Tytuł oryginału: Clean Gut: The Breakthrough Plan for Eliminating the Root Cause of Disease and Revolutionizing Your Health

Przekład: Anna Owsiak

Redakcja: Irena Lisiewska

Korekta: Monika Marczyk

Projekt okładki: Urszula Szkuta

Ilustracje: Robert Pereida

Skład: Jolaks – Jolanta Szaniawska

Opracowanie wersji elektronicznej:

Copyright © 2013 by Alejandro Yunger

All rights reserved

Copyright © 2015 for the Polish edition by MT Biznes Ltd.

All rights reserved

Wydanie w nowej szacie graficznej

Warszawa 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

MT Biznes Sp. z o.o.

www.mtbiznes.pl

www.laurum.pl

handlowy@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-8087-142-7 (format epub)

ISBN 978-83-8087-143-4 (format mobi)

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

5. Rozdział 1. Głębokie przyczyny choroby

6. Rozdział 2. Pacjent, nauczyciel i lekarz

7. Rozdział 3. Jelita, czyli drugi mózg

8. Rozdział 4. W jaki sposób zapadamy na choroby, czyli zaburzenia funkcjonowania jelit

9. Rozdział 5. Przetrwanie ukryte pod płaszczykiem choroby

10. Rozdział 6. Program czystego jelita

11. Rozdział 7. Wiodące zasady zdrowego trybu życia

12. Przepisy Clean Gut

13. Materiały źródłowe

14. Podziękowania

Książkę tę dedykuję Carli, mojej żonie i bratniej duszy. Cuka, moje serce jest w twoich rękach. Nie mogłoby być w lepszych… kocham cię.

Rozdział 1
Głębokie przyczyny choroby

Pierwszą lekcję dobrej medycyny odebrałem jako mały chłopiec dorastający w Urugwaju, na wiele lat przed rozpoczęciem studiów medycznych. Udzielił mi jej człowiek, po którym najmniej bym się tego spodziewał. Miałem wtedy w zwyczaju towarzyszyć ogrodnikowi o imieniu Fermin, który opiekował się roślinami rosnącymi wokół naszego domu. Zauważyłem wówczas, że gdy Fermin zobaczył chore drzewo, większość czasu poświęcał obserwacji jego korzeni oraz otaczającej je gleby. Na liście zerkał tylko przelotnie. Na tej podstawie obmyślał plan: podlać roślinę bardziej lub mniej, zastosować nawóz, środek owadobójczy bądź jakieś inne remedium, które miał w swoim zestawie ogrodniczym. Zawsze zastanawiałem się, dlaczego poświęcał tyle czasu korzeniom na dole drzewa, podczas gdy problem był wyraźnie widoczny u góry, na liściach. Można powiedzieć, że gapiłem się wprost na problem!

Gdy spytałem Fermina, dlaczego tak bardzo troszczy się o korzenie, uśmiechnął się tylko: „Chłopcze – powiedział – tak to już natura obmyśliła. Zdrowie i choroba waszego drzewa mają swoje źródło w jego korzeniach”. Pamiętam dokładnie, że moją pierwszą myślą wówczas było: „tak, jasne”, lecz nie mogłem dyskutować z koncepcją Fermina. Ogrodnik raz po raz zażegnywał jakiś problem, zmieniając warunki, w których rosły korzenie. Za każdym razem liście na nowo stawały się bujne i zielone. Fermin był dobrym ogrodnikiem i mądrym człowiekiem.

Mówię, że była to moja pierwsza lekcja dobrej medycyny, ponieważ po ośmiu latach studiów medycznych, sześciu latach specjalizacji i następnych piętnastu latach praktyki doszedłem do wniosku, że dobra medycyna bardzo przypomina dobre ogrodnictwo. Załóżmy, że masz swoje ukochane drzewo. Pewnego dnia zauważasz, że jego liście zrobiły się brązowe. Domyślasz się, że wkrótce zwiędną i opadną. Wyobraź sobie, że wzywasz eksperta, który po krótkich oględzinach liści zaleca, abyś pomalował je na zielono i z powrotem przyczepił do gałęzi, tak by drzewo przynajmniej pozornie wyglądało na zdrowe. Wszyscy zgodziliby się, że to szaleństwo. Jeśli chcesz, żeby twoje drzewo było naprawdę zdrowe, nie możesz jedynie maskować problemu. Musisz dotrzeć do jego korzeni. I tak, jak to Fermin zwykł mawiać, problem najprawdopodobniej tkwi w korzeniach.

Gdy studiowałem medycynę, ówczesne trendy nakazywały uzyskiwać specjalizację, a następnie superspecjalizację. Lekarze stawali się ekspertami w dziedzinie jednego narządu, a nawet tylko jednej jego części. Zaawansowana technologia pomagała nam nie tylko wykrywać dotknięte problemem obszary, lecz również je leczyć. Postępy naukowe były wręcz fascynujące, przez co zawód lekarza był powszechnie bardzo wysoko ceniony. Tymczasem wielka ironia naszego sukcesu polegała na tym, że stawaliśmy się coraz lepsi tylko w malowaniu liści. Posuwaliśmy się o wiele dalej niż ogrodnicy malujący zbrązowiałe liście na zielono. Odcinaliśmy całe gałęzie i zastępowaliśmy je zdrowszymi albo tworzyliśmy sztuczne gałęzie pełne liści. Staliśmy się tak dobrzy w walce z poszczególnymi chorobami i objawami, że zupełnie zapomnieliśmy o przyglądaniu się ich głębszym przyczynom.

Weźmy na przykład reakcję społeczności medycznej na stan zapalny. W 1998 roku, gdy ukończyłem specjalizację w zakresie kardiologii, naukowcy doszli do wniosku, że wszystkie choroby przewlekłe – bez względu na ich różny charakter bądź lokalizację – łączy jedno: stan zapalny. Ponieważ został on uznany za zwiastun choroby, medyczny establishment skupił się na jego zwalczaniu. Wkrótce stan zapalny stał się „nowym dzieckiem” w rodzinie chorób. Napisano o nim setki artykułów, rozpraw i książek. Powstały też całe nowe gałęzie przemysłu produkujące środki do zwalczania stanu zapalnego. Choć walka z nim pomogła wielu osobom złagodzić cierpienie, to tak naprawdę stanowi on zaledwie pierwszy objaw choroby. Zwalczanie stanu zapalnego jest tylko kolejnym przykładem podejmowanych przez współczesną medycynę prób podtrzymania żywotności i zielonego koloru pojedynczych liści, podczas gdy cała roślina umiera. Wciąż musimy dostać się do korzeni choroby.

Książka pt. Clean Gut tego dokonuje. Przed wystąpieniem przewlekłej choroby pojawia się stan zapalny; jednak przed stanem zapalnym dochodzi do zaburzenia funkcjonowania jelita. Leczenie przeciwzapalne wprawdzie pomaga, lecz poprawa kondycji jelita niweluje problem u jego źródła.

Na kolejnych stronach niniejszej książki pokazuję, w jaki sposób twój ogólny stan zdrowia jest powiązany z pojedynczym obszarem organizmu, a konkretnie z jelitem. Wyjaśniam, dlaczego podłoże niemal wszystkich chorób przewlekłych znajduje się w jelicie. Dowiesz się, że przyczyn większości „chorób” diagnozowanych w skali epidemii – takich jak choroby serca, nowotwory, choroby autoimmunologiczne, bezsenność, depresja, astma, cukrzyca i zapalenia stawów – można doszukać się w uszkodzonym i drażliwym jelicie.

Jeśli nawet nie zdiagnozowano u ciebie konkretnej choroby, to wiele drobnych dolegliwości, z powodu których cierpisz – takich jak zmęczenie, bóle, alergie, huśtawki nastrojów, obniżone libido, nieświeży oddech, nieprzyjemna woń ciała, egzema czy zaparcia – również może być bezpośrednio związanych z nieprawidłowym funkcjonowaniem jelit. Ponadto uszkodzenie jelita będzie skutkowało przedwczesnym starzeniem się organizmu. Objawy te często są usprawiedliwiane nieuniknionym procesem starzenia się całego organizmu, lecz tak naprawdę są one bezpośrednio związane ze stanem zdrowia jelita i dlatego można im przeciwdziałać, wdrażając program regeneracji tego narządu.

Większość problemów zdrowotnych nękających obecnie całą populację to w istocie efekt zaburzenia funkcjonowania lub uszkodzenia jelit. To bardzo ważne, abyśmy tę niezmiernie istotną informację i narzędzie zdrowotne uczynili powszechnie dostępnymi. Podążając sprawdzoną ścieżką Clean Gut, unikniesz choroby i odzyskasz własną moc, by stać się naprawdę zdrowym.

W mojej pierwszej książce, zatytułowanej Clean[1], wyjaśniłem, w jaki sposób niebezpieczne substancje chemiczne i toksyczne warunki, na których działanie jesteśmy narażeni przez całe życie, są odpowiedzialne za nasze różne problemy zdrowotne. Nikt z nas tego nie uniknie i dotyczy to nas bardziej niż kiedykolwiek przedtem. Niemniej jednak, dzięki nauce sposobów aktywizowania i wspierania tych narządów ciała, których zadaniem jest odtruwanie organizmu, większość osób może uzyskać wspaniałe korzyści. Trwające dwadzieścia jeden dni oczyszczanie Clean już pomogło tysiącom osób tego dokonać.

W niniejszej książce przedstawiam nowy, skuteczny program, stanowiący ważne narzędzie chroniące przed atakiem choroby oraz pomocne w jej wyeliminowaniu już u źródeł. Nie musimy czekać, aż zachorujemy, aby stać się zdrowymi. Pozwól, że wyjaśnię. Najpopularniejsze toksyny pochodzące z naszego pożywienia najbardziej obciążają nasze jelita. Nawet toksyny absorbowane przez skórę i płuca ostatecznie sieją spustoszenie właśnie w jelicie. Jeśli weźmiesz prysznic z niefiltrowanej wody w którymś z amerykańskich miast, to do twojego krwiobiegu przedostanie się pewna ilość chloru, która dotrze do komórek i błony śluzowej jelita, negatywnie wpływając na dobre bakterie jelitowe. Rzeczywistość jest taka, że obecnie życie nie jest przyjazne dla jelit.

Nie ulega wątpliwości, że ludzkie zdrowie znajduje się w kryzysie. Jesteśmy chorzy i coraz bardziej podupadamy na zdrowiu. Wszyscy zdają się cierpieć z jakiegoś powodu, badają się i przyjmują leki, zarówno wydawane bez recepty, jak i przepisywane przez lekarzy. Choroby przewlekłe stają się bardzo częstym zjawiskiem. U coraz większej liczby osób diagnozowane są coraz to liczniejsze choroby. Zjawisko to wręcz wymyka się spod kontroli. W czasie studiów medycznych widziałem wielu pacjentów cierpiących na raka, lecz choroba ta nie dotyczyła ani mnie, ani osób z mojego otoczenia. Obecnie kilka osób z grona moich przyjaciół choruje na raka, a wiele innych ma postawioną taką diagnozę. Choroby, które w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku były rzadkością, na przykład choroby autoimmunologiczne, obecnie stanowią globalną epidemię.

Kryzys dotknął nie tylko ludzkie zdrowie. Dotyczy on również naszego systemu opieki zdrowotnej, któremu grozi załamanie. Lekarze nie mają żadnych zahamowań w kwestii stawiania diagnozy, zlecania wyszukanych badań i stosowania metod leczenia, w tym drastycznych zabiegów chirurgicznych oraz radykalnych kombinacji przepisywanych leków, aby stłumić widoczne objawy. Te połączenia substancji chemicznych często okazują się skuteczne w wyciszaniu objawów, lecz nierzadko są również zbyt toksyczne. Wiele problemów zdrowotnych, a niekiedy także zgonów, jest spowodowanych leczeniem zaordynowanym pacjentom przez jak najbardziej kompetentnych lekarzy.

Tabletka dla chorego, która ma zlikwidować występujące u niego objawy, przypomina malowanie na zielono zbrązowiałych liści chorego drzewa – to tylko złe ogrodnictwo; to nieskuteczna metoda. W moich rozmowach z ludźmi na całym świecie widać ogólną frustrację spowodowaną obecnym stanem medycyny. Ludzie są rozczarowani swoimi lekarzami i zaniepokojeni brakiem informacji oraz realnych, trwałych rozwiązań. Wpajano im zaufanie do lekarzy oraz fascynację nauką i wdzięczność w jej obliczu, lecz tego typu ślepa wiara w medycynę zaczyna słabnąć.

Wciąż wiele osób wierzy, że lekarze diagnozują więcej chorób, ponieważ stają się coraz lepsi w tej dziedzinie dzięki coraz bardziej zaawansowanej nauce i technologii. Dużo łatwiej zaakceptować obecny stan opieki zdrowotnej i przyjąć, że bez niej sprawy miałyby się znacznie gorzej. Oczekuje się od nas wiary w to, że choroby stanowią wypadkową pecha i złych genów – a zwłaszcza, że choroby pojawiają się wtedy, gdy organizm funkcjonuje nieprawidłowo.

Objawy zostały przypisane do grup zespołów, a te z kolei sklasyfikowane według układów organizmu. Często, aby potwierdzić diagnozę, niezbędne jest przeprowadzenie serii testów laboratoryjnych. Leczenie zwykle przebiega według standardowego planu obejmującego przede wszystkim wykonywanie zabiegów chirurgicznych i podawanie leków. Nie liczy się, który pacjent cierpi na konkretną chorobę, lecz którą konkretnie chorobę ma dany pacjent. Nowoczesna medycyna proponuje takie samo leczenie w obliczu tej samej diagnozy, bez względu na to, kim jesteś.

Tak wcale nie musi być. Koncentrując się na zdrowiu jelit, możesz wyeliminować chorobę u jej źródeł i chronić swoje zdrowie w wymiarze długofalowym. Jeśli nawet zrealizowałeś już program Clean lub inny program koncentrujący się na odtruwaniu i pozbyłeś się większości źródeł ekspozycji na toksyczne substancje chemiczne, twoje jelito wciąż może potrzebować dalszej regeneracji. Spożywanie organicznego, pozbawionego substancji chemicznych jedzenia, ale w niewłaściwych połączeniach, ze złą częstotliwością lub w nieodpowiednich ilościach, również może negatywnie wpłynąć na stan zdrowia jelit. Pewne pokarmy, których jeszcze nie zidentyfikowałeś, takie jak cukier, kofeina bądź produkty mleczne, mogą stanowić toksyczne wyzwalacze, uruchamiające lawinę reakcji niszczących twoje zdrowie, począwszy od samych korzeni.

Wszystkie te negatywne i toksyczne czynniki niszczą jelito. Wdrożenie„zdrowej” diety nie wystarczy. Należy przedsięwziąć specjalne środki i spełnić określone warunki, aby pomóc organizmowi w jego wysiłkach zmierzających do samouzdrowienia. To samo robimy w przypadku innych narządów naszego ciała, gdy uszkodzenie wykracza poza „naturalną samonaprawę”.

W medycynie angielski termin gut, czyli „jelito”, ma dość luźną definicję. Najczęściej posługujemy się nim w odniesieniu do nazwy narządu. Ja, używając tego terminu, mam na myśli znacznie więcej niż tylko element przewodu pokarmowego, myślę mianowicie o żywych organizmach znajdujących się w jelicie, o jelitowej florze bakteryjnej, a także o układach odpornościowym i nerwowym zlokalizowanych pomiędzy ścianami jelit i wokół nich. Organizm nie czyni rozróżnień między tymi elementami. My także nie powinniśmy tego robić. Te różne narządy i tkanki wspólnie składają się na jelito, czyli jeden z najbardziej złożonych i istotnych narządów ciała. Twoje zdrowie i dobre samopoczucie zależą od pracy tych wszystkich elementów – zsynchronizowanej, na najwyższych poziomach, na więcej sposobów, niż możesz sobie wyobrazić. To naprawdę proste: kiedy dowiesz się, jak pracuje twoje jelito, i zrozumiesz, w jaki sposób je regenerować oraz utrzymywać w czystości, zyskasz wspaniałe, długotrwałe zdrowie.

Jelito odgrywa bardzo ważną rolę w organizmie. Poszczególne narządy składające się na nasze wnętrzności, choć pracują niezależnie, pozostają w nieustannej wzajemnej relacji za pośrednictwem nerwów i hormonów. To, w jaki sposób funkcjonują jelita, ma zarówno bezpośredni, jak i pośredni wpływ na każdą pojedynczą komórkę ludzkiego ciała, począwszy od komórek szpiku kostnego, a skończywszy na włosach i skórze na powierzchni ciała. Często zaburzenia pracy jelita są przyczyną objawów w najmniej oczekiwanych częściach ciała, na przykład wysypki na skórze. Gdy zauważysz wysypkę, konsultujesz się z dermatologiem. Ponieważ wysypka to coś, co widzisz i czujesz, prawdopodobnie dermatolog skupi się właśnie na niej i przepisze maść, aby wyeliminować zmiany skórne lub towarzyszący im świąd. Innymi słowy, dermatolog zwyczajnie pomaluje brązowe liście na zielono. To tylko jeden przykład na to, jak zaburzenie funkcjonowania jelit może się uwidocznić w postaci innego objawu gdzieś w organizmie. Można podać niezliczoną ilość innych przykładów. Stale mówię moim pacjentom, że jelito to niezły spryciarz, który potrafi ukryć się na naszych oczach. Potrafi zmylić niemal każdego, w tym lekarzy, nawet gastroenterologów, przekonując ich, że z nim wszystko jest w najlepszym porządku, a prawdziwy problem tkwi gdzieś indziej.

Medyczny establishment nieustannie minimalizuje bądź całkowicie pomija problem zdrowia jelit w sposób, o którym wspominam. Obecnie w prewencji gastroenterologicznej najczęściej jest wykorzystywana kolonoskopia pozwalająca na wczesne wykrywanie polipów i ich usuwanie. Lekarze nieustannie poszukują związku pomiędzy poszczególnymi narządami i pewnego typu schorzeniami, chorobami i drobnoustrojami, ale nie biorą pod uwagę tego, w jaki sposób przyczynia się do nich stan jelit. Często też koncentrują się na narządach, które w bardziej bezpośredni sposób wpływają na nasze przetrwanie, takich jak nieustannie bijące serce, nerki stale filtrujące krew czy mózg, który zawiaduje neuronami. Współczesna medycyna podtrzymuje swoją pozycję dostarczyciela „pigułki dla chorego”, w znacznej mierze dlatego, że bardzo niewielu lekarzy szczegółowiej przygląda się pracy jelit. Tak jak sekret bujnego ogrodu tkwi w korzeniach rosnących w nim roślin, tak zdrowie ludzkiego organizmu zaczyna się w jelitach, w jego własnych wewnętrznych korzeniach. Jelita to ośrodek zdrowia, choroby i różnych zaburzeń. Powiem tak – jeśli chcesz wiedzieć, dlaczego „twoje liście brązowieją”, przyjrzyj się swoim jelitom.

Program Clean Gut pomoże ci oczyścić jelita i bez względu na twój obecny stan zdrowia przyniesie ci korzyści. Program Clean Gut – oparty na czterech zasadach medycyny funkcjonalnej: usuwaj, zastępuj, zaszczepiaj i naprawiaj – został podzielony na dwie odrębne fazy. Pierwszą z nich jest dwudziestojednodniowa dieta, która polega na spożywaniu lekko strawnych pokarmów o niewielkiej zawartości cukru, przy jednoczesnym wyeliminowaniu pokarmów prowadzących do zaburzenia funkcjonowania jelit. Dieta ta uwzględnia również niezbędne suplementy związane z różnymi aspektami regeneracji jelita, w przypadku których organizm potrzebuje pomocy z zewnątrz. Druga – kluczowa – faza to siedmiodniowy proces ponownego wprowadzania produktów. Jego celem jest zidentyfikowanie tych pokarmów, które szkodzą ci najbardziej. Te toksyczne czynniki wyzwalające, jak zwykle je nazywam, należy zidentyfikować, aby w pełni przywrócić i podtrzymać stan zdrowia jelit. Obie te fazy składają się na kompleksowy program, który możesz z łatwością włączyć w swoje codzienne życie i który ma potencjał, by uzdrowić i zregenerować najbardziej na co dzień obciążony obszar w twoim ciele, a mianowicie jelita.

Wszyscy mamy uszkodzone jelita i – choć w różnym stopniu – boleśnie odczuwamy tego konsekwencje odbijające się na naszym zdrowiu na co dzień i w dłuższej perspektywie. Bez optymalnie funkcjonujących jelit po prostu nie mamy szans na uzyskanie prawdziwego i długotrwałego zdrowia. Gdy jednak naprawimy jelita i wyeliminujemy przyczynę choroby, poważniejsze i pomniejsze objawy znikną, a my odkryjemy, co to znaczy być naprawdę zdrowym.

Dla części osób może to oznaczać bardzo subtelną poprawę, lecz i ona może być absolutnie fantastyczna. Mój dobry przyjaciel prowadzi naprawdę zdrowy tryb życia. Jimmy dobrze się odżywia i regularnie ćwiczy. Mówi, że zawsze świetnie się czuje. Jako mój przyjaciel musiał jednak wysłuchiwać moich opisów związanych z tym, co obserwuję u innych osób. Ostatecznie program Clean Gut tak go zaciekawił, że postanowił go wypróbować. Po zakończeniu programu Jimmy stwierdził, że oddycha głębiej i wolniej, a powietrze w płucach wydaje się świeże i nowe – jak nigdy dotąd. Miał wrażenie, że jest bardziej czujny i świadomy, a oddychanie sprawiało mu większe zadowolenie i przyjemność. Efekt? Lepsze i bardziej wyraźne doświadczanie każdej minuty dnia.

W przypadku innych osób, na przykład Magdaleny z Urugwaju, rezultat był jeszcze bardziej spektakularny. Magdalena była wiecznie zmęczona i odczuwała wiele osłabiających objawów: suchość jamy ustnej i oczu, ból stawów, liczne infekcje ciągnące się tygodniami i wiele innych. Odwiedziła kilkunastu lekarzy, zanim ostatecznie rozpoznano u niej zespół Behçeta – chorobę autoimmunologiczną. Magdalena usłyszała, że z uwagi na poważny charakter choroby będzie musiała poddać się leczeniu metotreksatem, który jest chemioterapeutykiem stosowanym również w przypadku wielu rodzajów raka. Najbardziej przeraził kobietę fakt, że takie leczenie w istotny sposób zmniejszało jej szanse na zajście w ciążę. Wkrótce potem Magdalena skontaktowała się ze mną. W ramach próby, zanim rozpoczęła leczenie metotreksatem, zakwalifikowałem ją do programu Clean Gut. Po upływie dwudziestu jeden dni większość objawów całkowicie ustąpiła bądź została istotnie zredukowana. Magdalena stwierdziła, że nigdy w swoim dotychczasowym życiu nie miała tyle siły i nie czuła się tak dobrze i zdrowo. Postanowiła zrezygnować z zalecanej przez lekarzy terapii i zamiast tego skoncentrować się na planowaniu ciąży.

Bez względu na to, czy tylko naprawiali nieuniknione mniejsze uszkodzenie, czy eliminowali choroby u ich źródeł, poprawa funkcjonowania jelit nagrodziła moich pacjentów nowym poziomem zdrowia i żywotności, o czym wcześniej nie mieli pojęcia. To podejście do regeneracji jelit jest najskuteczniejszym narzędziem w moim medycznym zestawie, które pomogło wielu spośród moich pacjentów na całym świecie. Teraz możesz je wykorzystać, realizując program oczyszczania jelit zgodnie ze wskazówkami zawartymi w rozdziale szóstym. Przywróć zdrowie swoim jelitom i zduś rozwój choroby w zarodku czy też – ściślej mówiąc – w jelicie!

Podobnie jak Clean nie był efektem wielomilionowych prób klinicznych czy sponsorskich zabiegów firm farmaceutycznych, Clean Gut również stanowi rezultat mojej osobistej, duchowej i zawodowej podróży, która wiodła dookoła świata, z powrotem ku mojej pierwszej lekcji z Ferminem.

Przypisy

Rozdział 1

[1] A. Junger, Clean. Wydawnictwo MT Biznes, Warszawa 2011 – przyp. tłum.