Najukochańszemu
ze wszystkich, których kochałem
– mojemu synowi Mikołajowi

PROLOG

chciałbym,
aby ten film

wyrósł nam

z ziemi

jak ogród…

List

W pewnym momencie pracy nad książką miałem bardzo złe dni. Przerwałem pisanie Jak ja ich kochałem. Rozpocząłem benedyktyński wysiłek grzebania w wycinkach prasowych. I nagle dokonałem odkrycia, które ścięło mnie z nóg. Ze sterty wypłowiałych papierów wydobyłem wycinek prasowy z naklejką: „Tygodnik Powszechny”. Data: 30 maja 1976 roku. Tytuł: Spóźniony list do Marii Dąbrowskiej, autorstwa ks. Mirosława Paciuszkiewicza SJ.

„Noce i dnie to był dla mnie nie tylko film i nie tylko powieść, ale i przygoda z Marią Dąbrowską. Najpierw była jednak powieść. Czytałem ją we wrześniu 1958 roku i wtedy właśnie przeżyłem to, co przeżywali zapewne czytelnicy trylogii Sienkiewicza. Zapragnąłem pomodlić się w intencji bohaterów, odprawić za nich mszę – za Barbarę, Bogumiła, Agnieszkę, Emilkę, Tomaszka i innych.

Żal mi było rozstawać się z nimi. Toteż z przyjemnością przedłużałem z nimi przygodę, robiąc wypisy z mądrej, krzepiącej książki. Byłem szczerze zmartwiony, że przebywam w świecie fikcji literackiej, że nie było Barbary, Bogumiła, Agnieszki. Na dobrą sprawę nie było także Krępy, Serbinowa i Pamiętowa. Po prostu nie mogłem w to uwierzyć i na swój sposób cierpiałem.

I wtedy właśnie przyszło oświecenie: przecież powieściowe postacie wszystko zawdzięczają swojej autorce, ona je powołała do życia, a więc nie ma powodu do zmartwień. Na zakończenie lektury odprawiłem więc mszę świętą za Marię Dąbrowską, która należy do moich kochanych pisarzy.

Od tamtych dni chodziłem z przekonaniem, że powinienem napisać list do Marii Dąbrowskiej. Nie napisałem go jednak, i to chyba jest jeden z moich grzechów zaniedbania. Dowiedziałem się potem o jej śmierci i do dziś gryzie mnie żal, że moich planów nie zrealizowałem.

Po obejrzeniu filmu sięgnąłem po moje wypisy. Znalazłem w nich między innymi fragment listu Agnieszki do Marcina po śmierci Bogumiła. Odczytałem go tak, jakby Dąbrowska chciała mi pomóc uregulować mój dług wobec niej teraz, gdy nie potrafię już nadrobić zaniedbania:

«…I myślę, że serce ludzkie to pogrzebowa kaplica, w której wciąż stoi jakaś trumna. Niepodobna by tego znieść, gdyby nie przeświadczenie, że wszystko, co umiera, ożywa w innej postaci. Człowiek jest tajemnicą, z tajemnicy przybywa i w tajemnicy odchodzi… Chcieć o tym za dużo wiedzieć, jak księża, wydaje mi się grzechem pychy. Ale wystarczy mi zapomnieć o teologicznych dogmatach, abym wierzyła w nieśmiertelność… nieśmiertelność Tatusia.

Mówią, że to nasza słabość i żal dyktują taką wiarę, boć przybywa ona nie kiedy indziej, tylko w chwilach żałoby. Lecz ile zwykłych, doczesnych tajemnic życia wychodzi na jaw dopiero w godzinie ciężkich przejść i wstrząsających przeżyć. Czemuż by i tajemnica zagrobowa nie miała się odkrywać w takich momentach nam, ludziom zwykłym, niezdolnym widzieć ją w powszednim biegu nocy i dni!

A jeśli to hipoteza osieroconego uczucia, to czyż i w materialnym życiu najryzykowniejsze urojenia i hipotezy nie okazują się w końcu sprawdzalną prawdą? Tatuś żyje i działa, bo inaczej mógłżeby mi się teraz dopiero dać poznać? A ja teraz właśnie dowiaduję się, jakim był człowiekiem».

Przyjaźń zakłada wzajemność. Jeżeli ma być przyjaźń, nie wystarczą moje wyznania, że Dąbrowską zaliczam do najbliższych istot. Musi być odzew. Jest odzew, gdyż autorka żyje i działa.

Działa poprzez swoją spuściznę literacką, a żyje tylko w tym sensie, że trwają jej dzieła, że my ją wspominamy. A jeżeli tak, to mogę napisać ten list: ■

Pani Mario!

Przepraszam, że dopiero teraz się do Pani zwracam, że nie napisałem do Komorowa czy do Warszawy. Wierzę jednak, że ważniejsza od listu była msza święta i modlitwa za Panią i za ludzi z Pani kręgu, którzy w jakiejś mierze trafili do powieści. Świat, jaki stanowią Noce i dnie, Pani zawdzięcza swoje istnienie.

Niebawem w gronie studentów mam prowadzić dyskusję na temat filmu Noce i dnie. Myślę więc o filmie, o powieści i myślę o Pani. Przy okazji odżywają wspomnienia. W Russowie widziałem staw, w którym łowiono ryby na wieczerzę wigilijną opisaną w Uśmiechu dzieciństwa. Widziałem dom, znacznie przebudowany i zamieniony na dom pamiątek po Pani.

Dwa lata mieszkałem w Kaliszu. Chodząc ulicami miasta czy jego peryferiach, myślałem, że Pani tamtędy chodziła. Ile razy jechałem na dworzec kolejowy czy z dworca, mijałem restaurację «Serbinowską» i wtedy niezmiennie przypominał mi się Serbinów. Odwiedzałem osiedle Kaliniec. Jedna z ulic osiedla swoją nazwą przywodziła na pamięć Bogumiła i Barbarę.

Dzisiaj chciałbym się zatrzymać przy tych dwojgu. Film wniósł korekty do wspomnianej lektury i do moich wyobrażeń o małżonkach Niechcicach. Nie umiem sobie wytłumaczyć, dlaczego Bogumił był dla mnie przez lata bohaterem bez skazy, krzywdzonym przez Barbarę, która nie wiadomo czego chciała od męża i nie wiadomo dlaczego mroziła jego entuzjazm.

Dlaczego zupełnie zapomniałem o Felicji, dlaczego nie pamiętałem o Ksawuni? Pozostał mi obraz Bogumiła trochę zbliżony do posągowego ujęcia Boryny, Bogumiła idącego przez pole i rozmawiającego z Bogiem: «Z tym samym pługiem idąc, widzisz Boga lub grudę ziemi. Na to samo drzewo patrząc, widzisz cud stworzenia lub widzisz cień od skwaru, liście, owoce, budulec…».

Sądzę, że Pani dużą sympatią obdarzyła tego człowieka. A i w filmie Bogumił (Jerzy Bińczycki) ma takie urzekające niewinne spojrzenie. Tym trudniej żegnać własne wyobrażenie o nim, tym trudniej pogodzić się z tym, że był jednak niewierny. Pozostaje żal, że ludzie gubią pewne wartości i że nie w każdej okoliczności można na nich liczyć. ■

W moim odbiorze film ten zrehabilitował jednak Barbarę, bohaterkę «wiecznego zmartwienia». Utarło się o niej przekonanie, któremu dał wyraz Julian Krzyżanowski w Dziejach literatury polskiej. Losy Barbary to jego zdaniem: «dziwaczna mieszanina histerii i zdrowego rozsądku, tępoty i przenikliwości, dobroci i samolubstwa, zamaskowanego erotyzmu i panowania nad namiętnościami. Jej życie to wdzięczny materiał dla psychoanalizy, a równocześnie coś, co radykalnie odbiega od tradycyjnych wyobrażeń o Polce obywatelce».

I w filmie Barbara jest taka, ale zarazem przeżywa ewolucję ku pewnemu zrównoważeniu. Choć może tu nie tyle ewolucja wchodzi w grę, ile pewna perspektywa. Niemal wszystko, co oglądamy w filmie, jest wspomnieniem. Reżyser i widz patrzą z dystansu. Barbara także. Jest dziwnie spokojna, mądra tym wszystkim, co przeżyła. Już nie spazmuje. Nawet nie jest zaskoczona, że jej nie przyjęto w dworku Toliboskiego. Wyrusza dalej na spotkanie przyszłości. Chciałoby się powiedzieć: «w tajemnicę odchodzi».

Pani Mario, kończę swój list. Chciałbym jeszcze opowiadać o innych przygodach. Nie muszę od razu wszystkiego napisać. Proszę jednak pozwolić, że przytoczę jeszcze jeden fragment z Nocy i dni, który moim zdaniem charakteryzuje klimat powieści i filmu. Jest to myśl o potrzebie kontemplacji: «Czymże byłaby miłość, czymże praca bez takiej chwili zagapienia się, zatopienia w oglądaniu gwiazdy wiosennej. Nigdy życie nie jest bardziej prawdziwe i usprawiedliwione niż w momencie kontemplacji. O, żeby tak wypracować, wywalczyć prawo do takich momentów, dać każdemu czas, możność, potrzebę ich odczuwania».

Może tak już właśnie odczuwa Barbara?

Teraz już naprawdę kończę, dziękuję serdecznie za piękną lekcję patrzenia na życie.

Ks. Mirosław Paciuszkiewicz SJ”. ■

Postscriptum

Jest mi bardzo przykro, że przeoczyłem ten list i trudno mi znaleźć na to usprawiedliwienie. Postanowiłem odszukać ks. Paciuszkiewicza, aby po wielu latach spóźnionym listem podziękować mu za jasność myśli. Udaję się po pomoc do Internetu, wywołuję nazwisko księdza Paciuszkiewicza i… oto, co przeczytałem wybite tłustym drukiem:

„W wieku 79 lat zmarł 3 września 2010 roku w Warszawie ojciec Mirosław Paciuszkiewicz – jezuita, znany duszpasterz osób żyjących w związkach niesakramentalnych, były redaktor naczelny «Przeglądu Powszechnego» i moderator Stowarzyszenia «Przymierze Rodzin» w Warszawie. W kapłaństwie spędził 56 lat”.

Dlaczego nie odkryłem tego listu wcześniej, abym mógł za życia księdza Paciuszkiewicza wyrazić mu swój podziw i wdzięczność? Umęczony do bólu nie mogłem się nad niczym skupić, aż w końcu sięgnąłem po inspirację do mojego zdjęciowego archiwum. ■

Do „Nocy i dni” trzeba chyba dojrzeć!

Ich wielkości także, w pozornej

nieefektywności, w tym, co ukryte

w najgłębszych warstwach. Mam

świadomość, czego się podjąłem,

trzęsą mi się ręce, mam tremę –

a jednocześnie czuję się właśnie jak

alpinista przed wspinaczką, gdy go

pytają: po co? Nie odpowiadam.

Chcę wejść na górę, nie myślę,

czy odpadnę. Chcę wejść i spojrzeć

na świat stamtąd, skąd patrzyła

Dąbrowska. Ona całe życie pisała

„Noce i dnie”, udało jej się osiągnąć

takie szczyty, że na ludzkie życie, na

życie swego narodu spojrzała

z lotu ptaka. Nie inscenizujemy

tego filmu. My go hodujemy,

pielęgnujemy jak ogrodnik ogród,

jak rolnik pole. Przyrody nie można

inscenizować, trzeba jej pozwolić

– samej – włączyć się w nasze życie.

Pytają mnie – dlaczego robię ten film? Pytają alpinistów – dlaczego zdobywają te szczyty, odpadają ze ścian, giną? Po prostu chcą wejść na szczyt. Ja też. Ktoś może nie lubić „Nocy i dni”, ale nikt nie zaprzeczy, że w tej książce zawarte jest po prostu kilkadziesiąt lat życia Polaków, los całego pokolenia.

Cztery pory roku. Ziemia, którą trzeba uprawiać. I przemijanie: czas, działanie czasu na materię. Film obejmuje czterdzieści lat życia. Nie tylko bohaterów, lecz i ludzi, którzy ich otaczają. Utarło się, że bohaterami „Nocy i dni” jest dwoje ludzi, Bogumił i Barbara. Ale przecież wraz z nimi idzie naprzód wszystko, idzie ku czemuś nieuchronnemu. Do kresu ludzkiego przeznaczenia.

Żyli, pracowali, dorabiali się…

I umarli… To właśnie owa piękna i wstrząsająca ballada o ludzkim bytowaniu. W literaturze jest niewiele książek utkanych z tak niematerialnych rzeczy: polskich mgieł, polskiego błota, ze śniegu, wichru… Suma tych elementów wtopionych w los człowieka jest czymś tak fascynującym…

CZĘŚĆ PIERWSZA

Skąd to natchnienie?

Kilka lat temu młoda dziennikarka postanowiła stworzyć dla telewizji mój portret. Pierwsze zadane mi pytanie brzmiało: „Skąd to natchnienie?”. Nie miałem chwili wahania skąd. Niemal wszystko, czym karmiłem przez lata moją sztukę, ma swój początek na Wołyniu. A ściślej: we Włodzimierzu Wołyńskim. Ale czy to, co robiłem w sztuce, było dziełem natchnienia? Może to brzmieć staroświecko, ale tak.

Wierzę w potęgę natchnienia. W błogosławiony stan iluminacji. Ożywiona niewidzialnymi bodźcami, wywołuje drzemiące w kufrze pamięci emocje, które każą robić tylko to, a nie co innego, oraz nadawać dziełu kształt taki, a nie inny. Tak, początek mojej drogi do sztuki związany jest z Włodzimierzem.

Mała mieścina, jakby żywcem zdjęta z płócien Marca Chagalla, licząca trzy tysiące mieszkańców, z czego dziewięćdziesiąt procent to ludzie wyznania mojżeszowego, trudniący się głównie usługami dla wojska. Stacjonowały tu trzy garnizony: 27 Pułk Artylerii Lekkiej, Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii oraz 23 Pułk Piechoty. ■

Magia przeznaczenia

Sięgając pamięcią wstecz, pierwsze doznania mogę zarejestrować od szóstego roku życia, a więc gdzieś tak od 1935 roku. Od tej daty po dzień dzisiejszy życie moje obfituje w wydarzenia, których logika oszałamia. Wszystko jest zagęszczone, ale najbardziej zdumiewa konsekwencja, z jaką te zdarzenia łączą się, tworząc w pełni ukształtowany monolit, czyli – moją gotowość do otwierania i zamykania różnych etapów! Kiedy dzisiaj patrzę wstecz, doznaję wrażenia, że był to okres zaskakujących zwrotów. Przeznaczenie niemal prowadziło mnie na smyczy.

„Człowiek nie ma wyboru. Nosi w sobie swój los. Musi iść tam i robić to, na co skazało go przeznaczenie. Nikt nie stoi ponad przeznaczeniem. Zjawy senne są po to, aby ostrzegać, wydawać polecenia, grozić. Człowiek mając wypisany swój los raz na zawsze, musi go tylko odczytywać i wypełniać punkt po punkcie”. Tych kilka zdań, usłyszanych wiele lat temu od profesor Łopatyńskiej (o której będę więcej mówił w innym miejscu), uformowało moją filozofię patrzenia na wydarzenia dotyczące życia człowieka.

Oczywiście dzisiaj moja kariera jest faktem dokonanym, gdzie niewiele już można zmienić, a jedynie interpretować. Ale gdy patrzę na czasy, kiedy we wczesnym dzieciństwie wszystko wyłaniało się z chaosu, słowa te pomagają mi lepiej rozumieć, a właściwie odczuwać, jaki sens miało wtedy i nadal ma dla mnie słowo „los”.

Przywiązywałem wielką wagę do snów. Od dziecka nakładały mi się one na realność dnia. W koszmarach sennych widziałem postacie, o których istnieniu mówiła profesor Łopatyńska. Pojawiały się, aby przestrzegać lub doradzać. Obecność pani Lidii w mym życiu będzie miała dla mojej kariery artystycznej niemal decydujące znaczenie.

Jak mówił Platon: „Nic nie dzieje się bez przyczyny”. Patrząc wstecz na niemal matematyczną precyzję wydarzeń mojego życia, spróbujmy ustalić, czy były one dziełem przypadku, czy prowadzono mnie jednak… ■

Na smyczy przeznaczenia

Kto lub co było bezpośrednim sprawcą decyzji, bo przecież przeznaczenie musi mieć twarze ludzi, którzy wykonują jego polecenia?

No właśnie, jakie to były twarze?

W czasie odpływu inwencji sięgam na chybił trafił po jakąś książkę. Otwieram ją na stronicy, której dotknie wskazujący palec, i czytam, wierząc, że odnajdę coś, co mnie odbuduje. Podobnie stało się i tym razem. Wyciągnąłem z półki książkę Anny Piwkowskiej zatytułowaną Achmatowa, czyli kobieta. Jest to biografia wybitnej rosyjskiej poetki, której życie przypadło na dwie epoki: czas carskiej Rosji, kiedy w wieku osiemnastu lat zaświeciła na niebie poezji jak meteor, aby nie zgasnąć do końca życia; oraz drugi okres, panoszenia się bolszewizmu, z kapturowymi sądami, fabrykowaniem procesów i mordami, których ofiarą stał się jej mąż Mikołaj Gumiłow. Był poetą, krytykiem, białogwardyjskim oficerem, odznaczonym dwukrotnie Krzyżem Świętego Jerzego za odwagę. Został rozstrzelany w 1921 roku wskutek prowokacji i ohydnych donosów. A oto słowa, które zapamiętałem z dziennika Achmatowej:

„Dwadzieścia procent w każdych wspomnieniach sfałszowanych jest przez wyobraźnię, bowiem każda pamięć pamięta co innego. I pamięta inaczej. Pamięć ludzka ma to do siebie, że niczym reflektor wyświetla pojedyncze momenty, pozostawiając wokół nieprzenikniony mrok…”.

I dalej: „Wspomnienia można pisać dwojako. Bardzo wylewnie, pielęgnując na kartach wszystkie, nawet najdrobniejsze epizody z życia, bojąc się, aby nie uronić czegoś, co mogło mieć decydujące znaczenie.

To jeden ze sposobów. Drugi natomiast to próba znalezienia milowych słupów, które wyznaczają drogę życiową bohatera biografii, prowadząc go do jakiejś wybranej kulminacji, pozostawiając napisanie ostatniego rozdziału losowi, który zamyka doczesną wędrówkę człowieka”.

Achmatowa miała rację. Nawet przy najdoskonalszej pamięci nie sposób wywołać pełnej prawdy wydarzeń z dalekiej czy nawet najbliższej przeszłości. Ale ja jednak spróbuję dokonać rzeczy karkołomnej, wbrew temu, czego dowodzi Achmatowa: 1) Zrobię wszystko, aby przywołać w najbardziej wiarygodnym kształcie ludzi, bez których udziału nie byłbym tu, gdzie jestem. 2) Opiszę wydarzenia, które stanowiły najważniejsze ogniwa w mojej karierze. Ożywię ich klimat i znaki czasu. 3) Wreszcie, ustalę, jakie przeżycia odłożyły się w mojej emocjonalnej pamięci, stając się karmą dla przyszłych artystycznych dokonań.

Zdaniem Achmatowej: „Każda pamięć pamięta co innego i pamięta inaczej”. No właśnie. Czy w mojej pamięci był taki moment, który można nazwać „początkiem drogi do sztuki?”. Otóż bez wahania odpowiadam: Jest ich wiele! A oto pierwszy z nich: ■

Urodziłem się w teatrze

Urodziłem się w miasteczku, w którym były trzy wspaniałe teatry. Bo czymże jest garnizon wojskowy, gdzie aktorzy ubrani są w kostiumy, innego kroju i wyglądu niż ubiór w cywilnym życiu? Gdzie wszystko odbywa się według z góry ustalonego scenariusza, a raczej regulaminu, który trzeba respektować modlitewnie, niczym role w teatrze, nie zmieniając nawet przecinka?

Jakie to były teatry? Pierwszy to słynna na całą Polskę Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii. Wszyscy członkowie tej szkoły byli elitą polskiej młodzieży z cenzusem, czyli po maturze. Ale specjalny ton tej placówce nadawali potomkowie polskiej arystokracji. Młodzi Potoccy, Radziwiłłowie, Lubomirscy…

Mówiąc o niezwykłości podchorążówki, zacznijmy od uniformu. A więc długie buty z cholewami, sięgającymi poza kolana, ozdobione ostrogami i tak starannie wyglansowane, że można się było w nich przeglądać. Dalej, mundur, opięty jak na manekinie, przylegający do każdego skrawka ciała, skrojony po mistrzowsku przez izraelickich mistrzów igły.

No i na koniec główna ozdoba, czyli ciężka artyleryjska szabla zwisająca luźno do pół uda na skórzanych szlejach, przyozdobionych kutasem, przy chodzeniu pętająca się wokół nóg. Szabli często używano do pojedynków, które acz niedozwolone, były często praktykowane, lub do zwykłych ulicznych burd, kiedy fantazja i szpan brały górę nad rozsądkiem. ■

Mój teatr

Drugim teatrem, w świetle blichtru i szpanu podchorążówki nieco niższego gatunku, był 23 Pułk Piechoty, w którym służył mój ojciec. Słowo „piechur” spychało ten „teatr” do kategorii prowincjonalnego. W przeciwieństwie do gwiazdorów podchorążówki, którzy z pychy niemal unosili się w powietrzu, dzwoniąc ostrogami, jego aktorzy musieli stąpać po ziemi w sznurowanych kamaszach, podbitych gwoździami, które dudniły prostacko.

Piechurów pozbawionych ozdobnych akcesoriów, takich jak ostrogi czy szabla, nazywano pogardliwie „szarakami”. Zapominając, że według prawideł sztuki wojennej, respektowanej przez wszystkie armie świata, „ziemia zdobyta jest wtedy, kiedy stanie na niej noga piechura”.

Wreszcie trzeci „teatr” to elitarny 27 Pułk Artylerii Lekkiej. Jego członkowie również chodzili w butach z cholewami specjalnego kroju, z ostrogami, i mieli szable u boku.

Urodziłem się w miejscu, które było ogromną sceną z dwunastoma tysiącami aktorów. Każdy z nich, zgodnie z wojskowym regulaminem, miał do odegrania rolę. Tak jak w teatrze. Prowadzącą. Główną. Średnią. Małą. Epizodyczną. Teatr z walką o pierwszeństwo był „małym piwkiem” w porównaniu z rywalizacją wojskową, w której obowiązują dyktatorskie rygory! I bezdyskusyjne decyzje zakutych w kajdany regulaminów „zupaków”, jak nazywano bezdusznych dowódców.

A jednak w tej nieludzkiej hierarchii wartości główny ton miastu nadawali podchorążowie. Capstrzyki, parady, najbardziej wyszukane prezentacje „szpanu” miały jeden cel: wywoływać uniesienia, powalać, zmuszać do standing ovation. Kiedy przy dźwiękach dętej orkiestry szli z pochodniami przez miasto, po grzbiecie pełzały ciary. Wtedy chyba po raz pierwszy zobaczyłem, co w teatrze znaczy oświetlenie. Szare, pozornie martwe i nieefektowne kształty w blasku światła nabierały innego wymiaru. ■

Początki oszołomstwa

Urok wojska porywał mnie, niemal oszałamiał jak narkotyk. Święta pułkowe, uroczyste przysięgi, defilady, gry wojenne, a potem same manewry, podczas których w pocie czoła doskonalono wojenne rzemiosło – wszystko to wsiąkało w moją duszę. Ojciec udawał się na manewry z całą rodziną, tak więc ani na chwilę nie rozstawałem się z wojskowymi gwiazdorami i ich regulaminowym szpanem.

Od najmłodszych lat żyłem poniekąd w nierealnym świecie. Codzienne zdarzenia zdawały się mnie nie dotyczyć. Oczywiście dostrzegałem je, ale tylko sprawy, którymi interesowałę się bezpośrednio, potrafiły pochłonąć moją uwagę bez reszty. Wszystko inne pozostawało daleko za mną. Stany te były powodem zmartwień rodziców.

Mama wiele razy próbowała przywoływać mnie do rzeczywistości, kazała słuchać poleceń. Robić nie to, co mi dyktuje fantazja, a to, co nakazują obowiązki. Bez skutku… W przeciwieństwie do brata, który był uporządkowany, pedantyczny, skupiony, ja byłem rozlatany, nerwowy, gubiący wątek. Chyba nieraz obawiano się u mnie początków zaburzeń psychicznych. I to wywoływało chmurę troski na twarzach mamy i ojca. Ale moją uwagę pochłaniał bez reszty ten dziwny świat, gdzie dorośli bawili się jak dzieci.

Czołgali się w kurzu i błocie, pokonywali w pełnym rynsztunku tor przeszkód, rowy z wodą, które trzeba było przebrnąć wpław, unosząc karabin wysoko ponad głową, no i wreszcie niewolniczo ćwiczyli krok defiladowy, unosząc nogi na przepisową wysokość, w rytmie wulgarnych słów kaprala.

Wtedy to zapoznałem się z żargonem świata wojskowego, który bardzo mi się podobał. Zwróciłem uwagę na to, że po każdej serii wulgaryzmów efekty wysiłków były coraz lepsze. Lekcje obscenicznego języka wojskowego zapadły we mnie głęboko. Toteż czasami w mojej robocie reżyserskiej sięgałem do tych wzorców dla dodania sobie animuszu.

Dość wcześnie dostrzegłem też, że ostateczny rezultat rodził się pod dyktando jednego człowieka, który nadawał ton całości. I bardzo często, patrząc z boku na zbiorowy wysiłek żołnierzy, marzyło mi się, aby stanąć na ich czele i wydać komendy! ■

Postanowiłem, tak jak ojciec, zostać wojskowym

W rodzinie ojca, poczynając od dziadka Romana, wszyscy byli przesądni do śmieszności i wierzyli we wróżby. Kiedy w 1914 roku ojciec zgłosił się na ochotnika do wojska i szedł na wojnę, wybrał się do słynnej w Częstochowie wróżki Leokadii, aby mu powiedziała, co go czeka. Usłyszał: „Wrócisz cały i zdrowy i na starość umrzesz w łóżku”.

Nie opowiadał, co robił na wojnie. Zapamiętałem takie zdanie: „Zabijanie, choćby to był wróg, jest czymś obrzydliwym”. Z wojny wrócił przyozdobiony Krzyżem Walecznych. W 1923 roku wstąpił do Oficerskiej Szkoły w Bydgoszczy.

Jako słuchacz ostatniego roku, jadąc w 1925 roku na święta do rodzinnego domu w Częstochowie, spotkał w pociągu dwie urodziwe kobiety. Była to babcia Musikowa i mama, która w chwili tego spotkania miała dziewiętnaście lat. Zakochał się w niej bez pamięci. Niebawem poprosił ją o rękę i oświadczyny zostały przyjęte.

Niestety na przeszkodzie stanęły mu rygorystyczne przepisy regulaminu szkoły. Jej słuchacz miał prawo do ślubu dopiero po skończeniu studiów i nominacji na stopień oficerski. Ojciec złożył więc prośbę o wyjątkowe potraktowanie sprawy.

Ale wojsko nie toleruje wzniosłych odruchów. Rozkaz komendanta szkoły brzmiał: „Albo rezygnacja ze ślubu, albo opuszczenie szkoły ze stopniem chorążego”. Była to „żelazna ranga”, zamykająca mu drogę do dalszych awansów na całe życie. Ojciec wybrał małżeństwo i w stopniu chorążego został przydzielony do 23 Pułku Piechoty we Włodzimierzu Wołyńskim.

Koszary pułku ojca były zlokalizowane w pomieszczeniach, gdzie w czasach carskiej Rosji stacjonował wyborowy gwardyjski pułk cara Mikołaja I. Mieszkanie rodziców było okazałe. Mieściło się w parterowym kompleksie i składało z pięciu pomieszczeń. Ozdobą całości był olbrzymi salon z brzuchatym piecem w stylu starorosyjskim. Utrzymywał ciepło czterdzieści osiem godzin! A zimy na Wschodzie w tym czasie biły rekordy, normą było czterdzieści stopni poniżej zera.

Pewnej takiej zimy, kiedy podobno nawet oddech zamarzał, dwudziestego piątego grudnia 1929 roku, kilka minut przed północą, przyszedłem na świat. ■

Kapitan Izydor Kantor

Kapitan Izydor Kantor, syn rabina z Łucka, był odpowiedzialny w pułku za „kulturę i propagandę”. Obdarzony zapamiętaniem i obsesją sztuki we wszystkich jej wymiarach, stał się oszalałym organizatorem życia artystycznego garnizonu.

Kapitan Kantor był w wieku ojca, a więc miał wtedy czterdzieści lat. Jego czarne, przenikliwe oczy ukryte były pod ciężkimi powiekami. Ale w chwilach szczególnych unosił je i wtedy spojrzenie nabierało niepokojącego blasku, który niemal obezwładniał. Czarne zmierzwione włosy nieustannie przeczesywał długimi palcami.

Na zdjęciu ogólnego planu ja siedzę na koniu. Na drugim planie, w grupie, widzimy (patrząc od lewej strony) moją mamę, ojca, żonę kapitana Kantora Sarę oraz jego samego. Kapitan Kantor grał fenomenalnie na skrzypcach, tak jak i jego żona. Ponadto posiadał dwa atrakcyjne dary: zajmował się numerologią oraz czytaniem przyszłości z kart.

Jego dostęp do czytania ludzkich losów i trafność przepowiedni zjednały mu tabuny wielbicieli. W trzech garnizonach wojskowych Włodzimierza miał przynajmniej kilka tuzinów chętnych do poznania przyszłości. Byli wśród nich koledzy wojskowi różnych rang i wyznań oraz ich żony. Przyjeżdżali do niego na seanse artyści z całej Polski, a nawet dygnitarze z Warszawy.

Wiedza i tajemnicze szyfry kart przechodziły w rodzinie cadyka Mosze Kantora z ojca na syna. Beneficjent musiał być zawsze rodzaju męskiego, a przekazanie tej wiedzy miało następujący rygor: tylko jedna osoba w rodzinie mogła pozyskać wgląd do tajemnicy. Musiała posiadać bardzo specyficzne predylekcje, które gwarantowały uczciwość w czytaniu ludzkich losów. Gdyby ktoś oddał te dary w niewłaściwe ręce albo sprzedał tajemną wiedzę, miała dosięgnąć go klątwa. ■

Wizjoner

Działalność kapitana Kantora szła w wielu kierunkach. Razem z żoną stworzył kwartet, grający utwory muzyki klasycznej, organizował wieczory poetyckie, opracowywał scenariusze uroczystości pułkowych. Rocznice jedenastego listopada i trzeciego maja według jego pomysłów stawały się wspaniałymi kostiumowymi spektaklami.

Kapitan Kantor był wizjonerem. A ponieważ miał do dyspozycji niezliczoną ilość rekwizytów i aktorów, niemal każda jego produkcja kipiała życiem, jak wielkie malarskie płótna Matejki. Mam przed oczyma widowisko z okazji jedenastego listopada 1937 roku. Dzień ten był szczególnie celebrowany przez wojsko, bowiem przypominał o radosnej chwili, kiedy po stu trzydziestu latach niewoli Polska odzyskała niepodległość.

W 1937 roku miałem osiem lat i dość dobrze zarejestrowałem szczegóły rodzenia się widowiska. Kantor znalazł oparcie w moim tacie i majorze Lucjanie Burtanie. Był to dawny oficer carskiej konnej gwardii, a potem uczestnik walk o niepodległość Polski w latach 1914–1920. Odznaczono go Krzyżem Virtuti Militari, którego nigdy nie odpinał od munduru.

W Szkole Podchorążych odpowiadał za doskonalenie techniki jazdy konnej. Ponadto razem z moim ojcem zasłynął cyklem niezwykłych wykładów. Brali w nich na warsztat postacie Napoleona, Juliusza Cezara oraz Aleksandra Wielkiego i dokonywali analizy ich największych bitew, komentując ich uzdolnienia militarne oraz dyspozycje psychofizyczne.

Kiedy w 1938 roku, w rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości, marszałek Rydz-Śmigły, aby pokazać Niemcom potęgę polskiego oręża, postanowił zorganizować pod Łuckiem wielkie manewry na niespotykaną dotąd skalę, kapitan Kantor był jednym z autorów scenariusza oraz głównym inscenizatorem.

Byłem na tych manewrach. Ten genialny obraz Wojciecha Kossaka to alegoria tego, co tam widziałem. Huk kopyt i ryk z tysiąca gardzieli jeźdźców trzymających szable w dłoni przypominał niemal trzęsienie ziemi.

Przyglądanie się z bliska dyrygenturze kapitana Kantora było dla mnie bez wątpienia początkiem budzenia się moich reżyserskich inklinacji. ■

Pomnik z miłości

Koszary 23 Pułku Piechoty były zlokalizowane w pomieszczeniach, w których w czasach carskiej Rosji stacjonował wyborowy gwardyjski pułk cara Mikołaja I. Pierwszym dowódcą tego pułku był książę Iwan Galicyn, ożeniony z aktorką o imieniu Nina. Niestety nie pamiętam jej scenicznego nazwiska. Była podobno zjawiskowo piękna i wybitnie utalentowana. Po objęciu przez męża funkcji dowódcy pułku przeniosła się razem z nim do Włodzimierza. Nie zrezygnowała jednak z zawodu i kilka miesięcy w roku spędzała w Moskwie albo w Petersburgu na występach, odnosząc wielkie sukcesy.

I nagle stała się tragedia. W czasie konnej galopady po polach koń, biorąc przeszkodę, potknął się i wyrzucił Ninę z siodła. Padając na ziemię, uderzyła głową o kamień i poniosła śmierć na miejscu. Książę Galicyn postanowił uczcić pamięć ukochanej żony i zbudował w środku koszar przepiękny teatr, do którego zapraszał na gościnne występy trupy aktorskie z Moskwy i Petersburga. ■

12 maja 1935 roku umiera marszałek Piłsudski

Kraj ogarnęła żałoba. Ale ledwie ucichły rozchodzące się z Wawelu echa dźwięków dzwonu Zygmunta, odprowadzających marszałka na wieczny spoczynek do Krypty Srebrnych Dzwonów, jak Polska długa i szeroka odbywały się uroczyste akademie ku czci zmarłego wodza.

Wydarzenie, które opiszę, odbyło się pod koniec maja. W teatrze zaplanowano uroczystość.

Scenariusz akademii przygotowanej przez kapitana Kantora jak zawsze skrzył się pomysłami. Oboje z żoną grali fenomenalnie na skrzypcach. Ich występ stanowił jeden z ważnych punktów programu. Ale to zakończenie miało poderwać widownię z krzeseł i wywołać jej euforię. Przy dźwiękach orkiestry dętej wojskowy chór miał wykonać słynną legionową pieśń: My, pierwsza brygada.

Kiedy przebrzmiały ostatnie strofy, światła miały zgasnąć, aby punktowy reflektor mógł wyłapać wyłaniającego się z szeregów wojska kilkuletniego chłopca, który podejdzie na przód sceny i wyrecytuje wierszyk specjalnie ułożony na tę uroczystość. Miał go wykonać syn majora Krzymuskiego, Stasio, mój kolega z przedszkola, posiadający talent recytatorski.

Nasza przedszkolanka miała zwyczaj czytania jakiejś bajki albo krótkiego opowiadania i potem kazała je powtarzać w dosłownym brzmieniu, aby gimnastykować w ten sposób naszą pamięć. W tych ćwiczeniach jako jedyny w klasie potrafiłem powtórzyć je słowo w słowo.

Nieoczekiwanie los chwycił w pazury smycz mojego życia. Do naszego domu wpadł zrozpaczony kapitan Kantor. Krzyczał:

– Tragedia! Stasio dostał biegunki i nie może wystąpić. Jedyny ratunek to Jurek! Wiem, że w ciągu dwóch godzin nauczy się tekstu wierszyka.

Po chwili zostałem poinformowany przez mamę, że muszę wystąpić na akademii, aby zastąpić chorego Stasia.

Byłem dzieckiem nerwowym i nieśmiałym. Każde zabranie głosu w przedszkolu, w obecności kolegów, było katastrofą! Pociły mi się ręce, trzęsły nogi, a strach rozsadzał piersi.

Mama na ten występ ubrała mnie w marynarski uniform, z pięknym kołnierzem opadającym na ramiona. Na głowie miałem marynarską czapkę. ■

Przedsmak aktorskich uniesień

Stałem z tyłu sceny i z tremy aż dygotałem. Czułem, jak serce rośnie mi w piersi, podchodzi do gardła, a splot słoneczny żołądka zaczyna wywoływać mdłości, rodząc osłabienie bliskie omdlenia.

Na szczęście kapitan Kantor skończył swój występ z żoną i żegnany huraganem braw znalazł się przy mnie. Objął mnie czule ramieniem i przytulił do piersi. Czując bliskość jego ciała, zacząłem poskramiać panikę. Pomogły mi dźwięki orkiestry i słowa pierwszej zwrotki pieśni:

Legiony to żołnierska nuta,

Legiony to ofiarny stos.

Legiony to żołnierska buta,

Legiony to straceńców los.

My, pierwsza brygada,

Strzelecka gromada,

Na stos rzuciliśmy swój życia los,

Na stos, na stos.

Męskie głosy stopione w jedno z blachą orkiestry wdarły się do mojej duszy i wywołały ciarki. A początek drugiej strofy:

O, ile mąk, ile cierpienia,

O, ile krwi, przelanych łez…

– zaczął wypychać z piersi strach, rodząc pragnienie, by jak najszybciej stanąć na przodzie sceny i tak, jak zaplanował kapitan Kantor, odczekać dłuższą chwilę, po czym zacząć recytację.

Czułem przypływ uniesienia i bezgłośnie razem z chórem doszedłem do ostatniej śpiewanej zwrotki, która porywała mnie najbardziej.

Mówili, żeśmy stumanieni,

Nie wierząc w to, że chcieć to móc!

Leliśmy krew osamotnieni,

A z nami był nasz Drogi Wódz.

Ostatni refren, „My, pierwsza brygada, strzelecka gromada…”, był jednym ogłuszającym forte fortissimo chóru i orkiestry, a kiedy przebrzmiały słowa: „Rzuciliśmy swój życia los na stos, na stos”, nieoczekiwanie cała sala podjęła od nowa słowa trzeciej zwrotki:

Mówili, żeśmy stumanieni,

Nie wierząc w to, że chcieć to móc!…

Kapitan popchnął mnie do przodu i powiedział: „Idź już!”. Wyłoniłem się z tłumu w chwili, kiedy cała sala stała i przez łzy uniesienia kończyła ostatnie dwie linijki.

Rzuciliśmy swój życia los

Na stos, na stos!

Z tego, co potem usłyszałem od kapitana Kantora i rodziców, ukazanie się małego chłopca w marynarskim uniformie wywołało szok. Podobno odczekałem z aktorskim wyczuciem pauzę, po czym zacząłem recytację.

Dziadku, chociaż ciebie nigdy nie widziałem,

Jednak z głębi duszy kocham sercem małem!

Wiem, że miałeś długie wąsy,

A na głowie maciejówkę!

I żeś bolszewikom sprawił takie lanie,

Jak mój tatuś, gdy zły rano wstanie!

Ostatnie słowa wywołały ryk śmiechu, a po nim huragan oklasków. ■

Chata za wsią

Powieść Ignacego Kraszewskiego Chata za wsią powstała w roku 1842. Wielokrotnie adaptowano ją na potrzeby teatru, opery i filmu.

Melodramatyczna fabuła opowiada o nieszczęśliwych losach Cygana Tumrego oraz córki wiejskiego gospodarza Lepiuka – Motruny. Kapitan Kantor postanowił wystawić Chatę za wsią w teatrze, siłami amatorskimi, we własnej adaptacji. Zrobił to dla naszej Józi, w której się podkochiwał. Podobnie jak ja. Tyle że ja miałem nad nim przewagę wiedzy o anatomii jej ciała.

Jak opisywałem w Nocach i dniach mojego życia, dzięki podglądaniu przez dziurkę od klucza jej miłosnych zapasów z ordynansem ojca, Kulikiem, znałem wiele szczegółów pysznego ciała ukraińskiej piękności, takich jak olbrzymie piersi ze sterczącymi sutkami oraz mięsiste uda z łonowym trójkątem pokrytym czarną zasłoną.

Był rok 1938, a więc miałem już dziewięć lat. Chodziłem do drugiej klasy i doznania zmysłowe, które budziła we mnie Józia, stały się wyuzdane! W erotycznych snach widziałem siebie na miejscu Kulika. Dokonywałem tych samych czynności, osiągając szczyty rozkoszy.

Próby odbywały się w sali teatralnej w godzinach wczesnowieczornych. Od czasu sukcesu oratorskiego miałem u kapitana Kantora i jego żony specjalne względy i dzięki temu mogłem uczestniczyć w procesie powstawania przedstawienia. ■

Aza

Józia grała Cygankę Azę. Pewną swojej urody, okrutną w osiąganiu życiowych celów. Na co dzień, w domu, gęste, czarne jak heban włosy rozdzielone nad czołem splatała w gruby warkocz, którym okalała głowę, tworząc rodzaj korony, albo przerzucała go niedbale przez ramię. Ale ten rysunek twarzy Józi wydał się kapitanowi Kantorowi za nobliwy dla postaci Azy. Kazał jej rozpuścić włosy.

I tutaj po raz pierwszy zobaczyłem, jak fryzura potrafi zmienić wizerunek. Grube loki opadły na ramiona i nagle twarz, nie tracąc piękna rysów, wyostrzyła się. Stała się jeszcze piękniejsza, ale nieoczekiwanie prowokująca. Jej czarne oczy zapłonęły jakimś diabelskim żarem, który mnie najpierw poraził, a potem obezwładnił bez reszty.

Zapomniałem wspomnieć o ustach. Były pełne, lekko rozchylone, a nad górną wagą wysypywał się czarny meszek. Co tu gadać! Każdy szczegół jej twarzy, rozłożyste biodra i kołyszący chód powalały. Na pewno tej nocy trzymałem ją w ramionach, zastępując Kulika.

Rozpuszczenie włosów Józi wydało się kapitanowi Kantorowi niewystarczające. Na następną próbę kazał jej założyć „słynny stanik”, w którym królowała na przyjęciach w naszym domu. Wycięty śmiało na przodzie, obciskał jej bujne piersi do granicy wytrzymałości materiału.

Na jej partnera, Cygana Tumrego, kapitan wyznaczył Kulika. Ordynans ojca pasował jak ulał do tej postaci. Wysoki, rozrośnięty w barach, włosy krótko ostrzyżone po wojskowemu, oczy czarne jak węgiel, nos lekko zakrzywiony. W jego twarzy czaiła się dziwna chmurność.

W jednej z miłosnych scen kapitan kazał Tumremu zedrzeć z ramion Azy stanik, odkrywając jej nagie piersi. W przeciwieństwie do Józi, która nie miała oporów, Kulik był skrępowany. Wtedy kapitan Kantor jak tygrys wskakiwał na scenę i przeobrażał się w ognistego kochanka. Chwytał Józię w ramiona. Przyciskał do piersi i pokazywał, jak Tumry ma ją całować i przygotowywać do aktu miłosnego.

Ich szarpanina budziła we mnie erotyczne podniecenie. Oddalała zazdrość. Kazała tłumaczyć, że jest to przecież na niby. Bo ja, po powrocie do domu, bez przeszkód wezmę we śnie Józię w ramiona, tak jak Tumry brał Azę, i będę z nią robił, co mi się podoba.

Przedstawienie okazało się wielkim wydarzeniem i powtarzano je trzykrotnie! Azę Józi uznano za wielką kreację aktorską! Jej uroda i „zarąbistość”, jak by to można było dzisiaj określić, wzbudziły zbiorowy efekt pożądania. Chodziłem dumny jak paw, jakbym to ja był sprawcą jej sukcesu.

Kochałem ją i pożądałem bez granic. ■

Miłosny obłęd

Dla Azy w Chacie za wsią kapitan Kantor wymyślił romans, do słów swojej żony, Sary, która posiadała ogromny talent rymotwórczy. Tematem były cygańskie oczy, które „jak noże wbijają się w serce kochanka, robiąc go ich niewolnikiem”. Okazało się, że Sara napisała te słowa w złą godzinę. Bo oto kapitan Kantor zakochał się w Józi do nieprzytomności.

Ponieważ uważałem kapitana Kantora za swojego rywala, śledziłem bardzo szczegółowo grę jego uczuć i narastanie miłosnego obłędu w stosunku do Józi. Któregoś wieczora, po skończonym koncercie, kiedy Józia roznosiła na tacy kieliszki z alkoholem, kapitan Kantor, wyraźnie mocno podpity, chwycił nagle za skrzypce i stanął przed nią na rozkraczonych nogach. Zaczął grać wstęp do romansu i krzyknął:

– Śpiewaj!

Józia wybuchnęła śmiechem. Kapitan poczuł się urażony. Patrzył Józi głęboko w oczy i krzyczał:

– Nie chcesz śpiewać? Dobrze.

Wypił jeszcze dwa kieliszki, po czym wyrzucił z piersi pierwsze słowa romansu: „Wszystkiemu winne twoje oczy, które jak nóż rozdarły moją pierś”.

Wkrótce jego miłosny obłęd zaczął przybierać już niekontrolowane rozmiary. Pewnego razu przy kolacji, kiedy Józia usługiwała przy stole, nagle wstał, wyciągnął z kieszeni sznur pięknych korali i zawiesił je na jej szyi. Ten gest ją zaskoczył. Ale po chwili zerwała korale i wcisnęła mu je szorstko w dłonie.

Widziałem całą scenę przez uchylone drzwi salonu. Kapitan trzymał korale długo w dłoni, po czym cisnął je na ziemię. Tego wieczora upił się niemal do nieprzytomności. Tupał. Płakał.

Od tego dnia zaczął pić na umór. Na skraju delirium przychodził do nas ze skrzypcami. Grał w kółko romans z Chaty za wsią. Powtarzał obsesyjnie sekwens słów o „nożach, które wbijają się w serce kochanka, robiąc go ich niewolnikiem”. Sytuacja chwilami stawała się bardzo przykra. Po raz pierwszy zobaczyłem z bliska człowieka szarpanego miłosnym zapamiętaniem, które odarło go z ambicji i wstydu. ■

Kapitan Kantor zmienia skórę

Pewnego dnia zamiast w wojskowym uniformie przyszedł do nas w odzieniu, w którym krzyżowały się dwa style. Długie, marszczone buty i hajdawery puszczone głęboko w cholewy kłaniały się tradycji szlacheckiej. Natomiast od pasa w górę, z uwagi na aksamitną kamizelkę ze złotymi guzami do tużurka, a raczej chałata, pozostał Żydem. Był trzeźwy, dziwnie spokojny. W jednej ręce trzymał futerał ze skrzypcami, a w drugiej skórzaną teczkę. Poprosił ojca o rozmowę sam na sam. Zaskoczony jego transformacją, podsłuchiwałem, co mówili.

Zwrócił się do ojca z prośbą, aby teczka, w której znajdują się rękopisy jego pięciu sztuk teatralnych, oraz skrzypce, bezcenny Stradivarius, mogły być przechowane w naszym domu. Niezwykle podniecony wyznał ojcu, że całe życie chciał zostać autorem sztuk teatralnych. Jak Szekspir. Niestety jego sztuki nie wzbudziły zainteresowania. Wszędzie były odrzucane. Chciał je spalić, ale ciągle wierzył w ich wartość.

Kapitan Kantor opuścił pokój ojca w radosnym nastroju. Jakby znalazł spokój duszy. Pożegnał się czule z moją matką, mnie wziął w ramiona i długo trzymał przy piersi, po czym niemal wybiegł z pokoju. ■

Śmierć kapitana Izydora Kantora

Wiadomość o jego samobójczej śmierci przyniósł ordynans Gawryła. Wieczorem kapitan prosił go, aby następnego dnia rano przyszedł do teatru, bo będzie miał mu do przekazania coś bardzo ważnego. Gawryła posłusznie wykonał polecenie. Kiedy stanął na widowni, zobaczył na scenie leżące ciało.

Kapitan Kantor odebrał sobie życie, strzelając w serce. Obok niego leżała koperta zaadresowana do chorążego Władysława Antczaka. Rozdygotany Gawryła obudził ojca wczesnym rankiem i wręczył mu list. A oto jego dokładna, niemal co do litery, treść:

Kochany Władku!

Pamiętasz, jak kiedyś rozważaliśmy, czy po naszym odejściu jest coś po tamtej, drugiej stronie? Bo jeżeli nie ma nic, no to cóż? Będzie to jeszcze jeden z żartów Pana Boga! Ale jeżeli Bóg istnieje naprawdę, zapytałbym Go wprost: Powiedz mi, Panie, dlaczego nie dałeś mi talentu pisarza utworów scenicznych, a kazałeś odnosić wielkie sukcesy w tym, czego nie kochałem, co robiłem z przymusu!

Ojciec mój, cadyk Mosze Kantor, uważał, że Bóg obdarzył mnie ogromnym talentem muzycznym. Dał mi skrzypce Stradivariusa odziedziczone po jego dziadku i chciał, abym został, tak jak on, wielkim muzykiem. Przyjąłem skrzypce i pod przysięgą obiecałem ojcu, że zostanę wirtuozem. Niestety, oszukałem go. Przerwałem studia muzyczne w Wiedniu i poszedłem na wojnę. Zabijać. Mordować!

A potem już wiesz. Fruwałem wysoko na falach uwielbienia. Niemal noszono mnie na rękach. Ale to było nie to. Ja pragnąłem zostać polskim Szekspirem. Tak… zawiodłem ojca… A w naszych prawach Talmudu samobójcza śmierć to więcej niż zbrodnia. Życie człowieka może odebrać tylko Bóg, który nam je dał.

My, Żydzi, jesteśmy mściwi. Mój ojciec, ortodoksyjny cadyk, nie wybaczy mi tego nigdy. Moje szaleństwo dla waszej służącej to zaledwie wierzchołek góry lodowej. Niepowodzenie – jej odmowa – było kulminacją zmarnowanego życia. Musiałem postawić kropkę nad i.

Zgodnie z doktryną Talmudu jako morderca samego siebie powinienem znaleźć się w piekle i być smażony w kotle z innymi łotrami. Ale powiem ci szczerze: Nie boję się biblijnego piekła. Myślę, że piekło jest tu, na ziemi!

I na koniec powiem, dlaczego dokonałem remanentu życia w teatrze. Przemówiła próżność. Chciałem raz w życiu zagrać główną rolę w sztuce, którą sobie sam napisałem, i zagrałem na deskach teatru, który nie chciał wystawiać moich sztuk!

To, co mówię, jest melodramatyczne. Wiem… ale wszystkie sztuki o wielkich uczuciach, prowadzących do rzeczy ekstremalnych, takich jak śmierć, są zawsze na krawędzi banału. Czy może być coś bardziej trywialnego jak umrzeć z miłości?

Ja umarłem nie z obłędnego szału do tej Ukrainki, pięknej i budzącej pożądanie. Umarłem z zemsty, że los sobie ze mnie zakpił i nie dał mi tego, czego pragnąłem najbardziej – zostania polskim Szekspirem.

To jest tak trywialne, że aż śmieszne.

Ostatnia wola

A teraz proszę, abyś wypełnił takie moje prośby:

Po pierwsze: Pragnę być pochowany na naszym wojskowym cmentarzu w koszarach 23 Pułku. Pod murem, w miejscu dla samobójców. Możesz zawiadomić ojca, ale cadyk Mosze Kantor nie przyjedzie. Jestem dla niego przeklęty dwukrotnie. Raz, że nie zostałem wirtuozem. Dwa, że odebrałem sobie życie.

Po drugie: Zaopiekuj się troskliwie Sarą. Jest ona bezradna jak pisklę wyrzucone z gniazda. Po moim pogrzebie będzie musiała opuścić nasze piękne mieszkanie. Trzeba więc będzie wynająć coś na mieście. Ale do tego będą potrzebne pieniądze.

Mam trochę oszczędności, ale to będzie mało. Dlatego proszę, abyście obaj, ty i major Burtan, zaproponowali Ickowi Birmanowi kupno mojego Stradivariusa. Ten lichwiarz i właściciel lombardu od wielu miesięcy molestował mnie o te skrzypce dla swojego piętnastoletniego syna, geniusza muzycznego. Potwierdzam to, bo słyszałem go wiele razy.

Birman ma duże pieniądze i możecie od niego zażądać pięćdziesięciu tysięcy złotych w gotówce. Z tej sumy trzydzieści tysięcy ma otrzymać Sara, a pozostałe dwadzieścia tysięcy rozdzielicie tak:

Dziesięć tysięcy dla Przewodniczącej Rodziny Wojskowej, żony majora Burtana, pani Matyldy. Pieniądze te mają być przeznaczone na wykup miejsca dla stworzenia Przytułku dla Zwierząt, o który ona i inne panie od lat zabiegają. Pozostałe dziesięć tysięcy przeznaczam dla Gimnazjum Żydowskiego we Włodzimierzu.

Po trzecie: Tobie daję wszystkie kody do czytania z kart. Ale pamiętaj o jednym. Kiedy uznasz, że nadeszła pora, wiedzę i kody przekaż tylko komuś, kto posiada czystość uczuć i mocno rozwinięty szósty zmysł. Myślę, że powinien to być Jurek. Kocham go jak moje własne dziecko i widzę dla niego jasną przyszłość w sztuce! Niestety, nie potrafię określić gatunku. Może aktor… ale chyba bardziej reżyser.

To byłoby wszystko. Kochający Cię jak rodzonego brata

Izydor Kantor, kapitan

PS: A teraz kilka słów dla kraju i dla Ciebie:

W wojnie, która wkrótce wybuchnie, Polska padnie. Ty ją przeżyjesz. Najpierw wrócisz do miejsca urodzenia, a potem przeniesiesz się na małą wieś. Będziesz cierpiał z rodziną niedostatek. Nawet głód. I kiedy sytuacja wyda ci się bez wyjścia, w połowie roku, może trochę później, zjawi się człowiek z przeszłości o nazwisku na literę B. Jego pojawienie się odmieni Twój los. Będziesz dowodził dużą grupą ludzi. Tak jakby pułkiem.

Odniesiesz wielkie sukcesy. Uda Ci się wszystko, czego się dotkniesz. Chociaż nie… Widzę jakieś ciemne plamy… Tak jakby zagrożenie życia… Nie. Wszystko zakończy się dobrze i umrzesz w łóżku!

Przepraszam, że myśli moje są chaotyczne, ale pistolet jest już nabity i morda jego lufy patrzy na mnie niecierpliwie, nie mogąc się doczekać, kiedy pociągnę za cyngiel… (Widzisz, mój kochany Władku, ciągle te niewyżyte ciągoty pisarskie).

Niestety w złym smaku! Do zobaczenia. ■

Wyjaśnienie

Czytelnik może zadać pytanie, skąd po tylu latach znam nie tylko treść tego dramatycznego listu, ale niemal dokładnie jego sformułowania. Już wyjaśniam.

Ponieważ list ten, jak i jego autor, byli czymś wyjątkowym, ojciec zachował go i trzymał niczym relikwię w szufladzie swojego biurka, pośród kilku innych bardzo ważnych dokumentów.

Z podsłuchanych rozmów ojca z matką i majorem Burtanem wiedziałem o tym liście. Zresztą Icek Birman, który kupił skrzypce za ogromną sumę pięćdziesięciu tysięcy złotych, wielokrotnie przychodził do ojca i odgłosy jego targów o cenę dochodziły bez podsłuchiwania do mojego pokoju. Ponadto list ten musiał być mu okazany jako dowód, że ojciec razem z majorem Burtanem otrzymali od kapitana Kantora prawo do sprzedaży Stradivariusa. Nic więc dziwnego, że jego treść pożerała moją ciekawość i zrobiłem wszystko, aby się do niego dorwać.

Któregoś dnia bezczelnie zajrzałem do szuflady biurka ojca. Znalazłem list i przeczytałem ze łzami w oczach. Ręce mi się trzęsły z wrażenia. Od maleńkości miałem skłonności obsesyjne, toteż wracałem do listu kilka razy. Niepotrzebnie. Bóg obdarzył mnie darem zapamiętywania i już po dwóch pierwszych czytaniach wchłonąłem jego treść.

Moja pamięć nie wietrzeje z upływem lat, co niekiedy jest męczące. Mam mózg zaśmiecony wydarzeniami, które powinny być usunięte raz na zawsze. A one tkwią jak drzazga. I nagle, nie wiadomo dlaczego, zaczynają ropieć i boleć od nowa. Jedyna korzyść z tego „daru”, a może „kalectwa”, to fakt, że mogę pisać te wspomnienia bez notatek.

Ojciec traktował list kapitana jak talizman. Kiedy szedł na wojnę, miał go w sztabowej torbie. Potem, w czasie walki z okupantem, też nigdy się z nim nie rozstawał. W trzecim roku wojny, kiedy miałem czternaście lat, powiedziałem ojcu o mojej duchowej więzi z kapitanem Kantorem. Wzruszony tata dał mi do przeczytania list. Wtedy rozkleiłem się i przyznałem, że znam go na pamięć. W maju 1945 roku ojciec został aresztowany. Zabrano mu wszystkie osobiste notatki. Wśród nich list od Kantora.

Pewnego dnia 1952 roku, w którym kończyłem Szkołę Aktorską, ojciec, czując początki choroby wieńcowej, przekazał mi kody i tajemnice czytania kart. Do dziś nie ustaję w stawianiu ich sobie, a czasami i innym. Kapitan Kantor pozostał w moim sercu na zawsze.

Cześć Twojej pamięci, Kapitanie! ■

Kres wędrówki Sary Kantor

Major Lucjan Burtan kochał sztukę. Szczególnie teatr i muzykę. Jego żona Matylda, z domu hrabianka Łoś, świetna pianistka po Petersburskim Konserwatorium, grała wspaniale klasyków. Jej koncerty w sali teatru przyciągały tłumy. Matylda grała nie tylko muzykę poważną, ale również rosyjskie romanse. Mój ojciec wiele razy towarzyszył jej grą na gitarze. Używała jakichś niezwykłych perfum. Kiedy piszę teraz o niej, ożywa w mojej pamięci najpierw delikatny bukiet zapachu i dopiero z tego subtelnego oparu wyłania się jej zjawiskowa twarz. Bo była piękna, jak wierna kopia żony Puszkina.

Matylda zaproponowała Sarze Kantor, aby zamieszkała nieodpłatnie w ich wielopokojowym mieszkaniu. Uszczęśliwiona Sara przyjęła jej propozycję. Styczeń 1939 roku był śnieżny i mroźny. Sara już w kilka dni po pogrzebie męża zaczęła chodzić na jego grób. Każdego ranka, o świcie, wymykała się z domu i biegła na wojskowy cmentarz, ulokowany na terenie 23 Pułku Piechoty. Był on miejscem spoczynku dla zmarłych ze wszystkich trzech garnizonów. Okna naszego mieszkania wychodziły na ujeżdżalnię, a tuż za nią był mur, zza którego wychylały się cmentarne krzyże. Każdego dnia wspinałem się na mur, aby choć z daleka zobaczyć Sarę. Stała godzinami bez ruchu i wydawała z piersi gardłowe dźwięki, które można było wziąć za modlitwę, a może rozmowę ze zmarłym.

Te jej wędrówki na cmentarz skończyły się tragicznie. Dostała zapalenia płuc i w ciągu tygodnia umarła. Życzeniem jej było spocząć pod murem samobójców, obok męża. ■

Ostatnia wola Sary

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

Spis treści:

Okładka

Karta tytułowa

PROLOG

List

Pani Mario!

Postscriptum

CZĘŚĆ PIERWSZA

Skąd to natchnienie?

Magia przeznaczenia

Na smyczy przeznaczenia

Urodziłem się w teatrze

Mój teatr

Początki oszołomstwa

Postanowiłem, tak jak ojciec, zostać wojskowym

Kapitan Izydor Kantor

Wizjoner

Pomnik z miłości

12 maja 1935 roku umiera marszałek Piłsudski

Przedsmak aktorskich uniesień

Chata za wsią

Aza

Miłosny obłęd

Kapitan Kantor zmienia skórę

Śmierć kapitana Izydora Kantora

Wyjaśnienie

Kres wędrówki Sary Kantor

Ostatnia wola Sary

Klątwa cadyka Mosze Kantora

Klątwa cadyka się sprawdza!

Kult Kapuścińskiego

Moje Polesie

Docenić Kapuścińskiego

Kapuściński i ja

Nieustanny wyrzut sumienia

Koniec mojego świata!

Pamięć zapachu

Szmul Pinkwas

Pożegnanie

Wspomnienia

Nostalgia

Strategia

Inne barwy mojego dzieciństwa

Przewrót majowy 1926 roku

Artystyczne dusze

Po raz drugi u majora Burtana

Julia

Nina

Major Burtan, czyli prototyp Bogumiła Niechcica

Nieustannie Achmatowa

Nina widziana z bliska

Budiem was rezat, polskie pany

Ból serca

Widmo pogromów ukraińskich

Dramatyczna decyzja Niny

Najmłodszy generał

Masakra

Oleś Ostapiuk

Nocny powrót do koszar

Bolszewicka zaraza

Zdrada

Icek, syn Sary Pinkwas

Generał Smorawiński i jego żołnierze

Potworna zbrodnia

Panna Leokadia

Cud lichtarzy babci Musikowej

Oleś Ostapiuk i jego matka Wiera

Kurt Zweig

Pożegnanie Włodzimierza

Ku wolności

Inspiracje…

Ryszard Kapuściński i jego Lapidaria

Stalin i jego armia

Człowiek to brzmi podle

Jeszcze jedna łaska przeznaczenia

Aktorzy mojego losu

cztery wcielenia Icka Pinkwasa

Powrót do Częstochowy

Uśmiech losu

Starszy strzelec Jan Kos

Dobroczyńca

Kos przechodzi samego siebie!

Nasz dom

Katastrofa

Najgorsze miesiące mojego życia

Głód

Wiara ojca w przeznaczenie

Miałem zawsze przy sobie to zdjęcie

Major Leon Budarkiewicz

Jak uczeń Verdiego

Pan Leon

Lew Tołstoj

W roli Piotra Biezuchowa

Trylogia Henryka Sienkiewicza

Husarskie skrzydła

Borowno

„Wolna Polska”

Pępkowe i Chopin!

Zrzutowisko

Próby jak w teatrze

„Teatr Wojny” – transmisja na żywo

Mój brat Tadek

Gorzki smak wolności

Aresztowanie ojca

Brzydka sprawa

Sen

Anioł Stróż

Trzęsienie ziemi

Hadra

Sprawa ojca

CZĘŚĆ DRUGA

Lubliniec

Profesor Możdżeń – polonista

Pierwsza miłość

Krysia

Przepowiednia Cyganki

Niedobre dni

Hirek Michniewski

finita la comedia

Norwid Krysi

Krysia i Jadzia

Obrazy z Hadry

Wyznania

Numero 6

Ciągle Krysia

Piąte i ostatnie wcielenie Icka Pinkwasa

Gra o wszystko

Major Mikołaj Pluta

List majora Mikołaja Pluty

Paradoksy nowej rzeczywistości

Co będzie dalej?

Powołanie

Powrót do kieratu szkoły

Cios w serce

Dżoker

Dżoker bis!

Uśmiech losu

Niegasnący płomień

Jeszcze o Pasji życia

Czas zbierania płodów ziemi

Czy ja mam talent?

Pożegnanie Serbinowa

A jak my żegnaliśmy Hadrę?

Muzyka

Jak nie zostałem Rubinsteinem

Katastrofa

Jak nie zostałem van Goghiem

Jak zostałem aktorem

Moje dyplomy aktorskie

Rola Pustaka

Jak hartowała się stal

Praca nad rolą Korczagina

Witold Małkowski

Okrucieństwo walki wręcz

Malinowa

W okowach fatalizmu

Moja droga do aktorstwa

Uczeń Węgrzyna

Mistrz

Pół litra czystej wyborowej

Jurek Walczak jako Podczaszy Mistrza

Brutus

Koniec pijackim orgiom Węgrzyna!!!

Gloria victis

Teatr Nowy i Kazimierz Dejmek

Brygada szlifierza Karhana

Łapa, czyli zajadły wróg komuny!

Starcie z klasą robotniczą

Samokrytyka Łapy

Łapa jako mój profesor

Lidia Łopatyńska

Sny znaczące, prorocze

Sen Raskolnikowa

Denis Artwig i ja

Fiodor Dostojewski

Dziwny człowiek

Zwidy

Królewskie hemoroidy

Lidia i Denis

Markiz Astolphe de Custine

Wyznanie

Szkic do portretu króla Stanisława

Nadzieja

Epilog

Sztuka nie znosi próżni

Odwaga Iwo Galla

Bufet – dusza teatru

Eksplozja sławy Jurka Walczaka

Trzeba wypędzić tego malarzynę z Łodzi

Ślepy Maks

Ślepy Maks z bliska

Zmierzch bogów

Koda

Kres wędrówki Iwo Galla

Ksiądz Kazimierz Orzechowski

„Nawiedzony”

Grzechy zaniechania

Spotkanie po czterdziestu dwóch latach!

Cud

A teraz moja największa Mistrzyni! Jadwiga Chojnacka

„Boh Trojcu lubit”

Odwilż

Triumf

Studencki Teatr „Pstrąg”

Teatr 7:15

Ich głowy – czyli początek końca!

Epilog

Bezrobocie

Ból

Powrót do starych nawyków

Minia

Jadzia Barańska, czyli moja żona

Wyznanie Jadzi

Tajemnica mężczyzny z fotografii

Postscriptum

Żywot człowieka rozbrojonego

Jadzia jako kulturalno-oświatowa i „Fala 49”

Bezrobocie i narodziny Żolki

Pierwsze oznaki powrotu szczęścia

Wyznanie człowieka rozbrojonego

Król i jego kat

Tortury

Minia udziela mi wsparcia

Rozmowa

Dramat w Opolu

Nieszczęścia chodzą parami

Wujek Bolek

Potęga talizmanu

Lichtarze babci Musikowej

Koszmar nieprzespanych nocy

Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej

Reinkarnacja Niny Cimek

Poczucie winy

CZĘŚĆ TRZECIA

Hieronim i Laurenty Polakowie

Mikołaj Musik – mąż babci Musikowej

Spotkanie Mikołaja z babcią

Katastrofa

Wiktoria Niwińska

Skutki „dotyku” butów carskiej ochrany

Muza Grottgera

Nieszczęścia chodzą parami

Aniela, najmłodsza siostra mamy

O Mio Babbino Caro

Ten straszny rok 1934

Refleksje

Dwa światy

Pradziadek Hieronim

Mój Artur Grottger

W butach archeologa

Artur Grottger z bliska

Cud

Karta okupacyjna cioci Wiktorii

Rada Główna Opiekuńcza

Wyzwolenie Częstochowy

Żydowska Madonna z dzieckiem

Felek dotrzymuje słowa

Przykry problem

Koda

Finale

Czy można zrozumieć decyzje losu?

Ostatnie spotkanie

Wokół króla Stanisława

Punkt zwrotny mojego życia

Wielki testament Franciszka Villona

CZĘŚĆ CZWARTA

Wstęp

Telewizyjny debiut

MILCZENIE MORZA

Reakcje prasy

Wyprawa po „złote runo”

Antoni Czechow udziela wsparcia

Przy trakcie, szkic dramatyczny w jednej odsłonie

Odnalezienie stylu

Odgłosy prasy

Nagroda ZAiKS-u za reżyserię Przy trakcie

Pokłosie

Koniec udręki człowieka rozbrojonego

Realizacja Wiernej rzeki

Sukces Wiernej rzeki

Nieustanny wyrzut sumienia

Nie igra się z miłością Musseta

Smuga cienia

Kres wędrówki

W poszukiwaniu straconego czasu

Narodziny Teatru Popularnego

Rozstanie z Dejmkiem

Inauguracja Teatru Popularnego

Ojciec Goriot Honoriusza BalzaKa

Echa inauguracyjnego przedstawienia

Mój Łapa

Aktorskie „uniwersytety” Łapy

Krwawiąca rana

Tort i śledź

Co dalej?

Jerzy Szaniawski – Zegarek

Łabędzi śpiew

Próby

Ścieżki chwały

Próby i realizacja Himmelkommando

Relacja z dna piekła

List do moich aktorów

Jesienna nuda – Mikołaj Niekrasow

Kierunek Warszawa

Pożegnanie z Łodzią

CZĘŚĆ PIĄTA

Adam Hanuszkiewicz z bliska

Legenda Adama Hanuszkiewicza

Profesor Bohdan Korzeniewski

Korzeniewski kontra Hanuszkiewicz

Królestwo „Carmen”

Mój plan

Kordian

Kordian, czyli inscenizacyjne Opus Magnum!

Wariat Chrystusowy

„Rodzice chrzestni” Kordiana

To, co nie przynosi mi zaszczytu!

Niedoszły klarnecista

Walduś Kazanecki po latach

Demon muzyki!

Arcydzieło Waldusia!!!

Szklana menażeria

Siła przeznaczenia

Pomysł na film

Te magiczne słowa: „gdyby nie”

Kair

Te wspaniałe lata 1965–1966

Dni Turbinów Michaiła Bułhakowa

Anonimy wypluwam

Refleksje na temat realizacji Pożegnania z Marią

Geniusz Łomnickiego i Kamińskiej

Główny reżyser, czyli coś jakby administrator

Dureń według Lapidarium Maestro Kapuścińskiego

W butach reformatora

Superdureń erotyczny pokazuje kły!

„Bawole oko”

Basta!

Charyzma Włodzimierza Sokorskiego

Prezes Sokorski z bliska

Gorzki smak zwycięstwa

Eugene O’NeiLl, Żałoba przystoi Elektrze

Skowronek Anouilha

Jeszcze o Kairze

Major Stefan Śmietanowski

Postscriptum

Hrabina Cosel, czyli wejście na pole minowe

Refleksje po premierze

Kierunek Syria

Przerażające proroctwo

Złota ApsarA

Notes

Niezagojona rana

Decyzja przeznaczenia

Sukces pod niebem Bałkanów

Narodziny Nocy i dni

Czechow udziela wsparcia

CZĘŚĆ SZÓSTA

Olek S., czyli nienawiść

Pokłosie Grottgera

Cios sztyletem

Nenufary

Genialny innowator i poeta obrazu

Zewnętrzny świat Barbary bez nenufarów

Pierwszy pokaz

Wyjazd Barbary z Serbinowa

1800 nocy i dni – opis obyczajów

Jurek Masłowski

Ostatnie wcielenie Vautrina

Marysia Karmolińska

Wielka DamA Mody – Barbara Ptak

Renata Własow

Terenia Francuz

Montaż – Janina Niedźwiedzka

Ania Iżykowska

Wysiłki o wydanie książki Ani

Lilaszek i Irmina

Potęga fotogramu

Brylantowa ekipa

Znów Tomek Miernowski

Zwonimir Ferič

Michał Sosiński

Jerzy Michaluk

Krzysztof Gruber

Andrzej Domalik

Kazimierz Tarnas

Drugi reżyser Zbyszek Lewicki

Wirtuoz kamery

Bohdan Borewicz

Pan Tadzio – wózkarz

Mój Stasio Hamernik

Benio Malczyk

Życie towarzyskie

Dwie różne osobowości

Cena strachu

Exodus

Katastrofa

Pole bitwy

Śmierć Piotrusia

Moi aktorzy

Poczet wspaniałych

Wybuch bomby atomowej

Nominacja

CZĘŚĆ SIÓDMA

Życie po Nocach i dniach

Czujność życzliwych

Karmicielka włoskich kotów

Opera buffo!

Jak nie dostaliśmy Oscara

Akt pierwszy

Arthur Cohn

Akt drugi

Bronisław Kaper

Pięć przed dwunastą

Oferta dla Jadzi z Hollywood

Wielka smuta

Iran na otarcie łez po oscarowej klęsce

Profesor Bardini udziela wsparcia

W Polsce po piętnastu latach

Dama kameliowa

Gildia reżyserów wydaje wyrok!

Gil Cates – mój anioł stróż

Pokaz Damy kameliowej dla członków Akademii

CAP

Gil Cates wkracza na ring!

Cezar i Pompejusz

Postscriptum

Zapasiewicz – aktor intelektualista!

Tajemnice snów

Wierz, ale sprawdzaj

Zwycięstwo

Postscriptum

W pogoni za Chopinem

Obsada aktorska

Autorzy zdjęć

Moje winy!

Edward Kłosiński

Dokumentacja

Okres zdjęciowy

Konflikt

Babciu, ratuj!

Głosy prasy polskiej

Mój irracjonalny świat

Włodzimierz Niderhaus

Indie, moja miłość…

Kruk

Piórko zdejmuje klątwę!

Więzy krwi

„Arcydzieło Pana Boga”, czyli Gustaw Holoubek

Po prostu staliśmy się rodziną

Jacek Bromski, czyli W samo południe

Wojtek Król

Platynowe Lwy, Gdynia 2013

Kres wędrówki

Diamentowe Lwy

Uśmiech fortuny

Cud

Łabędzi śpiew

Rodzina

Internet, czyli puszka Pandory

James Bond internetu

Basia o siłach Tytana

Nauki Mini

Czy pies Bogumiła Niechcica miał duszę?

Niuniek

Bardzo trudne dni

Maciuś

Doktor Dogra

Kot o imieniu Łapcio

Kot Filipek, czyli człowiek w futrze

Magiczny świat straganów

Nie ma to jak u Antczaków!

Wszystkie barwy Joli Zych

Welwetowy dotyk Joli

Steinbeck i ja na ostatniej prostej

Podziękowania

Karta redakcyjna

Copyright ©2020 by Jerzy Antczak

Copyright for this edition ©2020 by Axis Mundi

redaktor prowadzący: Marta Szelichowska

redakcja: Elżbieta Makowska

korekta: Katarzyna Szajowska, Małgorzata Kłosowicz

korekta techniczna: Basia Borowska

projekt składu książki oraz dobór zdjęć: Jerzy Antczak

projekt okładki: Borys Borowski

Wydanie I

ISBN 978-83-64980-75-6

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część książki nie może być wykorzystana bez zgody wydawcy.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek