoli trawić rzeczywistość niż ją połykać16. Przynajmniej tak zrozumiałem jego przesłanie.

Jeszcze jeden aspekt pracy pisarza – musisz dbać o swoją kondycję fizyczną. Nie mam tu na myśli osiągów sportowych, ale sprawdza się powiedzenie: W zdrowym ciele zdrowy duch. Stephen King chodzi na długie spacery, Haruki Murakami codziennie biega, nawet ja, choć nie aspiruję przecież do miejsca zajmowanego przez tę dwójkę pisarzy, mobilizuję się do półtoragodzinnych, codziennych spacerów. Naszą pracę trudno nazwać fizyczną, więc nie ma wyjścia. Jeśli chcesz, by Twoja aktywność była systematyczna, znajdź coś, co zwyczajnie sprawi Ci frajdę. W akcie desperacji możesz przygarnąć psa ze schroniska. Wierz mi, zmusi on swojego pana do większego wysiłku.

Nie zniechęciłem Cię, adepcie? To dobrze, bo tylko dzięki swoim dziełom możesz uzyskać coś, o czym marzą rzesze, skłonne dać się pokąsać przedwiecznym bestiom – nieśmiertelność. Dzieci też się liczą, ale dam sobie obciąć wszystkie włosy, że już w czwartym pokoleniu zaginie o praszczurze słuch. Chyba że napiszesz ponadczasową książkę (lub dokonasz czegoś równie spektakularnego) – wtedy będą wspominać dziadka/babcię po wsze czasy.

Mówisz, że chciałbyś to uwielbienie jeszcze za życia? Żeby wierni czytelnicy sfinansowali Ci mieszkanie, a może nawet dworek? Cóż, Johann Wolfgang Goethe twierdził, iż Nasze pragnienia są przeczuciami zdolności, które w nas drzemią, zapowiedziami tego, czego będziemy w stanie dokonać.

Czas więc przejść do kolejnego etapu i zamienić marzenia w czyny, rudę w solidny miecz, garnek pełen wody gotowanej na siekierce w pyszną zupę.

II. W CO WYPOSAŻYĆ SWOJĄ PISARSKĄ KUCHNIĘ? PRZYDATNE URZĄDZENIA

Jak pisałem wcześniej, nie znajdziesz w tej książce gotowych recept na pisarski sukces. W każdej innej również nie, nawet, gdy została napisana przez mistrza. A to z tej prostej przyczyny, że jesteśmy sumą indywidualnych predyspozycji i doświadczeń. Może gdyby zmapować życie geniusza i osobie o podobnych skłonnościach kazać powtórzyć jego wzloty i upadki, kazać przeczytać te same książki, otoczyć podobnymi ludźmi… Ale i wtedy nie, bowiem świat, tak jak i czas – nie stoją w miejscu. Można jedynie podpatrzeć kilka „sztuczek” i porównać metody pracy. Nie po to, by zmienić siebie w kogoś innego, bo wtedy nasze historie utracą coś bardzo cennego – wiarygodność, ale żeby zobaczyć, czy pasujemy do szerszego wzorca.

Patrząc na film akcji, potrafisz przewidzieć zakończenie? Z góry wiesz, kto choć zdaje się ofiarą, tak naprawdę rozgrywa karty? Kto zdradzi, a w kim wzbiera bunt? Więc ta część jest dla Ciebie.

Dwight V. Swain uważał, że pisarstwa można się nauczyć tak jak gry w tenisa. Nie osiągnie się jednak mistrzostwa bez predyspozycji17. Nie dziwi mnie takie stanowisko, bowiem był wykładowcą w programie profesjonalnego pisania i musiał widzieć celowość tego, co robił. Ja jestem ostrożny w takich sądach, ale nie posiadam jego wiedzy i doświadczeń. I choć uwiodło mnie porównanie mechanizmów powstawania powieści do receptury wyrafinowanej potrawy i pytanie, ilu ludzi ma na tyle wyrobiony smak, by rozpoznać jej recepturę w trakcie degustacji18, nadal pozostaję przy swoim zdaniu, że to predyspozycje i czytanie są kluczem do pisania. Ale już nie do pieniędzy czy władzy, czego przykładem jest obecny prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Jaka powieść rzuci świat na kolana? Nie będę odkrywczy i idąc tropem starych mistrzów, wymienię kilka cech, które i Ty adepcie, jako człowiek oczytany umiałbyś wskazać. O niektórych już wcześniej wspominałem, ale sądzę, że warto zebrać je w jednym miejscu.

1. Historia powinna być wiarygodna! Co to znaczy? Przecież w książkach fantasy, w horrorach, literaturze science-fiction wiele jest elementów niesprawdzalnych, wymyślonych, nierzeczywistych. Zgoda, ale podane są w taki sposób, który uzbrojeni w nowoczesną wiedzę i własne doświadczenia, skłonni jesteśmy przyjąć za możliwy. Dla przykładu, gdy pisarz opisuje powietrzną walkę jeźdźców dosiadających zionących ogniem zielonych gadów, przyjmiemy to za dobrą monetę. Choć konia z rzędem temu, kto widział żywego – pal sześć żywego, może być i skamieniały – smoka. Gd jednak uczynimy te smoki pluszowymi? Z waty? A na dokładkę w kolorze miętowej zieleni? Jaskrawożółtym? Nasz zdrowy rozsądek powie nie! A gdyby jeszcze zionęły z tych łatwopalnych pysków ogniem… Myślę, że rozumiesz, o co chodzi. Bunt na pokładzie. Inny przykład to choćby mądry mężczyzna robiący głupie rzeczy. Nie, to akurat zdarza się często. Ale gdyby ten mężczyzna z powieści, w przerażeniu uciekał przed małą, zajadłą niczym bulterier mrówką, to już nasze doświadczone mózgi protestują i zapala się neon z napisem: „ściema”, a czar pryska.

2. Przekaz, jak i świat wykreowany przez pisarza muszą być spójne. Jeśli przekonaliśmy czytelnika, że ma w ręku powieść historyczną, będzie czuł dyskomfort, gdy w połowie wprowadzimy niespodziewanie pegazy, a pod koniec atak kosmicznych dronów. To znaczy wszystko jest możliwe, ale musimy do tego przygotować osobę dla nas najważniejszą – czytelnika. Pierwsza część mojej historycznej sagi o wikingach ma świetną okładkę, ale pasującą bardziej do powieści fantasy. Wielu czytelników, którzy nastawili się na lekturę fantasy, miało o to do mnie pretensje i ich recenzje zwykle dalekie były od zachwytu i aż gęste od rozczarowania. Wspólnie z grafikiem wprowadziliśmy ich w błąd.

Jest to dobry moment, by Cię uczulić w tym zakresie. Należy do końca trzymać rękę na pulsie. Wydawnictwo może nie liczyć się ze zdaniem autora, umowy zwykle nie przewidują jego ingerencji w wygląd okładki, ale niekiedy nie mają nic przeciwko, żeby ktoś wykonał za nie część pracy. Więc walcz. Ja po doświadczeniach z pierwszą grafiką nawiązałem kontakt z autorem kolejnych i uzgadniałem z nim wszystko, zanim nasza wspólna propozycja trafiła w ręce redaktora naczelnego.

3. Pisarz musi pasjonować się tematem swojej książki. Oczywiście, mam na myśli pozycje znaczące, wybitne. Za tą pasją bowiem przyjdzie wiedza, dociekliwość, żar, radość z poszukiwań materiałów (to naprawdę wspaniałe uczucie, nie odbiega poziomem satysfakcji od pisania ciekawych scen), zachwyt, a wiele z tego przelejemy na papier. Bardziej dzięki podświadomym niż świadomym działaniom, ale czytelnik to zauważy. Łatwiej też zniesiemy monotonię i drobne porażki.

Kolejne części serii rzadko dorównują poprzednikom. W mojej ocenie właśnie dlatego, że autorowi zaczyna brakować pasji. Ktoś powie, że brakuje pomysłów, ale tych mamy cały wszechświat. Gdy trawi nas wewnętrzny ogień, chce nam się ich szukać, w innym przypadku… Kolejne części mojego cyklu o wikingach zdają się przeczyć tej teorii – są coraz lepsze. Nie jest to tylko moja opinia. Ale tu zbiegły się dwie sprawy: po napisaniu „Wilczego dziedzictwa” skupiłem się tylko na pisaniu i dzięki tysiącom godzin spędzonych z laptopem poprawiłem warsztat. A ciągle czułem ten żar odkrywania. Wypalił się po czwartej części, dlatego pomimo oczekiwań wydawcy i czytelników, piątej brak.

4. Autor powieści powinien nie tylko spisywać swoje myśli, ale musi je też przeżywać. Dwight V. Swain zdawał się podzielać moje zdanie w tej kwestii, twierdząc, że opowieści muszą być napędzane emocjami autora19. Nie łudźcie się, iż fragment, w którym umiera jakaś postać zrobi wrażenie na czytelniku, jeżeli nie zrobił go na Was. Sposoby są różne, ale najlepiej podczas pisania wyobrazić sobie kogoś bliskiego. Pod koniec pierwszej części cyklu „Yggdrasil”, w jednej z jaskiń, słowiański młodzieniec, którego wraz z wioską przeniosłem w czasie, umiera od ran zadanych przez „dzikiego”. Nie jest to protagonista, do którego czytelnik zdążył się przywiązać ani ktoś, kto na kartach powieści zaskarbił sobie jego sympatię. A jednak jestem przekonany, że nie przepłyniecie wzrokiem po tym konkretnym fragmencie. Gdy pisałem, miałem przed oczyma mojego syna… Nie robiłem tego celowo, ale tak wyszło i już. Wspominam o tym nie tyle, by się pochwalić, bowiem „Yggdrasil. Struny czasu” jest moją pierwszą książką, tą z przenoszonej przez trzydzieści lat ciąży i posiada wady typowego chichaco20. Ale widać, w mojej i czytelników ocenie, wyraźną emocjonalną różnicę pomiędzy tym fragmentem a resztą tekstu.

Inny przykład znajdziecie pod koniec drugiej części sagi o wikingach, pt.: „Topory i sejmitary”. Scena pożegnania umierającego ojca z synem lub na odwrót, też ma podłoże osobiste.

5. Historia snuta na kartach książki nie może być sztucznie udziwniona. Nasz pan i władca – czytelnik, wyczuje ten fałsz i rzuci lekturę w kąt. On oczekuje od nas wzruszeń, przygód, miłości, czasem wiedzy, ale podanych w taki sposób, który pozwala się zatracić w opowieści, stać jej częścią. To wielka sztuka całkowicie zawładnąć innym człowiekiem, znieść naturalne, wynikające z wiedzy i odrębnych doświadczeń bariery. Muzyka ma taką moc. O zdaniach, które są melodyczne, opowiem w dalszej części książki.

Jestem zwolennikiem pewnego naturalizmu, jeśli chodzi o słownictwo, ale wszystko zależy od efektu, który chce osiągnąć pisarz. Niekiedy opisy w powieściach pisanych przed erą TV, bardziej barokowe, jeśli chodzi o instrumentarium, tworzą przecudny klimat. Trzeba jednak mistrza, by się na to odważyć. W moim przekonaniu, które może być dalekie od prawdy uniwersalnej, mamy pisać tak, by czytelnik uznał to za naturalne. Śpieszę z przykładem, zresztą z własnej twórczości.

W jednej z recenzji pierwszej części „Wikingów”, wzburzona czytelniczka napisała tak: Chamski, prostacki, wyzywający, zaczepny, ordynarny (…), plugawe określenia, słowa „gówno”, „rzygać”, „oszczać” czy „zerżnąć” albo wyrażenia podobne do „z dupy wysrany” są tam na porządku dziennym. Jak widać, nie trafiłem w Jej gust. Być może, gdybym napisał haftuje lub co najwyżej miota na spore odległości treścią żołądka, nie szcza, a odcedza ziemniaczki, opróżniając pęcherz z nadprodukcji płynów i pod żadnym pozorem nie rżnie, co najwyżej – z właściwym wikingom brakiem delikatności – współżyje z wybranką, pomimo jej usilnych prób znalezienia się w tym czasie w innym miejscu. Tylko wyobraźcie sobie brodatego wikinga, który mówiąc o pogardzanym przez siebie młodziku, użyłby tak gładkich wyrażeń. Zgrzyt i wrażenie sztuczności.

Przykład:

Kończąc wartę, Swen kopnął śpiącego zmiennika w dupę. Ten zerwał się, krzycząc coś o owcojebie, którego matkę zerżnął ślepy troll, bo ten zdrowy zbrzydziłby się na jej widok. Na szczęście nim sięgnął po topór, przyszło opamiętanie.

– Wybacz, przyjacielu – rzucił skruszony. – Pomacałeś mnie kulasem, gdym obracał właśnie gładką brankę. Jeszcze teraz jest tu ze mną. – Podrapał się z uśmiechem po przyrodzeniu.

A teraz to samo, ale hiperpoprawnie:

Nadchodziła pora zmiany warty i Swen szturchnął pantoflem mężczyznę w pupcię. Ten zerwał się i krzyknął:

– Oj, ty niedobry brutalu, ty niedobry jeden, ty. Twój tatuś nie był twoim tatusiem, bo twoja mamusia zrobiła to z brzydko pachnącym nieapetycznym grubaskiem. Ha, i jeszcze niedowidział! – Na szczęście nim wymacał dłonią leżącą nieopodal siekierę, przyszło opamiętanie.

– Wybacz, przyjacielu – rzucił skruszony. – Od tej wojaczki, wiesz, mam dosłownie kisiel z jogurtem, polany sosem malinowym w głowie. Rozumiesz? To straszne, kim się staję... kim my wszyscy się stajemy.

Przejaskrawiłem, ale mam nadzieję, że widać różnicę.

Stephen King przestrzegając przed nieopatrznym wygładzaniem języka, podał taki przykład: (…) żaden dzieciak nie pobiegnie do matki i nie oznajmi, że jego siostrzyczka właśnie wypróżniła się do wanny. (…) Obawiam się, że zesrała się, to najbardziej prawdopodobny wariant (…)21. Nie ulegajcie więc poprawności językowej w sytuacjach, gdy pasuje to do akcji niczym pieprz do klusek z truskawkami.

6. Akcja powieści powinna nas zaskakiwać, ale w pozytywnym znaczeniu. Jako wytrawni czytelnicy spotkaliście się zapewne z książkami, których zakończenia można było przewidzieć już na początku lektury. To nie rodzi napięcia, ciekawości, a te uczucia – wiążą czytelnika z bohaterami i pojawiają się emocje. Dlatego też, o czym jeszcze powiem, jestem zwolennikiem pisania bez sporządzania szczegółowego planu i bez znajomości zakończenia. Jeśli ja nie wiem, nawet podświadomie, nie przekażę tej wiedzy czytelnikowi.

Zapewne czytaliście opowiadanie George’a R. R. Martina „Piaseczniki”. Zaskoczył mnie tym zakończeniem, oj, zaskoczył.

Autorzy kryminałów będą mieli w tej kwestii odrębne zdanie. Ale ja dzielę się z Wami moimi osobistymi, subiektywnymi, rzemieślniczymi doświadczeniami i póki co brakuje w moim portfolio kryminałów. Jestem jednak gotów uznać każdą inność, bowiem, jak pokazuje życie, nawet w fizyce krucho z uniwersalnymi prawdami.

7. Pisząc powieść, trzeba zachować balans pomiędzy płynącą leniwie akcją a gejzerami. Dbam, by co pewien czas jakiś wybuchł. Oczywiście Steamboat Geyser22 zostawiam zwykle na koniec, ale i te mniejsze są niczego sobie. I bywają zróżnicowane: od potyczki, poprzez kradzież, przeprawę po lodzie, zasadzkę, ucieczkę, po burzliwą scenę miłosną. Ważne, by w tych właśnie momentach akcja nabierała tempa i przykuwała uwagę czytelnika. Jednego nie zrobię na pewno – nie porozstawiam moich gejzerów w równych odstępach, ponieważ jak wszystko, powinny zaskakiwać.

KIEDY I W JAKICH WARUNKACH GOTOWAĆ (PISAĆ)?

Nieco już o tym było, ale powtarzanie jest matką wiedzy. Ja zaczynam od rana, uzbrojony w kubek z kawą – czyli około dziesiątej. Wiem, wiem, dla niektórych dzień rozpoczyna się wraz ze wschodem słońca. Piszę do obiadu, książka, drzemka, długi, półtorej godzinny spacer z psem (zanim wzięliśmy naszą Misię, żona mnie wyprowadzała na spacer) i wieczorem znowu biorę się do pracy. Wieczory nie są obligatoryjne.

Stephen King tworzy od rana, potem drzemka, rodzina, czytanie i reszta życia z wyłączeniem TV. Napisanie pierwszej wersji powieści (nie mylić z gotowym dziełem), jego zdaniem, by nie stracić na zwięzłości i świeżości, nie powinno trwać dłużej niż trzy miesiące. Dla mnie niewykonalne, muszę mieć co najmniej drugie tyle czasu23.

Dwight V. Swain radził ustalić stałe godziny, jakbyśmy chodzili do pracy. Pomoże to przełamać twórczą niemoc, gdy przyjdą okresy zniechęcenia24.

Gustave Flaubert pisał: Natchnienie polega na tym, by zasiadać do pracy o tej samej godzinie25. W pełni stosuję tę dobrą radę. Chyba że życie zadecyduje inaczej.

Lew Tołstoj zaznaczał jednak, że nie można pisać wbrew sobie, a wybór godzin pracy powinien zależeć od predyspozycji organizmu. Sam tworzył głównie rano, jako że miał po nocy wypoczęty i skory do nowych pomysłów umysł26.

Jan Parandowski nie miał złudzeń i twierdził, iż proces tworzenia jest mozolnym pokonywaniem własnych słabości. Niejednokrotnie wieloletnim i pełnym wyrzeczeń. Gdzie tu więc miejsce na erupcję natchnienia? W mojej ocenie z pisaniem jest trochę jak z silnikiem, który trzeba nasmarować, wlać paliwo, uruchomić zapłon. To jest ta codzienna mitręga. Gdy zrobimy wszystko jak należy, motor odpali – początkowo nierówno w obłokach spalin, ale po rozgrzaniu…

John Steinbeck, autor między innymi książki pt.: „Grona gniewu”, laureat nagrody Nobla, radził, by pisać potokowo, przed ukończeniem wersji wstępnej, nie poprawiać ani nie czytać tego, co się napisało27 (podobnie doradza Swain). Jego zdaniem i potwierdzam na własnym przykładzie, takie wczesne powroty są często wymówką, by nie pisać. Jak będę to co rusz podkreślał, nie ma zasad w pełni uniwersalnych. Często wracam do tego, co napisałem, można by rzec, że jestem swoim najwierniejszym czytelnikiem. Pomaga mi to nie zgubić wątków (robię niewiele notatek) i zachować rytm oraz klimat opowieści. Niekiedy też dzięki temu udaje mi się przetrwać czas, gdy wena nawiedza wszystkich i wszystko wokół – włącznie z moim labradorem – ale nie mnie. Moje godziny pisania są stałe i nie podlegają negocjacjom, choć niekiedy niewiele wynika z tego siedzenia. Podobnie do swojej pracy podchodzi King, natomiast Haruki Murakami zasiada do pisania powieści tylko wtedy, gdy ma na to ochotę. Szczęściarz. Co świat, to inne Słońce – bo w każdej głowie jest nieco odmienne uniwersum.

Steinbeck sugeruje również, by nie skupiać się podczas pracy na samym procesie tworzenia, na etapie, na którym jesteśmy i ilości napisanych stron. To jego zdaniem może zniechęcić do dalszej pracy28.

Z zasady podczas pisania powinniśmy odciąć się od Internetu, mediów społecznościowych, czyli, o ile to możliwe, wyłączyć w domu wi-fi. Ponieważ brak praw w pełni uniwersalnych, działam zupełnie odwrotnie. Pisanie powieści historycznych czy z nurtu science-fiction, to ciągłe doczytywanie o mechanizmach funkcjonowania wszechświata i poszukiwanie smakowitych faktów. Bez sieci ani rusz.

Co do samotni pisarza, to w moim przypadku jest jeden z pokojów opuszczonych przez dorosłe już dzieci. To naprawdę ważne, by miejsce było na swój sposób intymne. Stephen King pisze o zamknięciu drzwi do świata fizycznego i świata zmysłów, u mnie ta pancerna klapa nie jest tak szczelna. Czasem słucham ulubionej muzyki – w utworach Ennio Morricone jest moc, Thomas Bergersen ze swoim dziełem „Empire of Angels” daje kopniaka do samego nieba, Wardruna z pieśnią folkową „Helvegen” potrafi przenieść słuchacza do lasów średniowiecznej Szwecji. Niekiedy odrywam się od pracy, by zrobić coś, co nie może czekać. Ale jestem zły, gdy dzieje się to w momencie, w którym do głowy wpadł mi dobry pomysł. To, że wówczas nie gryzę, wynika nie tyle z opamiętania, co obawy o coraz słabsze zęby.

Swain radzi nawet, o ile pisarza stać, by wynająć pokój biurowy i tam pisać w odcięciu od rodziny i przyjaciół (miejsce ma pozostawać tajemnicą). Generalnie zrobić wszystko, by nikt i nic nie mogło przeszkodzić, rozproszyć w dziele tworzenia. Jeśli pomieszczenie, to nawet bez okien i zbędnych sprzętów29. Ja nie jestem aż tak ortodoksyjny, ale może wynika to z wrodzonej przekory? Może więzienia aż roją się od potencjalnych autorów bestsellerów. Hipotetycznie: mają czas, warunki, potrzebę wyjścia choćby myślami poza mury, dostępne biblioteki. Dlaczego więc więzienia nie są fabrykami powieści? Moim subiektywnym zdaniem, brakuje tam… wrażliwości (nie twierdzę przy tym, że jest tam całkiem nieobecna). Pisarz to dziwna mieszanina tego i owego w różnych proporcjach.

U Murakamiego wersja wstępna powieści powstaje w około pół roku. Potem tygodniowa przerwa i pierwsza redakcja. Znowu przerwa i kolejna redakcja. Zdaniem japońskiego pisarza tekst musi dojrzewać30. W pełni się z Nim zgadzam. Po „uleżeniu się powieści” zyskujemy do niej pewien dystans i widoczne są niedoskonałości. Prawdę mówiąc, przy każdym kolejnym czytaniu znajdzie się coś do poprawienia. W pewnej chwili trzeba sobie powiedzieć dość i zamknąć laptopa.

Po drugiej, trzeciej redakcji – powinniśmy pokazać powieść komuś jeszcze. Może to być przyjaciel rodziny (byle nie któreś z rodziców), życiowy partner lub partnerka, może jeden/dwóch wiernych czytelników. Jest w Internecie i na Facebooku wiele stron, na których można zasięgnąć porady, dowiedzieć się, jak to robią inni, znaleźć przydatne narzędzia. Poniżej kilka linków:

Klub Pisarza.pl:

http://klubpisarza.pl/

Strefa autora:

http://www.strefaautora.pl/

Miejsce na Twoje opowiadania:

https://www.opowi.pl/

Młodzi Pisarze – Ogłoszenia

https://www.facebook.com/groups/mlodzipisarzeogloszenia/

Początkujący Pisarz

https://www.facebook.com/groups/1743421765973373/

Młodzi pisarze – wsparcie i rady

https://www.facebook.com/groups/402179570324262/

Początkujący pisarze – pola sałaty

https://www.facebook.com/groups/1133332036693492/

Pisarze – amatorzy

https://www.facebook.com/groups/1478343165808765/

Self-publishing – wydaj książkę samodzielnie – grupa wsparcia

https://www.facebook.com/groups/1772719966346437/

Czytelnicy testowi (ang. beta readers) zwrócą uwagę na niedociągnięcia, błędy w ciągłości akcji, nudne fragmenty. Kiedyś redaktor jednej z moich książek przytomnie zauważył, iż jeździec nie może w tym samym czasie strzelać z łuku i trzymać w ręku pochodni (dotyczyło to fragmentu opisującego bitwę Maurów z chrześcijanami pod Simanacas z powieści „Wikingowie. Wilcze dziedzictwo”). No nie da się i już. Chyba że jest czterorękim Tharkiem z dzieła Edgara Rice’a Burroughsa „Księżniczka Marsa”.

Po drugiej redakcji Haruki Murakami robi około miesięczną przerwę i kolejne poprawki. Jak twierdzi: Podczas pisania długiej powieści oczywiście ważny jest czas pracy, ale równie ważny jest czas, kiedy się nic nie robi31.

METODOLOGIA PRACY

Każdy musi wyrobić sobie swoją. Nie ma innej drogi.

Zdaniem Stephena Kinga pisanie jest rodzajem magii a jednocześnie pracą archeologa32. Odkrywanie kolejnych pomysłów to wydobywanie skamielin – nie wiem tylko skąd. Autor jest zdania, i ten pogląd jest mi bliski, iż planowanie powieści zabija radość pisania (wspominałem już o tym). Do dzisiaj w moim komputerze zaśmieca dysk twardy plan trzeciej części cyklu „Yggdrasil” (zaprzyjaźnione panie z biblioteki twierdzą, że czytelnicy czekają na tę pozycję). Bardzo dobry, szczegółowy, ciekawy i… bezużyteczny. Obawiam się, że nigdy nie napiszę tej książki i to nie dlatego, że nie chciałem. Było kilka podejść, ale nie cieszyło mnie odkrywanie czegoś, co zostało już odkryte. Szkoda, bo mam świetny plan, dobre trzydzieści procent tekstu i bombowe ostatnie zdanie powieści, po przeczytaniu którego kapcie same spadają ze stóp! Nie żartuję. Gdyby ktoś zechciał ukończyć za mnie pracę, oddam bez żalu.

Haruki Murakami też, dziwnym trafem, pisze swoje powieści bez szczegółowego planu.

Ale jak już wcześniej mówiłem, nie ma dwóch identycznych osób. Jan Parandowski nie odsądzał od czci i wiary twórców sporządzających szczegółowy draft utworu, choć sam raczej tego nie robił. Flaubert układał plan powieści przez wiele miesięcy, pracując po kilka i kilkanaście godzin dziennie33. Wszystko zależy od temperamentu i umysłu pisarza.

W przypadku książek historycznych ważny jest dogłębny research. Ale nie tylko, bowiem pisząc powieść współczesną, również należy odwiedzić opisywane miejsca, poczuć ich zapach, gwar lub ciszę, specyficzny koloryt. Pisarze parający się fantastyką też nie mają lekko, a wszystko po to, by uzyskać wiarygodność opowieści. Mam wrażenie, że słowo „wiarygodność” pojawia się najczęściej na kartach tego „poradnika”. I słusznie.

Autor „Currie” opisuje to jako pracę archeologa, wydłubującego szpatułką artefakty pomysłów, Haruki Murakami radzi obserwować zachowania ludzi. Jan Parandowski zapisywać do ew. wykorzystania co ciekawsze nazwy i nazwiska34. U lichych autorów są liche nazwiska – zauważa. Maria Dąbrowska na przykład nazwę Niechcice z książki pt.: „Noce i dnie” zobaczyła ponoć na skrzynce drożdży35.

O ile nie jest to dzieło z gatunku science-fiction, nazwy miejscowości powinny być naturalne. Co oczywiście nie oznacza, iż pisarz nie może pofantazjować. Ale musi to wynikać z jego zamysłu, a nie z niedbalstwa.

Tytuły dzieł bywają przeróżne. Zdaniem Parandowskiego brak tu ograniczeń. Jedni twórcy wybiorą rozwiązanie enigmatyczne, inni tytułem opiszą treść książki. Autor podaje wiele ciekawych przykładów na tezy zawarte w książce „Alchemia słowa” i zachęcam do lektury tego dzieła, które jest istną kopalnią wiedzy o historii literatury.

We współczesnych realiach, decydujący głos co do tytułu i okładki książki ma wydawca. Nie znaczy to jednak, że nie możemy złożyć swojej propozycji. Kulturalny wydawca zapewne weźmie ją pod uwagę, jednak wiele do powiedzenia ma też dział marketingu. I dobrze, nie musimy znać się na wszystkim. Czy na pewno?

III. NA CZYM POLEGA I JAK PRZEBIEGA PRACA KUCHARZA (PISARZA)?

Czy można sobie pomóc podczas pisania?

Sięgnąć myślą do krążącej gdzieś wysoko chmury z pomysłami? Z mojego doświadczenia wynika, że tak. Już słyszę, jak w Waszych głowach układają się słowa: narkotyki i alkohol. Wielu stosowało tę wymówkę, choćby sam King (obecnie trzeźwy i dalej piszący), Hemingway (zastrzelił się w wyniku paranoi i twierdził, iż Pisać należy po pijaku, a poprawiać to, co się napisało na trzeźwo), Fitzgerald (zmarł w wieku czterdziestu czterech lat z powodu alkoholizmu) czy Charles Bukowski, Marek Hłasko, Władysław Broniewski, Raymond Chandler i wielu innych. Ten ostatni, jak sam twierdził, zaczynał od kieliszka białego wina, a kończył na dwóch butelkach whiskey dziennie i zwykł mawiać, że nie ma złej whisky, po prostu są takie, które nie są tak dobre jak inne. Jak opisuje w swojej książce „Alchemia słowa” Jan Parandowski – Byron zażywał laudanum, Oscar Wilde absynt, Prus wąchał mocne perfumy, Jacobsen hiacynty (...). Wszystko po to, by zwiększyć dopływ krwi do mózgu. A i to nie wszyscy. C.S. Lewis i J.R.R. Tolkien podobno raczyli się piwem, a Edgar Allan Poe uchodził za skończonego pijaka. Uff, sporo tego.

Ja proponuję bardziej przyjazną otoczeniu i samemu pisarzowi metodę – kawę i gorącą kąpiel. Na wiele dobrych pomysłów wpadłem właśnie w wannie, a znam reżysera, który tam właśnie tworzy swoje scenariusze. Gdyby policzyć wszystkich pisarzy i określić, ilu spośród nich nadużywało metanolu czy innych środków zmieniających świadomość, pewnie proporcje nie różniłyby się od reszty społeczeństwa. Po prostu tacy są najbardziej widoczni. A może to jedynie myślenie życzeniowe?

Już w latach 90. XX wieku w Royal Society of Psychiatrists przeanalizowano przyczyny zgonów różnej maści twórców. Wyszło, że skłonność do używek wśród artystów jest przynajmniej dwukrotnie wyższa niż u reszty społeczeństwa36. Przypadek? Dlaczego niby akurat w tej grupie społecznej, a nie np. u górników, polityków, lekarzy?

Niektórzy są zdania, że używki mają wpływ na rozluźnienie, oderwanie od codzienności i kreatywność – patrz eksperyment naukowców z Uniwersytetu Illinois. Grupie kontrolnej podano alkohol i przy 0,7 promila we krwi słabo sobie radzili z zadaniami matematycznymi, natomiast zadziwiająco dobrze z polegającymi na kojarzeniu słów, które wymagały kreatywności37. Tym sposobem znalazłem kolejny kamień do kosza z napisem: „Dlaczego pisanie nie popłaca”.

Jan Himilsbach twierdził: W sprawie zaś artyzmu – jak mówią – istnieją dwie drogi, by stać się kulturalnym. Jedna polega na tym, by zdobyć solidne wykształcenie, druga – by mieć wiele nałogów38.

By pokazać, że to nie tylko słabość artystów, załączam infografikę. Zwróćcie uwagę, iż dane dotyczą osób, które uznały, że w ubiegłym roku piły zbyt dużo alkoholu. To ważne.

Oczywiście, jak wszystkie inne, kolejne moje stwierdzenie będzie subiektywne. Uważam, że by dobrze (wiarygodnie) pisać, trzeba wcześniej żyć. Dostawać w skórę i zwyciężać, przegrywać, imać się różnych zajęć, kochać i być kochanym, przeżyć gorycz odrzucenia. Tak uważam.

Nim napisałem pierwszą powieść, wychowałem dzieci, pracowałem jako kucharz, masarz, byłem zawodowym żołnierzem, prowadziłem własne firmy, pracowałem jako dyrektor departamentu kontroli, potem radca wojewody. Spędziłem wiele lat w administracji. Coś jest w tej urzędniczej mitrędze. Anthony Trollope, autor m.in. „Rodziny Palliserów”, był z własnego wyboru urzędnikiem pocztowym. A Franz Kafka urzędnikiem ubezpieczeniowym.

Dzięki doświadczeniom, wyzbyłem się naturalnej naiwności, a moje książki są, mam nadzieję, bardziej wiarygodne.

Mario Vargas Liosa twierdzi, że Autentyczne doświadczenie jest krwią fikcji. Porównał nawet tworzenie powieści do odwróconego striptizu, podczas którego pisarz odziewa doświadczenie w „barwne szaty wyobraźni”. Tak pięknie może ująć sprawę tylko człowiek pióra. W tym miejscu zachęcam jeszcze raz do lektury „Listów do młodego pisarza” i to nie tylko przyszłych pisarzy.

Sam Liosa poszedł potem podobno na wojnę z peruwiańskimi biskupami, ale to temat na całkiem inną książkę.

NARZĘDZIA – STOJAK NA NOŻE

Nie jestem mistrzem w budowaniu zdań zgodnie z kanonami. Ja po prostu tych przyimków, zaimków, partykuł, przydawek, okoliczników, imiesłowów przymiotnikowych biernych i przysłówkowych uprzednich nie ogarniam. To znaczy mam jakieś pojęcie, ale słowo „jakieś” jest tu kluczowe. Dla mnie zdania muszą brzmieć, nieść ze sobą rytmikę. Stąd moje przekonanie, iż pisarzami zostają ludzie „słyszący”, w jakiś sposób muzykalni. Mogą ryczeć niczym chór potępieńców, rzępolić jak moja córka, która ucząc się gry na wiolonczeli, zmusiła sąsiadów do długotrwałych i bezowocnych poszukiwań uszkodzonej uszczelki. Ale powinni być rytmiczni.

Co nam to daje? Otóż w połączeniu z oczytaniem – zaryzykuję stwierdzenie, iż nieważna jakość dzieł, tylko ich ilość (ortodoksi nakryją mnie za to czapkami) – pojawiają się w naszych głowach schematy i odróżniamy dobrą melodię zdania od złej. Tak jak rodzice, którzy prowadzą dzieci na poranki muzyczne, mogą mieć pewność, że pociechy, gdy dorosną, częściej będą odwiedzały operę. Czego Jaś się nie nauczy...

Kochający jazz Haruki Murakami, twierdzi: Podczas pisania czułem się inaczej, jakbym grał muzykę (...). Wierzę w zachowanie rytmu, wyszukiwanie pięknych akordów i siłę improwizacji39.

Dwight V. Swain pisał: (…) w tej dziedzinie [gramatyka], mistrzowie grają ze słuchu40.

Nie uważam oczywiście, że niedbały styl pisania jest atutem pisarza. Twierdzę, kierując się własnym, stosunkowo ograniczonym doświadczeniem, iż albo robimy to intuicyjnie, co przypomina zmianę biegów w trakcie jazdy przez doświadczonego kierowcę, albo wychodzi sztywno. Jak może być inaczej, gdy część uwagi poświęcamy „machaniu drążkiem”? Steven Pinker w książce „Piękny styl. Przewodnik człowieka myślącego po sztuce pisania XXI wieku” zaznacza: Dokładność dla dokładności, staje się pedanterią41. Profesor Bralczyk w jednym z wywiadów stwierdził, że hiperpoprawność językowa nie jest wskazana, gdyż tworzy wrażenie sztuczności42.

Tak czy tak, wychodzi na moje, choć byłbym nadętym bubkiem, gdybym twierdził, że nie można pięknie, twórczo pisać, mając w głowie mechanikę doskonałej polszczyzny, znając każdy jej zakamarek. Tego nie wiem i nigdy na własnym przykładzie się nie dowiem.

Wiele praktycznych, szczegółowych rad jak: używać czasowników w formie czynnej, rozsądnie obchodzić się z zaimkami, lepiej oddziaływają na wyobraźnię czytelnika rzeczowniki precyzyjne niż ogólne, unikać czasowników w trybie biernym, przysłówek pozbawi akcję impetu, ostrożnie używać przenośni – niekiedy zbawienne, mogą być nieświeże, pomijaj zbędne słowa, w zdaniu sformułowania lekkie (łatwe do zrozumienia), wykorzystuj przed ciężkimi i wiele innych, znajdziecie w opisywanych przeze mnie książkach.

SKŁADNIKI POTRAW

1. CHARAKTER PISANIA

Różnimy się temperamentem, wiedzą, przeżyciami, kulturą, z której się wywodzimy, wrażliwością, sumiennością, stopniem uporu, wewnętrznym splątaniem i skłonnością do rozważań. Wszystkie te elementy i wiele innych, stanowią o naszej wyjątkowości i taki też będzie nasz styl pisania. Własny. Nie znaczy to oczywiście, że czytelnik rozpozna, kto zacz po samym tekście – to dane jest jedynie mistrzom przebywającym na szczycie piramidy Kinga. Reszta z nas, skazana jest na pewną unifikację, oby nie kosztem wrodzonych i nabytych predyspozycji. Bo jak zawsze w pisaniu powieści, chodzi o autentyczność – a przynajmniej wywołanie wrażenia autentyczności.

Steven Pinker twierdzi, iż Kluczem do dobrego stylu nie jest przestrzeganie nakazów i zakazów, ale jasna koncepcja wyobrażonego świata, w którym odbywa się nasza pozorowana komunikacja. Czyli wracając do porównania z kierowcą samochodu, choć prowadzimy różnie, znając i stosując przepisy ruchu drogowego, dojedziemy do celu. Tymi przepisami niech będzie wiedza wyniesiona ze szkół i książek, nie musimy być rajdowcami.

Jan Parandowski zauważa: Podpieranie swojej powagi skomplikowanym słownictwem jest starym przywilejem miałkich głów, prędkich piór i nieuków. Mocno powiedziane. Ciekawe, co by powiedział na takie zdanie, które znalazłem w książce Stevena Pinkera: Pod powierzchnią tych intuicji leży – jak sądzę – ukryta świadomość, że celem pisarza jest przeistoczenie sieci idei w łańcuch słów przy pomocy drzewa fraz.

Mario Vargas Liosa podsumowuje z właściwą sobie przenikliwością ten temat: Nie ma żadnego znaczenia, czy styl jest poprawny, czy niepoprawny; ważne, by był skuteczny, odpowiedni do celu, jakim jest nadanie opisywanej historii pozorów prawdy – życie.

Czyli jakie są cechy dobrego stylu? – Pytanie, które zapewne zadają sobie wszyscy młodzi pisarze. Na podstawie analizowanych poradników i własnych przemyśleń pokuszę się o małe, choć niepełne i subiektywne podsumowanie. Musi być dostosowany do odbiorcy – inaczej napiszemy powieść awanturniczą, inaczej rozważania historyczno-filozoficzne na temat wpływu jednego człowieka na los całego narodu. Powinien być przekonujący, czytelnik musi czuć, że jest uczestnikiem, a nie jedynie widzem przedstawianych w powieści wydarzeń. To rodzi więź, za którą idą emocje i uczucia – potężny sprzymierzeniec pisarza. Dobrze, gdyby nasz styl był pozbawiony zbędnych udziwnień – te zostawmy poezji, spójny więc i wiarygodny, przede wszystkim jednak nasz własny. I nie skostniały – będziecie nad nim pracować do końca pisarskiego żywota. Uważajcie również z porównaniami, z nimi niczym z cukrem – można przesłodzić. Choć są niczym barwy w palecie malarza, piękny żółty nałożony na pełen nadziei błękitny i niepokojący wrzosowy wytworzą wspólnie czerń.

2. NARRACJA

Dzięki niej akcja powieści nie jest statyczna, zyskując jednocześnie większą perspektywę. Łacińskie słowo narro oznacza „opowiadać”. Zdaniem Stephena Kinga nie da się połączyć planowania akcji, więc i narracji z prawdziwym tworzeniem43, na co już wcześniej zwróciłem uwagę. Bliskie jest mi to podejście, choć mam więcej pokory od autora „Mrocznej Wieży” – jak widać, jest ona odwrotnie proporcjonalna do ilości wydanych dzieł. Ze mną jest jak w powiedzeniu Winstona Churchilla o jednej ze swoich politycznych przeciwniczek: Jest niezwykle skromną osobą i ma do tego wszelkie podstawy. Przyjmuję więc, że akcja i narracja powinny rozwijać się spontanicznie.

Więcej o narracji przeczytamy u Mario Vargasa Liosy i ten uproszczony podział oddaje moje podejście do tematu. Dzieli on ją na trzy typy44:

a) Narratorem jest bohater powieści (narracja pierwszoosobowa). Przyjęcie takiego sposobu narracji ogranicza możliwość wytłumaczenia czytelnikowi faktów, o których nie wie protagonista. Jak mu bowiem wyłożyć złożoną sytuację na froncie wojny, patrząc oczyma przerażonego rekruta? Na korzyść tego typu prowadzenia powieści przemawia jednak większa identyfikacja czytelnika z opisywanymi wydarzeniami. Trudno nam się utożsamiać z Bogiem, choć jestem pewien, że niektórzy megalomani potrafią i to. Zdecydowanie łatwiej z kimś do nas podobnym – z krwi i kości – choćby właśnie owym rekrutem, u którego nadchodząca bitwa wywołuje nerwową biegunkę i zdesperowany, w obliczu przewagi idącego na bagnety wroga, z ulgą wali w porty. Możliwe jest również żywsze zbudowanie napięcia, bowiem narrator jako bohater powieści nie wie, co się zdarzy w przyszłości i jego zaskoczenie udzieli się czytelnikowi. Ten „boski” zapewne zna wszystkie odpowiedzi, przy czym, kojarzył się będzie czytelnikowi bardziej z wykładowcą matematyki niż kumplem z podwórka. Uwaga! Nietrudno przy tego typu narracji wpaść w manierę roztrząsania decyzji w głowie bohatera, dywagacji, dlaczego postąpił tak, nie inaczej. O ile przesadzimy, wyjdą nam nudne dłużyzny. Ryzykowna jest również hiperspostrzegawczość. Ma być naturalnie, jak w życiu, więc nasz jadący rowerem bohater nie będzie mógł spostrzec i opisać przebiegającej drogę kaczej rodziny i spłoszonego pocałunku pary na wpół skrytej w cieniu pobliskiego kasztana. Przykładem powieści napisanej w narracji pierwszoosobowej, i to nie byle jakim, jest „Buszujący w zbożu” J. D. Salingera. Z polskich twórców, np. Jacek Piekara zastosował go inkwizytorskim cyklu, opisując losy Mordimera Madderdina, czy nasza noblistka Olga Tokarczuk w „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Można? Można.

b) Narratorem jest „istota” wszystkowiedząca (narracja trzecioosobowa), dopowiadająca, wyjaśniająca, ale spoza akcji powieści. To władca dusz, znający najskrytsze myśli i pragnienia wszystkich bohaterów. Utrudnia to identyfikację czytelnika – o ile nie jest Bogiem – ale daje pisarzowi szersze pole manewru i, w mojej ocenie, wybacza drobne błędy wynikające z braku doświadczenia. Rodzi jednak pokusę „przegadania” powieści, znudzenia czytelnika mentorskim tonem, przedstawienia mu na tacy tych niuansów i rozwiązań, do których powinien dojść sam. Co ciekawe, wydaje się ona czytelnikowi bardziej obiektywna i niekiedy bezrefleksyjnie przyjmie serwowane mu przez pisarza oceny. Oczywiście narracja trzecioosobowa może mieć odcień obiektywności, np. gdy objaśniamy wszystko z pozycji narratora-reportera.

c) Narrator niejednoznaczny – może przemawiać jako wszystkowiedzący Bóg lub wewnętrzna świadomość bohatera. Może być wielu narratorów: w jednej powieści może być nim bohater/bohaterowie, istota wszechwiedząca, sumienie, podświadomość, alter ego – choć więcej nie zawsze oznacza lepiej. To się sprawdza przy zbieraniu owoców, ale nie w twórczości. Ciekawym przykładem jest „Przemiana” Franza Kafki, w którym to dziele Gregor Samsa obudził się pewnego ranka i stwierdził, że zmienił się w robaka.

Musimy przy tym pamiętać, iż czytelnik przy nieumiejętnie oraz nadmiernie rozbudowanej narracji, poczuje sztuczność przekazu i nie weźmie udziału w naszej opowieści. W jednej z moich książek, pewien rozdział poprowadziłem w narracji pierwszoosobowej, podczas gdy pozostałe w trzecioosobowej. Dotyczyło to relacji z podróży spisywanej przez młodego wikinga. Wierzcie mi na słowo, ale czytelnicy raczej nie byli zadowoleni z tej, w sumie niewielkiej zmiany – poczuli się nieco... zagubieni. Nie jestem jednak zagorzałym przeciwnikiem głębi narracji, chcę tylko zwrócić uwagę, iż by zostać kierowcą rajdowym – by być wiernym temu porównaniu – trzeba posiadać predyspozycje i niezbędne doświadczenie zebrane na wielu torach wyścigowych.

To jest tylko jeden z podziałów sposobów prowadzenia narracji, ale jak pisałem, z mojego punktu widzenia – wystarczający. Pisarze miksują typy narracji i od kunsztu, z jakim to czynią, zależy jakość utworu.

Haruki Murakami twierdzi, że dosyć późno zaczął korzystać z narracji trzecioosobowej (zewnętrznej) i był to dla niego przełomowy moment – znacznie poszerzył swoje możliwości45. Sami musicie zdecydować, które z narzędzi wybrać.

3. TŁO (OPISY)

Budują w wyobraźni czytelnika świat powieści. Jak zwykle wszystko można, byle z umiarem. Wiem, że niektórzy pisarze i krytycy radzą ich unikać, bowiem współczesny czytelnik chce wchłaniać treść powieści szybko, prosto oraz bez zbędnych ozdobników, które często spowalniają akcję w najmniej odpowiednim momencie. Cóż, zdarzają się przecież i obrazy niezwykle oszczędne w wyrazie, jak choćby minimalisty Roberta Durana czy Zdzisława Jurkiewicza. Nie przeszkadza to podziwiać bogatych w szczegóły dzieł przedstawiciela romantyzmu – Delacroixa. Choć należy zgodzić się z myślą, że zbyt rozbudowane opisy nużą czytelnika w czasach, gdy nasze mózgi przeładowane są informacjami i obrazami. Wielka tajemnica eliksiru sławy tkwi oczywiście w proporcjach.

Dwight V. Swain pisał – pokaż mi, nie opisuj46! Warto na chwilę zatrzymać się przy tym zdaniu. Nie wiem, jak Wy, ale ja czuję jego uniwersalną moc i jestem pewien, że stosunek midichlorianów znacznie przekracza ten obecny w ciele Dartha Vadera. Przecież powieść to tysiące obrazów, które odtwarza w swojej wyobraźni czytelnik. Pisarz jest w stanie jedynie zainicjować proces, zarysować ramy i skreślić scenariusz. Zobaczmy to na uproszczonym przykładzie:

Kakaowy Joe jechał na swojej starej chabecie kanionem rzeki Bananowej. Nagle ujrzał rozbłysk na niebie i zrobiło się bardzo gorąco. Kakaowy Joe poczuł żar i przyspieszył. Po pewnym czasie stracił świadomość i spadł z konia. W tym opisie jest tyle życia, co w kobyle kowboja, nim ta poczuła smagnięcie ognistym biczem. A teraz nieco inaczej:

Przeczuwając niebezpieczeństwo, stary koń rzucił się do galopu. Rozbłysk na niebie zlał się w jedno z falą gorąca. Kakaowy Joe patrzył z przerażeniem na wielkie, podchodzące krwią bąble, które żar zostawiał na skórze. To była chwila. Umarł, nim skóra zaczęła łuszczyć się i pękać, zwijając w poczerniałe ruloniki.

Stephen King radzi unikać szczegółowego opisu bohaterów, pozostawiając to zadanie czytelnikowi. To, że ktoś jest niezwykle wysoki, można przedstawić następująco: Wchodząc do pomieszczenia, zgarbił plecy, by nie uderzyć głową w futrynę. Albo: Zgiął się niemal w pół, by spojrzeć w oczy swojego rozmówcy. Wyobraźnia zrobi resztę. Im więcej domysłów czytelnika, tym silniejsza identyfikacja z literackimi postaciami. Według Kinga porównania są również dobrym narzędziem do opisu cech postaci. Byle bez przesady (pisałem o kolorach). Tu autor podaje fragment redagowanej przez siebie powieści anonimowego autora: Siedział spokojnie obok trupa, czekając na patologa z cierpliwością człowieka czekającego na kanapkę z indykiem. Nie wiem, jak Wam, ale mnie dwa obrazy nałożyły się na siebie i powstał trzeci: człowiek jedzący kanapkę z trupem – kolor czerwony nałożony na błękitny da nam zielony. Wszystko dobrze, o ile taki efekt chcieliśmy otrzymać.

4. DIALOG

Narzędzie literackie, ożywiające pozlepiane z wyrazów potwory doktora Frankensteina. Dobrze napisane dialogi powiedzą czytelnikowi bardzo wiele o postaciach. Ba, można napisać całą powieść, posługując się tylko dialogami… Kluczem jest uczciwość. Nie wolno ubarwiać i pompować tekstu. Pisałem o tym wcześniej. Pamiętacie wypróżnienie do wanny w przykładzie Stephena Kinga? Czy rzyganie wikinga, które śmiesznie brzmi, gdy po przepuszczeniu przez prasę poprawności otrzymamy wydalenie treści żołądka na sporą odległość? Dialog to rozmowa, a nie przemówienie na wiecu wyborczym!

Przykład (mocno uproszczony):

– Coraz mniej na osiedlu starej wiary. Co nie, Kwaso?

– Ta. Tera każdy za hajsem do Anglii czy innej Szwabii. Może też trzeba będzie się bujnąć...

Teraz nieco inaczej i słychać zgrzytanie niczym podczas pracy wiekowej pogłębiarki:

– Coraz mniej na osiedlu starej wiary. Prawda, Kwaso?

– Osiągają zbyt niskie dochody. Dla poprawy bytu emigrują, może i my powinniśmy rozpatrzyć taki wariant?

Jak widzicie, w przypadku dialogu rzadko używamy zdań wielokrotnie złożonych, częściej równoważników zdań czy nawet form urwanych w połowie. Tak przecież dzieje się podczas dyskusji, dlaczego więc w „papierowym świecie” ma być inaczej?

5. CZAS

Według Mario Vargasa Liosy podział jest prosty47: czas klasyczny – liniowy, gdzie wszystko biegnie ustalonym rytmem z przeszłości poprzez teraźniejszość do przyszłości i czas psychologiczny, będący głównym tworzywem pisarza.

Rzecz jasna są też inne podziały, jak ten zaproponowany przez Leonarda Orra:

– retencyjny – przeszłość podporządkowuje sobie teraźniejszość i przyszłość,

– protencyjny – dominuje rola przyszłości,

– konsubstancjalny – równoległa obecność wszystkich czasów,

– zamrożony – czas nie posuwa akcji do przodu.

Napisano wiele wspaniałych powieści, których akcja rozgrywała się w kilka dni i jeszcze więcej, gdzie biegnie przez lata. To od zamysłu i talentu twórcy zależy, czy czytelnik nie zwróci uwagi na ordynowane mu „podróże w czasie”, przeskoki, przyspieszenia i rozciągnięcie chwili do nienaturalnych rozmiarów.

Albert Einstein podsumował problem czasu emocjonalnego w krótkim komentarzu na temat relatywności: Mężczyźnie spędzającemu godzinę z piękną dziewczyną wydaje się, że upłynęła dopiero minuta. Posadź go jednak na minutę na rozgrzanym piecu, a będzie mu się zdawało, że upłynęła co najmniej godzina48. Piękną kobietę z przykładu twórcy teorii względności, zastąpiłbym piękną i interesującą kobietą, ale co do zasady się zgadzam.

Są przecież momenty, w których akcja pędzi niczym pociąg TGV, a czytelnik całkowicie traci kontrolę nad czasem. Dopiero gdy zwalnia, wracamy do rzeczywistości, którą kontroluje nasz wewnętrzny biologiczny zegar. Jakbyśmy wynurzali się z głębin, by nabrać powietrza i powiedzieć pod nosem: o kurczę, mocny towar. W innych, bardziej opisowych fragmentach, wszystko hamuje i niekiedy czas się dłuży. Cała sztuka w tym, by nadto nie uśpić czytelnika (pominie on wtedy co nudniejsze fragmenty) oraz nie wypalić mu mózgu adrenaliną. Staram się balansować w moich powieściach, by ilość opisów (niezbędnych niekiedy do wyjaśnienia tła akcji i wprowadzenia odpowiedniego nastroju) z, dajmy na to, bitwami były wyważone. Te ostatnie również za każdym razem mają nieco inne tempo i skalę, by nie przytłoczyć czytelnika. Zwykle w każdej powieści umieszczam jedną iście epicką konfrontację i wiele pomniejszych. Tworzą one węzły na linie głównego wątku, gejzery, po których wybuchu rozleniwiony czytelnik otwiera szerzej oczy. I dzieje się to z reguły w czasie przedstawionym w postaci liniowej. W tym między innymi upatruję duży sukces audiobooków moich powieści – łatwiej uchwycić główny wątek.

W „Wyprawie po śmierć”, jednej z najnowszych powieści, czas jest plastyczny i wykorzystuję jego walory liniowe na równi z psychologicznymi. Stosuję retrospekcje wespół z pełną przygód akcją. Sztuką dobrego pisania jest umiejętność zatrzymania uwagi czytelnika i stworzenia w jego umyśle wrażenia naturalności. Tylko tyle i aż tyle. A co zrobimy z czasem…

POZIOM REALNOŚCI POWIEŚCI

Mario Vargas Liosa zaproponował taki oto podział:

– plan realny – możliwy do doświadczalnej weryfikacji,

– plan fantastyczny49.

W podsumowaniu swoich rozważań skonstatował, iż ważne, aby pamiętać, że każda [powieść] ma swój określony punkt widzenia przestrzeni, punkt widzenia czasu oraz punkt widzenia realności. Od sposobu zestawienia tych składowych, zależy siła przekonywania i wiarygodność powieści.

Czyżbyśmy mieli tu wreszcie gotową receptę na dobrą książkę? Po szczegóły zainteresowanych odsyłam do źródła.

Powyższy podział ma walor dydaktyczny i z tego powodu jest nieco sztuczny, co zresztą stwierdza sam autor. W praktyce możliwe są różne kombinacje i poziomy realności, jak i różne poziomy fantazji. Nawet w jednym dziele. Przecież krwioobiegiem literatury fantasy jest prawda! To ona daje pozór rzeczywistości nawet najbardziej wymyślnym stworom i światom. Troll z ludzkimi potrzebami i słabościami nie tylko wzbudzi sympatię czytelnika, ale z przytupem wkroczy do świata fizycznego – popatrzcie choćby na Shreka.

W najnowszej mojej powieści „Wyprawa po śmierć”, wprowadzam element baśniowej sagi, opartej na mitologii nordyckiej, w nurt współczesnych przygód studentów Uniwersytetu Warszawskiego. W jednym dziele łączą się mity, fantazja i mierzalne fakty. Kłopotem pisarza jest arena, na której splotą się wątki realne z feerycznymi, bez wzbudzania alarmów w głowach czytelników.

A Dan Brown w cyklu opisującym niezwykłe przygody profesora sztuki – Roberta Langdona? Czyta się te powieści niby sensacyjną literaturę realną, ale przecież są w nich fikcyjne elementy mistyczne.

Sztuką jest dokonać takiego „sklejenia”, by racjonalna część umysłu czytelnika nie podniosła alarmu. Tego Was nie nauczą żadne poradniki. To wiedza ogólnie dostępna – zapewne, dzięki lekturze tysięcy książek, już ją po części posiedliście.

IV. NAPISAŁEŚ POWIEŚĆ I CO DALEJ?

TRADYCYJNY MODEL WYDAWNICZY

W tej części „poradnika” nie odkryję nowych światów, jednak postaram się przekuć mity w fakty.

1) Zacznijmy od przygotowania oferty

Sam kilkukrotnie wpadłem w pułapkę niecierpliwości. I nigdy, powtórzę – nigdy nic dobrego z tego nie wyszło. Droga na skróty jest dobra dla listonosza i też może skończyć się poszarpaniem służbowych spodni.

Nim roześlecie tekst do wydawnictw, popracujcie nad nim solidnie. Nie musi być pozbawiony wszystkich błędów i idealny stylistycznie – jeśli zostanie przyjęty, zajmą się nim fachowcy. Powinien być najlepszym, na jaki w danym momencie Was stać. Można, i sugerowałbym to rozwiązanie, poprosić kogoś znającego się na rzeczy o wykonanie wstępnej korekty i redakcji tekstu.

Dołączcie krótkie, ale ciekawe streszczenie, informację dla jakiego czytelnika napisaliście swoją powieść i dane o autorze. Aha, dane kontaktowe. Niby nic, a… Jeśli wysyłacie dwa odrębne pliki, dane kontaktowe umieśćcie w każdym z nich.

2) Poszukiwania potencjalnych wydawców

Tu pomocą posłuży Wam Internet i księgarnie. Sugerowałbym rajd po tych ostatnich i spisanie wydawców, którzy mają swoją ofertę na analogowych półkach. Ta z pozoru błaha czynność, już na wstępie pozwoli Wam oddzielić ziarno od plew – niektóre wydawnictwa obiecują pisarzowi wielką sławę, ale dziwnym trafem, brak ich książek w tradycyjnych księgarniach. Dlaczego jest to ważne? Powie Wam wiele o kondycji finansowej potencjalnego biznesowego partnera, a tym samym o jego możliwościach w zakresie marketingu i promocji. Oczywiście są wyjątki.

W „sieci” znajdziecie strony tych wydawców wraz z ich adresami mailowymi. Zaznaczam jednak, nie wszyscy – z różnych przyczyn – przyjmują nowe teksty. Z reguły wynika to z polityki wydawnictwa (na przykład wydają głównie pisarzy zagranicznych, czego przykładem jest Sonia Draga) lub sytuacji finansowej (na kilka najbliższych lat wystarczy im premier, które już mają w swoim portfolio). Warto zwrócić uwagę na profil wydawanych przez wydawnictwo tekstów – tu przyda się wcześniejszy rajd po księgarniach. Jeśli jesteśmy autorem fantastyki, nie ma sensu wysyłać tekstu do Wydawnictwa Czarne, które nie publikuje literatury tego typu. Tę pracę domową trzeba po prostu odrobić.

Przykład: Wydawca – Prószyński i S-ka. Profil wydawniczy niezwykle szeroki – od literatury faktu przez książki historyczne po fantastykę, ale nie publikują poezji!

Adres mailowy: propozycjewydawnicze@proszynskimedia.pl

Michał Nalewski (literatura polska)

tel. + 48 22 27 81 736

e-mail: michalnalewski@proszynskimedia.pl

Adrian Markowski (książki popularnonaukowe)

tel. +48 22 27 81 739

e-mail: adrianmarkowski@proszynskimedia.pl

3) Gdy rozesłaliśmy nasz tekst (najlepiej mailem), czekamy. Zwykle, o ile wydawnictwo odezwie się do autora – co nie jest wcale pewne – trwa to kilka miesięcy. Podany jako przykład Prószyński i S-ka zaznacza, że odpowiedź będzie za trzy/sześć miesięcy. Pisałem wcześniej, iż główną cechą, która winna charakteryzować pisarza jest upór.

Ku pocieszeniu opowiem żart, który gdzieś, kiedyś przeczytałem i został w mojej pamięci. Młody pisarz zniecierpliwiony wielomiesięcznym oczekiwaniem na odpowiedź, zadzwonił do redaktora z wyrzutem. Ten w spokoju wysłuchał i rzekł: Proszę pana! Homer czekał na druk swej książki dwa tysiące lat, w czym jest pan lepszy od niego?

Wasze życie będzie czekaniem: na odpowiedź wydawcy, na warunki umowy, redakcję i korektę, na projekt okładki, na proponowane działania marketingowe, na pierwsze recenzje, na kolejne recenzje, na wynagrodzenie. O ile nie otrzymaliście zaliczki, pierwsze pieniądze pojawią się na koncie po niespełna roku. Potem już płatności nabiorą zawrotnego tempa i spodziewajcie się ich co sześć miesięcy.

Co powinien robić debiutant, czekając na odpowiedź z wydawnictwa? Odpocząć kilka tygodni i dalej pracować nad swoim dziełem. Niech to nie będzie czas zmarnowany. Nie martwcie się, że wystąpią rozbieżności pomiędzy tym, co wysłaliście jako propozycję wydawniczą i plikiem w waszym komputerze. Gdy Wasz tekst wzbudzi zainteresowanie, nadejdzie czas negocjowania umowy i przesłania ostatecznej wersji dzieła.

Mojego stanowiska nie podziela Dwight V. Swain, gdyż pisał: Po wysłaniu tekstu do wydawnictwa, zapomnij o nim50.

Przypominajcie się – raz w miesiącu wystarczy.

Jeśli po wielu kwartałach bezowocnych oczekiwań zdecydujecie się na ponowne wysłanie swojej twórczości, dzięki ciągłej pracy nad tekstem, prawdopodobnie będzie on lepszy od pierwowzoru. Tak czy tak, nie zatrzymujcie się w pół drogi. Pamiętajcie tylko, by wspomnieć wydawcom o wprowadzonych zmianach.

Moja powieść „Wikingowie. Najeźdźcy z Północy” miała trzy fale takich wysyłek – korzystając z okazji, przepraszam za tę nadprodukcję pracowników oceniających teksty. Oni wraz z redaktorami i korektorami (czasem pełnią te funkcje zamiennie), stanowią grupę ludzi stojących nieco w cieniu procesu wydawniczego, ale niezwykle ważnych, jeśli chodzi o końcowy kształt dzieła. Nie wiedziałem tego, co wiem teraz, że półśrodki nie popłacają. Dopiero za trzecim razem odezwały się dwa wydawnictwa: Bellona i Akurat – imprint Muzy.

4) Wydanie dzieła nie kończy pracy jego autora. Teraz musicie zająć się na pół etatu promocją: stroną internetową, budowaniem społeczności fanpage’a waszej powieści, filmikami na YouTube, aktywnością autorską na Facebooku, Twitterze, Instagramie, czyli to wszystko, co odrywa Was od pisania kolejnej książki. Część pracy wykona wydawnictwo i współpracująca z nim agencja reklamowa, ale po burzliwym okresie przed i popremierowym, będziecie musieli radzić sobie sami. Do tego dojdą wyjazdy na targi książki, spotkania z czytelnikami, wywiady w mediach – tego Wam życzę.

SELF-PUBLISHING, CZYLI WYDANIE KSIĄŻKI WŁASNYM SUMPTEM

Decydując się na wydanie książki samemu, powinniśmy mieć świadomość, z czym to się je. Są ogromne, niezaprzeczalne plusy takiej metody publikacji, jak choćby:

– Większy zysk z każdego sprzedanego egzemplarza – nie wdając się w szczegóły, w klasycznym modelu będzie to około 7% od ceny na okładce (nie liczę promocji, które mogą obniżyć tę wartość o połowę), minus podatek; w modelu self-publishing około 30% tej ceny. Musimy mieć przy tym świadomość, iż lwią część naszych zysków (stąd wartości są tak niskie) zabierze dystrybutor i księgarnie. Odrębną kwestią będzie dystrybucja własnymi kanałami sprzedaży, ale to syzyfowa praca. W przypadku e-booków proporcje te będą nieco lepsze, ale niskobudżetowemu wydawaniu książek w formie elektronicznej, poświęcę odrębny punkt.

– To my cały czas decydujemy o losach naszej książki, od nas zależy wygląd okładki, cena, nakład, ewentualne obniżki cen.

– To do nas należą prawa autorskie i w każdym momencie możemy zdecydować o udzieleniu licencji „dużemu” wydawcy. Oczywiście to mgła na wietrze, bowiem pies z kulawą nogą nie zainteresuje się jej drukiem. Być może to błąd, ale trzeba przyjąć, że wydawcy wiedzą, co robią, choć nie są nieomylni. Jeśli zaczynając swoją przygodę z pisarstwem będziecie mieli wybór – wydać klasycznie czy samemu, sugeruję to pierwsze rozwiązanie. Nieco inaczej sprawa wygląda, gdy w tej formie wydają autorzy o ugruntowanej rynkowej pozycji lub blogerzy.

Decydując się na taki model wydawniczy, musicie mieć świadomość ogromu pracy – poza pisarskiej, którą będziecie trzeba wykonać. Niech świadczą fakty – osiągnąć sukces, idąc tą drogą, udało się nielicznym. Co nie znaczy, że jest to niemożliwe...

Popatrzcie na wyniki sprzedaży książki „Pięćdziesiąt twarzy Greya” E. L. James (Eriki Mitchell) czy „Marsjanina” Andy’ego Weira. Jednym słowem – spektakularne. A byli też inni, jak choćby Mark Twain, George Bernard Shaw, Lewis Carroll, Rudyard Kipling, Marcel Proust, Edgar Allan Poe czy Erich von Däniken. Wszyscy oni płacili za wydanie swoich książek. Stephen King również podjął wyzwanie, jednak bez kontynuacji. W Polsce tą drogą, choć nie zawsze, szli na przykład: Aleksander Fredro, Juliusz Słowacki, Witold Gombrowicz, a ze współczesnych: Katarzyna Grochola, Olga Tokarczuk, Wojciech Cejrowski.

Decydując się na self-publishing macie dwie drogi, ale w każdej z nich, to Wy ponosicie wszystkie koszty:

A) Model pełny, gdy po napisaniu tekstu, szukacie i opłacacie freelancerów: korektora, redaktora, łamacza tekstu, grafika, drukarnię, marketing, dystrybucję, magazyn itd. W dalszej części podam więcej szczegółów.

B) Model częściowy – zlecacie te wszystkie usługi jakiemuś wydawnictwu. Są takie, które mają to w swojej ofercie. Zyskujecie spokojniejszą głowę i pewną profesjonalność, ale nie za darmo. Spotkałem się z ofertą, z której wynika, iż w tym modelu wydanie dwustustronicowej książki w formacie A5, w miękkiej, kolorowej okładce i w tysiącu egzemplarzy, to koszt rzędu dziesięciu tysięcy złotych. Lekko licząc, dwukrotnie więcej niż w modelu pełnym przy zbliżonych standardach wydawniczych. Ale nawet gdybyście chcieli postawić na bardzo dobrą jakość redakcji, grafiki i druku – co zalecam, Wasze koszty nie przekroczą ośmiu i pół tysiąca złotych, przy pozycji liczącej czterysta stron. Cały czas przypominam, że to są dane szacunkowe.

Przyjmijmy, że postanowiliście zająć się wszystkim osobiście. Poniżej główne stadia tego procesu i przybliżone koszty – z naciskiem na słowo „przybliżone”.

1. Redakcja i korekta tekstu

O ile chcecie zachować wysoki poziom, musicie skorzystać z usług fachowca. Najlepiej z zewnątrz. Nie jest to trudne i wystarczy wpisać w Google: redaktorzy. Polecam też strony na facebooku:

Redaktorzy, korektorzy, beta readerzy – giełda https://www.facebook.com/groups/1533726543551751/

Redaktorzy, edytorzy, pisarze i inni

https://www.facebook.com/groups/1731890390403956/

Redaktorzy, korektorzy, edytorzy – łączcie się!

https://www.facebook.com/groups/478873322210758/

Rozpatrując ekonomiczny wariant, freelancerów można też szukać przez stronę: https://useme.com/pl/. Ceny są różne i uzależnione od ilości arkuszy (40 000 znaków ze spacjami to 1 arkusz wydawniczy) Waszej książki. Spotkałem się z cenami wynoszącymi sześćdziesiąt złotych za korektę arkusza i trzydzieści złotych za jego redakcję, choć z reguły są one wyższe. Z grubsza to koszt od tysiąca do tysiąca pięciuset złotych za dzieło liczące około czterysta stron.

2. Skład i łamanie tekstu, ewentualna konwersja na nośniki cyfrowe

To kolejny etap Waszej mitręgi i powód do sięgania do kieszeni oraz wydania kolejnych pięciuset złotych. Specjaliści wezmą od was za skład i łamanie połowę tego, co zapłaciliście za korektę i redakcję tekstu. Ale jest to niezbędny krok, by książka mogła trafić do drukarni. I abyście Wy, nie musieli się potem wstydzić za „babole” w tekście. Poza tym, chcąc wydać w formie e-booka, musicie dokonać konwersji tekstu do formatów PDF, EPUB oraz MOBI. Są w sieci darmowe programy, ale jeśli nie czujecie się mocni w temacie, zalecam korzystanie z usług specjalistów. Zrobią Wam to gratis, o ile korzystaliście z ich usług we wcześniejszych etapach.

3. Okładka

Możecie iść wieloma ścieżkami – od stworzenia własnej, do korzystania z usług profesjonalnego grafika. Moja rada – nie oszczędzać. Polecam Tomasza Marońskiego. Przejrzyjcie książki w księgarni i wybierzcie te, których okładki przykuły waszą uwagę. W środku znajdziecie autora grafiki i wystarczy zabawić się w internetowego detektywa. Tu koszt wyniesie od kilkuset złotych, do dwóch/trzech tysięcy dla najlepszych. Przyjmijmy średnio, że to będzie tysiąc pięćset złotych. Za dużo? Można skorzystać z tzw. stocków – czyli banków tanich zdjęć. Jednym z popularniejszych i dobrych jakościowo jest fotolia: https://pl.fotolia.com/, gdzie można kupić zdjęcie lub grafikę na okładkę za kilkadziesiąt złotych. Szukałem tam swego czasu pomysłów na okładkę mojej książki „Yggdrasil. Exodus”.

4. Nadanie książce numeru ISBN

Pozyskanie puli numerów ISBN nie jest skomplikowanie i nie niesie za sobą kosztów – kilka minut pracy przy komputerze. Należy się zarejestrować w serwisie http://e-isbn.pl i to niemal wszystko. Pobrany z platformy wniosek podpisujemy i jego skan odsyłamy do serwisu. Do czego nam potrzebny ten numer? Można powiedzieć, że jest niezwykle wartościowy. Książki opatrzone numerem ISBN sprzedajemy z 5%, bez numeru z 23% podatkiem VAT.

Należy jeszcze pamiętać, iż musimy liczyć się z wysyłką siedemnastu darmowych egzemplarzy książki do piętnastu bibliotek, z czego po dwa do Narodowej i Jagiellońskiej.

5. Druk książki

To żaden problem! Koszt druku, w zależności od objętości książki, formatu, nakładu i systemu (offset czy druk cyfrowy), zaczynać się będzie już od pięciu złotych za egzemplarz. Można zejść jeszcze niżej, ale albo kosztem jakości, albo przy naprawdę dużych nakładach.

Najbardziej opłacalnymi i popularnymi formatami książek są: A5 (148 x 210 mm) i B5 (176 x 250 mm). To nie jest bez znaczenia, co wybierzecie, gdyż jeśli zażyczymy sobie nietypowego formatu, cena druku może wzrosnąć nawet o piętnaście procent. Jest to związane z rozmiarem arkuszy drukarskich. Załóżmy więc, iż za druk tysiąca egzemplarzy zapłacimy pięć tysięcy złotych.

6. Dystrybucja

To jest najgorsze, co Was spotka w wydawniczym życiu. Przepraszam, marketing jest gorszy. Wszystkie wcześniejsze etapy były niczym, przy namawianiu czytelników do zakupu Waszej książki. Ale po kolei. Musicie umożliwić klientom dostęp do książek i można to zrobić na wiele sposobów, a najlepiej zastosować wariant mieszany.

– Uruchomić własną księgarnię internetową. Polski pisarz Władysław Zdanowicz działa w ten sposób i choć głowy nie urywa, On sobie chwali takie rozwiązanie. Niezbędne jest w tym przypadku uruchomienie działalności gospodarczej. Ja, jako rzemieślnik, polecę to, co sam wypróbowałem – otwórzcie darmową księgarnię (do dziesięciu książek) na platformie wix lub innej. Jeśli pomysł chwyci, idźcie dalej. Przykład: https://radoslawlewandowski.wixsite.com/wikingowie

– Nawiązanie współpracy z dużymi dystrybutorami (tu zaczną się prawdziwe koszty). Możemy zamieścić swoją książkę w sieci OSDW AZYMUT, Empik, Bonito, Olesiejuk, Platon itd. Jaki to koszt? Przedstawiam propozycję jednego z dystrybutorów: Rabat podstawowy wynosi 55% (liczony od ceny detalicznej minus VAT, czyli np. cena detal 20 zł minus 5% = 19 zł, minus 55% marży dystrybutora = 8,55 zł. Tyle od każdej sprzedanej książki trafia do kieszeni autora-wydawcy, o ile ustawi cenę sprzedaży na poziomie dwudziestu złotych. Pamiętajcie o przecenach!

– Nawiązanie współpracy z mniejszym dystrybutorem książek. Przykładem jest firma Motyle Książkowe: www.motyleksiazkowe.pl, niejako specjalizująca się w dystrybucji książek debiutantów. Nie miałem z nimi do czynienia, ale widziałem pozytywne opinie zadowolonych pisarzy. Warunki są następujące: 50% rabatu, raport sprzedażowy co miesiąc – lecz płatność w terminie 90 dni od daty otrzymania rachunku, na początek przyjmą od Was 200 egzemplarzy – czyli niewiele. Docierają do księgarni internetowych i stacjonarnych, ale nie do Empiku. Cóż jednak można zdziałać, mając do dyspozycji dwieście egzemplarzy?

7. Marketing

Na tym etapie czeka Was najwięcej pracy i to iście syzyfowej. Będziecie musieli przypuścić atak na media społecznościowe: Facebooka, Twittera, Instagrama, YouTube’a, Google’a, LinkedIna itd. Prowadzić bloga, vloga, udzielać się w sieci i ta działalność nigdy się nie kończy. Dobrym pomysłem, ale jednym z wielu, jest wysyłanie indywidualnych wiadomości do znajomych z prośbą o zamieszczenie na stronie informacji o waszym pisarskim sukcesie. To praca organiczna, ale niezbędna – wiadomości dla wszystkich są dla nikogo.

Nie zapominajcie o mediach klasycznych, gazetach, TV, radiu, a także o spotkaniach z czytelnikami. Część tej działalności jest bezpłatna, część kosztuje. Oczywiście nie uda Wam się dotrzeć wszędzie, ale to nie znaczy, że nie powinniście spróbować. W każdym mieście są lokalne gazety, rozgłośnie radiowe, niekiedy lokalna telewizja. Musicie tam być! Analogicznie z bibliotekami w regionie – to Wasze naturalne środowisko żerowania.

8. Współpraca z agentem literackim

Może w przypadku self-publishingu mniej istotna, ale powiedzmy sobie dokładniej i o tym aspekcie życia pisarza.

Opowiem na bazie własnych doświadczeń, ponieważ współpracuję z agentem literackim. Wszystkim, którzy chcą iść tą drogą, widząc w niej szansę na sławę i pieniądze powiem: to nie Ameryka, moi kochani, gdzie wielcy agenci wyławiają pisarskie diamenty i pomagają w „dorastaniu”, wspierając w różnych momentach pisarskiego żywota: raz otulając matczyną opieką, kiedy indziej poganiając do pisarskiego biegu. To Polska, kraj biedniejszy i co tu dużo mówić – nieoczytany. Nie zrozumcie mnie źle, mogą być przydatni na drodze do sławy, lecz nie oczekiwałbym cudów.

Spis agencji literackich można znaleźć na stronie Instytutu Książki: www.instytutksiazki.pl w zakładce – rynek książki.

W życiu nie ma nic za darmo. Ktoś powie – a ołówki w IKEA?

Za tę „opiekę” trzeba zapłacić – w Polsce 10%-15% wynagrodzenia autora za wydanie książki i dwukrotnie więcej na rynkach zagranicznych.

– Agent szuka dla nas wydawcy, niekiedy z sukcesem.

– Negocjuje wraz z pisarzem umowę wydawniczą, ale bez złudzeń – nie posiadając znanego w świecie pisarskim nazwiska, Waszymi kartami przetargowymi są blotki i żaden agent tego nie zmieni.

– Może organizować płatne (w kwocie kilkuset złotych) spotkania pisarza z czytelnikami. Ale będąc na początku pisarskiej drogi, nie liczcie na zbyt wiele takich „randek”. Najlepiej wcale.

9. Finansowanie wydania książki

Najszybciej i najprościej – z własnej kieszeni. W tym momencie powinienem rozwiać Wasze złudzenia – w żadnym razie za pożyczone, bowiem prawdopodobnie inwestycja Wam się nie zwróci, a jeśli nawet, to dopiero po latach i będziecie mogli mówić o wielkim szczęściu. Oczywiście w Internecie można spotkać self-publisherów, którzy będą chwalili się zarobionymi w ten sposób milionami. Ale można policzyć ich na palcach jednorękiego drwala z uszkodzoną dłonią, poza tym to głównie blogerzy, którzy wydając książkę mieli już ogromną grupę potencjalnych klientów – patrz przypadek Radosława Kotarskiego i jego książki „Włam się do mózgu”, który stworzył nawet własne wydawnictwo.

Co więc pozostaje, gdy dysponujecie jedynie chęciami i zapałem, a brakuje biletów NBP? Warta rozpatrzenia jest oferta crowdfundingu, czyli finansowania społecznościowego. Jeśli macie dużą siłę przebicia i spore grono wiernych albo szalonych przyjaciół, możecie pójść tą drogą. Ja spróbowałem i tego chleba w drodze do pisarskiej niezależności, a efekty można znaleźć na stronie Patronite:

https://patronite.pl/wikingowie.

Działające w Polsce portale crowdfundingowe to między innymi:

beesfund.com; wspólnyprojekt.pl; wspólnicy.pl; crowdangels.pl; polakpotrafi.pl; wspieramkulture.pl; ideowi.pl; wspieram.to.

Jak zwykle, nic za darmo. Nagrody dla uczestników zbiórki (w waszym przypadku zapewne książki z dedykacją, a może dla największych donatorów – ze wspólną kawą), bonusy, gadżety, prowizja dla portalu – wszystko to pochłonie około 20% zebranej kwoty, a nikt tam nie daje gwarancji sukcesu.

JAK WYDAĆ POWIEŚĆ, ALE NIE WYDAĆ… PIENIĘDZY?

Czy tylko ja mam wrażenie, że to kluczowy dylemat każdego wydawcy? Jestem człowiekiem na swój sposób upartym – piszący muszą mieć tę cechę – spróbowałem więc self-publishingu jako nowej drogi, nowego otwarcia. Miałem wprawdzie propozycje publikacji „Australijskiego Piekła” w klasycznym modelu wydawniczym, ale potrzebowałem świeżego powietrza. Poniżej przedstawię doświadczenia z tej wyprawy: okręty, dzięki którym utrzymałem się na powierzchni, budowę solidnych wioseł i żagli, a także kilka portów, do których warto zawinąć. Będzie tu nieco powtórzeń z wcześniejszych fragmentów „poradnika”, ale w dobrym celu.

Bazując na posiadanych wieloletnich doświadczeniach pisarskich, na znajomości rynku wydawniczego, ale również na nowych lub odkrytych na nowo narzędziach, przedstawię krok po kroku, z czym przyszło mi się zmagać i jakie osiągnąłem efekty. Założenia były następujące:

1. Wydać w formacie pdf, epub i mobi powieść historyczną „Australijskie Piekło” i przygodową „Wyprawa po śmierć”.

2. Wydać powyższe pozycje również jako audiobooki.

3. Umieścić moje dzieła na najpopularniejszych stronach polskich i zagranicznych księgarni internetowych.

4. Ograniczyć wydatki do minimum! Dosłownie.

Karkołomne zadanie, za które wziąłem się zmuszony kwarantanną związaną z epidemią wirusa COVID-19. Wpiszę się tym samym, mam nadzieję, w trend zwiększenia dzietności spowodowany tą przymusową izolacją.

Ponieważ, jak sądzę, piszę ten tekst dla potencjalnych „samowydawców”, ubiorę go w punkty będące krokami na drodze do własnej publikacji. Idąc moim śladem, dotrzecie do upragnionych księgarń, choć już sławy zagwarantować nie mogę.

I. Właściwy tekst

Musicie napisać coś, co warto wydać. Tylko tyle i aż tyle. Wiele miejsca w tym „poradniku” poświęciłem temu zagadnieniu. Zakładam, że macie już dzieło godne nie tylko przeczytania, ale wysupłania z mieszka kilku złotych krążków. Instrukcję, która pozwoli czytelnikom stworzyć we własnej wyobraźni światy. Nie wszystkim – domeną mistrzów jest uniwersalne kodowanie – ale gdybyście mieli sprawić frajdę i kilku setkom, to już dobry początek.

II. Korekta, redakcja

Must have! Jeśli zaniedbacie pracę w tym elemencie, odbije się to Wam czkawką w dalszych etapach, być może zamykając drzwi do wydania powieści. Ponieważ jednak chcemy to zrobić ekonomicznie, proponuję dwa rozwiązania:

Na fb jest grupa „Redaktorzy, korektorzy, beta readerzy – giełda”, na której zgłaszają swoje usługi zawodowcy. Podajcie tam długość tekstu, a pojawi się wiele konkretnych propozycji. Jeśli wybierzecie roztropnie, otrzymacie naprawdę solidną korektę i redakcję tekstu. Ceny odpowiadają jakości. Dla mnie jednak było to rozwiązanie zbyt kosztowne, zważywszy, iż z założenia działałem w warunkach skrajnego ubóstwa. Nie polecam jednak skrótów tym z Was, którzy marzą o pisarskiej sławie.

Ponieważ obiecałem konkrety, możecie umieścić ogłoszenie na portalu useme: https://useme.com/pl/. Jest to o tyle dobre i ekonomiczne rozwiązanie, iż otrzymujecie w zamian konkurs ofert, co zawsze obniża cenę. Ja wielokrotnie korzystałem z tej opcji i jestem zadowolony z efektów. Musicie jednak być czujni i sprawdzać, sprawdzać, sprawdzać. Useme przyda nam się jeszcze w dalszych wydawniczych etapach.

III. Okładka

Ponieważ miało być tanio, to zrobiłem za darmo. Oczywiście moje okładki jakością odbiegają od tych profesjonalnych, które Tomasz Maroński popełnił choćby przy wydaniu mojej serii o wikingach, ale gdy weźmiemy pod uwagę, iż cały proces wydawniczy kosztował mnie mniej niż jedna Jego praca…

Jak tego dokonałem? Internet jest równie przepastny, jak puste kieszenie dziurawych portek. Wszedłem na stronę banku zdjęć Adobe Stock: https://stock.adobe.com/pl/ i zarejestrowałem się jako użytkownik. To nie jest darmowa opcja, ale pierwszych 10 zdjęć jest za free, więc po ich pobraniu wyrejestrowałem się z portalu.

Drugim etapem było skorzystanie z edytora okładek na stronie canva.com. Miałem przecież swoje zdjęcia/grafiki z Adobe Stock i na ich podstawie stworzyłem okładki. Oczywiście, jest tam płatna, ogromna baza zdjęć, ale ja chciałem przecież tanio.

Inną metodą, którą Wam polecam, to właśnie portal Canva i oferta darmowego miesiąca próbnego przy wersji rozszerzonej. Dzięki temu narzędziu, sporządzicie nie tylko okładkę na bazie tysięcy dostępnych zdjęć i szablonów, ale również baner reklamowy, grafikę na fb, film z podkładem muzycznym i dziesiątki innych elementów, niezbędnych w procesie promocji dzieła. Tu zalecałbym przygotowanie „na zapas”, z myślą o późniejszej kampanii reklamowej w mediach społecznościowych, kilku spotów i grafik z okładką książki.

IV. Łamanie tekstu, konwersja na formaty: PDF, EPUB i MOBI

Jeśli ktoś potrafi zrobić to profesjonalnie sam – czapki z głów . Mnie przy licznych próbach wychodziły potworki. Dałem więc ogłoszenie na useme i wynająłem zawodowca. Można to również zlecić na e-bookowo.pl. O ile mi wiadomo, biorą 100 zł za konwersję do 300 stron i 150 zł od dłuższych tekstów.

V. Uzyskanie numery ISBN

To żadna trudność i można otrzymać do dziesięciu numerów bez ponoszenia wydatków. Wystarczy jedynie wypełnić formularz opublikowany na stronach Biblioteki Narodowej: http://demo.e-isbn.pl/. Kod w formacie kreskowym lub QR zamieszczacie na okładce swojej książki i po pracy.

VI. Publikacja e-booków w Polsce

Znalazłem ofertę e-bookowo: https://www.e-bookowo.pl/dla-autorow.html, według której po podpisaniu umowy niewyłącznej, opublikują moje książki na stronach księgarni: Virtualo, Empik, Woblink, Nexto, Eclito, Publio, Allegro, i Format, Ebookpoint i innych oraz m.in. na Google Play, Apple Books, Amazon, Rakuten Kobo. W zamian zatrzymują 60% ceny netto, ale jak pisałem wcześniej, wszystko ma swoją cenę. Możecie też pójść na skróty i poprosić ich o wykonanie wszystkich powyższych działań (korekta, redakcja, skład i łamanie). Jeśli Wasz tekst im się spodoba, zaoferują prowizję na poziomie 30% i spokojną głowę. Myślę jednak, że warto powalczyć samemu. Link do moich najnowszych powieści:

https://www.e-bookowo.pl/nowosci/australijskie-pieklo.html

Ale nie tylko e-bookowo.pl macie do dyspozycji, ofertę dla self-publishingu ma też Helion i jej ebookpoint.pl:

https://ebookpoint.pl/eps/informacje-dla-autorow.

VII. Publikacja audiobooków

Warto powalczyć o wydanie swojego dzieła w formie audiobooka. Dlaczego? Choćby z tego względu, iż moje powieści wydane w tym formacie, przynoszą mi co kwartał kilkutysięczny dochód.

Jest zapewne wiele dróg, podobnie zresztą jak w przypadku ebooków. Ja subiektywnie podaję jedynie niektóre i musicie o tym pamiętać.

Są wyspecjalizowane studia nagrań, które za dwa tysiące (zakładam, bowiem wiele zależy od długości dzieła i popularności lektora), wykonają dla Was nagranie w formacie audio. Pod poniższymi linkami znajdziecie przykłady:

– Studio lektor: http://studiolektor.pl/twoj-audiobook/?fbclid=IwAR13O7kRZuGi7OTNxIBfHytdJumAHPgaaj6fASHSNNkP7hvr75PZ8g3YCWk

– D-FM Studio: https://sites.google.com/dfmaudio.com/strona-glowna/nasza-oferta?authuser=0

Ja korzystam z innej ścieżki, mianowicie publikuję wspólnie z Heraclon International Sp. z o. o., którego imprintem jest Storybox.pl. O ile spodoba im się wasze dzieło i jest po korekcie, redakcji i przygotowane do druku, zaproszą Was do współpracy. I to oni Wam zapłacą, choć na poziomie stawek, jakie oferują wydawcy książkowi.

VIII. Marketing

Never-ending story…

IX. Publikacja e-booków za granicą

Zrobią to za Was wydawnictwa takie jak e-bookowo, ale zyskacie większą marżę, działając na własną rękę.

1. Smashwords.com – platforma przystosowana jest do publikowanie książek w języku polskim: https://www.smashwords.com/about/how_to_publish_on_smashwords. Sprzedaż jest tam realizowana nie tylko za pośrednictwem własnej księgarni internetowej, ale również poprzez osiemnaście innych kanałów sprzedaży – m.in. Apple Books, Barnes & Noble, Kobo, Scribd, Sony. Polacy zetkną się tam wprawdzie z językiem Szekspira, ale za pomocą translatora Google doskonale sobie poradzicie – nawet ci, którzy nigdy nie mieli do czynienia z żadnym z obcych języków! Jak wszędzie, musicie najpierw założyć swój profil. Tantiemy wyniosą ok. 85% ceny netto lub 60% ceny okładkowej. Są jeszcze warianty pośrednie uzależnione od konkretnych działań promocyjnych. Wynagrodzenie otrzymacie na konto Paypal i tylko tam. Czeki przewidziano dla obywateli USA. Pliki dostarczacie na stronę zapisane w programie Word i system za darmo przekonwertuje je w pdf, epub i mobi. Znajdziecie na stronie informację, jak ma wyglądać taki dokument z rozszerzeniem doc. Jeśli dysponujecie gotowym plikiem epub lub mobi, możecie go zamieścić, ale nie będzie konwersji na inne formaty. Moje najnowsze powieści już tam są:

https://www.smashwords.com/books/search?query=%22Rados%C5%82aw+Lewandowski%22

2. Kobo – https://www.kobo.com. Znajdźcie na dole strony zakładkę „publikuj samodzielnie”: https://www.kobo.com/ww/en/p/writinglife i utwórzcie konto na tej platformie. Jak wiele tego typu podmiotów, oferują kompleksowe usługi, których celem jest wydanie powieści. Was interesuje tylko publikacja, więc znajdujecie zakładkę e-booki i do dzieła. Samodzielnie ustalacie cenę. Prowizja wpływa tym razem na konto walutowe w waszym banku (w dolarach), więc musicie mieć pod ręką nr konta z międzynarodowym oznaczeniem IBAN. Z reguły trzeba dopisać PL przed rachunkiem. Kobo płaci tantiemy w wysokości do 70%.

https://www.kobo.com/ww/en/search?query=%22rados%C5%82aw+lewandowski%22

3. Amazon – https://www.amazon.com/. Wchodzicie w zakładkę Publish to Kindle: Take Control with Self Publishing. O ile macie konto na Amazonie, trzeba się zalogować, jeśli nie, utworzyć. Jako tytuł, z uwagi, że ten potentat nie dorobił się jeszcze publikacji w języku polskim i musimy wybrać angielski, wpisujemy przed tytułem: Polish edition bez cudzysłowu. Jest to konieczne, o ile chcemy, by anglojęzyczni czytelnicy nie zwracali książki. W kategoriach wybrać – edukacja, w podkategorii – nauka języków obcych/polski. Zapewne są i inne rozwiązania, ale moja ścieżka przeszła pomyślnie weryfikację „amazonowych botów”. Przechodzimy całą procedurę łącznie z wgraniem plików tekstowych i okładki. Słowa kluczowe wpisałem po angielsku. Opis książki w dwóch językach – pierwszy angielski. Wszystko po to, by SI nie odrzuciła moich e-booków w przedbiegach. Tantiemy w Amazonie dochodzą do 70%. W sekcji płatności wskazujemy numer konta obsługującego euro. Musimy znać nr IBAN i kod SWIFT swojego banku. Przechodzimy też weryfikację podatkową (tu warto wspomnieć, iż podobnie jest na wszystkich platformach), ale system prowadzi nas krok po kroku.

https://www.amazon.com/s?k=Rados%C5%82aw+Lewandowski&ref=nb_sb_noss

Można również wejść w ofertę „druku na życzenie”, ale ja poległem z formatem okładek. Tekst do druku przesyłamy w formacie pdf. Powodzenia!

X. Tłumaczenie na język obcy i wydanie powieści za granicą

Zostawmy już ten self-publishing. Jesteście dumną autorka/autorem jednej lub kilku wydanych w kraju książek, ale ciągle czujecie niedosyt. Pieniędzy jak nie było, tak nie ma, fanów nie przybywa, groupies pod oknami również, co dalej? Poniżej przedstawię ścieżki, którymi możecie kroczyć, by wydać swoje dzieło/a na szerszym czytelniczym rynku. Różnią się od siebie i namyślcie się dobrze przy wyborze.

– Mając gotówkę można z rozmachem – pić niczym sam Zagłoba. Znajdujemy tłumacza, najlepiej native speakera i próbujemy podbić świat. Do dyspozycji macie platformę https://useme.com/pl. Na początek ostrożnie, publikując na Amazonie. Przy tłumaczeniu polskiego dzieła na język obcy, przynajmniej w części, można próbować korzystać z projektu: Sample Translations©POLAND, wdrażanego przez Instytut Książki, z naciskiem na słowo „próbować”. Szczegóły znajdziecie na stronie tej instytucji kultury: https://instytutksiazki.pl/en/grants,3,programs-of-the-book-institute,2,sample-translations-%C2%A9poland,16.html

– Inną, bardziej profesjonalną drogą dla osób dysponujących dobrym tłumaczeniem swojego tekstu jest szukanie za granicą agenta literackiego. Mróz podobno tak zrobił i teraz się o niego biją51. Ale wszyscy wiemy, że Remigiusz Mróz jest programem komputerowym klasy Skynet, stąd wyjątkowa płodność literacka.

Przygotowując się do podbijania anglosaskiego rynku, pożyczcie, kupcie, podwędźcie jakiemuś wydawcy anglojęzyczną pozycję pt.: „Writers’ & Artists’ Yearbook 2020” – w której znajdziecie wiele przydatnych informacji o tym rynku, przewodnik po obszarach wydawniczych i mediach, w tym self-publishingu w świecie anglojęzycznym i jak znaleźć agenta literackiego. Bo tam z kolei, marząc o sławie, bez agenta ani rusz. Są wydawcy, którzy w ogóle „nie rozmawiają” z pisarzami, wychodząc z założenia i słusznie, że dzięki pracy agentów mają etap pierwszej selekcji za sobą. Podobnie ma się sytuacja ze studiami filmowymi – w obawie o posądzenie o plagiat, nie czytają niezamówionych scenariuszy.

Poniżej 29 przykładowych linków do stron agentów literackich w Stanach Zjednoczonych:

https://knightagency.net/submissions/

http://mccormicklit.com/

https://www.dystel.com/

http://www.greenburger.com/

https://www.lizadawsonassociates.com/

http://bradfordlit.com/about/

http://www.barbarabraunagency.com/index.htm

https://www.andreabrownlit.com/how-to-submit.html

https://nelsonagency.com/

http://www.gelfmanschneider.com/

http://shereebee.com/about-sheree-bykofsky/

https://www.curtisbrown.com/

https://cannellagency.com/contact-us/

http://www.friedrichagency.com/submit-2

https://www.chalbergsussman.com/

http://www.foliolit.com/

https://www.fletcherandco.com/

https://www.unionliterary.com/

http://www.francescollin.com/

http://stonesong.com/

http://www.doncongdon.com/index.shtml

http://brandthochman.com/

http://www.mariacarvainisagency.com/

https://amsterlit.com/

http://maassagency.com/

http://www.ldlainc.com/

http://skagency.com/home/

http://dvagency.com/

https://www.defliterary.com/

– Wydanie powieści w USA, wspólnie z wydawnictwem Royal Hawaiian Press.

Szefuje mu pani Maria Cowen, Polka mieszkająca w Stanach. Nie liczcie jednak w tym przypadku na wielkie pieniądze. Jeśli wezmą Waszą książkę, to dokonają jej tłumaczenia i wydadzą. Oczywiście nie musicie za to płacić.

To bardziej pogłaskanie własnego ego niż żyła złota. Jeśli uda Wam się nawiązać kontakt z zagranicznym agentem, nie idźcie tą drogą. Ale powiedzmy sobie prawdę, jak wielu naszych rodaków wydaje np. w USA? A jak wielu pisze? W tej sytuacji kontakt z wydawnictwem RHP może okazać się jedyną szansą. Nim wyślecie ofertę, sprawdźcie ich profil wydawniczy – publikują literaturę dla kobiet (czyli każdą dobrą), ale ostatnio również fantastykę.

Kontakt mailowy z właścicielką: nfo@royalhawaiianpress.com lub listowny: Maria Cowen, Royal Hawaiian Press, 5042 Wilshire Blvd, Suite 40666, Los Angeles, CA 90036 / USA.

V. PODSUMOWANIE, CZYLI POWTÓRZENIE WSZYSTKIEGO, ALE SZYBCIEJ

1. Faza wstępna – dylemat, czy w ogóle organizować to cholerne przyjęcie.

– Czy na pewno chcesz gotować (pisać)?

W tym punkcie przedstawiłem „plusy dodatnie” i „plusy ujemne” pracy pisarza, bez wskazywania, których jest więcej. Wyboru każdy z nas dokonuje sam. Inna sprawa, że czasem widzimy przed sobą tylko jedną drogę, więc i dylematów mniej.

– Co Cię czeka podczas pracy?

Niewątpliwie żmudna i czasem niewdzięczna samotna praca, wspaniała, jakbyś śnił na jawie, niekiedy beznadziejna niczym pączki w supermarkecie, twórcza i rozwijająca.

– Co zyskasz, a co stracisz, gotując (poświęcając się pisaniu)?

Zginie bezkrytyczna beztroska, z którą dotychczas czytałeś powieści innych autorów, pojawią się problemy finansowe, jeśli nie jesteś samotnikiem, to będziesz, spełnisz swoje marzenia, odbędziesz przygody o jakich wcześniej nie marzyłeś, zyskasz nieśmiertelność. Sprawianie przyjemności innym to olbrzymia frajda, poczujesz, że tworzysz coś wyjątkowego.

2. W co wyposażyć swoją pisarską kuchnię? Przydatne urządzenia

– Kiedy i w jakich warunkach gotować (pisać)?

Z moich własnych, skromnych doświadczeń i z doświadczeń mistrzów wynika, że wybór miejsca pisania zależy od stanu umysłu pisarza. Ważne, byś miał tam chwile intymności (jeśli umiesz odciąć się od świata zewnętrznego, pisz choćby na dworcu).

Najlepiej pisać, gdy dźwiga się na plecach bagaż życiowych doświadczeń – eliminuje to naiwność i nadaje twórczości głębię, poczucie realizmu.

– Metodologia pracy

Każdy ustala sobie swoją. Ważna jest systematyczność i regularność. Nie wierz w nagłe przypływy natchnienia. One się pojawiają, ale musisz być przygotowany i czekać z rozgrzanym silnikiem. Pisz najlepiej codziennie w tych samych godzinach.

3. Na czym polega i jak przebiega praca kucharza (pisarza)?

– Pomysł na udany przepis

Obserwuj rzeczywistość, rozważaj ją, zadawaj sobie pytania: „dlaczego?”, „po co?”, „czy musiało tak być?”. Obserwuj swoje marzenia, pomyśl o książkach, które chciałabyś/chciałbyś przeczytać, o przygodach, które chciałabyś/chciałbyś przeżyć.

– Narzędzia – stojak na noże

Nie szukaj wymyślnych narzędzi. Prawdopodobnie te, które posiadasz, są wystarczające, by zacząć. Dużo czytaj, w miarę możliwości „dobrej” literatury, ale nie jest to konieczne. Czytaj te książki, które sprawiają Ci przyjemność. Pisząc, z każdą kolejną powieścią poprawisz swój warsztat. Unikaj sztucznej poprawności.

– Styl

W miarę możliwości naturalny, dobierany w zależności od potrzeb. Wygładzaj zdania, ścieraj, przycinaj i zostawiaj, by dojrzały. Uwierz, przyjdzie taki moment, gdy po przeczytaniu własnego tekstu powiesz sobie w duchu z dumą – „Ja to napisałem? Dobre”.

– Narracja

Nieważne, czy nóż jest krótki, czy dłuższy, gdy chcesz ściąć piękny kwiat – ważne, by był ostry. Używając narracji z pozycji bohatera pamiętaj, że nie może on wiedzieć o sprawach, o których mu nie powiedziano lub o wydarzeniach, w których nie uczestniczył. Opowiadając z pozycji Boga tracisz nieco zaangażowanie czytelnika, ale zyskujesz nieograniczoną przestrzeń. Wybór w tym przypadku należy do Ciebie. Należy ostrożnie podchodzić do zmieniania sposobu narracji w jednym dziele – umiejętnie wykonane przejście doda środków wyrazu, partanina wywoła u czytelnika nieufność.

– Opisy

Sądzę, ale to moja subiektywna ocena, że dodają powieści głębi, choć generalna zasada Dwighta brzmi: pokazuj, nie opisuj52. Sztuka, by nie przedobrzyć – współczesny czytelnik jest przyzwyczajony do zwięzłych i treściwych komunikatów. Opisy, jeśli pojawiają się na kartach powieści, spowalniają akcję, więc musisz to czymś zrównoważyć. Może tajemnicą, może egzotyką – to Ty tworzysz ten świat.

– Dialog

Jest niczym „żywa woda” z baśni lub urządzenie doktora Frankensteina – ożywia ludzi, czyni ich podobnymi do czytelnika. Co za tym idzie, rodzą się w jego głowie sympatie, antypatie, żal i radość, w zależności od losów bohaterów. Używać rozsądnie, bowiem to narracja popycha akcję do przodu.

– Czas

Co ci w duszy gra, drogi Autorze. Jeśli napiszesz piękną opowieść rozgrywającą się w ciągu jednego dnia, będziesz niczym James Joyce. Gdy to będą lata, zbliżysz się do twórczości Winstona Grahama i historii rodu Poldarków. Ważne, by czytelnik miał wrażenie naturalnego biegu czasu albo całkowicie o nim zapomniał, pochłonięty pasjonującą lekturą.

– Poziom realności powieści

Można ważyć tę potrawę dodając szczyptę fantazji do codziennego świata i odwrotnie. Ważne, by nie zaskakiwać czytelnika oczekującego barwnego opisu ostatniego rejsu Titanica, magią rodem z „Harrego Pottera”.

4. Napisałeś powieść i co dalej?

– Przygotowanie oferty

Popracować nad tekstem, dać mu dojrzeć i zaowocować. Pośpiech nie jest tu wskazany.

– Szukanie wydawcy

Polecam wizytę w księgarni i buszowanie po zasobach internetu. Niektóre wydawnictwa przyjmują teksty na papierze, ale ponieważ chcemy wysłać do wielu a kochamy przyrodę, wysyłamy w formacie pliku z Worda.

– Znalazłeś wydawcę. Co dalej?

Jak na huśtawce – raz uniesienie, potem spadek. Wielka część pracy, którą musisz wykonać, będzie miała miejsce już po premierze Twojego dzieła. Jako młody dorobkiem pisarz, nie licz w tym zakresie na wydawnictwo.

5. Sam wydasz swoją książkę

– Redakcja i korekta tekstu. Tu jest kilka wariantów, ale zalecałbym skorzystanie z usług freelancerów.

– Skład i łamanie tekstu, ewentualna konwersja na nośniki cyfrowe. Jak wyżej.

– Okładka. Opcja oszczędnościowa – fotolia, opcja właściwa – dobry grafik. Przyciągająca wzrok okładka, to połowa sukcesu książki!

– Nadanie książce numeru ISBN.

– Druk książki. Koszt – szacunkowy – 4-7 złotych za sztukę. Zalecałbym ostrożność z ilością wydrukowanych egzemplarzy i nieprzekraczanie tysiąca sztuk. Zawsze można zrobić dodruk.

– Dystrybucja. Dla młodych stażem pisarzy optymalną platforma zdają się Motyle Książkowe.

– Marketing. Trudna, niekończąca się harówka na Facebooku, Twitterze, Instagramie, YouTube, Google, LinkedIn itd.

– Współpraca z agentem literackim. W przypadku self-publishingu mniej istotna.

– Finansowanie wydania książki:

a) z własnych środków,

b) z pożyczki – nie polecam,

c) crowdfunding – ciekawe rozwiązanie, raczej dla wytrwałych i towarzyskich.

6. Wydanie książki za granicą. Tu jest wiele opcji, ale małe szanse. Należy przetłumaczyć tekst na angielski i szukać dobrego agenta literackiego. Można pójść skrótem, ale bez złotego garnca na końcu tęczy, i nawiązać współpracę z Royal Hawaiian Press. Powodzenia.

Byłbym zapomniał. Szczypta lub więcej niż szczypta dowcipu nigdy nie zaszkodzi. Na koniec greps (niestety nie znam twórcy), który niech będzie kroplą czarnego humoru:

Dwaj redaktorzy rozmawiają o nadesłanym tekście:

– Podobał ci się ten kryminał?

– Gdyby opisany przez niego główny bohater był naprawdę bohaterem, powinien zabić autora.

CZĘŚĆ GASTRONOMICZNA PORADNIKA PISARZA

PISARZE W KUCHNI

Zapytałem koleżanki i kolegów po piórze, co jedzą i piją, gdy piszą, odpoczywają czy sami gotują, co lubią a czego nienawidzą w posiłkach. Poprosiłem także o ulubiony przepis lub przepisy kulinarne. W tej części książki, znajdziecie więc nieco kulinarnych smaków Agnieszki Lis, Izabeli Frączyk, Dawida Juraszka, Magdaleny Stachuli, Anny Kańtioch, Leszka Hermana, Katarzyny Georgju, Macieja Frońskiego i moich, rzecz jasna.

Czy to prawda, że jesteśmy tym, co jemy? A jeśli tak, to jaki wpływ wywiera dieta na pisarzy? Nie będzie to rozprawa naukowa, ale studium przypadku i próba znalezienia odpowiedzi na pytanie – Czy odpowiednia dieta ma wpływ na literacki sukces?. A może więcej: czy spożywając pewne grupy żywnościowe, można pomóc lub zaszkodzić swojemu talentowi?. Na początek trochę teorii.

NUTRIGENOMIKA

To dziedzina nauki, która w ostatnich latach przeżywa duży rozkwit. W jej ramach badany jest wpływ żywności na uaktywnianie poszczególnych genów. Przecież funkcjonują diety, których zadaniem jest obniżenie ciśnienia krwi czy poziomu cukru w organizmie – a to dopiero początek.

Nasz genotyp jest niezwykle bogaty i tylko niektóre geny są aktywne. Może wciskając odpowiednie „klawisze”, można stworzyć pisarza, muzyka, komandosa?

W 2017 roku, nagrodę Nobla z medycyny otrzymali naukowcy: Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash i Michael W. Yong, za prace nad biologicznym zegarem człowieka. Nie mam wątpliwości, że przyjdzie taki moment, w którym ta nagroda zostanie przyznana uczonym rozpracowującym wpływ poszczególnych składników odżywczych na ludzki genom.

Już teraz wiadomo, że (…) delecja53 w genie GSTM1 zmniejsza ryzyko wystąpienia nowotworów płuc wskutek znacznego spożycia warzyw z rodziny kapustowatych, udowodniono, że polimorfizmy54 PPAR-alfa są odpowiedzialne za genetyczne uwarunkowanie otyłości55.

Związek zawarty w czosnku (disiarczek), ma na poziomie genetycznym właściwości antynowotworowe.

Wykazano, że duże stężenia kwasu foliowego, witaminy B12, niacyny, witaminy E, retinolu i wapnia chronią genom przed uszkodzeniami, podczas gdy duże dawki ryboflawiny (B2), kwasu pantotenowego oraz biotyny zwiększają ryzyko uszkodzeń genomu i jego niestabilności56.

Czarna magia? Ale to działa.

Niewątpliwie to, co jemy, wpływa na nasz genom. Dieta matki ma znaczenie dla ukształtowania płodu i włączenia lub wyłączenia niektórych genów dziecka. To, że nie znamy jeszcze tych mechanizmów nie oznacza, że ich nie ma. Stosunkowo niewiele wiemy o kwazarach – aktywnych galaktykach emitujących ogromne ilości energii – co nie znaczy, że są fikcją literacką. Jeden z nich możemy zaobserwować na obrzeżach ogromnej czarnej dziury, znajdującej się w sercu naszej galaktyki.

Pojawiają się porady żywieniowe dotyczące wyboru płci dziecka. Czyli dzięki odpowiedniej diecie, możemy mieć upragnionego synka czy córeczkę? Na jednym z portali przeczytałem: By spłodzić dziewczynkę, warto wzbogacić dietę o produkty bogate w magnez oraz wapń, jak mleko i jego przetwory, orzechy, pełnoziarniste pieczywo, grube kasze, ryby, fasola, warzywa liściaste czy brokuły. Jeśli natomiast pragniemy posiadać chłopca, to zagościć w naszej kuchni powinny produkty zawierające dużą ilość potasu i sodu, które znajdują się w owocach cytrusowych, bananach, pomidorach, pestkach słonecznika i wędlinie57.

Nie jest też w medycynie niespodzianką, iż u kobiet z anoreksją i bulimią stwierdza się mniejszy odsetek noworodków płci męskiej58!

Porozmawiajmy więc o tym, co już wiemy.

WPŁYW DIETY NA PRACĘ MÓZGU

Już w pierwszej części tej książki zwróciłem uwagę na narzędzie pracy pisarza, jakim jest wyobraźnia. Od jej właściwego funkcjonowania zależy nasza kreatywność, wyrazistość, oryginalność. Odpowiednio funkcjonujący mózg to również zapał do pracy, świeżość, błyskotliwość, dobra pamięć i wiele innych elementów. Wszystkie są potrzebne pisarzowi. Według wyników badań opublikowanych w „New Scientist”, dzięki wyobraźni można przekonać swoje ciało, by czuło się najedzone59!

Ale wróćmy do wpływu diety na człowieka, a konkretnie jego mózg. Co może hamować pracę, co natomiast pomaga w wejściu na wysokie obroty (oczywiście pomijając substancje psychoaktywne, cały czas mówimy o diecie!).

Jak wynika z badań, tłuste jedzenie nie służy umysłowi. Zapewne dlatego wegetarianie twierdzą, że czują się bardziej ożywieni, stosując dietę bezmięsną. Kwasy tłuszczowe spowalniają działanie hipokampu, części mózgu odpowiedzialnej za pamięć i zdolność uczenia. Swoją drogą, gdy przebadano mózgi londyńskich taksówkarzy (pracujących przed erą nawigacji samochodowych), zadziwiła badaczy właśnie nienaturalna wielkość hipokampu. Witaminy i sole mineralne spożywane w nadmiarze również szkodzą człowiekowi.

A CO POMOŻE PISARZOWI W „NAOLIWIENIU” UMYSŁOWEGO ZEGARA?

Na dobre funkcjonowanie pamięci mają wpływ m.in.:

– Tłuszcze nienasycone (nienasycone kwasy tłuszczowe), do których należą kwas omega 3 i omega 6, chroniące neurony i przyśpieszające przewodzenie impulsów. Występują m.in. w rybach, olejach roślinnych, orzechach włoskich, nasionach lnu.

– Antyoksydanty – chronią między innymi komórki mózgu przed uszkadzającymi je wolnymi rodnikami (wolnymi atomami tlenu). Wśród nich są: witamina A, C, E, likopen (czerwony barwnik), selen. Wiele z nich występuje w czerwonym winie, pomidorach, czosnku. Ten ostatni świetnie się sprawdza w towarzystwie i na wampiry.

– Witaminy B4, B3 i B9 (kwas foliowy) występujące m.in. w pełnoziarnistym pieczywie, w rybach, roślinach strączkowych (suchych), nasionach słonecznika, szpinaku i jajach. Wspomagają nasz układ nerwowy, a witamina B9 dodatkowo wspiera wzrost komórek nerwowych. Gdybyśmy jedli tylko tę witaminę, pewnie bylibyśmy jednym wielkim mózgiem.

– Lecytyna, zaliczana do fosfolipidów, jest nam niezbędna do prawidłowego funkcjonowania pamięci. Występuje m.in. w ziarnach słonecznika, soi, rybach morskich, orzeszkach ziemnych. Ja widocznie jej wcale nie przyswajam.

– Żelazo jest w naszym organizmie składnikiem hemoglobiny, niezbędnej podczas transportu tlenu, choć nie tylko. Występuje m.in. w podrobach i owocach morza, kakao, pełnoziarnistym pieczywie, suszonych owocach, natce pietruszki, roślinach strączkowych.

– Fosfor bierze udział w przewodzeniu bodźców nerwowych. Odpowiedni poziom wpływa na inteligencję i pamięć. Dobrymi źródłami są sery podpuszczkowe, ryby, kasza gryczana, jaja. Spotkałem się z określeniem „bomba fosforowa”, ale to chyba nie ten dział nauki.

– Magnez, podobnie jak fosfor, uczestniczy w przewodzeniu bodźców nerwowych. Chroni też nasze mózgi przed uszkodzeniami. Jest trudno przyswajalny, więc jedzmy dużo pestek dyni, ciemnej czekolady, płatków owsianych, migdałów, kaszy gryczanej. W grę wchodzi też suplementacja, ale to zawsze gorsze rozwiązanie.

– Cynk – naukowcy odkryli pewną zależność między występowaniem w organizmie cynku a ponadprzeciętną inteligencją u dzieci. Oby nie przedobrzyć, nadmiar jest bardzo szkodliwy. Chroni też nasz mózg przed wpływem metali ciężkich (kadmem, ołowiem). W dużych ilościach występuje w nasionach roślin strączkowych, ciemnym pieczywie, owocach morza, pestkach dyni.

– Potas odpowiada za naszą dobrą koncentrację, tak jak żelazo poprawiając dotlenienie mózgu. Szukajmy go w suszonych owocach, bananach, kiwi, awokado, melonach, pomidorach i ziemniakach, których zwyczajowo spożywamy najwięcej. W tym miejscu warto wspomnieć o prawidłowej obróbce ziemniaków – zalać wrząca wodą (nie przesadzić z ilością), posolić i szybko zagotować. Kończymy proces na małym ogniu. Optymalnie dla zachowania wartości odżywczych gotujemy w „mundurkach”, ale kto by się bawił w takie rzeczy.

Warto również równomiernie dostarczać naszemu biologicznemu komputerowi energię, czyli glukozę. Mózg człowieka zużywa od 20% do 25% energii dostarczonej organizmowi, podczas gdy jego masa to ledwie 2% całości! Cukier, który kupujemy w sklepie czy ten zawarty w słodyczach nie jest tu najlepszym rozwiązaniem. Przelatuje przez nasze szare komórki niczym huragan przez pustynię, zostawiając za sobą głębokie bruzdy i głód! Dlatego można się od niego uzależnić. Spożyte przez człowieka węglowodany, przed wchłonięciem w jelicie cienkim, są rozkładane na jednocukry (głównie właśnie glukozę i fruktozę), ale w wątrobie fruktoza zmieniana jest na glukozę i jedynie w tej postaci cukry rozprowadzane są po organizmie. Dlaczego jest tak ważna? Jedynym źródłem energii komórek mózgowych i czerwonych krwinek jest właśnie glukoza. Inne tkanki mają lepiej i swoje potrzeby energetyczne mogą zaspokajać np. dzięki tłuszczom60.

Glukoza w stanie wolnym występuje w miodzie, owocach (np. winogronach) i sokach owocowych – nie mylić z napojami sokopodobnymi.

Specjaliści ostrzegają przed spożywaniem żywności wysoko przetworzonej, wskazując to jako przyczynę między innymi gorszej pracy naszego mózgu. Podobnie z białym pieczywem, którego konsumpcja może zaburzyć koncentrację. Polecane są tu węglowodany złożone, które dłużej zalegają w żołądku i równomiernie dostarczają nam energii (kasze, ciemny ryż, warzywa strączkowe, pieczywo z pełnego przemiału). W moim domu, od pewnego czasu pieczemy chleb na zakwasie.

DIETA DLA PISARZA (naukowcy mogliby nie zgodzić się ze wszystkimi zawartymi w tym „poradniku” stwierdzeniami)

Specjaliści wskazują na wiele grup żywieniowych, które mają korzystny wpływ na nasz umysł, a więc wyobraźnię, chęć do pracy, nastrój. Poza wyżej wymienionymi składnikami potraw, nie zapominajmy też o:

– orzechach – aktywizują pracę szarych komórek, stąd zapewne powiedzenie: ciężki orzech do zgryzienia :-)

– jeśli mięso, to raczej duszone lub gotowane – zawarta w nim dopamina doda nam energii i wyostrzy zmysły. Odgrywa istotną rolę procesach poznawczych (uwaga, pamięć, myślenie, rozwiązywanie problemów), a także takich funkcjach jak orgazm czy nudności. Sami wybierzcie, co Wam przyda się najbardziej.

Nie należy się objadać. Jak wynika z artykułu dr. Fernando Gómeza-Pinilli w Nature Reviews Neuroscience, ograniczenie przyjmowanego pokarmu przez myszy o ok. 40% wartości nominalnej sprawiało, iż ich ciała i mózgi dłużej pozostały sprawne.

Dietetycy przestrzegają przed zbyt późnym spożywaniem posiłków, gdyż nocne trawienie angażuje mózg i utrudnia jego odpoczynek. Nie później niż dwie godziny przed snem.

Źródła:

1. https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-od-superdiety-do-supermozgu

2. http://www.womenshealth.pl/odzywianie/Dieta-mozgu-na-pamiec-i-koncentracje,5513,1

3. https://kcalmar.com/blog/2017/02/27/odzywianie-mozgu-czyli-dieta-na-szostke/

POLSCY PISARZE, ICH KULINARNE NAWYKI I ULUBIONE POTRAWY (PRZEPISY KULINARNE!)

W kolejnym rozdziale spróbuję powiązać pisarskie gusta z rodzajem uprawianej twórczości. Być może tym samym przyczynię się empirycznie do postępu nutrigenomiki. Na Nagrodę Nobla nie liczę. To znaczy, bardzo, ale to bardzo potrzebuję tych pieniędzy, ale nie ma na Ziemi takiej ilości włoskich orzechów, które by mi to umożliwiły.

Przeprowadziłem wywiad kulinarny wśród moich przyjaciół po piórze: pisarzy, poetów obojga płci.

By dać Wam pogląd, jak wyglądała ankieta i moduły poświęcono poszczególnym twórcom, by nie naruszyć praw autorskich, zamieszczę własną.

Radosław Lewandowski

Zdjęcie z archiwum autora

Absolwent Wydziału Zarządzania i Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Wieloletni pracownik administracji samorządowej i rządowej.

Miłośnik literatury i filmu z gatunku fantasy, science fiction, space opera, post. apo oraz barwnych i nieco krwawych opowieści historycznych.

Jeden (wcale nie najważniejszy) z założycieli Płockiego Klubu Fantastyki „Elgalh’ai”.

Publikuje swoje dzieła w Polsce i USA.

Autor powieści:

– „Yggdrasil. Struny Czasu” – powieści sf traktującej o podróżach w czasie i między wymiarami,

– „Yggdrasil. Exodus” – space opery, opisującej ludzkość w obliczu kosmicznej zagłady,

– „Wikingowie. Wilcze dziedzictwo” – powieści historycznej o walce o władzę i podróży Normanów do nowego świata,

– „Wikingowie. Najeźdźcy z Północy” – historii opisującej losy wikinga wśród Indian z Ameryki Północnej,

– „Wikingowie. Topory i sejmitary” – opowieści o podróży grupy wikingów i Indian, przez rzeki Rusi do Bizancjum,

– „Wikingowie. Kraina Proroka” – zamykającej cykl „Wikingowie”. Opisano w niej pełną przygód drogę wikińskich najemników przez Kalifat Kordoby i Sycylię,

– „Australijskie Piekło” – twórcza relacja z pechowego rejsu holenderskiego statku „Batavia” z początku XVII wieku, uznawanego przez historyków za pierwszą stałą obecność Europejczyków u wybrzeży Australii,

– „Wyprawa po śmierć” – powieść opisująca przygody na Islandii, studentów z Uniwersytetu Warszawskiego. Tę na wskroś współczesną opowieść, przecina niby nóż, skandynawski mit pełen walk, wilkołaków, kościanych strażników, a nawet… bogów.

ANKIETA KULINARNA

1. Czy jedzenie sprawia Panu przyjemność? Czy jest jedynie zaspokajaniem potrzeb organizmu?

Jedzenie, piszę to z wielką przykrością, jest dla mnie raczej środkiem prowadzącym do celu, a nie celem samym w sobie. Tracę przy tym wiele z prostych, codziennych smaków życia, choć zachowuję szczupłą sylwetkę.

2. Czy lubi Pan gotować?

Czasami, gdy chcę zrobić niespodziankę komuś bliskiemu. Moja żona gotuje jednak lepiej ode mnie i lubi to robić, więc zwykle wycofuję się na z góry upatrzoną pozycję przy stole.

3. Czy lubi Pan eksperymentować w trakcie gotowania ze składem potraw?

To jest właśnie jedna z głównych przyczyn, dla których w naszym domu gotuje żona. Zbyt wiele eksperymentów potrafi zniszczyć nawet sprawdzony przez tysiąclecia przepis. Dobra kuchnia to dziedzina nauki należąca do tych ścisłych.

4. Preferuje Pan w diecie potrawy mączne czy mięsne?

Zdecydowanie mączne. Makarony, naleśniki, pierogi, placki z owocami mógłbym jeść niemal codziennie. Oczywiście czasem nachodzi ochota i na mięcho, ale moim ulubionym ciastem nie jest schabowy.

5. Jaki jest Pana stosunek do słodyczy, w tym oczywiście i ciast?

Muszę powiedzieć, że moja namiętność do słodyczy ewoluuje. Tak, jestem wielkim zwolennikiem ciast i nie ma tak złego, by nie dało się go zjeść. Ale od czasu eksperymentu na samym sobie, zauważyłem wyraźną zmianę tendencji, choć oczywiście nie nastąpiło odwrócenie. Gdy moje dzieci były małe, wprowadziliśmy z żoną „dzień słodyczy”. Polegało to na tym, iż raz w tygodniu dzieci mogły jeść do woli wszelkie słodycze. Pisząc do woli, mam na myśli – żadnych ograniczeń. Jedynym warunkiem było to, że słodkie obżarstwo następowało po regularnych posiłkach. W pozostałe dni tygodnia posucha. By być wiarygodnym, ja łasuch i słodkojad również stosowałem się do tych zasad. Z czasem słodycze zaczęły dla mnie znaczyć mniej i tak jest do dnia dzisiejszego.

6. Ukochane potrawy?

Nie będę tu pewnie bardzo oryginalny, gdy napiszę, że kocham pierogi, naleśniki, pizzę, spaghetti. Lubię też, o dziwo, zwykłego polskiego schabowego z zieloną młodą kapustką i młodymi, polanymi tłuszczykiem ziemniaczkami. Pycha.

7. Najbardziej znienawidzone potrawy?

Nie jadam kultowej na Mazowszu czarniny (czerniny). Zupę tę – dla niewtajemniczonych – przyrządza się z rosołu zagęszczonego kaczą krwią. Podobno jako dziecko uwielbiałem, ale wraz ze świadomością pojawiła się blokada. Irracjonalna, przyznam, bowiem bardzo lubię kaszankę.

Inną potrawą na mojej czarnej liście jest ryba w galarecie. Nie-zja-dli-wa! Przyczyną jest incydent z dzieciństwa, podczas którego zostałem zmuszony do zjedzenia tej potrawy. Po półgodzinnym przetrzymywaniu w ustach – i to jest wielka tajemnica, więc proszę jej nie powtarzać mojej mamie – wyplułem wszystko do jednej z szuflad z pościelą.

8. Czy Lubi Pan eksperymentować z jedzeniem (nowe kultury, nieznane smaki)? Gdy w ekskluzywnej restauracji kelner poda Panu zamówiony przez przyjaciół hakarl – z nadgniłego mięsa rekina lub owoc durian (co jest raczej nieprawdopodobne, gdyż jego smród przepłoszyłby innych gości) zmierzy się Pan z tymi potrawami?

Mam spore ograniczenia, jeśli chodzi o potrawy. Gdy mi coś źle wygląda, pewnie tego nie tknę. No, chyba że ciasto. Widząc hakarl w postaci lekko galaretowatej zapytałbym, czy posiadają taki, ale o gęstości puddingu. Zapewne nie, więc odmówiłbym posiłku. Analogicznie postąpiłbym, gdyby podano mi go w formie skyru. Z owocem podobnie.

9. Jaki jest Pana stosunek do wegetarianizmu?

Uważam, że generalnie barbarzyństwem jest zabijanie zwierząt. Jednak człowiek to stworzenie wszystkożerne i gdyby nie zwierzęce białko, w przeszłości nasze mózgi nie miałyby szansy, by się w pełni rozwinąć. Reasumując, zastępujmy mięso roślinami tam, gdzie to jest możliwe, ale nie eliminujmy go z diety.

10. Najlepiej pisze Pan z pełnym, pustym żołądkiem, popijając herbatę, kawę, inne napoje?

Pisanie to ciężka codzienna praca, wymagająca samodyscypliny i energii. Po lekkim śniadaniu składającym się z pieczywa z grubego przemiału nabiału, dżemu własnej roboty, jogurtu – biorę kawę i idę pisać. W tzw. międzyczasie wspomagam się kolejnymi dwiema kawami.

11. Czy istnieje Pana zdaniem dieta poprawiająca „płodność” pisarską, a jeśli tak, co wchodzi w jej skład?

Ciekawy temat i odpowiedź warta pogłębionych studiów. Na pewno posiłki zawierające cukry złożone zamiast prostych, kwasy omega 3 i wpływające na pracę mózgu składniki mineralne. Ale jednym zdaniem – unikać cukrów prostych, bo dają szybkiego energetycznego „kopa” i potem zostawiają z „ręką w nocniku”.

12. Jakie pieczywo Pan preferuje: białe, razowe, mieszane?

Prawda, cała prawda i tylko prawda. Lubię białe, a jadam mieszane. Zresztą bułki, które można dzisiaj kupić w sklepach, przypominają potrawy z filmu z Louisem de Funès – „Skrzydełko czy nóżka”. Tym, którzy nie oglądali tej francuskiej komedii, polecam.

13. Czy pracę poprzedza Pan: obfitym, symbolicznym śniadaniem czy tylko kawą lub innym napojem?

Jak już wcześniej wspomniałem, jem raczej lekkie śniadanie, ale obfitujące w skrobię i białko.

14. Jak wiele posiłków spożywa Pan w ciągu doby?

Klasycznie trzy. Choć dietetycy twierdzą, że powinniśmy jeść co trzy godziny. Widocznie w tej materii jestem konserwatystą.

15. Czy zdarzyło się Panu zjeść kilogram owoców za jednym posiedzeniem?

I owszem, choć niezbyt często.

16. Czy jest Pan w stanie zjeść naraz tabliczkę czekolady?

W młodych latach to żaden problem. Teraz, po odwyku przeprowadzonym przez moje dzieci, raczej mało prawdopodobne.

17. Czy podjada Pan w trakcie pisania? Jeśli tak, to co?

Popijam. Wiem, brzmi dziwnie swojsko, więc śpieszę z uzupełnieniem – popijam kawę. Od jakiegoś czasu myślę, czy nie przerzucić się na zieloną herbatę.

PRZEPIS NA ULUBIONĄ POTRAWĘ PISARZA

Pierogi ruskie Oddeigo Asgotssona, marnotrawnego syna Asgota Czerwonej Tarczy, który kochałby je ponad życie, gdyby w X wieku Skandynawowie znali potrawy z ziemniaków.

Taki oto napis wyryto na jednym z kamieni runicznych odkrytych w Uppsali, podczas zakrojonych na szeroką skalą prac archeologicznych. Spisano go w futharku młodszym, czyli składającym się z szesnastu znaków alfabecie runicznym. Zważywszy, iż w grobie tego znacznego woja – kości należały do postawnego mężczyzny, którego pochowano w długim na 40 m langskipie – znaleziono tylko jeden głaz z rytami, wiadomość, którą chciał przekazać potomnym musiała mieć dla tego hevdinga ogromne znaczenie. Przedłożył ją ponad własną sławę, co było rzadkością wśród dziesięciowiecznych wikingów.

Godną podniebienia samego Odyna dziwną potrawę, sporządził nam podczas wyprawy przez Ruś do Miklagardu, zwanego też Konstantynopolem, przewodnik o imieniu Oleg. Niech pamięć o niej przetrwa do Gimlei – pozbawionego zła świata, jaki nastanie po Ragnaröku.

Składniki:

farsz:

1 kg ziemniaków

0,7 kg tłustego białego sera

1 duża cebula + 1 cebula do omasty

przyprawy: sól, pieprz, tymianek, rozmaryn

olej

ciasto:

0,6 kg mąki

250-350 ml wrzącej wody

3 łyżki oleju

Sporządzanie farszu do pierogów:

Jedną cebulę pokroić w kostkę i przesmażyć na klarowanym maśle lub oleju.

Ugotowane dzień wcześniej ziemniaki zmielić w maszynce do mielenia mięsa razem z białym serem i podsmażoną cebulą. Farsz przyprawić do smaku solą, pieprzem, szczyptą tymianku i rozmarynu.

Przygotowywanie ciasta na pierogi:

Mąkę przesypać do dużej miski. Zagotowaną (prawie wrzącą) wodę, zmieszać metalową łyżką z mąką. Nie wkładać dłoni!

Gdy masa nieco przestygnie (ok. 1-2 minuty) ostrożnie wyrobić rękami ciasto, dodając wody lub mąki, w zależności od potrzeb. Pod koniec dodać dwie łyżki oleju. Gotową masę włożyć na 0,5 godziny do torby foliowej. Po tym czasie można rozpocząć wałkowanie placków ciasta i formowanie pierogów.

Wrzucać do wrzącej i posolonej wody. Gotować ok. 3-4 minuty.

Cebulę pokroić w kostkę i podsmażyć na oleju – polejemy tym pierogi. Można zamiast oleju wykorzystać boczek lub pokrojoną w kostkę słoninę.

Na brodę Jednookiego, nie jedliście nigdy nic lepszego!

Zdjęcia z archiwum autora

PODSUMOWANIE ANKIET

W wyniku analizy ankiet wypełnionych przez reprezentantów wielu gatunków literackich, pozwoliłem sobie na pewne podsumowanie. Spójrzcie na swoje nawyki kulinarne i porównajcie z przedstawionymi poniżej zestawieniami. Może jasne stanie się wtedy, która z dziedzin sztuki jest Wam przeznaczona? W której macie szansę wspiąć się na szczyt piramidy Kinga?

WARIANT I – RZECZOWY, BEZ PITU PITU

1. Przyjemność jedzenia – pisarze fantastyki i książek historycznych raczej nie mają wielkiej frajdy z jedzenia, autorzy literatury obyczajowej i owszem. Natomiast poeci oraz pisarze kryminałów są w tym zakresie zmienni.

2. Jeśli chodzi o gotowanie, to reprezentanci nurtu obyczajowego, poezji i kryminału lubią coś upichcić, reszta niekoniecznie.

3. W kwestii eksperymentowania w kuchni, zdecydowanie nie lubią tego robić „kryminaliści”. Reszta owszem.

4. Wszyscy za wyjątkiem autorów kryminałów, wolą potrawy mączne od mięsnych.

5. Słodycze i ciasta lubią twórcy i basta. Jedynie wśród pisarzy literatury obyczajowej zdania w tej materii są podzielone.

6. Ukochane potrawy:

– Pisarzy sf i fantasy: pierogi, naleśniki, pizza, sushi, mapo tofu , jajecznica na pomidorach, zupy warzywne.

– Pisarzy literatury obyczajowej: pierogi ruskie, kurczak na parze z brokułami, kasza bulgar, pierogi leniwe, dania z pomidorów.

– Poetów: knedle ze śliwkami, lasagna ze szpinakiem, ryby w każdej postaci.

– Pisarzy kryminałów: ryby, sałatka z grillowanym kurczakiem, pizza, ale tylko wegetariańska, ziemniaki z koperkiem.

7. Znienawidzone potrawy:

– Pisarzy sf i fantasy: zupa czernina (z kaczej krwi), ryba w galarecie, zupy mleczne.

– Pisarzy literatury obyczajowej: jajecznica, domowy makaron, zupa owocowa.

– Poetów: surówka z pora, czernina, ozorek.

– Pisarzy kryminałów: sałatka ziemniaczana z majonezem.

8. Eksperymenty z jedzeniem lubią jedynie piszący literaturę obyczajową.

9. Jeśli chodzi o dietę wegetariańską, wszyscy są za lub neutralni, ale pozytywnie nastawieni.

10. W kwestii preferowanego pieczywa, pisarze sf i fantasy raczej białe, choć są i głosy za razowym. Wśród pisarzy literatury obyczajowej głosy rozłożyły się po połowie, poeci wolą razowe a autorzy kryminałów lubią i pszenne, i razowe.

11. Pisarze fantastyki zasiadają do pracy po lekkim śniadaniu, literatury obyczajowej na czczo lub co najwyżej po wypiciu soku owocowo-warzywnego, poeci wolą lekkie śniadanie, choć piszą o tak różnych porach, że trudno powiedzieć, „kryminaliści”, ku zdziwieniu, o wodzie.

12. W kwestii ilości posiłków dziennie, zdecydowana większość je trzy razy w ciągu doby, wyłamuje się czterema posiłkami część pisarzy literatury obyczajowej i kryminałów, który z kolei spożywają niekiedy dwa posiłki dziennie.

13. Niemal wszystkim, nie licząc jednego pisarza fantastyki, zdarzyło się zjeść kilogram owoców podczas jednego posiedzenia i całą tabliczkę czekolady.

14. W kwestii podjadania i popijania w trakcie pisania, zdania rozkładają się następująco: wśród pisarzy fantastyki mniejszość podjada, reszta pije kawę i herbatę. Przedstawiciele twórców literatury obyczajowej i kryminałów, nie podjadają, ale raczą się dużymi ilościami czarnej i zielonej herbaty. Poeci piją zielona herbatę, ale zagryzają też suszonymi owocami i solonymi orzeszkami, co kończy się moralnym kacem.

WARIANT II – LITERACKI

1. Aby zostać pisarzem książek historycznych, musisz:

– Traktować strawę tak, jak należy – trawić. Z pustym żołądkiem łatwiej uciekać wrogom, a i mytnik lubo inszy małodobry hadko Cię za długi nie dopadnie. Bociem mieć na względzie musisz, że często z pustym wackiem chodzić będziesz.

– Zgrzytać zębami na myśl o gotowaniu, niczym cny rycerz w pełnej zbroi, na widok pluskającej się w jeziorze nadobnej białogłowy. Nie tędy bociem wiedzie droga do pisarskiego palcata i jak cny rycerz konserwą zwany, musisz obyć się smakiem.

– Musisz eksperymentować ze strawą, z różnych kociołków jeść – nieraz wpadniesz na mieczach w „gościnę” i nieraz to Ciebie nawiedzą brodaci wojowie.

– Jadaj mączne jedzenie, skrybo. Zawżdy lepsza biała niewiasta niźli krwiście czerwona na licu. Takoż jest i z chudopachołkami. Niebacznik gotów się pomylić i dla takiego jedno kryminały i powieści awanturnicze ostaną. Lichota to i sromota.

– Wierzaj mi, jedz ciasta i słodycze. Niejeden raz dzięki nim to co brzydkie, wyda Ci się piękne, a to co znojne – nieważne. Bzdykiem będąc, jeszcze bardziej poczesność im oddasz, jako że gryźć nie będziesz musiał, bo i czym.

– Zawżdy spożywać musisz: pierogi z kapustą, mięsem i ruskie; naleśniki z owocami i pizzę. Cobyś pisarzu powieści historycznych, nie ordynował ich sobie wszystkich naraz. Lachy nie takie rzeczy robiły, ale beczkę małmazji do tego trza, a ty pić trunków nie winieneś.

– Nie tykaj: zupy czerniny (z kaczej krwi ci ona) i ryby w galarecie. Bociem chorować po nich będziesz, a obstrukcji się nabawisz niczym młodzik przed bitwą. Wrogom posyłaj te strawy, na pohybel.

– Na obcych dworach i w chałupach, nie tykaj wszystkiego, co Ci pod nos podsuwają. Te kpy często z mściwości lub zawiści dosypują do potraw piołunu lub wywołującego wielką laksację pędnika. Może być, że takiego popędu dostaniesz, iż o zgrozo, pisarzem fantastyki zostać będziesz musiał. A to niewesoła dola, bociem kamraty za durnia brać Cię będą i niemotę.

– Tych co żyją jeno na korzonkach – szanuj, bowiem pieczyste zostawią dla Ciebie. Choć i tak wolałbyś pewnikiem pierogi.

– Brateńku pożywaj białe placki, ciemne dając chłopstwu. Czcze one po prawdzie, ale zostanie więcej miejsca w kałdunie dla przednich ciast.

– Rankiem, gdy kur zapieje i sposobisz się do roboty, zjedz coś, byle niezbyt wiele. Tym, którzy ponad miarę obżerają się o brzasku, leniwość pęta ręce i głowę. Powtórz to jeszcze dwa razy, nim Słońce skryje się pod dnem Ziemi. Zrób, jak mówię, jeśliś człek bywały.

– A jedz, chędogi pisarzu, owoców całe kosze, a i gdy na Maurach lubo innych bluźnikach delicyję zwaną czekoladą zdobędziesz, zjedz całą i nie daj nikomu ni kęsa. Jeno rozwiń z pazłotka, coby nie stanęło na żołądku. W takiej okoliczności jedynym lekarstwem będzie rosół, bociem zawarta w nim dopamina przywoła nudności. Ale bacz jeno, byś popędu nie uświadczył, bo i z pisania, i z myślenia nici.

– Gdy już się do pracy zabierzesz, popijaj, a tęgo kawę i herbatę. Cobyś jednak baczył, by wychodek był w Twoim zasięgu. Żardki musisz być, nie ma zmiłuj.

2. Aby zostać pisarzem fantastyki, musisz:

– Nie przykładać wielkiej wagi do jedzenia, choć gdy znajomi zaproszą Cię do drogiej restauracji, znajdziesz w tym pewną przyjemność. Nie jesteś przecież kosmitą! Jeszcze.

– Gotowanie to nie Twój kosmolocik. Ale zawsze możesz zjeść to, co inni ugotują.

– Skłonność do kuchennych eksperymentów nie przesądzi o Twoim pisarskim losie. Ważne, żebyś wiedział, jak uzyskać wodę w kosmosie, gdy coś co miało działać wiecznie – zawiedzie. Zapewne oglądałeś film „Marsjanin”, więc wiesz, iż w godzinie próby przydaje się wszystko i wszystko zjeść można!

– Musisz jeść potrawy mączne i kochać słodycze. Od tego zależy Twój pisarski, fantastyczny talent!

– Jedz, kiedy tylko możesz: sushi, mapo tofu, jajecznicę na pomidorach, zupy jarzynowe i generalnie preferuj kuchnię śródziemnomorską. Gdy skóra lekkiego błękitu nabierze, zdwój wysiłki.

– Nie bierz do ust – stracisz wenę – czerniny i zup mlecznych. Te ostatnie wylej na drogę.

– W przypadku podetknięcia Ci pod nos nieznanej potrawy, uciekaj – to na pewno są nieprzychylni Ci Babajaganie. W najlepszym przypadku blogerzy.

– Wegetarianie są cool. Prawdopodobnie przybyli z jakiejś odległej planety i sami są pochodzenia roślinnego. Lubisz ich tak, jak lubisz zupy jarzynowe.

– Jedz raczej białe pieczywo, choć to niezbyt zdrowe. Na stacjach orbitalnych mają głównie takie. Uwierz, nie chcesz wiedzieć, co do niego dodają, żeby wyglądało jak razowe.

– Przed przystąpieniem do pracy, zjedz lekkie śniadanie lub wypij sok owocowo-warzywny. Z ciężkim żołądkiem trudno Ci będzie oderwać się od Ziemi. Międzygalaktyczna centrala zaleca przedstawicielom ras humanoidalnych – trzy posiłki w ciągu doby.

– Jeśli chcesz pisać fantastykę, musisz umieć zjeść za jednym posiedzeniem kilogram owoców lub tabliczkę czekolady. Najlepsi kadeci konsumują w tym samym czasie i jedno, i drugie. To jest test wstępny, przed treningami w kapsule przeciążeniowej. W kosmos lecą tylko ci, którzy po takim posiłku i pobycie w kapsule potrafią utrzymać higienę.

– Pisarzu fantastyki! Wolno Ci nieco podjadać podczas pracy, ewentualnie popijać arkturiańską zieloną herbatę. Gdy poczujesz niszczący wpływ grawitacji na swoje myśli, ratuj się zawierającym ciemną energię kakao.

3. Aby zostać pisarzem książek obyczajowych, musisz:

– Lubić dobrze podjeść. Któż, jak nie ludzie piszący o życiu codziennym, ma dostrzegać jego blaski i cienie? Nie przejmuj się nadprogramowymi kilogramami, Twoim bogactwem jest wrażliwa dusza!

– Co za tym idzie, musisz czuć się w kuchni niczym król we dworze. To jest Twoje królestwo.

– Eksperymentuj z potrawami, a być może odkryjesz recepturę na napój miłosny albo kamień filozoficzny.

– By utrzymać wenę na powierzchni, jedz potrawy mączne, oby nie w nadmiarze.

– Twój stosunek do słodyczy i ciast nie ma znaczenia. Słodycz, jeśli jej potrzebujesz, zaczerpniesz z miłosnych przygód swoich bohaterów.

– Jedz koniecznie – wzmoże to Twoją pisarską płodność – pierogi leniwe i ruskie (tu przypomina mi się suchar, jak to w barze mlecznym gość krzyknął – Są ruskie!? Na co któryś z konsumentów miał odpowiedzieć: – Nie! W 1995 wrócili do siebie.), dania z pomidorów, drób na parze z bakłażanem, kaszę bulgur. Wierz mi. To pomoże ci w pisaniu.

– Nie dotykaj, a jak ci się zdarzy nabrać przez pomyłkę, dyskretnie wypluj w serwetkę: jajecznicy, domowego makaronu, zupy owocowej i cynamonu. Gdyby zdarzyło Ci się spożyć większą ilość tego ostatniego, dodatkowo wypłucz usta. Nie wiem, dlaczego, ale powyższe potrawy mają zgubny wpływ na pisarzy literatury obyczajowej współczesnej. Tak jest i już.

– Nie miej oporów – gdy podsuwają Ci pod nos nieznaną potrawę – kosztuj upewniwszy się wcześniej, że nie ty będziesz za nią płacił. Pisarze nie należą do ludzi bardzo majętnych, powiem więcej, kościelne dziady to przy nich krezusi.

– Nie musisz być wegetarianinem, by pisać powieści obyczajowe współczesne, ale może warto spróbować?

– Pieczywo białe czy razowe, wszystko ci jedno, byle niedrogie.

– Przed pracą, pij jedynie wodę lub sok warzywno-owocowy. Dopuszczalne jest też lekkie śniadanie, ale uważaj! Po czymś takim możesz napisać utwór fantastyczny!

– Trzy lub cztery posiłki w ciągu doby pomogą Ci w pisaniu powieści obyczajowych. Unikaj dwóch – napiszesz kryminał.

– Z czystym sumieniem zjadaj za jednym posiedzeniem kilogram owoców lub tabliczkę czekolady. Tak czynili ci, którym się udało odnieść sukces.

– Niestety, podjadanie podczas pracy nie dla Ciebie. Ale nie martw się, możesz pić litry herbaty.

4. Aby zostać poetą, musisz:

– Odnaleźć jakże ulotne muśnięcia rozkoszy w jedzeniu. Bez tego będziesz co najwyżej pisarzem sf albo literatury obyczajowej. A co za tym idzie, chętnie ugotujesz, by owa ekstaza była większa, pełniejsza.

– Nie jest łatwo grać na ludzkiej duszy, na naszych pragnieniach, jedynie za pomocą słów. Wymaga to starannego ważenia każdego wyrazu, a eksperymenty w kuchni pomogą Ci osiągnąć w tym biegłość.

– Chcąc być poetą, jedz mąkę w każdej postaci. Źle mnie zrozumiałeś, surową sobie odpuść!

– Wprawdzie by wydobyć z siebie głębię, powinieneś być zakochany, odrzucony, rozgoryczony, szczęśliwy i głodny, ale... Pomogą Ci w tym słodycze, które musisz uwielbiać. Żadne tam diety, przepadasz za ciastami i już!

– To co teraz powiem, zapisz sobie na kartce i powieś nad biurkiem, przy którym pracujesz. Kiedy tylko możesz, jedz knedle ze śliwkami, lasagne ze szpinakiem i ryby. Można a nawet należy mieszać. To bardzo ważne!

– Pod żadnym pozorem, pod karą utraty duchowości, nie spożywaj: surówki z pora, czerniny, ozorka i płucek! Plwaj na te potrawy, bowiem one nie sprzyjają uniesieniom i ściągają spirit na ziemię. Przy tej okazji, alkohol w każdej postaci zawsze jest mile widziany.

– Jeśli zaproszą Cię na posiłek, o którym nic nie wiesz, podziękuj i wymów się napadem melancholii lub jak kto woli – furor uterinus. Nie lubisz eksperymentów. Jeśli czujesz, że jest inaczej, zacznij pisać literaturę obyczajową.

– Jak to poeta, w kwestii wegetarianizmu – jesteś ponad doczesność – kochasz i jednych, i drugich.

– By Twoja twórczość posiadała niezbędną głębię i duchową wielowymiarowość, spożywaj tylko pieczywo razowe. Niekiedy pozwól sobie na mieszane, ale ryzykujesz tym, że Twój najnowszy utwór będzie dziełem miałkim, bez wyrazu, a może być, że nawet pustym lub… białym! Gdy spłodzisz to ostatnie, nie frasuj się – czytelnicy pomyślą, że przeszedłeś do działu bardziej intratnego i piszesz opowiadania.

– Spożywaj lekkie posiłki. Jako poeta nie wiesz, kiedy przyjdzie natchnienie, więc niejako jesteś skazany na wieczną lekkość. W innym przypadku wyrzuty sumienia zatrują twoje dzieła jadem i goryczą samooskarżeń.

– A co tam. Jak dopadniesz do dobrych owoców, jedz do woli. Tak czynią poeci. Co z tego, że napiszesz potem trudny wiersz, być może nawet i patriotyczny.

– Unikaj jednak spożywania czekolady w tabliczkach. Katharsis jakie po tym przeżyjesz, zabije w Tobie ducha tworzenia i będziesz musiał przerzucić się na inną gałąź drzewa twórców. Po co Ci ten kłopot? Potrafisz przecież ująć w kilku zwrotkach to, co innym zabiera całą książkę. O ile popijesz czystą wódką, może skończyć się tylko na napisaniu kilku limeryków:

Pewien wagabunda raz w Krzyżu,

Wsadził w żyzną ziemię wór ryżu.

A gdy na wiosnę

Nic nie urosło,

Mao nie dostał po krzyżu.

Poeta wędrowny raz w Trzciance,

Wypił grzybki z goździkiem i grzańcem.

Gdy zoczył on potem,

Co koń robi z kotem,

Po Trzciance jął chodzić z kagańcem.

Raz czytelniczka z miasta Zawiercie,

Znalazła tysiąc, w książce, w kopercie.

Trochę się mieniąc,

Chwyciła pieniądz,

Wymierny dowód bogactwa, w słów stercie.

Polska pisarka Hala Snopkiewicz,

Pisała wiele o życiu dziewic.

Wspomniała też hardo,

Iż w mieście nad Wartą,

Ostatnią widział August – królewicz.

– Gdy głód Cię zmęczy, suszone owoce i solone orzeszki popijaj zieloną herbatą. Tak czynią poeci i tobie czynić wypada.

5. Aby zostać pisarzem kryminałów i książek awanturniczych, musisz:

– Odnajdywać przyjemność w jedzeniu i gotowaniu. Twoje książki przecież będą niczym wyszukane potrawy – smakowite, nęcące, ale do końca nie wiesz, jaka jest receptura.

– Co do nieznanych potraw, omijaj szerokim łukiem. Wielu bohaterów Twoich powieści postąpiło inaczej i spotkał ich marny oraz nagły koniec. Ty wiesz to najlepiej.

– Jedz mięso! Szanuj wegetarian, bowiem są to potencjalni przegrani bohaterowie Twoich powieści (nie wszyscy przecież umierają naturalną śmiercią), ale potrawy ze zwierząt dodadzą Twojej twórczości krwistej nieprzewidywalności.

– Dla równowagi, podjadaj słodycze. Pozwoli to Ci się lepiej wczuć w rolę ofiary. To ważne! Brak cukru w diecie uczyni z Twego kryminału, fu, powieść miłosną.

– Jeśli chcesz pisać jak sam Jo Nesbø, jedz pasjami: ryby, sałatki z grillowanym kurczakiem, pizzę, ale tylko wegetariańską i młode ziemniaki z koperkiem. Unikaj niczym ognia: sałatki ziemniaczanej z majonezem. Wywoła zator twórczy i bohater Twojej powieści nie rozwiąże zagadki.

– Żadnych eksperymentów z jedzeniem. To dobre dla twórców obyczajów. Ty masz jasno wytyczoną, zaplanowaną ścieżkę i z niej nie zbaczaj. Pieczywo jedz raz pszenne, niekiedy białe, innym razem razowe – twoi wrogowie pogubią się w domysłach. A obserwują Cię cały czas, bądź tego pewien. Są tam i… knują.

– By być gotowym do szybkiej ucieczki lub nagłego ataku, rano musisz zadowolić się wodą. Tak, tak, to nie gra liter i brak ogonka. Nie smuć się, że to mało, trenuj niezłomność i hart wojowniczego ducha. Mało tego, ogranicz się do dwóch posiłków w ciągu dnia! Nie dasz rady? Przerzuć się na erotyki – wierz mi, autorzy tych dzieł mają jeszcze gorzej i nawet nie chcesz znać ich diety.

– Co jakiś czas, może w każdą piątą rocznicę ślubu lub napisania pierwszej powieści, możesz zjeść: kilogram owoców, tabliczkę czekolady albo jedno i drugie. Mówisz, że zbuntuje się zamorzony żołądek? Potraktuj to jako dietę oczyszczającą, która nada pomysłom lekkości.

– Ale, ale, czekają Cię nie tylko wyrzeczenia. A niech tam – do kata – pij do woli i w każdych ilościach herbatę!

1 Źródło: Dowcip #9318 w kategorii: Żarty o pisarzach [online]. Dostęp: https://dowcip.net/dowcip/julian-tuwim-wielki-polski-poeta-byl-pochodzenia-zydowskiego-i-fakt-9318

2 Język malbolge – prawdopodobnie najtrudniejszy język programowania.

3 D. V. Swain, Warsztat pisarza. Jak pisać, żeby publikować, 2010.

4 S. King, Jak pisać. Pamiętnik rzemieślnika, Prószyński i S-ka, Warszawa, 2001.

5 N. Robehmed, Najlepiej zarabiający pisarze na świecie. 95 mln dol. za 12 książek, „Forbes” [online]. Dostęp: https://www.forbes.pl/przywodztwo/najlepiej-zarabiajacy-pisarze-na-swiecie-wedlug-forbesa/zsv24l9

6 https://www.dowcipy.pl/k/lotto/

7 Faktopedia [online]. Dostęp: https://faktopedia.pl/529117

8 H. Murakami, Zawód: powieściopisarz, Wydawnictwo Muza, Warszawa, 2017.

9 Ibidem, s. 143.

10 M. V. Liosa, op. cit., s. 335.

11 H. Murakami, op cit.

12 H. Murakami, op. cit.

13 D. V. Swain, op. cit., s. 305.

14 G. S. Berns, K. Blaine, M. J. Prietula, B. E. Pye, Short – and Long-Term Effects of a Novel on Connectivity in the Brain, „Brain Connectivity” [online]. Dostęp: https://www.liebertpub.com/doi/pdf/10.1089/brain.2013.0166

15 H. Murakami, op. cit., s. 95.

16 Ibidem.

17 D. V. Swain, op. cit., s. 32.

18 Ibidem, s. 17.

19 Ibidem, s. 20.

20 Meks. potocznie: żółtodziób.

21 S. King, op. cit.

22 Steamboat Geyser – najwyższy na świecie aktywny gejzer, znajduje się w parku Yellowstone w USA.

23 S. King, op. cit.

24 D. V. Swain, op. cit, s. 305.

25 J. Parandowski, Alchemia słowa, 1956.

26 Ibidem.

27 Ibidem.

28 Ibidem.

29 D. V. Swain, op. cit., s. 305.

30 H. Murakami, op. cit., s. 136.

31 Ibidem, s. 136.

32 S. King, op. cit.

33 J. Parandowski, op. cit.

34 Ibidem.

35 Ibidem.

36 M. Tomaszewski, Pisarze i ich ukochane alkochole, czyli co pić, żeby dostać Nobla, Lektura Obowiązkowa [online]. Dostęp: https://lekturaobowiazkowa.pl/ksiazki/pisarze-co-lubili-pic/

37 Naukowcy: Alkohol zwiększa kreatywność w pracy, Forsal.pl [online]. Dostęp: https://forsal.pl/artykuly/610832,naukowcy-alkohol-zwieksza-kreatywnosc-w-pracy.html

38 Marr Jr., Jan Himilsbach – „Marcel Proust spod budki z piwem”, Salon 24 [online]. Dostęp: https://www.salon24.pl/u/marrjr/658992,jan-himilsbach-marcel-proust-spod-budki-z-piwem

39 H. Murakami, op. cit. 45.

40 D. V. Swain, op. cit. 32.

41 S. Pinker, Piękny styl. Przewodnik człowieka myślącego po sztuce pisania XXI wieku, Smak Słowa, 2016, s. 57.

42 „Pińcet” i „japko”, czyli o uproszczeniach językowych, Bralczyk Wyjaśnia [online]. Dostęp: https://www.youtube.com/watch?v=1MbVd5Ew8LY

43 S. King, op. cit.

44 M. V. Liosa, op. cit., s. 45.

45 H. Murakami, op. cit.

46 D. V. Swain, op. cit.

47 M. V. Liosa, op. cit.

48 D. V. Swain, op. cit., s. 78.

49 M. V. Liosa, op. cit, s. 83.

50 D. V. Swain, op cit.

51 Remigiusz Mróz rusza na podbój Zachodu! Sam znalazł sobie zagranicznego agenta, Booklips [online]. Dostęp: http://booklips.pl/newsy/remigiusz-mroz-rusza-na-podboj-zachodu-sam-znalazl-sobie-zagranicznego-agenta/

52 D. V. Swain, op. cit.

53 Delecja – zmiana w materiale genetycznym, polegająca na utracie jego fragmentu.

54 Polimorfizm – tu, występowanie różnic w DNA populacji.

55 Ł. Kałużny, Dieta kontrolująca ekspresję genów – Nutrigenomika, Biotechnologia.pl [online]. Dostęp: http://biotechnologia.pl/biotechnologia/dieta-kontrolujaca-ekspresje-genow-nutrigenomika,548

56 M. Gętek, N. Czech, K. Fizia et. al., Nutrigenomika – bioaktywne składniki żywności, „Postepy Hig Med Dosw” [online]. Dostęp: http://www.phmd.pl/api/files/view/29077.pdf

57 A. Musiał, Chłopczyk czy dziewczynka, czyli jak zaplanować płeć dziecka i od czego ona zależy, Bonavita.pl [online]. Dostęp: http://bonavita.pl/chlopczyk-czy-dziewczynka-czyli-jak-zaplanowac-plec-dziecka-i-od-czego-ona-zalezy-2

58 R. Wierzejska, M. Jarosz, Niedożywienie i zaburzenia odżywiania u kobiet w wieku prokreacyjnym, „Postępy Nauk Medycznych" t. XXV, nr 12, 2012 [online]. Dostęp: http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2014/09/pnm_2012_965-970.pdf

59 Wyobraźnią można się najeść, Medonet [online]. Dostęp: https://www.medonet.pl/zdrowie/wiadomosci,wyobraznia-mozna-sie-najesc,artykul,1633232.html

60 Sposoby na poprawę koncentracji - glukoza i tlen, Cogninet [online]. Dostęp: https://www.medme.pl/cogninet/artykuly/sposoby-na-poprawe-koncentracji-glukoza-i-tlen,67417.html; Węglowodany - podział, rola w organizmie, zapotrzebowanie, ABC Zdrowie [online]. Dostęp: https://zywienie.abczdrowie.pl/weglowodany; J. Bosakowska, M. Sochocka, Co jada nasz mózg? Lubi płatki, banany, Wyborcza.pl [online]. Dostęp: https://wroclaw.wyborcza.pl/wroclaw/1,142076,18904404,co-jada-nasz-mozg-lubi-platki-banany.html.

Spis treści

WSTĘP

KUCHNIA PISARZA

I. FAZA WSTĘPNA (ORGANIZACJA PRZYJĘCIA)

CZY NA PEWNO CHCESZ GOTOWAĆ (PISAĆ)?

CO CIĘ CZEKA PODCZAS PRACY?

CO ZYSKASZ, A CO STRACISZ, GOTUJĄC (POŚWIĘCAJĄC SIĘ PISANIU)?

II. W CO WYPOSAŻYĆ SWOJĄ PISARSKĄ KUCHNIĘ? PRZYDATNE URZĄDZENIA

KIEDY I W JAKICH WARUNKACH GOTOWAĆ (PISAĆ)?

METODOLOGIA PRACY

III. NA CZYM POLEGA I JAK PRZEBIEGA PRACA KUCHARZA (PISARZA)?

NARZĘDZIA – STOJAK NA NOŻE

SKŁADNIKI POTRAW

1. CHARAKTER PISANIA

2. NARRACJA

3. TŁO (OPISY)

4. DIALOG

5. CZAS

POZIOM REALNOŚCI POWIEŚCI

IV. NAPISAŁEŚ POWIEŚĆ I CO DALEJ?

TRADYCYJNY MODEL WYDAWNICZY

SELF-PUBLISHING, CZYLI WYDANIE KSIĄŻKI WŁASNYM SUMPTEM

JAK WYDAĆ POWIEŚĆ, ALE NIE WYDAĆ… PIENIĘDZY?

V. PODSUMOWANIE, CZYLI POWTÓRZENIE WSZYSTKIEGO, ALE SZYBCIEJ

CZĘŚĆ GASTRONOMICZNA PORADNIKA PISARZA

PISARZE W KUCHNI

NUTRIGENOMIKA

WPŁYW DIETY NA PRACĘ MÓZGU

A CO POMOŻE PISARZOWI W „NAOLIWIENIU” UMYSŁOWEGO ZEGARA?

DIETA DLA PISARZA (naukowcy mogliby nie zgodzić się ze wszystkimi zawartymi w tym „poradniku” stwierdzeniami)

POLSCY PISARZE, ICH KULINARNE NAWYKI I ULUBIONE POTRAWY (PRZEPISY KULINARNE!)

Radosław Lewandowski

ANKIETA KULINARNA

PRZEPIS NA ULUBIONĄ POTRAWĘ PISARZA

PODSUMOWANIE ANKIET

WARIANT I – RZECZOWY, BEZ PITU PITU

WARIANT II – LITERACKI

1. Aby zostać pisarzem książek historycznych, musisz:

2. Aby zostać pisarzem fantastyki, musisz:

3. Aby zostać pisarzem książek obyczajowych, musisz:

4. Aby zostać poetą, musisz:

5. Aby zostać pisarzem kryminałów i książek awanturniczych, musisz: