Mirosław Grzegorz Majewski

Asymetria

© Mirosław Grzegorz Majewski, 2020

Asymetria jest romansem surrealistycznym. Rzecz dzieje się kilka lat po wojnie w prowincjonalnym miasteczku na ziemiach odzyskanych. Narodowościowym tyglu. Bohaterem jest niemiecki autochton zakochany po uszy w pięknej Żydówce, repatriantce za Buga. Problem jedynie w tym, że zakochuje się w niej też ktoś inny. Ktoś mający w pogardzie zarówno Niemców jak i Żydów. Galimatias z tym związany jest kanwą powieści. Asymetria luźno nawiązuje do pierwszej powieści autora Performance. (LSW 2009)

ISBN 978-83-8221-926-5

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Wyjaśnienie

Wiem, jakim jestem marudą. Mówią mi to prawie wszyscy i jest mi ciężko dźwigać ciężar tej prawdy, ale dźwigam go dzielnie. (Chociaż w tym jednym nie marudzę). Kiedy jest mi już bardzo źle, pocieszam się, wspominając mit o Syzyfie. Ten to dopiero miał krzyż pański. W sumie moje malkontenctwo jest stonowane, a moi bliscy przyzwyczaili się do niego i znoszą je nawet bez większej szkody dla swojego zdrowia psychicznego.

Kiedy zabierałem się za pisanie powieści, byłem pełen zapału, który wypalił się na popiół po dziesięciu stronach. I teraz siedzę w tym popiele, nucąc pod nosem inwokacje szamanów z Kamczatki i posypuję od czasu do czasu mój durny łeb tym popiołem, który kiedyś był zapałem, słomianym zresztą, co widać na załączonym obrazku. I kiedy wszystko wydawało mi się beznadziejne, a ja zamknąłem się w moim pudełku nicości, nagle przeżyłem iluminację, zostałem wręcz oślepiony jej intensywnością.

Nie będę kontynuował wątku o Karlu Gutmannie i Marcie Sznajderman, wrócę do Chilloutu, mojej zakurzonej powieści o socjalistycznej enklawie pozostawionej na peryferiach peryferii III i IV Rzeczpospolitej. Miasteczko to było chyba oczkiem w głowie samego Pana Boga. Dlaczego? No właśnie. Co tu dużo gadać, wkrótce sami poznacie odpowiedź.

Miasteczko Hammermühle czy — jak mówili Polacy — Młotkomłyn nie było ani z tego, ani z tamtego, ani z żadnego innego świata.

Od niepamiętnych czasów istniało sobie niezależnie i równolegle, z dala od głównych szlaków handlowych, schowane w dolince pośród wzgórz morenowych, chronione tysiącami hektarów mieszanych lasów i uczuć. Mieszkający tam Niemcy dopiero w 1947 roku spotkali się oko w oko z repatriantami — ku obopólnemu, aczkolwiek krótkotrwałemu, zdziwieniu. Osadnicy ze wschodu, jak i z centralnej Polski, oprócz swoich regionalnych zwyczajów przywieźli ze sobą komunizm, na co rodacy Karola Marksa przystali ochoczo, wprowadzając do tej ideologii swoisty porządek.

Die Ordnung muß sein![1]

I „porządek” był.

W całej Polsce nie uświadczyłeś takiego ideowego porządku jak w Młotkomłynie.

Mijały lata, zamieniono, co prawda, niektóre nazwy ulic, jak na przykład Hitlerstraße na ulicę Lenina, ale poza tym nic godnego odnotowania nie zauważono.

W 1956 roku zawarto najwięcej mieszanych małżeństw, Polacy brali sobie zdyscyplinowane Niemki za żony, a Niemcy ponętne Polki. Dzieci z tych związków uczyły się dwóch języków jednocześnie, a w roku 1976 w Młotkomłynie powstała swoista, niespotykana nigdzie indziej gwara, coś pośredniego pomiędzy kaszubskim, łemkowskim i śląskim. W urzędach i szkołach oczywiście obowiązywał język polski, co do którego niejeden polonista miałby zastrzeżenia, ale ulica mówiła swoim, śpiewno-gardłowym specyficznym dialektem.

W roku 1981 nie zorganizowano strajku w żadnym z trzech zakładów ani nigdzie indziej. Zresztą młotkomłynian nie interesowała polityka, zdawali sobie sprawę ze swojej niepowtarzalności i bronili swojej tradycji niczym amisze z Pensylwanii.

W roku 2004 wszystkie zakłady były nadal własnością gminy, a więc państwowe. Tytularne stanowisko burmistrza piastował już od ponad dwudziestu lat ostatni w kraju nad Wisłą Naczelnik Miasta i Gminy towarzysz Tadeusz Mazur, którego wszyscy mieszkańcy darzyli niesamowitym szacunkiem, a na dodatek stanęli za nim murem, kiedy jacyś polityczni celebryci z województwa próbowali wprowadzić obowiązujące w unijnej już Polsce nowe, reżimowe ustawy.

Pierwszego maja 2005 roku wylądowali Marsjanie mówiący w dialekcie mieszkańców Hammermühle i stanęli na straży tej archaicznej i jedynej w kosmosie osady. Nie wiem, na czym polegały ich kosmiczne zabiegi, ale Młotkomłyn od tej pory znalazł się jakby poza czasem i przestrzenią.

Z miasta nie można było wyjechać, czego nikt i tak nie chciał robić, ani wjechać (a chciało już tego coraz więcej osób skuszonych dziwnymi wieściami o tajemniczym mieście) bez zgody Strażaków, czyli stojących na straży facetów z Marsa.

Młotkomłyn dla rządu Tonalda Duska stał się solą w oku. Wielokrotnie wysyłanych rządowych negocjatorów odnajdowano w środku Puszczy Knyszyńskiej z objawami amnezji i schizofrenii. Ostatnim, desperackim aktem gabinetu Duska było wysłanie elitarnej jednostki Grot wraz z grupą towarzyszących im doradców z amerykańskiej Gwardii Narodowej w celu, co tu ukrywać, pacyfikacji Młotkomłyna. Ale po odnalezieniu zdezorientowanych komandosów na prywatnej posesji prezydenta Białorusi postanowiono raz na zawsze wymazać wszelki ślad o Hammermühle, a nazwę Młotkomłyn usunąć z map.

Stąd wszelkie wertowanie map przez szanownych czytelników będzie bezowocne.

No i stało się, stare mapy nabrały czarnorynkowej wartości, a po jakimś czasie niczym grzyby po deszczu zaczęły wyrastać nielegalne firmy oferujące przerzut mających w dupie UE, wszelkiej maści dysydentów, kontestatorów i anarchistów do Hammermühle.

A w Hammermühle życie płynęło szczęśliwie i leniwie niczym w szwajcarskiej wiosce w odróżnieniu do tego, co działo się poza enklawą strzeżoną przez marsjańskich strażaków. A tam, nad Wisłą, aferom, korupcji, strajkom, protestom, migracjom i emigracjom nie było końca. Lecz nasze słonko świeciło sobie radośnie nad głowami mieszkańców Młotkomłyna i ani myślało świecić nad Polską.

Chyba że.

No właśnie, chyba że…

Aby rzecz jakoś wyjaśnić, muszę odwołać się do powieści Performance i jej głównego bohatera Makarego Hanuszkiewicza. Powieść ta kończy się wejściem Makarego w surrealistyczny świat obrazów Paula Delvaux, a konkretnie dzieła zatytułowanego Wiosna. Właśnie tam Makary odkrył swoje prawdziwe powołanie, zrozumiał, że nie jest tylko pisarzem, ale również stalkerem. Stalkerstwo to powołanie, stalkerem człowiek się rodzi, stalkerstwa nie można się nauczyć. Wielu już próbowało i teraz nie ma ich pośród żywych!

Bywa, że stajemy się niewolnikami naszych pragnień, naszych marzeń, niewolnikami wyidealizowanej rzeczywistości, która kusi nas swoją niedostępnością. A my, kładąc własne życie na szalę, desperacko próbujemy pokonać ten mityczny mur, który nas od niej oddziela. Niewielu ludziom udaje się ta sztuka, nawet takim jak Siddhartha Gautama czy Mahatma Gandhi. Lecz to, że udała się Makaremu Hanuszkiewiczowi, obala wszystkie socjologiczne, psychologiczne i teologiczne teorie.

Makary pokonał mur, pokonał nie tylko Ciemność, ale przede wszystkim Anioła z wirującym mieczem. Dopiero po czasie zrozumiał, że Anioł stał po jego stronie. Zrozumiał też, że Wiosna nie była wiosną, że była zaledwie głosem syren wabiących takich szaleńców i nieszczęśników jak Makary. I ten skończyłby jak większość jemu podobnych naiwnych megalomanów, gdyby nie fakt, że był stalkerem, ale odkrył to dopiero wtedy, kiedy przyszła na to właściwa pora.

Komisarz

Komisarz utrzymywał w pionie swoją wielką głowę za pomocą specjalnego rusztowania, udrapowanego na wzór rokokowych kołnierzy zblazowanych markizów. Był to człowiek niskiego wzrostu, mógł mieć co najwyżej sto sześćdziesiąt centymetrów. I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie jego monstrualna głowa, pełna zwalczających się idei. Zajmowała się ona przede wszystkim sobą, nie dbając prawie wcale o to, co było poniżej jej samej, wprowadzając resztę ciała w stan zagrożenia anoreksją.

Urzędnicy Komitetu dowcipkowali w kuluarach na temat Komisarza, mówiąc:

— Ten to ma łeb! — Uśmiechali się przy tym niewinnie, nie chcąc popaść w stan niełaski. To przecież był tylko taki niewinny żarcik, podkreślający w sumie ich oddanie Komisarzowi i sprawie. Żart ten był też dowodem na to, że serwilizm był pojęciem zupełnie im obcym. Lojalność — tak, serwilizm — nie.

Do Komisarza wszyscy zwracali się per towarzyszu Adamie.

Właściwie nikt tu nie wiedział za dużo o innych. Tylko tyle, ile trzeba. Zwracano się do siebie za pomocą partyjnych pseudonimów. Z tym że do samego Komisarza zwracano się z należytym szacunkiem i to w pozycji zasadniczej. Rzecz jasna, żeby wszystko było jasne.

Z wiadomych powodów nie zwracano się do towarzysza Adama „jaśnie panie”. I słusznie. Termin „towarzysz” był pojęciem swojskim i już językowo oswojonym, chociaż dla Towarzystwa Świątynnego, które swoją siedzibę miało na samym początku ulicy, było pojęciem już z urzędu pejoratywnym. Ale o tym innym razem.

Wybór pseudonimów partyjnych był nie lada sztuką. Niektórzy twierdzili, że większą niż z imieniem nadawanym przy bierzmowaniu. W Komitecie więc było wielu Karolów, Fryderyków, Józefów, Włodzimierzów, Władysławów. Był Edward, Wojciech i nawet jeden Stefan.

Pseudonim, który obierał sobie Komisarz, był zastrzeżony tylko dla niego i aż do śmierci, czyli na zawsze.

Imię, które wybrał sobie nasz Komisarz, było dla Mędrców Wschodu rzeczywiście dyplomatycznym majstersztykiem. Wiadomo — ADAM! Postać biblijna. Pierwszy człowiek stworzony przez Boga. Komisarz zrobił tym prostym, twierdzili Mędrcy, ale jakże sprytnym zabiegiem, pozorny ukłon w stronę Towarzystwa Świątynnego, które błędnie zinterpretowało ten wybór jako zapowiedź odwilży w ich wzajemnych relacjach.

Pretendujący do stanowiska Komisarza vice Komisarz Piotr Ikonowicz mimo swoich niechęci do imienia Adam musiał siedzieć cicho. Bo wiadomo, kim był Apostoł Piotr i czym jest ikona! Nie był więc na tyle głupi, aby otwierać dziób i atakować Komisarza za jego quasi religijny pseudonim. I mimo że Komisarz był przygotowany na atak ze strony Ikonowicza, ten atak nie nastąpił. Vice Komisarz był świadomy ciężaru argumentu, jakim było odwołanie się do osoby Adama Schaffa. Był to klasyczny pat, który gwarantował — przynajmniej na jakiś czas — organizacyjne status quo.

Ale właśnie dwuskrzydłe, wysokie na trzy metry drzwi prowadzące do gabinetu otworzyły się, a w ich progu pojawił się Piotr Ikonowicz.

Rozejrzał się nieufnie, jak to miał w zwyczaju. Udał, że nie widzi, jak Komisarz wskakuje po podnóżku na staroświecki skórzany fotel i siada na desce leżącej na jego oparciach (wszystko po to, aby jego wielka głowa mogła być widoczna dla petenta, a on sam mógł uchodzić za potężnego mężczyznę). Nikt przecież nie widział, jak majda nóżkami tuż nad podnóżkiem. A majdał!

— Dobrze, że jesteście, towarzyszu — przywitał Piotra urzędowo.

Piotr wpatrzony w wielki obraz wiszący nad głową Komisarza świadomie zignorował partyjniacki bon ton, przez chwilę zastanawiając się, jaki karzeł ten portret malował. Gdyż niewątpliwie obraz ten malowany był z pozycji karła. Przedstawiał on starszego mężczyznę z rozwianą gęstą czupryną siwych włosów, odzianego w fartuch kowala.

Wielka niczym bochen wiejskiego, razowego chleba dłoń ściskała młot. Poniżej na wrytym od uderzeń młota w ziemię kowadle leżała rozgrzana do czerwoności podkowa. Na podkowie siedziała mucha, a właściwie dwie muchy. Muchy?

— Adaś, kurwa, mówiłem ci, że trzeba dać ten obraz do konserwacji, jeszcze trochę, a muchy całkiem go zasrają!

— Tak, tak, sprawa jest w toku — zapewnił nieco speszony Komisarz.

Tymczasem Ikonowicz spokojnym krokiem, przemierzył te kilka metrów po mocno już wydeptanym czerwonym chodniku i usiadłszy na brzegu biurka, wziął bez pytania garść fistaszków, którymi lubił się obżerać Komisarz.

— No, i jak? — przerwał zniecierpliwiony milczeniem Piotra Komisarz.

— Jakby trochę stęchłe.

— Pytam o tych nowych.

— A, spokojnie.

Komisarz, nie kryjąc swojego zdenerwowania, schował puszkę z fistaszkami do szuflady biurka. Ikonowicz chciał zaprotestować, ale protest szybko zamienił w uśmiech, kiedy zobaczył na dnie szuflady miesięcznik dla niegrzecznych mężczyzn.

— Oj, Adasiu. — Pogroził mu palcem. — To niezgodne z prawem.

— Ty mnie tu prawa uczyć nie będziesz i zabieraj swoją dupę z mojego biurka. Siadaj na krześle jak człowiek. Jak wszyscy.

— Dobrze już, dobrze. — Ikonowicz siadł na starym drewnianym krześle. — Coś taki urzędowy dzisiaj?

— Uszanujmy miejsce, towarzyszu, na „ty” to możemy być po robocie.

Ikonowicz z niedowierzaniem kiwał głową. Co go dzisiaj ugryzło? Myślał. Chciał nawet zerwać się krzesła i nawtykać Komisarzowi od ćwoków, ale w porę zapanował nad emocjami. Kiedyś przecież on, Piotr Ikonowicz, będzie Komisarzem, więc sam musi dać przykład szacunku do tego urzędu.

— Najmocniej przepraszam, towarzyszu komisarzu — uderzył w pokorną nutę. — A co do nowoprzybyłych to jestem przekonany, że nie będziemy mieć z nimi żadnych kłopotów.

— Dlaczego tak sądzicie? — Komisarz wyciągnął puszkę z fistaszkami i podsunął w stronę Ikonowicza. — Proszę, częstujcie się.

— Dziękuję… Dlaczego tak sądzę? To proste, Makary jest spolegliwym poetą, a Helena psychiatrą, Komitet zaangażuje ich do pracy zgodnie z naturalnymi predyspozycjami obydwojga.

— To znaczy?

— Ja widzę Makarego w departamencie propagandy, a Helenę w indoktrynacji.

— Ale wtedy ich rozdzielimy, a to nie po myśli Hanuszkiewicza. A musimy pamiętać, Piotrze, że Hanuszkiewicz jest po naszej stronie.

— Tak. Tak! Makary był po naszej stronie zawsze, nawet wtedy, kiedy był po ich stronie — zauważył z lekkim przekąsem.

— Piotrze! Ty też się na to dałeś nabrać! To tylko świadczy o możliwościach naszych inwigilatorów.

— Oby tak było, jak twierdzicie.

— Cholera jasna, Piotrze! Czy ty wszędzie musisz widzieć spiskowców? Jeszcze trochę, a mnie uznasz za kontrrewolucjonistę. Gwarantuję swoją głową za lojalność Hanuszkiewicza.

— W takim razie jestem kontent. — Ikonowicz uśmiechnął się kwaśno.

— Sugeruję, żeby ich nie rozdzielać. Niech sobie pracują razem w… powiedzmy, komórce kulturalnej departamentu propagandy. Co ty na to?

— Myślisz, że Makary będzie chciał pisać rymowanki na Pierwszego Maja czy Dwudziestego Drugiego Lipca? — Ikonowicz zaczął kręcić się na niewygodnym krześle.

— Proszę, wiesz, że nie lubię twoich kolokwialnych twierdzeń.

— To nie są kolokwialne twierdzenia! Wiosna to jedyne miejsce w czasoprzestrzeni na te świąteczne uroczystości — oburzył się Ikonowicz.

— Znam twoje poglądy, Piotrze, ale dziś — westchnął ciężko, zerkając ukradkiem na minę Ikonowicza — kiedy urosło nam pod nosem Towarzystwo Świątynne, musimy być bardziej dyplomatyczni…

— No tak! Bóg, honor, socjalizm! Wiesz, kto to wymyślił? Wiesz? Albo geniusz, albo polityczny szarlatan! I to ty wyhodowałeś tę żmiję na swoim łonie.

— Zarzucasz mi niekompetencję? — To było sprytne odrzucenie zarzutu.

— Tego nie powiedziałem — tłumaczył się Piotr. — Ale to mnie zarzucano radykalną postawę.

— Piotrze, Piotrusiu. — Komisarz stanął na desce. — Czyż Wiosna nie jest centrum demokracji? Demokracji, Piotrze, demokracji. — Uśmiechnął się i zniżył głos do szeptu. — To jest TOWARZYSTWO Świątynne. Ha… Taka opozycja na niby. Ja kontroluję to wszystko, Piotrusiu, czasem muszę pokazać swoją pozorną słabość, aby tacy jak ty, za przeproszeniem twardogłowi, nie rozpierdolili w drobny mak naszej ukochanej Wiosny. Jeszcze nie skończyłem! Albo ci tam, Mędrcy ze Wschodu… Jakże się puszą w swych naukowych wywodach. Komisarz Adam robi ukłon w stronę Towarzystwa Świątynnego. I oto chodzi, Piotrze!

— Niby o co?

— O to chodzi, żeby nikt nie wiedział, o co chodzi. Nawet Mędrcy. No! — Usiadł, majdając z zadowolenia nóżkami. — Możesz odejść, i weź sobie te fistaszki, jak chcesz.

— Nie chcę — rzekł nieco urażony i żeby się odgryźć, zapytał: — A co z twoim Kowalem, jeszcze trochę i muchy go zasrają na amen.

— Spokojnie, damy go do renowacji. Masz może jakiś pomysł, co by powiesić na ten czas nad moją głową?

— Pewnie, że mam. — Przypomniał sobie plakat znad łóżka Heleny i Makarego.

— Co?

— Plakat z filmu Alicja w Krainie Czarów.

— Złośliwcze. — Komisarz zmarszczył czoło. — A wiesz, że to całkiem dobry pomysł. Czyż Wiosna nie jest krainą czarów?

— No tak, jeszcze trochę, a upstrzysz ten gabinet nenufarami i kaczeńcami! — żachnął się Ikonowicz. — Dobra, już dobra. Tylko mi nie mów, że mój socjalizm jest ponury i szarobury.

— O! Właśnie. — Komisarz otworzył szufladę i wyciągnął małe etui. — Wepnij sobie do klapy.

— A co to? — Ikonowicz wyciągnął z pudełeczka metalowy znaczek w kształcie poziomki.

— Pierestrojka, towarzyszu Piotrze. Wiosenne czary-mary.

— Będę wyglądał jak idiota z tą poziomką!

— A teraz to niby jak wyglądasz?

— Wyglądam jak Piotr Ikonowicz i dobrze mi z tym wyglądem! — Wstał z krzesła, trzymając poziomkę w palcach.

— Poziomka wzbudza zaufanie — poinformował chłodno Komisarz. — Zresztą to partyjny wymóg!

— Pierestrojka, poziomka, popierdoliło was do reszty! — Mówiąc to, wpiął sobie poziomkę w klapę marynarki. — Zobaczysz, Adaś, czym to się dla nas skończy.

Niesiorowski

To był jeden z tych niewielu facetów, którzy nie zwracali uwagi na te piękne panny chodzące nago po ulicach Wiosny. Przechodząc obok tych wszystkich kozetek, kanap i szezlongów, Jurek myślał tylko o jednym: Makary! Tak, nie może dopuścić do tego, aby Makarego przejął Komitet z tym kurduplem Adamem na czele! Niech tam sobie przejmują Helenę, jeśli chcą, ale nie Makarego! Nigdy! Never!

No tak… Łatwo powiedzieć, ale gorzej wykonać. Jak skłonić Makarego, aby przystąpił do Towarzystwa Świątynnego? To byłby przecież taki dobry zastrzyk świeżej krwi i zatkałby wreszcie gęby tym pulchnym Mnichom Znikąd! Tym darmozjadom, którzy oskarżają Towarzystwo o kolaborację z Komitetem! „Znaleźli się sukcesorzy! Depozytariusze prawdy jedynej! Banda kretynów w sukienkach! Baby po ulicy nago latają, a ci w sukienkach! Kolaboracja. Być może Komitet w swojej pysze tak myśli. Lecz gra pozorów toczy się w obie strony, panowie”.

— A, niech sobie tam myślą, że jemy im z ręki. Właściwie mają tak myśleć, tak jest bezpieczniej dla idei Świątyni. Tylko jeszcze ten szuja Ikonowicz. Ten węszący pies gończy, który nie ufa nawet własnemu cieniowi. Dla niego pozyskanie nowego do Komitetu to o krok bliżej do Gabinetu, a do tego dopuścić nie wolno, nie wolno. — Niesiorowski uderzył pięścią w otwartą dłoń. I dopiero teraz zreflektował się, że mówi do siebie. Spojrzał w zasnute ołowianymi chmurami niebo. Klucz dzikich aniołów szybował na południowy wschód, jeden z nich kogoś mu przypominał.

Był to już stary anioł, leciał na końcu i widać było, że już mu nie zależy. Ale mimo wszystko bił mocno powietrze swoimi wyleniałymi skrzydłami, aby zachować szyk. Niesiorowski pochwalił go w duchu za ten wysiłek. To był dobry anioł, ze starej szkoły, dla których priorytetem był klucz, społeczność, idea porządku. Tak. Czasy się zmieniają!

— Przepraszam, jak mogę dojść do Komitetu? — Niesiorowski drgnął, zaniepokojony nagłym pytaniem. Przed nim stał Makary z Heleną. Ta ostatnia, widząc błędne oczy Niesiorowskiego, powtórzyła:

— Przepraszam, jak możemy dojść do Komitetu?

— To na ulicy Mariana Buczka… — Jurek nie wierzył, że ta nazwa może przejść mu przez gardło. Ale przeszła, przelazła, zostawiając niesmak na migdałkach i podniebieniu.

— Wiemy, przy jakiej to ulicy, nie wiemy, jak dojść do tej ulicy. — Helena ubiegła otwierającego już usta Makarego.

— Dojść?

— Tak. Dojść. Czy coś nie tak? — Makary wreszcie doszedł do głosu.

— Chcecie dojść do Komitetu?

— Tak. Do Komitetu.

Jerzy Niesiorowski, przeor Towarzystwa Świątynnego, nabrał powietrza w płuca. Poczuł jak wzbiera w nim święty gniew na tych dwojga. Ale, ale! Przecież oni nie są niczemu winni. To Ikonowicz! Ten diabeł wcielony.

— To! To diabeł wcielony! — wykrztusił z siebie, parskając kropelkami śliny w twarz Makarego. — Przepraszam. Bardzo przepraszam. Czy mógłbym państwu zabrać minutkę?

Helena spojrzała na Makarego, ten wzruszył ramionami, wycierając rękawem twarz. Był zły na tego zakonnika, i gdyby ten był Niemcem, zapewne walnąłby go w gębę.

— Załóż sobie najpierw błotniki! — syknął tylko.

— Jeszcze raz najmocniej przepraszam, to ze zdenerwowania. — Ściszył głos. — Jesteście tu nowi, więc o wielu rzeczach jeszcze nie wiecie. Chodźcie ze mną, porozmawiajmy, a potem sami zdecydujecie. No.

— Co ty na to, Heleno?

— Mam znakomite wino. Bardzo dobry rocznik — kusił przeor.

— A jaki rocznik? — Makaremu zaświeciły się oczy.

— Bardzo dobry. — Przeor rozejrzał się dookoła. — Chodźmy.

Poszli.

Uliczki wiły się niczym spłoszone węże, z szerokich alej przechodząc w ocienione pasaże i trotuary. To był istny labirynt przejść i przesmyków, gdzie nić Ariadny zamieniała się w gordyjski węzeł. Szli więc za przeorem, nic sobie z tego nie robiąc. Skazani byli na błądzenie, na ciągle uciekający punkt odniesienia.

Miasto kobiet

Być może za dużo wypili. Nie wiedział. Nie był tego, jak i wszystkiego innego, do końca pewien. Przez opary myśli pamiętał jeszcze saunę. Ilu ich tam było? Pięciu? Czy pięćdziesięciu? Makary nie był smakoszem wina, ale to, które leżakowało w piwnicach Towarzystwa Świątynnego, było przedniego gatunku. Niesiorowski nie zalewał, mówiąc o dobrym roczniku. Ten rocznik, czy raczej te roczniki, które degustowali, były tego niezachwianym dowodem, czego nie można było powiedzieć o ich kroku. No, a potem ta sauna. Jak tam doszli, nie pamiętał. W każdym razie rozebrali się bez krępacji przy wtórze śmiechów i poklepywania się po gołych tyłkach. Luz, blues! Oki, foki! Przekażcie sobie znak pokoju.

— Makaruś, a więc tak, jak mówiłem! Strzeż się tych Judaszy z Komitetu! — Niesiorowski przez chwilę dziwił się, dlaczego Makary ma cztery falujące twarze.

— Taaak — przeciągnął głoskę „a”, co świadczyło o wpływie alkoholu na mowę.

— A szczególnie tego lucyfera Ikonowicza. Twoje miejsce jest tu, tu, Makaruś! Tu! — Przeor podkreślił swoje słowa położeniem swojej dłoni tuż powyżej kolana Makarego.

— Tu — przytaknął Makary, strząsając dłoń duchownego. Od pewnego czasu zaczął nabierać podejrzeń co do orientacji seksualnej przeora, i chociaż był przeciwnikiem nagonki na kler w tej kwestii, na wszelki wypadek wzmógł czujność. Makary był miłośnikiem kobiet. Szczególnych, enigmatycznych, takich jak Helena. Kobieta dla Makarego była o niebo czymś atrakcyjniejszym niż pojemnikiem na spermę, jak chciał Iredyński. Tak naprawdę to mógł nawet obyć się bez seksu w zamian za to niezdefiniowane coś w kobiecie. I to coś niewątpliwie miała Helena. Co prawda kochali się namiętnie, ale seks był tylko kropką nad „i”, i jako taki był bez znaczenia sam w sobie. No właśnie, ale gdzie jest Helena? Rozejrzał się wokół, ale nigdzie jej nie zauważył. Uświadomił sobie, że jest naga, że absolutnie nic prócz kłębów pary nie zakrywa jej wdzięków. A może… Przeraził się tej myśli. A może któryś z tych wyposzczonych, obleśnych mnichów…?! Wyobraził sobie ich świńskie ryje otoczone aureolką pomiędzy udami wołającej o pomoc Heleny. A on nie potrafił jej pomóc! Poruszał się jak mucha w smole. Uf! Było tak gorąco, sennie. Ale, dziękować Bogu, jest! Wyłaniała się niczym Afrodyta, wyciąga do niego ręce.

— Pójdź ze mną.

Makary po raz drugi strząsnął dłoń przeora ze swego uda. Wstał, sunął za nią zadowolony, że wreszcie uwolnił się od Niesiorowskiego, a właściwie od jego łapy dryfującej w stronę jego krocza. Co to, kurwa, za facet! „Ale gdzie jest Helena? Aha. Jest!”. Makary odchodził od zmysłów. Helena była jakaś taka inna, demoniczna.

— Makary! — usłyszał głos zza pleców, to był głos Heleny! Jak to? Odwrócił głowę, tak, to Helena. Jego Helena. Uśmiechnął się do niej.

— Makary! — To głos Heleny z prawej.

— Makary! — A teraz jej głos z lewej.

O Boże! Dobry Boże! Ile tu Helen. Zapraszały go do tanecznego kręgu, kusiły nagimi piersiami, tajemniczym trójkątem Wenus. Ale co to, do cholery? Ich taneczny korowód znalazł się na łące. Heleny chichotały roztańczone, ocierały się o niego, jedna piękniejsza od drugiej, ale która była ta jego? Ta? Nie! A może ta? Nie wiedział! Jak rozróżnić kopię od oryginału? I skąd ten chichot? Już wiedział! Już wszystko jasne. One były ubrane, a on…! A on był jedynie w przykrótkiej podkoszulce, obnażającej jego męskość, jego kompleksy. Dlatego chichotały coraz głośniej, szturchając się wzajemnie, bawiły się jego zażenowaniem. A on, skurczony, naciągnął swoją podkoszulkę na genitalia. O Boże, za co takie upokorzenie. Do jego uszu dobiegł gwizd lokomotywy. Ziemia drżała pod stopami. Podróżni w kominiarskich cylindrach i nocnikowatych kapeluszach dźwigali swoje staroświeckie kufry. Dwanaście dorożek podjeżdżało pod dworzec, aby wypluć rozgestykulowanych podróżnych, jednocześnie zapakować przyjezdnych, a wszyscy patrzyli na Makarego, pokazywali go palcami, śmiali się z jego starań, z przykrótkiej podkoszulki. Makary chciał w tym momencie umrzeć! Bardzo! Ale wiedział, że nigdy dość się nie umiera i nigdy tak, jak tego pragnie ów, co kona!

— Heleno! — zawołał w przestrzeń, pragnąc rozpłynąć się w strukturze ściany dworca. Jest. Pojawiła się, usłyszała jego głos.

— Heleno, Heleno, daj mi swój płaszcz. Zakryj mnie. Uchroń. Heleno. Ulecz moją obolałą duszę, jesteś przecież lekarzem!

— Makary. — Przytuliła się do niego. Chwyciła za jego dłoń i położyła ją na swoim łonie.

— Heleno! — Makary wyrwał dłoń dotykającą jego męskości.

— Uspokój się, mój kochany, to ja. Ja. — Z jej ust wydobył się głos przeora.

— Nie, to nie ty! — „Nie ufaj swoim zmysłom, Makary”. Uśmiechnął się mimo smutku na twarzy. „Zaufaj swojemu sercu”.

Sięgnęła jeszcze raz po jego drżącą dłoń i ponownie położyła w to samo miejsce.

— To ty! — Cieszył się jak dziecko. — Teraz to ty, czuję to!

— Oto kim dla ciebie jestem, Makary! — Odrzuciła jego rękę i zniknęła w tłumie.

Makary niczego nie rozumiał i nawet się nie starał pojąć. Najważniejsze, że nie był nagi, a właściwie obnażony, bo co innego być nagim na plaży naturystów, a co innego, kiedy onanizujesz się w dworcowej toalecie. Tak, to co innego. Teraz miał płaszcz. Piękny, flauszowy płaszcz, z czerwonymi obszyciami na brzegach. To płaszcz sprawiedliwości i usprawiedliwienia zarazem. A więc wracało mu dobre samopoczucie i względna pewność siebie. Znał ten płaszcz. Widział go już na kimś. Na kim? To magiczny płaszcz. Tak, zakrywał wszystkie grzechy, wszelkie kompleksy. Makary wygładził fałdki płaszcza. Ludzie już nie wytykali go palcami, nie kpili z niego. Właściwie wcale go nie zauważali. Za sprawą płaszcza wtopił się w tłum, spowszedniał, stał się kroplą w oceanie, zaledwie świadomą siebie częścią olbrzymiej całości. Każda kropla była świadoma siebie i nic poza tym… Nic… Ołowiane niebo przypominało mu Norwegię. Norwegia? Był tam? Norwegia. Nie chciał być kroplą, choćby nie wiem jak świadomą. To za mało, stanowczo za mało! Ocean był w nim, stąd te przypływy i odpływy myśli i wspomnień. I wszystko takie nieuporządkowane, chaotyczne. A Ziemia była chaosem!

— Boże! Jak bardzo jesteś mi teraz potrzebny! — krzyknął ołowianym, norweskim chmurom. — Nie chcę być kroplą! Gdzie jesteś, kiedy cię potrzebuję?

Ale w Niebie obowiązywała cisza, niebiańska cisza. Na nic twoje krzyki Makary, na nic twoje frustracje. Pogódź się ze swoją nagością, przyjmij teologiczne usprawiedliwienie z łaski. Sola gratia. Makary słyszysz mnie? Słyszysz ten wewnętrzny głos? To mój głos.

— Kochanie, gdzie się podziewałeś? Zaczynałam się o ciebie martwić.

— Heleno!

— Tak?

— Złap mnie za rękę, mocno!

— Czy ty znów słyszysz jakieś głosy? A może znowu coś brałeś?

— Nie wiem, Heleno, nic nie wiem. Wiem, że kiedyś brałem, ale nie wiem, czy teraz. Głosy? Nie, nie słyszę żadnych głosów oprócz tego jednego, ale to tylko mój wewnętrzny głos. Nie wierzę w głosy, wierzę w człowieka, w jego niedoskonałość, w jego dramat, w jego śmierć.

— Przestań pieprzyć, Makaruś. — Przeor podniósł się z ławeczki. — Grunt to zachować zimną krew i nie polegać na własnym, zasranym rozumie!

Przeor? Niesiorowski! Zimna krew? Helenoooooo!

Wiosna stawała się obca. Nieprzyjazna. Zmienna. Ta zmienność udzielała się wszystkim. Wszystkim!

— Odpierdol się ode mnie! Odpierdol się! — Makary odepchnął Niesiorowskiego. Ten stracił równowagę i przewrócił się z głośnym plaśnięciem na posadzkę. Nagle ktoś szarpnął go za rękę. Makary chciał zaprotestować.

— Wynośmy się stąd! — To głos Ikonowicza. — Prędzej!

— Dokąd?

Makary był pełen uprzedzeń. Ikonowicz to przecież diabeł wcielony!

— Spierdalaj stąd, Makary! Póki z mózgu nie zrobiono ci jeszcze papki! No już!

— A Helena? — Makary nadal był pełen obaw.

— Chodź! Helena jest już bezpieczna. No prędzej!

— Przepraszam, jak możemy dojść do Komitetu?

— To na ulicy Mariana Buczka. — Jurek nie wierzył, że ta nazwa może przejść mu przez gardło. Ale przeszła, przelazła, zostawiając niesmak na migdałkach i podniebieniu.

— Wiemy, przy jakiej to ulicy, nie wiemy, jak dojść do tej ulicy. — Helena ubiegła otwierającego już usta Makarego.

— Dojść?

— Tak. Dojść. Czy coś nie tak? — Makary wreszcie doszedł do głosu.

— Chcecie dojść do Komitetu?

— Tak. Do Komitetu. — Makary wypowiedział te słowa bardzo dobitnie.

Przeor przełknął ślinę.

— To nie tak. — Rozłożył ręce w geście bezradności. — Tu nie ma w lewo czy w prawo, żadne takie.

— Jak to? — Helena przytuliła się do Makarego.

— To proste. Tu kierujemy się instynktem, intuicją albo głosem serca, jak wolą poeci. — Uśmiechnął się do Makarego. — Nie wrócicie już tą samą drogą. To tak jak z rzeką, nigdy się nie wchodzi dwa razy do tej samej rzeki.

— A bez zagadek! — Makary zdradzał oznaki poirytowania.

— Jesteście tu nowi. — Niesiorowski ściszył głos do ledwie słyszalnego szeptu. — Tu, czyli we Wiośnie, wszystko jest relatywne, każdy nosi swoją prawdę, swoje objawienie! Nie idźcie do Komitetu, jakkolwiek atrakcyjny będzie się wam wydawał.

— Skoro wszystko jest relatywne, nie możemy mieć żadnych uprzedzeń, nawet do Komitetu — zauważyła słusznie Helena, po czym dodała, nie wiadomo dlaczego, po angielsku: — History is written by the victors![2]

— Czy myśmy się już kiedyś nie spotkali? — Makary odkrywał w sobie zamazane wspomnienia, zamiecione pod dywan traumy.

— Chodźmy już. — Helena stąpała twardo po ziemi. — Pójdźmy gdziekolwiek, nie musimy być ani w Komitecie, ani tym bardziej w Towarzystwie. Wystarczy, że będziemy w sobie.

— No właśnie — zauważył z ulgą Makary. — Nie musimy.

Niesiorowski znikł, a może nigdy go nie było.

— Heleno.

— Tak?

— Coś sobie uświadomiłem.

— Co takiego kochany?

— Uświadomiłem sobie, że jestem stalkerem.

— A któż to taki stalker?

— To przewodnik. Przewodnik, który może zaprowadzić do enklawy.

— Jakiej enklawy, Makary?

— Musimy opuścić Wiosnę, świat Paula Delvaux jest dobry, ale z zewnątrz, od środka jest bez sensu.

— Ale czy rzeczywiście potrafisz uwolnić się od swoich fascynacji?

— Potrafię.

— Jak?

— Zwyczajnie, powołam nowe fascynacje. Jestem przecież…

— Tak, wiem, stalkerem. A więc, co teraz zamierzasz?

— Przechytrzyć Marsjan i dotrzeć do Hammermühle!

— Dlaczego właśnie tam?

— Dlatego ponieważ chcę tam dotrzeć. Pójdziesz ze mną, Heleno.

— Nie wiem, Makary, nie wiem.

— Snuj ze mną dalej tę historię.

Helena położyła dłoń na policzku Makarego. Spojrzała mu w oczy.

— To nie jest moja historia, Makary — zauważyła smutno.

— Nie mów tak. Bez ciebie nie byłoby tej opowieści.

— Być może. Ale nadal to jest tylko twoja projekcja myśli.

Makary otworzył usta, ale cofnął słowo na widok Franciszka Starowieyskiego. Malarz otulony był czarną peleryną, a jego twarz zacieniał kapelusz z olbrzymim rondem. Machnął ręką, jakby przeganiał jakiegoś insekta, po czym podszedł do Heleny i Makarego.

— Uciekajcie stąd — szepnął w ucho Heleny. Spojrzał na Makarego, po czym nachylił się na jego uchem. — Gdzie pieprz rośnie. W Wiośnie lada moment wszystko się rozpieprzy! Nic tu po was.

— A pan? Co z panem? — zapytał zaniepokojony Makary.

— Mam własny projekt Wiosny i zamierzam go zrealizować.

— Więc w czym problem? Niech go pan realizuje — zapytała, a potem zasugerowała jak zwykle czujna Helena.

— Póki jest tutaj Makary, nie mogę. Wiosna Paula Delvaux w jego głowie jest bardzo intensywna, ale nie radzi sobie z jej interpretacją, gubi się w znaczeniach, w odczytywaniu symboli. A zresztą jest stalkerem.

— Pan Starowieyski ma rację, Heleno. Musimy opuścić ten obraz i jego aurę. Teraz już wiem, że nie o tym marzyłem. Ale, kiedy marzyłem, jeszcze o tym nie wiedziałem. Myślę, że niepotrzebnie wyszliśmy z tego pociągu.

— Jak to niepotrzebnie?

— To była przypadkowa stacja.

— Tam nie było żadnej stacji, Makary — wtrącił się Franciszek Starowieyski. — To były puste pola, ugory otulone kirem nocy. Ale to tło wystarczyło ci, aby wyemitować obraz, który od lat nosisz w sobie. Spójrz!

Makary rozejrzał się. Otworzył szeroko oczy z powodu tego co zobaczył. Stali pośrodku leżącego odłogiem pola.

— Widzisz, to jest właśnie przekleństwo twórców — skomentował zdziwienie Makarego Starowieyski.

— Nie rozumiem.

— Jeżeli Bóg nie byłby artystą, świat byłby właśnie taki.

— Taki! — Makary przestraszył się nie na żarty.

— Ale nic to. — Starowieyski poklepał Makarego po plecach. — Najważniejsze, że wreszcie wiesz, kim jesteś.

— A kim jestem?

— Jesteś stalkerem.

Franciszek Starowieyski zawinął się w swoją czarną pelerynę i znikł tak nagle, jak się pojawił. Makary westchnął. Już nie chciał być stalkerem. Chciał być z Heleną w łóżku. I nigdy z tego łóżka nie wychodzić. A teraz zamiast w łóżku był w próżni ciemnego pola, zawieszony pomiędzy ziemią a niebem, życiem a śmiercią, i czymś tam jeszcze, o czym w tej chwili nie wiedział.

— Gdzie ja jestem, do cholery? — rzucił pytanie ugorom, lecz te milczały jak zaklęte. — No dobra, idę — zdecydował i ruszył przed siebie, nie oglądając się wstecz, z nadzieją, że wreszcie skończy pisanie leżącej odłogiem Asymetrii.

Asymetria

Kostek z trudem otworzył masywne drzwi, po czym prześlizgnął się niczym piskorz, aby znaleźć się w środku, nim drzwi zatrzasnęły się za nim mocą naciągniętej podczas otwierania sprężyny. Bach! Trzasnęło, i teraz Kostek zupełnie nic nie widział. Poczekał, aż oczy przyzwyczaiły się do półmroku. Pod pachą miał trzy książki obłożone szarym papierem. Powoli zaczął rozpoznawać kształty. Za każdym razem dziwił się, dlaczego schody prowadzące do mieszczącej się na drugim piętrze biblioteki i do służbowego mieszkania Kochańskich na poddaszu były tak słabo oświetlone. Nie wiedział, że mieszkańcy Jeziorna kradli żarówki, i dlatego pan Kochański wkręcał jedynie dwudziestki piątki, omijając przy tym półpiętra. Tymczasem Kostek oswoił półmrok. Miał w tym sporą wprawę. Był przecież synem kłusownika. A to jedynie klatka schodowa, a nie ciemny bór pełen dzikiej zwierzyny i upiorów z przeszłości. Z drugiej strony mieściło się kino, z tej biblioteka oraz wspomniana służbówka. Budynek do końca wojny należał do Hitlerjugend. Może dlatego było tak ponuro, tak straszno. Mimo wszystko wzdrygnął się, tak jakby poczuł czyjąś obecność, ale był już na pierwszym piętrze. Zza ściany dochodziły go dźwięki filmu Skarb, był na jego projekcji w zeszły wtorek, i bardzo spodobał mu się ten gość, który potrafił naśladować różne dźwięki. Ale oto i drugie piętro, otworzył drzwi, a ciepłe światło wylało się z biblioteki i rozpłynęło w mroku klatki. Kostek odniósł wrażenie, że przeszedł do innego świata.

— Dobry wieczór — przywitał się z panią Sznajderman, nauczycielką i bibliotekarką w jednym.

Był zatem teraz w innym świecie. W cudownym świecie książek. W bibliotece, mimo onieśmielenia, czuł się kimś innym. Kimś lepszym. O tej książce Kostek przeczytał w jakiejś młodzieżowej gazecie. Pani bibliotekarka była niezmiernie zdziwiona, kiedy zapytał właśnie o ten tytuł, a nie o kolejną pozycję Karola Maya. Kostek był dumny z siebie. Pani Sznajderman patrzyła teraz na niego inaczej. Z szacunkiem, być może podziwem. Ta powieść uczyniła go kimś szczególnym. Musiała zawierać w sobie jakąś magiczną moc. Jakiś dramat, cierpienie. Przynajmniej tak pisało w tej mądrej, młodzieżowej gazecie.

Cierpienia młodego Wertera, Johann Wolfgang von Goethe.

— Johann Wolfgang von Goethe. — Kostek delektował się nieznanym, dziwnie brzmiącym nazwiskiem. — Johann Wolfgang von Goethe…

W Jeziornie jakiś czas temu zamontowano lampy uliczne. Było więc widno. Przyjemnie. Można było cieszyć się czytaniem grubych liter na okładce. Potknął się o byle jak położoną płytę chodnikową. Rozglądnął się wokół. Było pusto. Ludzie w Jeziornie mieli pełne ręce roboty w swoich obejściach, chociaż część z nich zapewne siedziała w karczmie, którą za chwilę miał minąć. Kostek miał nadzieję, że nie spotka wychodzącego z niej ojca. Może ojciec był już w domu? Może tym razem był trzeźwy? Ale kto go tam wie…

— Johann Wolfgang von Goethe! — wypowiedział głośno to nazwisko Kostek. Zdał sobie sprawę, że to ktoś ważny, co napawało go dumą. Jeszcze chwila i on, Kostek Jakimczuk, będzie czytał powieść samego Johanna Wolfganga von Goethego. Nagle wpadł na kogoś! To Marta Sznajderman, córka bibliotekarki.

— Jak leziesz, baranie!

Kostek nie odpowiedział, nie przeprosił. Niczym zbity psiak uciekł z podkulonym ogonem. Poczuł się jak wtedy w szkolnym wychodku, kiedy pani od wychowania fizycznego przyłapała go na onanizowaniu się.

Teraz był zdziwiony, wręcz przerażony. Jak ona tak mogła powiedzieć? Jak mogła? On przecież nie był już onanizującym się prostakiem, Kostkiem Jakimczukiem. Teraz miał książkę. Magiczną książkę! Przystanął. Obejrzał się za dziewczyną. Tak bardzo pragnął pochwalić się książką. Tak bardzo pragnął od dziewczyny tego samego, niezmiernego zdziwienia, jakie okazała jej matka.

— Marta! — zawołał.

Dziewczyna odmachała ręką.

Nie chciała z nim rozmawiać, pobiegła w stronę biblioteki.

— Marta — powtórzył już ciszej.

Marta…

Czytanie z listu

Drogi Karolu,

nawiązując do Twojej korespondencji, muszę Ci przyznać, że to w jakimś stopniu prawda.

Tak, człowiek, aby uniknąć podejrzeń o chęć podporządkowania sobie innych ludzi, wymyślił system, któremu podporządkował siebie jako pierwszego, aby go uwiarygodnić. System, który najpierw był nad nim samym, jest teraz jednocześnie w nim i nim (np. Mojżesz).

Słusznie też zauważyłeś, że o ile można nie zgadzać się z człowiekiem, to już gorzej jest polemizować z systemem.

Przypomnij sobie bohaterów naszego dzieciństwa i wczesnych lat młodości i spójrz, jak dziś rdzewieją na śmietniku historii, robiąc miejsca kolejnym i kolejnym, i kolejnym… Wszyscy oni byli twórcami lub piewcami takich czy innych systemów.

Chodzi mi tylko o to, aby ujrzeć ten, który przetrzymał inne.

Piszesz, że dziś wiesz, że ci wszyscy bohaterowie wyniesieni kiedyś na cokoły chodzili w obsranych gaciach.

Karolu, nie zgadzam się z Tobą w jednym. Wierzę, że mimo wszystko potrzebujemy bohaterów, świętych, męczenników. Nawet tych w obsranych gaciach! Potrzebujemy kogoś, kim nigdy nie będziemy. Potrzebujemy tych, którzy realizują nasze tęsknoty i marzenia, żyjąc wyidealizowanym (być może) przez ich biografów życiem. Życiem (jak twierdzisz) nierealnym, wyretuszowanym, ale takim, jakim my sami byśmy pragnęli żyć, gdyby nie nasz pociąg do zapachu, przepraszam, że cytuję Twój kolokwializm, wilgotnych cipek. Więc potrzebujemy systemu. Systemu, który patrzy na nasze grzeszne życie z wyżyn swojego istnienia, a nie z subiektywnego tu i teraz, doprowadzając nas do miejsca, które nazwaliśmy, poczuciem winy.

A jesteśmy winni, ponieważ poprzeczka systemu zawieszona jest (słusznie) bardzo wysoko, a nasza rodząca się bezradność wobec wyzwań systemu zmusza nas do wołania o łaskę. System okazuje swoją łaskę (nasz — w Jezusie), musimy się jedynie podporządkować jego (cytuję Ciebie) autokratycznym wymogom. A więc zaczynamy być częścią systemu, i to jego integralną częścią, z misyjnym zacięciem importowania tych idei poza obszar naszego języka, poza granice wpływu naszej kultury (marksizm czyni dokładnie to samo).

Nowe idee są jedynie świeżą bryzą, wiatrem w nasze obwisłe żagle instytucjonalizmu czy modernizmu. Ekscytujemy się głosem człowieka z bocianiego gniazda, obwieszczającym nam widok nowego lądu. Ale to nie jest nowy ląd. To ten nasz, stary, który teraz skrywa mgła naszego z nim spoufalenia.

Dlatego mamy takie bogactwo ideologii z mównicami oraz kościołów-statków z bocianimi gniazdami-ambonami.

Piszesz, że tracimy czas i pieniądze, aby karmić się mitami o istnieniu nowego lądu, którego nie widzimy, ale który widzą nasi natchnieni prorocy, wyniesieni na wyżyny mistycyzmu. Ale czyż nie takimi ideami Ty się teraz karmisz, Karolu? Zmienić habit na strój roboczy to nic nowego. Kiedyś i habit był roboczym strojem, więc uważaj na swój drelich, aby nie stał się z czasem symbolem władzy.

A teraz, cóż, wybacz mi, Karolu, ale jakże prostackie jest Twoje pojmowanie systemu, który niby raz puszczony w ruch działa niczym perpetuum mobile, i że nasi ojcowie (Karolu, a gdzie, czcij ojca swego, i matkę swoją?) przekazali nam bezmyślnie swoje idee, wzorce zachowań wraz z ostrzeżeniem przed innymi, zwodniczymi systemami, innymi fałszywymi kościołami-statkami, innymi, fałszywymi bocianimi gniazdami-ambonami i innymi, fałszywymi prorokami.

Pytasz, kiedy i gdzie będziemy uwolnieni z systemu — tego, rzecz jasna, jedynego prawdziwego i tych wszystkich innych, fałszywych. Czy możemy więc realizować się poza systemami? Nie, nie możemy! Każda rzecz na świecie zamknięta jest w jakiejś formie istnienia, bytu, i w niej się realizuje. Nasze życie, takie jakie jest, mogło zrealizować się tylko na tej planecie. To takie, a nie inne warunki sprawiły, że jesteśmy właśnie tym, kim jesteśmy. Chcesz się buntować i żyć na Księżycu? Spróbuj, Karolu, ale nie radzę. Życie w łonie matki jest o niebo lepsze niż w próbówce!

Nie zgadzam się też z Twoją tezą, że nasze emocjonalne stany to nic innego, jak prymitywna, instynktowna reakcja na zastałe okoliczności. Przytaczasz mi jako zarzut to, że oburzamy się na taką niesprawiedliwość, jakiej poczucie wykształcił w nas system! Karolu! To nauka systemu odróżnia nas od zwierząt. One nie oburzają się na nic. I jeszcze jedno, nie zakochujemy się bynajmniej w kimś, kogo system naszych wartości uznaje za godnego naszej miłości. To zwyczajna nadinterpretacja (dzięki, Karolu, za zaufanie, ale zaczynasz stąpać po cienkim lodzie, będę modlił się o ciebie).

Tak, potrafimy bardziej lub mniej być wierni tym wartościom, które poznaliśmy, będąc częścią systemu. Tu się zgadzamy. Słusznie też zauważyłeś, że mamy poczucie winy, słyszymy ostrzegawczy głos sumienia, o ile przekraczamy granice, które wytyczył nam system. Z drugiej strony jesteśmy też spełnieni w takim słodkim samozadowoleniu, kiedy system pochwali nas za zwycięską walkę z pokusą wyjścia poza jego granice.

Bądź mi wierny — woła system — a otrzymasz nagrodę! Jaka to nagroda — pytamy.

To nowy ląd doznań! — słyszymy enigmatyczną obietnicę z bocianiego gniazda.

A więc granice systemu z jednej strony krępują naszą wolność, ale z drugiej kuszą nieznanymi doznaniami nowego, tajemniczego lądu. Królestwa, o którym nam się nawet nie śniło. Ale ten Nowy Ląd, jak chce wielu proroków, to nie jest coś materialnego, zamkniętego w terminach pokarmu i napoju. Lecz zupełnie coś innego. Nowy Ląd już teraz może być pośród nas! To sprawiedliwość, radość i pokój z powodu iluminacji, której doznajesz, a która przychodzi (masz rację), często spoza skostniałych systemów (tych politycznych również) i która go z jednej strony rozsadza, ale z drugiej, zauważ, Karolu, stwarza na nowo. Modernizuje, reformuje… (np. Luter).

A więc nie uciekniesz od systemu, od struktur, od form. Możemy pić wodę życia ze szklanki, kubka, dłoni, a nawet krawieckiego naparstka. Jakkolwiek musi być jakaś forma, ale tylko taka, która ma odwagę wytworzyć w sobie przestrzeń na rzeczową dyskusję. Obawiam się, Karolu, że ten system, do którego zmierzasz (uciekając od tego, który Cię nudzi), nie stać na wytworzenie takiej przestrzeni.

Niech Cię Bóg błogosławi.

Twój przyjaciel

X. Eryk

PS Bardzo podoba mi się Twój ostatni wiersz:

MODLITWA

oto ja panie

w swej postaci larwy

ja panie proszę cię

abyś pozwolił dać mi

takie małe

szeleszczące skrzydła

abyś pozwolił mi panie

wzbić się tam

o tam

gdzie nawet nie dociera

las rąk wyciągniętych w górę

i wzrok zadartych głów

jak najwyżej stąd

Piękne pragnienie, Karolu. Piękna modlitwa człowieka w trakcie bolesnej przemiany, duchowej metamorfozy.

Karl

— To ja zabiłem Kostka.

— Słucham? — Marta poprawiła kosmyk włosów opadający jej na oczy. — Och! — Nagle przypomniała sobie o czymś. — Zapomniałam umyć zęby… Co ty znów pleciesz, kochanie? — Odwróciła się do męża siedzącego na brzegu ich małżeńskiego łóżka.

— Nie mogę z tym dłużej żyć! — Spojrzał w jej ciemne, wręcz czarne oczy.

— Poczekaj minutkę, pójdę tylko do łazienki. Tylko nie zasypiaj.

Wyszła. Zniknęła. Tak, jakby w ogóle jej nie było.

— Czy to się dzieje naprawdę? — westchnął Karl.

Pomyślał, że teraz jest biblijnym Jakubem walczącym z aniołem.

Tym razem nie odpuści!

Chyba że życie i tym razem da mu kopa w dupę.

Jak zwykle.

— Ciekawe, czy Jakub, walcząc z aniołem, był już Żydem, czy został nim dopiero potem, kiedy okulał? — ubierał w słowa swoje myśli. — Zresztą to teraz bez znaczenia.

Nieważne.

Kostek.

Żałował, że w ogóle zaczął ten temat. Miał nadzieję, że Marta puści to mimo uszu.

Dobrze jest mieć nadzieję w takich sytuacjach.

Otworzył szufladę nocnej szafki. Spośród mnóstwa drobiazgów służących nie wiadomo do czego, odszukał starą zapalniczkę ronsona i wciśniętą w kąt paczkę papierosów.

Niby nie palił, ale zawsze trzymał coś na wszelki wypadek.

Taki jak teraz.

Wyszedł na balkon.

— Tak, dobrze jest mieć nadzieję — mruknął pod nosem. — Nawet w taką duszną noc jak ta — dodał, zaplatając słowa z papierosowym dymem.

Po czym wtopił się w noc ze złotą zapalniczką ronsona w dłoni.

Spotkali się w wagonie restauracyjnym.

Karl Gutmann i Zbyszek Nowakowski, świeżo upieczony magister ekonomii. Zbyszek wracał po wakacyjnym pobycie w Londynie. To była nagroda od ojca, mieszkającego tam od 1953 roku. Zbyszek miał zaledwie trzynaście lat, kiedy ojciec zostawił ich samych, czyli schorowaną matkę i młodszego o sześć lata brata Mateusza. Karl Gutmann wracał z wesela kolegi, który ożenił się z Niemką spod koszalińskiej wsi.

— Można? — Karl, wkładając do ust papierosa, wskazał na zapalniczkę, którą bawił się Zbyszek.

— Proszę bardzo.

— Dzięki. — Karl zaciągnął się głęboko. Miał już odchodzić.

— Słuchaj, mógłbyś mi postawić piwo, zostały mi same funty?

Karl przyjrzał się teraz uważnie podróżnemu. Facet był w dobrze skrojonym, markowym garniturze, biała koszula, ciemny jedwabny krawat i dobra woda kolońska wskazywały wyraźnie status społeczny właściciela pozłacanego ronsona.

— Wiem, że to głupie, ale może kupisz ode mnie tę zapalniczkę, a wtedy to ja tobie postawię browarka.

— No, nie wiem. Ta zabawka zapewne kosztuje fortunę.

— Jak dla ciebie to pięć paczek, w Londynie mój stary dał za nią dziesięć razy tyle… Sorry, jestem Zbyszek. — Wyciągnął swoją dłoń.

— Karol, a właściwie Karl. Pięć paczek to i tak sporo kasy jak dla mnie, poza tym wracam z wesela, więc sam wiesz, jestem spłukany. Ale piwko ci postawię. Nie ma sprawy.

— Super, dzięki.

Karl otworzył portfel, szukając odpowiedniego nominału.

— Sorry, stary, ale widzę, że masz pięć paczek. To okazja. Spójrz, ma bitą próbę Au 750!

— Nie mogę.

— No dobra, cztery paczki, taniej nie puszczę, to i tak prawie darmo.

— Co ci tak zależy na sprzedaniu!? — Karl był już lekko zdegustowany nachalnością tego podróżnego.

— To od ojca, a z niego był kawał skurwysyna! Niech to szlag. Nie namawiam, ale postaw mi wreszcie tego browca. — Wyciągnął z wewnętrznej kieszeni marynarki plik funtów ściśniętych czerwoną recepturką. — Muszę to opchać jakiemuś konikowi, a gdzie ja znajdę cinkciarza w Jeziornie?

— Gdzie?

— W Jeziornie. Słyszałeś?

— Jestem z Jeziorna.

— Pierdolisz!

— Serio.

— To na pewno znasz fabrykę produkującą akcesoria meblowe?

— Pracuję tam.

— No to super, mam pomagać dyrektorowi do spraw ekonomicznych. No dobra, masz tę zapalniczkę gratis, ale ani pary z gęby o Londynie i tych funtach, okej?

— W dupę ją sobie wsadź. Powiedziałem, że idę po piwo. To idę.

„Dobroczyńca pieprzony” — pomyślał o Zbyszku.

Po chwili tamten był z powrotem z czterema butelkami.

— Widzę, że jesteś przezorny.

— Raczej praktyczny, po co mam dwa razy chodzić?

— Przepraszam cię, jeśli cię czymkolwiek uraziłem, ale proszę, weź tę zapalniczkę w prezencie, co?

Karl otworzył butelki, podsunął jedną Zbyszkowi.

— Zdrówko!

Zbyszek podsunął zapalniczkę.

— Nie chcę jej, tak jak nie chcę znać mojego ojca. No to za nasze spotkanie!

Stuknęli się butelkami.

— Co ty tak z twoim ojcem?

— Zostawił nas, kiedy był najbardziej potrzebny. Bastard!

— Nie on pierwszy, nie ostatni.

Zbyszek nachylił się nad uchem Karla.

— Poza tym był pierdolonym ubekiem. Ma krew na swoich rękach.

— A niby dlaczego ja miałbym chcieć zapalniczkę od ubeka, który ma krew na rękach?

— Ty ją masz ode mnie, a to różnica. No dobra już, nie protestuj, widzę przecież, jak ci się oczy świecą. Jest twoja. Tylko pożycz mi z dwie stówki, jak upłynnię funty, to ci oddam, co?

Karl wyciągnął dwa banknoty po sto złotych.

— Nie musisz mi oddawać.

— Nie muszę, ale chcę. Trochę za ciepłe to piwo, nie uważasz?

— Ale przynajmniej to piwo. W Jeziornie będziesz pił niepasteryzowane szczyny z naszej rozlewni.

— A wracając do mojego starego, poza tym, że był łajdakiem, był też Żydem. Nazywał się Salomon Urbach, potem zmienił nazwisko na Nowakowski.

— W takim razie ty też jesteś Żydem!

— Ha! Dzięki Bogu mam grupę krwi po mojej matce, a ona jest Mołdawianką.

— Mołdawianką?

— Właśnie!

— Myślisz, że Mołdawianka nie mogła być Żydówką?

Zbyszek spojrzał badawczo na Karla.

— Nie lubisz Żydów, co?

— Raczej to oni nie lubią mnie. Zresztą, powiedz sam, kto lubi Niemców?

Pociąg zatrzymał się na małej stacyjce. Makary wysiadł. Rozejrzał się wokół zdziwiony miejscem, w którym się znalazł. Zaczął powoli oswajać obcy mu krajobraz. W końcu ruszył przed siebie. Z trudem pokonał strome schody kładki rzuconej nad torami, by znaleźć się na drodze prowadzącej do domu. W domu czekała na niego niedokończona powieść. Tak, znał to miasto, ale czy to miasto znało jego? Ale dlaczego było ciemno, smoliście, kleiście? Dlaczego nogi grzęzły mu w mrocznej brei snu, a drogi nigdzie nie prowadziły, pętliły się w gordyjskie węzły? Na pierwszy rzut oka błąkających się po Olkuszu przechodniów szedł sam. Ale obok niego, a ściśle mówiąc w nim, szedł także Kostek Jakimczuk, Karol Gutmann i Marta Sznajderman. Zbyszek Nowakowski został w pociągu. Pojechał dalej. Przechodzący obok ksiądz, nie wiadomo jakim impulsem kierowany, ukłonił się Makaremu tradycyjnym:

— Szczęść Boże, Karl. Czy nadal korespondujesz z księdzem Erykiem?

— Cześć — odpowiedział Makary, nie rozumiejąc do końca zaistniałej sytuacji.

Ksiądz zagubił się w zdziwieniu.

Była jesień, ale taka jakaś inna, tajemna.

— Odprowadź mnie do domu — poprosił Makary. — Sam chyba nie dojdę.

I jesień odprowadziła Makarego jak swego…

Biorąc pod uwagę wiek, od dawna należał do niej.

W domu, przytulony do lampy naftowej, czekał na niego Kostek Jakimczuk.

— Co czytasz? — zapytał Makary.

Kostek podniósł wzrok. Wyprężył się, uśmiechnął.

— Cierpienia młodego Wertera. — Zamilkł na chwilę, po czym dokończył z dumą: — Goethego!

— Goethego — powtórzył Karl. Czuł, że coś jest nie tak, że brakuje jakiegoś ogniwa, dymu z komina. — Nie widziałeś Zbyszka?

Kostek był w innym świecie. Był to świat przepełniony niezdefiniowanym cierpieniem.

— Konstanty!

— Tak? — Kostek nie odrywał wzroku od lektury.

— Nie wiesz, co się dzieje ze Zbyszkiem Nowakowskim?

— Jakim Zbyszkiem?

— Pierwszym mężem Marty.

— Nic się nie dzieje. Jedzie na mój pogrzeb.

Makary

Jako pierwszy przywitał Makarego ciepły wiatr, niosący w sobie żywiczną nutę, dokładnie tak jak wtedy, gdy pędził starą motorynką, wtulony w plecy dziadka. Dziadek za każdym razem przyjeżdżał po niego na stację kolejową. Ale dziadka już nie było. Zostawił po sobie puste miejsce i starą motorynkę w piwnicy, którą kilka miesięcy po pogrzebie odkupił młody Zakrzewski.

A więc był tu! Pojawił się po tylu latach. Rozglądnął się. Nie uwierzył własnym oczom. Droga wiła się pośród pól. To była ta sama droga! I te same wierzby. Rosochate, przygarbione strażniczki jego starej drogi. Kawałek dalej, za pagórkiem, droga opadała. Makary wiedział, że najpierw zobaczy rudy dach strażnicy i wtedy serce zacznie łopotać mu niczym ptak w sieci ptasznika. Wierzchem dłoni wytarł łzy. Wrócił! Przyspieszył kroku, ale pagórek nie miał zamiaru przybliżyć się choćby o metr. Coś było nie tak! Jak to nie tak? Czyż to nie była ta droga? Była! Czyż to nie były te wierzby? Były! Więc co? Może to tylko głupi sen? Nie! To nie sen! Na zbitej byle jak ławeczce, przy naruszonym zębem czasu płocie gospodarstwa Zakrzewskich, siedział Stach. Stach Zakrzewski. Siedział i palił papierosa. Siedział, palił papierosa i patrzył w ziemię. Siedział, palił papierosa, patrzył w ziemię i obracał głowę w kierunku Makarego. Najpierw taksował go wzrokiem, po czym na jego zarośniętej, przepitej twarzy pojawił się uśmiech.

— Cześć, Makary! Ty skubańcu! Jak tu trafiłeś?

— Cześć, Stachu. Jak to, jak trafiłem? Zwyczajnie, jak zawsze. — Makary urwał w pół zdania. Właściwie to nie miał zielonego pojęcia, jak tu się znalazł. Zdawało mu się, że jeszcze przed chwilą był zupełnie kimś innym i gdzie indziej. Być może to był pociąg. Być może z kimś rozmawiał o jakimś ubeku. Obrazy wszak były nieostre, a te wyostrzone mogły być fałszywe. W świecie Makarego nawet śmierć nie była pewna. Pamiętał jedynie przebłysk świadomości, że jest na drodze do Jeziorna. Ale czy to ważne? Najważniejsze było to, że tu dotarł. Że wierzby.

Że Olimp…

— Ha! Dzięki Bogu mam grupę krwi po mojej matce, a ona jest Mołdawianką, Mołdawianką, Mołdawianką, Mołda…

Widział jego majestatyczny, ośnieżony szczyt z plaży, z brzegu Morza Egejskiego. Olimp. Morze? Wierzby?

Woda była jak ciepła zupa, chłopaki rzucali w siebie galaretowatymi meduzami, fale lizały stopy Makarego.

Chłopaki? Ten blondyn to Karl Gutmann, dobrze zbudowany, wysportowany, potrafił zrobić salto w tył. Ten chudy, zagrzebany w piasku, to Kostek Jakimczuk. Był wkurzony, ponieważ nie potrafił pływać. Ale nie z tego powodu zakopał się w piasku — miał niemodne spodenki kąpielowe w zielone zygzaki, nie to co Zbyszek Nowakowski, który skakał na fale w bermudach z palmami i zachodzącym słońcem. Kilka metrów na lewo leżała kobieta, miała pięknie opalone ciało. Do jej lśniącej od olejku do opalania skóry przykleiły się drobinki wszędobylskiego piasku… Piasek. Piasek parzył w stopy, Makary podszedł do kobiety i delikatnie otrzepał drobinki z jej ciała. W tym geście było coś więcej niż przyjacielska przysługa. Coś więcej. Ona podniosła okulary, uśmiechnęła się na jego widok.

— Kąpałeś się już? — Zsunęła okulary na czubek nosa.

Od kiedy byli w Grecji? Nie wiedział. Zwyczajnie nie pamiętał. Najpierw upalne lato w Jeziornie, którego też nie pamiętał. Potem Kiszyniów, a teraz Grecja. Przyjechali na urlop? Czy zwyczajnie byli w kolejnym śnie Makarego? Pamiętał, że mieli pojechać na Huculszczyznę. Bardzo chcieli i dlatego pamiętał.

— Nie? No to chodź ze mną. — „Jaki ona ma dziwny rosyjski akcent”. — Podaj mi rękę — naciskała zalotnie.

On podał, pomógł jej wstać z plażowej maty. A ona wstała i wtuliła się natychmiast w jego ciało. Całowali się, ale inaczej niż wtedy na wierzbie, dojrzalej. Smakując ulotność chwili. Czy to aby na pewno Marta?

— Jak ci na imię? — zadał dziwne pytanie.

— Przestań, głuptasie! — I już pobiegła do wody, ciągnąc Makarego za sobą.

Makary przywitał się ze Stachem mocnym uściskiem dłoni. Stach był jakiś taki dziwny, inny. Taki Stach, Nie-Stach… I ten jego wzrok, taki… No, jaki Makary? Jaki wzrok? Naigrywający się wzrok. Tak!

— Ty nie jesteś Stachem! — Makary wyrwał swoją dłoń.

Wbiegli do wody, uwalniając swoje dłonie, splecione do tej chwili uściskiem. Makary zachłysnął się wodą. To sama sól. Potem długo walczył z tym słonym niesmakiem w ustach, w przełyku. Na chwilę stracił z oczu kobietę, której imienia zapomniał. O, jest! Biel jej zębów kontrastowała z opalenizną ciała. Podpłynął do niej kraulem w całkiem dobrym stylu, fala była niska, przecież to zatoka chroniona dwoma cyplami. Był już przy niej, ale jego wzrok przykuły śniegi Olimpu. Olimp, góra bogów z gromowładnym Zeusem ciskającym swoje pioruny.

— Tu jestem! Karl, pokochajmy się w wodzie. Co?

— Tu? W wodzie?

— Tak. — Położyła się na plecy i oplotła nogami biodra Makarego. — Nie kochałeś się nigdy w wodzie?

— Kochałem — skłamał. — Ale nie przy tylu ludziach. Wiesz, chciałbym wejść na Olimp.

— Nie zmieniaj tematu. — Oplotła ręce wokół jego szyi. — Chcę się z tobą kochać teraz, Karl. Chyba już nie jesteś aż tak nieśmiały jak w Jeziornie? Zresztą nie jestem już żoną Kostka. Zabiłeś go! — prowokowała, kusiła i prowokowała raz jeszcze, była niczym modliszka.

— Pewnie, że nie jestem. Siadaj. — Nie-Stach wskazał miejsce na ławeczce. Ławeczka była porośnięta mchem, zmurszała, Makary zdał sobie wreszcie sprawę, że nikt na niej już od dawna nie siadał. — Siadaj, coś taki strachliwy?

Makary usiadł. Wszyscy wiedzieli, że nie był strachliwy, więc usiadł na zmurszałej, porośniętej mchem ławeczce.

Nie był strachliwy.

— Bo widzisz, Makary, każdy człowiek wraca. Każdy człowiek wraca, Makary, musi wrócić, dlatego wraca do tych wierzb, do tej drogi, co wije się od lat pośród pól i poletek ze zbożem, brukwią i pastewnym burakiem. Choćby zdeptał cały świat od Manhattanu po Akropol. — Nie-Stach przerwał na chwilę, wziął patyk i zaczął coś bazgrolić na ziemi, po czym spojrzał na bezchmurne niebo i zakończył trzema wyrazami: — Zostawiłeś mnie, Makary.

— Jak to zostawiłem cię?

— Ano tak to. Zostawiłeś mnie samego w tej wierzbie, naprzeciw okna stołowego pokoju Zakrzewskich. Wyjechałeś sobie w świat, a ja tu zostałem sam. Sam… — Odrzucił patyk i spojrzał na Makarego. — Co, nie poznajesz mnie?

Knajpa Dymitra, zwyczajnie nazywała się U Dymitra i nie była bynajmniej przeznaczona dla turystów, lecz dla Mołdawian, mieszkańców Kiszyniowa. Makary stał przed tą knajpą, stał już tak od dłuższej chwili. Od bardzo dłuższej chwili… Zapadał wieczór i pasaż zapełniał się gwarnym tłumem turystów spragnionych mołdawskich klimatów. Uśmiechnięci właściciele knajpek i kafejek zapraszali przechodniów, kusząc dobrym menu i niskimi cenami. Kiedy tu był po raz ostatni? Nie pamiętał. Wieki całe! Zostawił ją u Dymitra, wsiadł w autobus i pojechał. Uciekł? Bez słowa? Nie wiedział! Wiedział, że musi wrócić w ten zastygły czas, zamrożoną chwilę. Wszedł do środka, wszedł do Dymitra. Knajpka była pełna gości, starzy Mołdawianie grali w swoje karty i lokalne gierki, notując coś przy tym na kartkach.

Makary znalazł wolny stolik w kącie po przeciwległej stronie kontuaru. Dymitr stał za barem, ale dyskretnie obserwował nowoprzybyłego gościa, nie odrywając się od nalewania piwa do kufla. Kiedy wreszcie napełnił kufel piwem, spojrzał jeszcze raz na siadającego przy wolnym stoliku Makarego, a na jego czole pojawiły się zmarszczki. Skądś go zna. To na pewno nikt z tutejszych, więc kto?

[1] Die Ordnung muß sein! (niem.) — „Porządek musi być!” (przyp. red.).

[2] History is written by the victors! (ang.) — „Historię piszą zwycięzcy” (przyp. red.).

[3] Good evening. Please prepare tickets for control (ang.) — „Dobry wieczór. Proszę przygotować bilety do kontroli”.

[4] I wish you success in free world… (ang.) — „Życzę panu powodzenia w wolnym świecie” (przyp. red.).

[5] Dosłownie: „Niemcy, Niemcy ponad wszystko, Niemcy, Niemcy XXXX” (przyp. red.).

[6] „Halerz i grosz, które były oba moje, tak moje, Ten halerz będzie na wodę, ten grosz na wino, tak wino, Ten halerz będzie na wodę, ten grosz na wino. Heidi, heido… itd.” — niemiecka piosenka ludowa (przyp. red.).

[7] Um meinen gut Gottes… (niem.) — „Dla mojego dobrego Boga” (przyp. red.).

[8] Homo homini lupus (łac.) — „Człowiek człowiekowi wilkiem” (przyp. red.).

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.