Tytuł oryginału
Hell’s Angels. A Strange and Terrible Saga

Copyright © 1966, 1967 Hunter S. Thompson
Copyright renewed © 1994, 1995, The Estate of Hunter S. Thompson
All rights reserved

Copyright © 2018 for the Polish edition by Sojka & Sojka SP. J.

Projekt okładki
Paweł Jońca

Redaktor
Maciej Fliger
Klaudia Stępień

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-66324-14-5

wydawnictwo
niebieska studnia
niebieskastudnia.pl
facebook.com/niebieskastudnia/
instagram.com/niebieskastudnia/
redakcja@niebieskastudnia.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla przyjaciół, którzy pożyczyli mi pieniądze i miłosiernie podtrzymywali moje bezrobocie. Żaden pisarz nie może bez nich istnieć. Jeszcze raz dziękuję.

–HST

(Pomysł na tę książkę narodził się dzięki redaktorowi naczelnemu „The Nation”, Careyowi McWilliamsowi, który poprosił mnie o napisanie artykułu na temat niezwykłego zjawiska, jakim są gangi motocyklowe. Tekst pojawił się w „The Nation” w kwietniu 1965 roku. Pomysły oraz sugestie Careya nadały książce kształt i perspektywę, których bez jego udziału mogłaby nie mieć.)

Kraj mój w daleką krainę się zmienia

Silny, choć władza ni los mnie nie grzeje

Tryumfy świętując czarę łez spijam

A na koniec dnia mówiąc „dobranoc”

Oczy zamykam i wielki strach czuję

Przed upadkiem

– François Villon

Jedziemy, panowie!

1

Kalifornia, weekend przed Świętem Pracy... Blady świt, mgła znad oceanu wciąż jeszcze wypełnia ulice, kiedy wyjęci spod prawa motocykliści – uzbrojeni w łańcuchy, czarne okulary i umorusane smarem levisy – wyjeżdżają z zawilgoconych garaży, całodobowych zajazdów i podejrzanych przydrożnych moteli w San Francisco, Hollywood, Berdoo lub wschodnim Oakland, kierując się na półwysep Monterey, na północ od Big Sur... Widmo znowu grasuje. Hell’s Angels, ten żywy nagłówek prasowy, przemierzają autostradę, jadąc szybko i głośno, aż łeb pęka, nisko w siodłach, bez cienia uśmiechu na twarzach; cisną jak szaleni środkowym pasem – dziewięćdziesiąt mil na godzinę – o włos unikając zderzeń... Niczym Czyngis-chan na żelaznym koniu, potwornym rumaku o ognistym odbycie, obserwują świat przez oczko puszki od piwa i bezlitośnie obmacują pachwiny waszych córek; pokażcie przyduszanym krawatami frajerom prawdziwą klasę, dajcie im choćby powąchać to, czego sami nigdy nie doświadczą... Oj tak, ci zacni towarzysze wprost uwielbiają odwalać takie akcje... Mały Jezus, Pokrak, Czekoladowy George, Ptaszyna, Zorro, Kostek, Buźka, Mały, Terry Turysta, Francuz, Nieświeży Marvin, Matka Miles, Brudny Ed, Kaczka Chuck, Gruby Freddy, Fleja Phil, Nagrzany Charley Dzieciojeb, Szalony Cross, Lufka, Magoo, Zwierzak i co najmniej setka innych... Wprost rwą się do działania. Rozwichrzone długie włosy, brody i bandany łopoczące na wietrze; kolczyki, nagie ramiona, łańcuchy, swastyki. Ogołocone do samej ramy harleye błyskają chromem, podczas gdy ruch na sto jedynce rozsuwa się nerwowo, pozwalając formacji przemknąć z grzmotem przypominającym siarczyste pierdnięcie smoka...

Mianują się Aniołami Piekieł. Jeżdżą, gwałcą i napadają niczym kawaleria łupieżców – i jeszcze przechwalają się, że policja nie ma takiej mocy, która pozwoliłaby jej przełamać to ich gangsterskie motocyklowe przymierze.

– „TRUE”, THE MAN’S MAGAZINE (WRZESIEŃ 1965)

Pojedynczo nie są złymi ludźmi. Powiem ci jedną rzecz: wolałbym mieć na głowie gromadę Aniołów Piekieł niż tych obrońców praw obywatelskich. Jeśli chodzi o sprawianie kłopotów, to ci od demonstracji są o wiele gorsi.

– STRAŻNIK, WIĘZIENIE MIEJSKIE W SAN FRANCISCO

Niektórzy z nich to zwyczajne bydlaki. Byliby kanaliami w każdym społeczeństwie. Ci goście są typami spod ciemnej gwiazdy – powinni byli narodzić się sto lat temu i zostać rewolwerowcami.

– BIRNEY JARVIS, JEDEN Z CZŁONKÓW-ZAŁOŻYCIELI HELL’S ANGELS; ZOSTAŁ PÓŹNIEJ REPORTEREM KRYMINALNYM „SAN FRANCISCO CHRONICLE”

Jesteśmy jednoprocentowcami, koleś – jednym procentem, który nigdzie nie pasuje i ma to wszystko gdzieś. Więc nie pieprz mi o swoich rachunkach za lekarza i mandatach. To jest tak, że bierzesz swoją kobietę oraz banjo na siodło i ruszasz w trasę. Wyrąbaliśmy sobie drogę przez dziesiątki bijatyk, przetrwaliśmy tylko dzięki naszym buciorom i piąchom. Jesteśmy arystokracją pośród wyjętych spod prawa motocyklistów, dziecinko...

– JEDEN Z ANIOŁÓW PIEKIEŁ, ZEZNAJĄCY DO PROTOKOŁU

...Zlot trwał, „wyjęci spod prawa” motocykliści z całego stanu sforami pędzili w kierunku Monterey: na północ sto jedynką z San Bernardino i Los Angeles; na południe pięćdziesiątką z Sacramento... Na południe siedemnastką z Oakland, Hayward i Richmond; a z Frisco po Pacific Coast Highway. Motocyklowa elita, twardziele, to właśnie byli Hell’s Angels... Z uskrzydlonymi czachami wyszytymi na plecach obdartych z rękawów kurtek i „mamuśkami” posadzonymi za sobą, na siodłach wielkich dwukołowych bestii... Jechali z finezyjną, niezbywalną arogancją, pewni swojej reputacji najokropniejszego gangu motocyklowego w całej historii chrześcijaństwa.

W odrębnej formacji nadjeżdżali z San Francisco Gypsy Jokers, trzydziestoosobowa załoga, drugi rangą nielegalny klub motocyklowy w Kalifornii. Wielce spragnieni rozgłosu i posiadający tylko jeden oddział, wciąż mogli jednak spoglądać z góry na takie ekipy jak Presidents, Road Rats, Nightriders i Question Marks, także pochodzące z Bay Area. Istna Gomora... Sodoma natomiast leżała pięćset mil na południe stąd, pośród rozległych obłąkańczych niecek doliny Los Angeles. To siedlisko Satan Slaves, gangu motocyklowego numer trzy, specjalistów od chopperów-samoróbek; gustowali oni w mięsie szczeniąt, jaskrawych bandanach i młodych, hojnie obdarzonych przez naturę blondynach o pustych oczach. Sługusi Szatana byli najlepsi w Los Angeles, a laseczki mocno przyciskały się do skórzanych pleców tych szczeniakożernych, myślących kutasami głupców, kiedy ci zmierzali na północ, na swoją doroczną imprezę z Aniołami Piekieł, którzy nawet wtedy, traktując ich towarzystwo z przymrużeniem oka, przyjmowali „bandę z L.A.” z życzliwą pobłażliwością... A Slaves nie mieli im tego politowania za złe dopóty, dopóki mogli z czystym sumieniem lżyć inne południowe kluby: Coffin Cheaters, Iron Horsemen, Galloping Gooses, Comancheros, Stray Satans oraz tych bezdomnych, znajdujących się na marginesie marginesu szumowin, tak beznadziejnych, że żaden z klubów, czy to z północy, czy z południa, nie pozwoliłby im się do siebie zbliżyć – chyba że w okolicznościach jakiejś bijatyki, gdy każdy dodatkowy tulipan albo łańcuch w ręku może mieć kluczowe znaczenie.

Nieustannie powtarzałem, że nie ma wyjścia z obecnego impasu. Gdybyśmy się przebudzili, natychmiast obezwładniłyby nas otaczające okropieństwa. Odstawilibyśmy nasze narzędzia, odeszli z pracy, odrzucili zobowiązania, przestali płacić podatki oraz przestrzegać prawa, i tak dalej i tak dalej.... Czy kobieta lub mężczyzna, którzy naprawdę są rozbudzeni, mogliby robić te wszystkie szaleństwa, których się od nich oczekuje o każdej porze dnia?

– HENRY MILLER, ŚWIAT SEKSU (1000 SZTUK WYDRUKOWANYCH PRZEZ J.N.H. DLA „PRZYJACIÓŁ HENRY’EGO MILLERA”, 1941)

Ludzie muszą po prostu nauczyć się trzymać od nas z daleka. Rozwalimy każdego, kto wejdzie nam w drogę.

– JEDEN Z ANIOŁÓW PIEKIEŁ PODCZAS ROZMOWY Z POLICJĄ

Rankiem w dniu zlotu w Monterey, w Święto Pracy 1964 roku, Terry Turysta obudził się nagi i poobijany od stóp do głów. Poprzedniej nocy został skopany i wychłostany łańcuchami przed jednym z oaklandzkich barów przez dziewięciu Diablos, członków konkurencyjnego klubu ze wschodniego wybrzeża.

– Walnąłem wcześniej jednego z nich – wyjaśniał. – Nie spodobało im się to. Byłem jeszcze z dwoma innymi Aniołami, ale oni zmyli się chwilę wcześniej; a jak tylko zniknęli, ci pieprzeni Diablos dopadli mnie na zewnątrz. Nieźle mi dowalili, dlatego później przez pół nocy ich namierzaliśmy.

Poszukiwania okazały się daremne, więc tuż przed wschodem słońca Terry wrócił do domu Chudego w San Leandro, gdzie mieszkał wraz ze swoją żoną i dwójką dzieci. Chudy, trzydziestosiedmioletni były bokser, który u szczytu swojej kariery stanął na ringu z Bobo Olsonem[1], był najstarszym spośród jeżdżących wówczas Aniołów i również miał żonę oraz dwójkę dzieci. Kiedy Terry przyjechał tego lata z Sacramento, żeby w Bay Area szukać pracy, Chudy zaproponował mu łóżko i miejsce na pokładzie. Żony się dogadywały, pociechy rozrabiały, a Terry znalazł pracę przy taśmie w pobliskiej fabryce General Motors, co samo w sobie jest hołdem dla elastyczności amerykańskich związków zawodowych w sprawach zatrudnienia, ponieważ facet już na pierwszy rzut oka wygląda beznadziejnie niezatrudnialnie – jak skrzyżowanie Joe Palooki[2] z Żydem Wiecznym Tułaczem.

Jest wysoki na metr osiemdziesiąt osiem, waży dziewięćdziesiąt pięć kilo, ma masywne ramiona, twarz ukrytą pod gęstą brodą, czarne włosy po ramiona i dziką, bełkotliwą manierę wymowy, nie działającą kojąco na duszę żadnego ze specjalistów do spraw kadr. Poza tym w ciągu dwudziestu siedmiu lat swojego życia dorobił się całkiem obszernej i brzydkiej kartoteki policyjnej: począwszy od masy aresztowań za drobne kradzieże i pobicia, aż po gwałt, posiadanie narkotyków i seks oralny w miejscu publicznym. Nie doczekał się jednak ani jednego wyroku skazującego, więc oficjalnie ma na sumieniu tylko to, czego właściwie każdy obdarzony wybuchowym temperamentem obywatel mógłby się dopuścić w chwili napadu pijackiej albo zwierzęcej słabości.

– Taa, ale to pieprzenie o gwałtach jest gówno warte – twierdził uparcie. – Większość tych zarzutów jest całkowicie z dupy. Nigdy nie uważałem siebie za przestępcę. Nie jara mnie to; nie jestem aż tak zachłanny. Wszystko, co robię, jest naturalne, bo tego mi potrzeba. – I po chwili dodawał: – Jednak wydaje mi się, że nawet jeśli nie jestem kryminalistą, to balansuję na krawędzi. Wkrótce capną mnie za którąś z tych cholernych pierdół i przyskrzynią, a wtedy żegnaj, Terry, na ładnych parę lat. Najwyższy czas z tym skończyć i pojechać na wschód, może do Nowego Jorku albo do Australii. Wiesz, kiedyś miałem legitymację związku zawodowego aktorów, mieszkałem w Hollywood. Kurwa, poradzę sobie, gdziekolwiek zechcę, nawet jeśli jestem pojebem.

W inną sobotę zapewne spałby do drugiej albo trzeciej po południu, po czym wróciłby na miasto z garstką kompanów, żeby znaleźć Diablos i wybatożyć ich łańcuchami, aż równo posinieją. Ale zlot w Święto Pracy było największym wydarzeniem kalendarza Aniołów Piekieł – to doroczne zebranie całego klanu; potężna trzydniowa libacja, która niemal zawsze skutkowała jakimiś dzikimi, niekontrolowanymi akcjami oraz kolejnym ciężkim szokiem dla korpoludków. Żaden Anioł nie przegapiłby tego z innych powodów niż więzienna odsiadka albo kalectwo po wypadku. Świąteczny zlot był odpowiedzą harleyowców na Nowy Rok; to czas picia z jednego dzbana, spotykania starych znajomych, spontanicznej kopulacji i ogólnej dzikości. W zależności od warunków pogodowych i liczby rozmów międzymiastowych wykonanych w ciągu poprzedniego tygodnia, na zebranie docierało od dwustu do tysiąca harleyowców, a połowa z nich wpadała już napruta.

Tego ranka zarówno Terry, jak i Chudy byli na nogach już przed dziewiątą. Odwet na Diablos mógł poczekać. Dzisiaj miał być zlot. Terry odpalił papierosa, obejrzał opuchliznę i siniaki na swoim ciele, założył skamieniałe od brudu levisy, ciężkie czarne buciory i grubą, śmierdzącą ludzkim łojem oraz skwaśniałym winem czerwoną koszulę. Chudy popijał piwko, a jego żona gotowała wodę na kawę rozpuszczalną. Dzieci już wczoraj pojechały do krewnych. Na zewnątrz prażyło słońce. Nad zatoką San Francisco wciąż pełno było unoszącej się mgły. Motocykle stały wypolerowane i przygotowane do drogi. Trzeba jeszcze tylko zgarnąć całą forsę i marihuanę, jaka mogła gdzieś zalegać, przywiązać śpiwory do maszyn oraz przywdziać osławione „barwy”.

Barwy, czyli to, co najważniejsze... Mundur w swoim kształcie gwarantujący poczucie przynależności; opisany względnie dokładnie przez prokuratora generalnego stanu Kalifornia w nie do końca jasnym, ale szumnie cytowanym oficjalnym dokumencie, zatytułowanym „Kluby Motocyklowe Hell’s Angels”:

Znak rozpoznawczy Hell’s Angels, określany mianem „barw”, składa się z naszywki ukazującej uskrzydloną trupią czaszkę w kasku motocyklowym. Tuż pod skrzydłem umieszczone zostały litery „MC”. Nad tym widnieje napis „Hell’s Angels”. Pod emblematem znajduje się z kolei naszywka z nazwą lokalnego oddziału, zazwyczaj ze skrótem nazwy miasta lub lokalizacji. Łaty te naszyte są na plecach dżinsowych kurtek, najczęściej pozbawionych rękawów. Ponadto członkowie grupy byli widziani z różnymi rodzajami insygniów Luftwaffe i reprodukcjami swastyk oraz Krzyży Żelaznych. Wielu z nich nosi brody, a ich włosy są zazwyczaj długie i zaniedbane. Niektórzy mają pojedyncze kolczyki w płatku ucha. Ostatnio zaobserwowano, że noszą zrobione z wypolerowanego łańcucha rozrządu do motocykli paski, którymi po zdjęciu można się posługiwać jak giętką pałką.

Wydaje się, że Aniołowie Piekieł upodobali sobie tak zwane ciężkie motocykle produkcji amerykańskiej [marki Harley-Davidson]. Członkowie klubu zazwyczaj używają pseudonimów, przyjętych jako ich „prawowite” imiona, i na klubowych listach są właśnie w taki sposób zapisani. Niektóre kluby wymagają, aby pseudonim został wytatuowany, co jest włączone w opłatę inicjacyjną. Prawdopodobnie najpowszechniejszą wspólną cechą, pozwalającą zidentyfikować Aniołów Piekieł, jest ich naznaczona brudem fizjonomia. Śledczy ciągle zgłaszają, że tym ludziom – zarówno członkom klubu, jak i ich towarzyszkom – zdecydowanie przydałby się prysznic. Odciski palców są bardzo skuteczną metodą identyfikacji Aniołów Piekieł, ponieważ przeważająca większość była już notowana.

Niektórzy członkowie Hell’s Angels, a także innych klubów motocyklowych o „nie najlepszej reputacji”, należą do elitarnej grupy zwanej „jednoprocentowcami”, która zbiera się co miesiąc w różnych miejscach na terenie Kalifornii. Lokalne kluby Aniołów Piekieł spotykają się co tydzień. Nie są w tej chwili znane kryteria, jakie trzeba spełnić, aby zyskać prawo do przywdziania naszywki „1%”. Kolejna z łat, noszona przez niektórych członków, przedstawia liczbę 13. Doniesienia wskazują, że reprezentuje ona trzynastą literę alfabetu, „M”, która z kolei ma oznaczać marihuanę, informując, iż osoba nosząca ten symbol zażywa przywołany wyżej narkotyk.

Ten zwięzły opis przegniłej, kryminalnej niechlujności jest w zasadzie poprawny, z wyjątkiem dziwnego hokus-pokus o jednoprocentowcach. Wszyscy Aniołowie nosili tę naszywkę, tak samo jak i większość innych wyjętych spod prawa motocyklistów, a znaczyła ona tyle, że są dumni z przynależności do tego jednego procenta motocyklistów nieuznawanego przez Amerykańskie Stowarzyszenie Motocyklistów. AMA to sportowy wydział Stowarzyszenia Handlu Motocyklami, Skuterami i Powiązanymi, szybko rosnącego motocyklowego lobby, które rozpaczliwie próbowało ustanowić społecznie respektowany obraz użytkownika jednośladu – wizerunek, który Aniołowie Piekieł notorycznie wypaczali. „Potępiamy ich – oświadczył przewodniczący AMA. – Potępialibyśmy ich nawet wtedy, gdyby jeździli konno, na mułach, deskach surfingowych, rowerach czy deskorolkach. Niestety wybrali motocykle”.

AMA twierdziło, że wypowiada się w imieniu wszystkich przyzwoitych kierowców, jednak ich pięćdziesiąt tysięcy członków jeździło na mniej niż pięciu procentach z półtora miliona motocykli zarejestrowanych w Stanach w 1965 roku. Jak zauważył jeden z magazynów branżowych, wielu wyrzutków na motorach pozostawało poza statystyką.

Terry i Chudy opuścili dom około dziesiątej. Jechali na luzie przez śródmieście Oakland, w pełni świadomi spojrzeń zmotoryzowanych oraz przechodniów zatrzymujących się na rogach ulic; trzymali warkot silników na wodzy, stosując się do znaków stopu i ograniczenia prędkości, po czym niespodziewanie dołożyli do pieca pół przecznicy przed domem Tommy’ego, wiceprzewodniczącego lokalnego oddziału, gdzie czekała już reszta ekipy. Mężczyzna mieszkał przy cichej, zapuszczonej ulicy we wschodnim Oakland. Było to wśród starej zabudowy z niewielkimi, niegdyś białymi drewnianymi domkami, leżącymi blisko siebie przy malutkich podjazdach i ubogich trawnikach, zadeptanych przez kolejne pokolenia chłopców roznoszących „Oakland Tribune”. Teraz, w ten świąteczny poranek, sąsiedzi siedzieli na werandach lub stali w oknach salonów, obserwując okropny spektakl, który właśnie zaczynał się rozkręcać. Do godziny jedenastej było tam już około trzydziestu Aniołów blokujących wąską ulicę. Krzyczeli, chłeptali browary, usuwali ze swoich bród zielonkawą pianę, zarzynali silniki, poprawiali ubrania i poklepywali się po plecach, by stworzyć odpowiedni nastrój. Dziewczyny stały cichutko w oddzielnej grupce; miały na sobie obcisłe spodnie, chusty na głowach, sweterki albo bluzki bez rękawów, wysokie buty, ciemne okulary, powiększające biust staniki, jasne szminki i ten dziwny wyraz twarzy – wskazujący, że te niegdyś nawet pogodne duszyczki stały się podłe i nerwowe od nadmiaru gorzkiej wiedzy o świecie, nabytej w zbyt wczesnym wieku. Tak jak i Aniołowie, większość panienek miała dwadzieścia parę lat, jednakże były wśród nich również nastolatki, a część zbiorowiska stanowiły podstarzałe dziwki, chcące przez weekend naładować akumulatory.

Na każdym spotkaniu Aniołów Piekieł – nieważne czy pojawiło się pięć czy sto pięćdziesiąt osób – nie było najmniejszych wątpliwości, kto kieruje całym przedstawieniem: Ralph „Sonny” Barger, Wielki Przywódca, wysoki na ponad metr osiemdziesiąt, osiemdziesięciokilogramowy magazynier ze wschodniego Oakland – najbardziej opanowany koleś w grupie, twardy zawodnik, trzeźwo myślący, gdy tylko zaczynała się jakaś zbrojna akcja. Był na zmianę fanatykiem, filozofem, awanturnikiem, rozsądnym rozjemcą i ostatecznym sędzią. Dla Aniołów z Oakland to po prostu Ralph. Inni nazywali go Sonny. Gdy jednak imprezą zaczynały rządzić dzikość i swoboda, reagował także na takie imiona jak Prez, Papa czy Tatko. Słowo Bargera nie podlegało dyskusji, mimo że wielu bikerów mogłoby położyć go na deski w dwie minuty, jeśli tylko doszłoby do walki. Ale nigdy nie dochodziło. Sonny rzadko podnosił głos – jedynie podczas walki z obcymi. Jeśli w szeregach klubu pojawiali się jacyś wiarołomcy, to Aniołowie zajmowali się nimi po cichu na regularnych piątkowych spotkaniach albo po prostu schodzili oni ze sceny i przez resztę życia starali się unikać wszystkich grup Hell’s Angels.

Zebranie u Tommy’ego było trochę niepoukładane, a to dlatego, że Sonny siedział w centrum odwykowym w Santa Rita za posiadanie marihuany. Kiedy szef był w mamrze, inni trzymali akcję na niskich obrotach – nawet jeśli Tommy, w swoim spokojnym stylu, całkiem nieźle kontrolował sytuację. Chłopak miał dwadzieścia sześć lat i był o rok młodszy od Bargera; blondyn, gładko ogolony, z żoną oraz dwójką dzieci; zarabiał sto osiemdziesiąt dolców na tydzień jako pracownik budowlany. Zdawał sobie sprawę, że wypełnia jedynie lukę po Prezie, ale wiedział też, że Aniołowie z Oakland muszą mieć mocne wejście w pełnym składzie podczas nadchodzącego świątecznego zlotu. Niedostatek mocy spowodowałby ponowną utratę duchowego przywództwa na rzecz południowej Kalifornii – oddziału w San Bernardino (Berdoo), który to wszystko w 1950 roku zainicjował i przez niemalże piętnaście lat decydował o powstawaniu nowych sekcji. Jednak narastająca na południu policyjna presja zmusiła wielu Aniołów do szukania swojego miejsca w Bay Area. Wraz z nadejściem 1965 roku Oakland było na najlepszej drodze do zostania stolicą świata Aniołów Piekieł.

Przed ich rozdzierającym uszy odjazdem sporo było mowy o Diablos i o tym, że chyba musieli już do reszty postradać rozumy albo naćpać się czegoś dziwnego, żeby popełnić tak śmiertelny błąd jak zaatakowanie samotnego Anioła[3]. Ale to był chleb powszedni piekielnych chłopców, wyrok został więc odroczony i zapomniany w momencie, kiedy tylko wjechali na autostradę, by odbyć przyjemną, dwugodzinną przejażdżkę do Monterey. Wraz z nadejściem południa zrobiło się tak gorąco, że wielu motocyklistów pościągało podkoszulki i porozpinało czarne kamizelki, tak więc „barwy” powiewały za nimi niczym peleryny, a jadący z naprzeciwka, chcąc nie chcąc, oglądali ich nagie torsy. Wiodące na południe pasy autostrady zawalone były podatnikami wybierającymi się na długi weekend Święta Pracy, którzy zielenieli ze strachu, gdy wataha Aniołów przemykała obok... Tłum dzikich zwierząt na wielkich dwukołowych maszynach, pędzący gdzieś na oczach świata; składający się z hałasu, włosów i drapieżnej żądzy gwałtu... Ach, jak kusząca była dla wielu kierowców myśl o nagłym skręcie w lewo, bez ostrzeżenia, umożliwiającym wgniecenie w asfalt tych aroganckich skorpionów.

W San Jose, godzinę jazdy na południe od Oakland, formacja została zatrzymana przez dwóch funkcjonariuszy stanowego patrolu drogowego, co spowodowało czterdziestopięciominutowy korek na skrzyżowaniu siedemnastki i sto pierwszej. Kilku ludzi zatrzymało swoje samochody, żeby tylko na to popatrzeć. Inni zwalniali do dziesięciu albo piętnastu mil na godzinę. W miarę narastania ruchu pojawiły się zatory, wściekłe wrzaski i stłuczki.

– Wlepili mandaty, komu tylko mogli – powiedział Terry. – Za takie bzdury jak zbytnio obniżone siedzenia, kierownica za wysoko, brak uchwytów dla pasażera czy lusterek. Jak zwykle sprawdzili nam też stare przewinienia, mandaty, za które nigdy nie zapłaciliśmy, i każdą cholerną rzecz, która przyszła im do głowy. Ruch naprawdę się zagęścił, ludzie gapili się na nas i w ogóle; ale w końcu, chwała Bogu, przyjechał kapitan drogówki i nieźle zjechał tamtych kolesi za „spowodowanie niebezpieczeństwa na drodze”, czy jak tam to nazwał. Mieliśmy niezły ubaw, a potem znowu ruszyliśmy w trasę.

Jesteśmy tutaj [w Monterey] dobrze traktowani. Z większości innych miast nas wyganiają.

– FRANCUZ Z BERDOO W ROZMOWIE Z REPORTEREM, KILKA GODZIN PRZED WYRZUCENIEM ANIOŁÓW Z MIASTA.

Pomiędzy San Jose i zjazdem w stronę Monterey, droga numer sto jeden przetacza się łagodnie przez płodne wyżyny gór Santa Cruz. Aniołowie Piekieł, sunący w dwóch rzędach na każdym pasie ruchu, zupełnie nie pasowali do takich miasteczek jak Coyote czy Gilroy. Ludzie wybiegali z barów i sklepów turystycznych, aby zobaczyć tych osławionych wielkomiejskich hunów. Lokalna policja czekała nerwowo na skrzyżowaniach z nadzieją, że Aniołowie przejadą po cichu i nie będą sprawiać kłopotu. Wyglądało to tak, jakby nagle na samym środku głównej ulicy pojawił się oddział partyzantów z Wietkongu, maszerujących szybko w ciasnym szyku, napalonych na krwawe rendez-vous, co nie obchodziło nikogo z mieszkańców, dopóki te brudne gałgany pozostawały w ciągłym ruchu.

Aniołowie Piekieł starali się unikać problemów na trasie. Na początku długiego weekendu nawet zwykłe aresztowanie w prowincjonalnym miasteczku może oznaczać trzy dni w mamrze, przegapienie imprezy i maksymalną grzywnę, jeśli sprawa trafi do sądu. Wiedzieli także, że oprócz oryginalnych zarzutów – zazwyczaj pogwałcenia przepisów prawa drogowego albo zakłócania porządku publicznego – będą prawdopodobnie oskarżeni o stawianie oporu przy aresztowaniu, co oznacza trzydzieści dni w pudle, więzienny fryz oraz kolejne sto pięćdziesiąt dolców, jeśli nie więcej. Teraz, po wielu bolesnych lekcjach, zbliżali się do małych miasteczek w taki sam sposób, w jaki obwoźny sprzedawca z Chicago podjeżdża do znanego mu punktu radarowego w Alabamie. Chodziło przecież o to, żeby dotrzeć na miejsce, a nie ścierać się z prowincjonalnymi gliniarzami.

Tym razem celem był duży zajazd U Nicka – hałaśliwa knajpa przy głównej drodze zwanej Del Monte, w centrum Monterey, obok Cannery Row.

– Przejechaliśmy prościutko przez środek miasteczka, pomiędzy autami i w ogóle – wspominał Terry. – Większość chłopaków była już U Nicka, ale ja nie, bo siedziałem wtedy w pace. Dojechaliśmy tam dopiero jakoś na trzecią, ponieważ na stacji benzynowej przy sto jedynce musieliśmy czekać na paru spóźnionych. Kiedy tam dotarliśmy, było nas, myślę, czterdziestu albo pięćdziesięciu chłopa. Ludzie z Berdoo byli już na miejscu w liczbie jakichś siedemdziesięciu pięciu zabijaków, a kolejni dojeżdżali jeszcze przez całą noc. Następnego ranka było nas tam w sumie ze trzystu.

Oficjalnie zlot miał na celu zbiórkę funduszy na odesłanie ciała zmarłego Anioła jego matce do Karoliny Północnej. Kenneth „Country” Beamer, wiceprzewodniczący oddziału w San Bernardino, został zmieciony z drogi przez ciężarówkę w okolicach pustynnej wioski zwanej Jacumba, położonej obok San Diego. Mężczyzna zginął w zgodzie z najlepszą tradycją wyznawców bezprawia: bezdomny, spłukany do cna, nie posiadając na tym świecie nic poza ciuchami na grzbiecie i wielkim lśniącym harleyem. Jego ziomkowie czuli, że jedyną rzeczą, jaką mogli teraz dla niego uczynić, było właśnie wysłanie jego zwłok z powrotem do Karoliny, do jakichkolwiek krewnych czy też do istniejącej tam być może namiastki domu rodzinnego. Jak stwierdził Terry: „Tak należało postąpić”.

Świeże wspomnienia związane ze śmiercią kompana nadały powagi zjazdowi z 1964 roku, z którego nawet policjanci nie śmieli kpić. Gliniarze uznawali takie gesty za nieodzowne: oddanie ostatniej czci zmarłemu towarzyszowi, zbiórka pieniędzy dla jego matki i doza niezapowiedzianej ceremonialności, aby nadać całości autentyzmu. Z szacunku dla tego wszystkiego policja z Monterey dała do zrozumienia, że przyjmie Aniołów w duchu zbrojnego rozejmu.

Pierwszy raz od wielu lat zdarzyło się, że wyjęci spod prawa motocykliści stanęli wobec choćby namiastki obywatelskiej gościnności – był to równocześnie ostatni raz, bo kiedy słońce wzeszło nad Pacyfikiem tego jasnego sobotniego poranka, pozostały niecałe dwadzieścia cztery godziny do przejęcia przez osławiony gwałt w Monterey wszystkich krajowych nagłówków prasowych. Już wkrótce cały kontynent miał uświadomić sobie istnienie Aniołów Piekieł i zatrząść się ze strachu. Ich przesiąknięty krwią, spermą i alkoholem wizerunek poznają czytelnicy „New York Timesa”, „Newsweeka”, „The Nation”, „Time’a”, „True”, „Esquire” oraz „Saturday Evening Post”. Przez sześć miesięcy małe miasteczka od wybrzeża do wybrzeża będą uzbrajać się po zęby, gdy usłyszą najmniejszą choćby plotkę o potencjalnej „inwazji” Hell’s Angels. Trzy największe stacje telewizyjne zaczną tropić ich z kamerami. Zostaną też potępieni w senacie przez George’a Murphy’ego, byłego tancerza i mistrza stepowania. To nie do pomyślenia, ale zebrany tego ranka w Monterey gang poprzebieranych zbirów był niemalże – używając języka showbiznesu – „u progu sławy”, a swój sukces zawdzięczał dziwnej fiksacji na punkcie gwałtów, siedzącej na ramionach amerykańskiego dziennikarstwa niczym szydercze, masturbujące się ptaszysko. Nic tak nie przyciąga wzroku redaktora naczelnego jak dobry gwałt. „Tym razem naprawdę rozjebaliśmy im mózgi”, wyjaśniał jeden z Aniołów. Według gazet co najmniej dwudziestu tych odrażających ćpunów napadło na dwie nastoletnie dziewczynki: czternasto- i piętnastolatkę. Wyrwali je z rąk ich przerażonych chłopaków i zawlekli na wydmy, żeby dokonać tam „wielokrotnego gwałtu”.

ZBIOROWY GWAŁT [...]

14- I 15-LATKA [...]

ŚMIERDZĄCE, WŁOCHATE ZBIRY [...]

Miejscowy zastępca szeryfa, zawiadomiony przez jednego ze wspomnianych randkowiczów, zeznał, że „przybywszy na plażę, zobaczył wielkie ognisko otoczone motocyklistami obojga płci. Wtedy dwie szlochające, rozhisteryzowane dziewczynki wyszły chwiejnym krokiem z ciemności, błagając o pomoc. Jedna była całkowicie naga, a druga miała na sobie tylko podarty sweter”.

Słodki Jezu, taki obraz gwarantował, że w żyłach społeczeństwa zagotuje się krew, a piana przystroi usta każdego mężczyzny. Dwie niewinne dziewczynki, amerykańskie obywatelki, zaciągnięte na wydmy i orane tam jak, nie przymierzając, arabskie dziwki. Chłopak jednej z nich powiedział policji, że próbowali je ratować, ale nie mogli przedrzeć się przez hurmę, jaka na nie natarła, kiedy tylko z ofiar zerwano ubrania. Tam, na piasku, w świetle księżyca, otoczone kręgiem nagrzanych zbirów, były posuwane raz za razem.

Następnego ranka Terry Turysta był jednym z czterech Aniołów aresztowanych za dokonanie brutalnego gwałtu, za co grozi kara od jednego do piętnastu lat w zakładzie karnym. Wyparł się udziału w przestępstwie. Tak samo zrobili Matka Miles, Nieświeży Marvin i Szalony Cross – ale parę godzin później, z kaucją ustaloną na niewielką kwotę tysiąca sto dolarów od osoby – zostali wpakowani do więzienia hrabstwa Monterey w Salinas... Tam, w górzystej krainie Steinbecka, gorącej dolinie sałaty, będącej w większości własnością sprytnego drugiego pokolenia górali, których przodkowie przybyli z Appalachów, gdy można tu jeszcze było dobrze zarobić, i którzy teraz płacą innym, mniej sprytnym wieśniakom, żeby nadzorowali pracę meksykańskich braceros, czyich naturalne przystosowanie do pracy zbieracza zostało wyjaśnione przez wszędobylskiego senatora Murphy’ego. „Są zbudowani nisko przy ziemi – powiedział – jest im więc łatwiej się schylać”.

W rzeczy samej. A skoro senator Murphy nazwał kiedyś Hell’s Angels „najprymitywniejszymi zwierzętami”, to przyjąć można, że są oni po prostu stworzeni do bezmyślnego zgwałcenia każdej nieszczęsnej kobiety, którą spotkają na swojej drodze, szwendając się z jednego miejsca w drugie, z fiutami dyndającymi nisko niczym wąż ogrodowy. Co nie jest wcale tak dalekie od prawdy, aczkolwiek z innych powodów niż te podawane przez byłego senatora z Kalifornii.

Kiedy gromadzili się w tamtą sobotę U Nicka, nikt z Aniołów oczywiście nie wiedział, że dopuszczając się gwałtu, zapewnią sobie rozgłos, na miarę Beatlesów czy Boba Dylana. O zmierzchu, kiedy pomarańczowe słońce szybko zapadało się w oddalony o jakieś półtora kilometra ocean, największa atrakcja wieczoru była całkowicie niezaplanowana, tak że jej główni bohaterowie (i ofiary) nie zwracali na siebie uwagi pośród hucznego tłumu, który wypełniał bar Nicka, a następnie rozlał się po tonącej w mroku ulicy. Terry powiedział, że zauważył dziewczyny i ich „chłopców” tylko jako część ogólnej panoramy.

– Pamiętam ich głównie dlatego, że zastanawiałem się, co ciężarna biała dziewczyna robi z grupką lansiarzy. Ale pomyślałem, że to jej interes, a nie ciągnęło mnie za bardzo do cipek. Była ze mną moja stara – teraz jesteśmy w separacji, ale wtedy dogadywaliśmy się nieźle i nie byłaby zadowolona, gdybym dobierał się do jakiejś innej, kiedy ona była na miejscu. Poza tym, cholera, kiedy spotykasz starych znajomych, których nie widziałeś rok czy dwa lata, to nie masz zbyt dużo czasu, żeby zwracać uwagę na przybłędy.

Jedyną rzeczą dotyczącą wyglądu „ofiar”, co do której Terry i wszyscy inni Aniołowie się zgadzali, było to, że „na pewno nie wyglądały na 14 czy 15 lat, stary; te dziewczyny w każdym calu wyglądały na dwudziestki”. (Później policja potwierdziła wiek dziewczyn, ale wszystkie pozostałe informacje o nich – wliczając nazwiska pokrzywdzonych – zostały zatajone zgodnie z kalifornijskim prawem o ochronie danych osobowych ofiar gwałtu).

– Nie umiem nawet powiedzieć, czy te dziewczyny były ładne czy nie – kontynuował Terry. – Po prostu nie pamiętam. Pewien jestem tylko tego, że U Nicka nie mieliśmy absolutnie żadnych kłopotów. Gliny tam były, ale tylko dlatego, żeby trzymać ludzi z dala od nas. To była ta sama stara śpiewka, jak w każdym miejscu, do którego jedziemy. Na drodze zrobił się korek, miejscowi twardziele plątali się po okolicy, były młode dupeczki szukające wrażeń oraz grupa stałych bywalców, którzy po prostu imprezowali razem z nami. Dobrze, że gliniarze zostali na miejscu. Gdziekolwiek jesteśmy, zawsze pojawiają się jakieś lokalne typy, żeby sprawdzić, czy rzeczywiście jesteśmy tak twardzi, jak o nas mówią. Jeśli psów by tam nie było, skończyłoby się na tym, że musielibyśmy zrobić komuś krzywdę. Kurwa mać, przecież nikt nie chce kłopotów na zlocie. Chcemy się tylko trochę zabawić i zrelaksować”.

Jak jednak wiadomo, Hell’s Angels mają dość nieszablonową definicję dobrej zabawy i odpoczynku. Jeżeli rzeczywiście są „najprymitywniejszymi zwierzętami”, to nawet senator Murphy nie może od nich oczekiwać, żeby zebrawszy się w rozchlaną ciżbę, oddawali się tak wyszukanym formom spędzania czasu jak ping-pong, brydż czy pasjans. Zjazdy od zawsze pełne były niewybrednych rozrywek i jakakolwiek młoda kobieta przybywająca o drugiej nad ranem na ognisko Hell’s Angels, jest przez nich z góry uznawana za poszukującą wrażeń. Nic więc dziwnego, że te dwie dziewczyny zwróciły na siebie więcej uwagi, pojawiając się na plaży niż wcześniej, podczas biesiadnego szaleństwa U Nicka.

Jednym z aspektów całej tej sprawy, przeoczonym w większości prasowych relacji, była podstawowa logistyka przedsięwzięcia. Jak to się stało, że te dwie młode dziewczyny znalazły się o północy na opustoszałej plaży w otoczeniu kilkuset nawalonych bandziorów na motocyklach? Czy zostały porwane U Nicka? A jeśli tak, to dlaczego czternasto- i piętnastolatka krążyły cały wieczór po barze zawalonym od ściany do ściany pijanymi członkami najgroźniejszego gangu motocyklowego w całym stanie? Czy zostały zgarnięte z ulicy – na przykład czekając na przejściu na zielone światło – a następnie przerzucone przez zbiornik na paliwo podrasowanego harleya i wywiezione w ciemną noc, może wrzeszczały jak oszalałe, podczas gdy przerażeni świadkowie mogli się tylko gapić?

Policyjni stratedzy, chcąc odizolować Aniołów, zarezerwowali im miejsce na obóz z dala od miasta, na pustych wydmach rozciągających się między zatoką Monterey a Fort Ord, wojskowym ośrodkiem szkolenia podstawowego. Powód był prosty: bestie zostały oddelegowane do miejsca, gdzie spokojnie mogły się pławić w każdym rodzaju orgiastycznego szaleństwa, nie stwarzając przy tym niebezpieczeństwa dla okolicznych mieszkańców – a gdyby sprawy wymknęły się spod kontroli, rekruci śpiący po drugiej stronie drogi mieli wstać z łóżek i chwycić za bagnety. Policja postawiła straż na autostradzie, w razie gdyby Aniołom mało było wrażeń i gdyby zapragnęli nagle wrócić do miasta. Nie dało się jednak całkowicie odgrodzić obozu ani też uchronić niewinnych tubylców, którzy mogli zabrnąć tam wiedzeni ciekawością czy też jakimiś innymi, mroczniejszymi powodami, nie figurującymi nawet w policyjnych podręcznikach.

Ofiary powiedziały policji, że poszły na plaże, ponieważ „chciały popatrzeć na motocyklistów”. Były zaciekawione – nawet po kilku godzinach spędzonych U Nicka, gdzie tego wieczoru tłok był tak duży, że większość bikerów wolała wyjść odlać się na parking niż przepychać do kibla.

– Do cholery, te cizie nie przyszły tam, żeby pośpiewać piosenki – powiedział Terry. – Były nawalone i szukały okazji, ale na miejscu było po prostu zbyt wielu kolesi. Na początku miały odjazd. Ale później coraz więcej gości schodziło się z wydm... „Fajnie, cipeczki”, wiesz, takie tam teksty... A one już nie chciały. Kumple tych lasek się zmyli, więcej ich nie zobaczyliśmy. Nie jestem pewien, jak to się skończyło. Wtedy wiedziałem tylko, że mieli tam na wydmach jakieś suki, ale ja i moja stara urwaliśmy się dość wcześnie i poszliśmy kimać. Byłem tak najebany, że nie mogłem jej nawet bzyknąć.

Żadne familijne piśmidło nie uznało za stosowne, by zacytować wersję wydarzeń któregoś z Aniołów, ale sześć miesięcy później Francuz, wbijając bile w barze w San Francisco, wspominał to w ten sposób: – Jedna dziewczyna była biała i w ciąży, druga kolorowa, no i przyszły z pięcioma kolorowymi studencikami. Kręciły się po barze przez jakieś trzy godziny, w nocy z soboty na niedzielę, pijąc i rozmawiając z naszymi ludźmi, a później pojechały z nami na plaże – one i ich pięciu chłopaków. Wszyscy stali wokół ogniska, pijąc wino, a paru kolesi rozmawiało z nimi – oczywiście je nakręcając – i całkiem szybko ktoś zapytał, czy chcą się zabawić, przypalić trochę zielska. Powiedziały, że jasne, chcą, i odeszły z paroma facetami na wydmy. Czarnulka zadowoliła się kilkoma i miała dość, ale ta brzuchatka naprawdę była napalona – pierwszych czterech czy pięciu gości po prostu chwytała w ramiona, ale później też już chciała skończyć. Jednak do tego czasu jeden z ich chłoptasiów przestraszył się i wezwał gliny – i tyle tej historii.

– Następnego ranka – powiedział Terry – pojechałem z kimś, nie pamiętam już z kim, do jakiegoś zajazdu na autostradzie, gdzie zjedliśmy śniadanie. Kiedy wróciliśmy na plaże, gliniarze zdążyli zrobić blokadę drogi, a te dwie laski siedziały w radiowozie, gapiąc się na wszystkich. Nie wiedziałem, o co chodzi, ale mundurowy powiedział: „Jesteś jednym z nich” i zakuli mnie w kajdanki. Te pierdolone laseczki chichotały sobie, po prostu się śmiały... wiesz... „He, he, he, tak, to jeden z nich”. I tym sposobem poszedłem do pierdla za gwałt. Kiedy dotarliśmy do więzienia, powiedziałem: „Hej, chcę być zbadany. Chcę się zobaczyć z lekarzem. Nie odbyłem stosunku w ciągu ostatnich dwóch dni”. Ale nie poszli na to. Marvin, Miles oraz Szalony Cross już tam byli i wszyscy myśleliśmy, że siedzimy po uszy w gównie, dopóki nie powiedzieli nam, że kaucja wynosi tylko jedenaście baniek. Wtedy rozumieliśmy, że nie mają na nas nic mocnego.

Tymczasem reszta Aniołów została zgarnięta na Marina Beach i odeskortowana autostradą 156 do granicy hrabstwa. Każdego, kto się guzdrał, walono po ramionach pałką i popędzano. Boczne drogi były zastawione przez policję stanową, podczas gdy dziesiątki funkcjonariuszy biura szeryfa w hełmach – wielu z sąsiednich hrabstw – prowadziło bandę przez szosę. Ruch uliczny został wstrzymany na kilkumilowym odcinku autostrady, gdy rozwrzeszczana horda powoli po niej sunęła, zarzynając silniki oraz sypiąc nieustannie bluzgami na wszystko, co mieli w zasięgu wzroku. Hałas był ogłuszający i trudno sobie wyobrazić, jakie wrażenie spektakl ten musiał wywrzeć na dziesiątkach późnosezonowych turystów z innych stanów, którzy uciekali z drogi, by przepuścić procesję. Z powodu bliskości bazy wojskowej wydawało im się pewnie, że przepuszczają kolumnę czołgów albo coś równie imponującego i militarnego – po czym zdawali sobie w końcu sprawę, że oglądają armię bandziorów, prowadzonych drogą niczym stado chorych owiec. Cóż za koszmar dla kalifornijskiej Izby Handlowej.

Na granicy hrabstwa, przy autostradzie 101, dziennikarz z „San Francisco Chronicle” rozmawiał z Tommym i jeszcze innym z Aniołów zwanym Małym, dwumetrowym, studziesięciokilogramowym bikerem z kucykiem do ramion, który później dorobił się ogólnokrajowej sławy, atakując demonstrację „Won z Wietnamu” w Berkeley.

– Jesteśmy zwyczajnymi facetami – powiedział Tommy. – Większość z nas pracuje. Mniej więcej połowa jest żonata i paru z nas ma własne domy. Gliny się nas czepiają, gdziekolwiek wpadamy, tylko dlatego, że jeździmy na motocyklach. Te zarzuty o gwałt to ściema i niepoparta niczym bzdura. Wszystko było dobrowolne.

– Kurwa, nasz facet wyciągnie tych kolesi w dwie godziny – powiedział Mały. – Czemu ludzie nie dają nam żyć? My tylko chcemy się zebrać i trochę zabawić – tak samo jak masoni czy jakaś inna grupa.

Ale prasy drukarskie wprawiono już w ruch, a wielki na osiem kolumn nagłówek wykrzykiwał: ZGWAŁCONE PRZEZ GANG HELL’S ANGELS. Ostatni raz tak głośno o masonach było w osiemnastym wieku, kiedy to Casanova wdrapywał się przez okna, okrywając organizację złą sławą. Być może Aniołowie Piekieł pójdą kiedyś śladami wolnomularzy w burżuazyjną zgrzybiałość, ale do tego czasu ktoś inny będzie już gwiazdą szokujących nagłówków: gang Hovecrafta albo może jakieś niemrawe bractwo, zbrojące się do walki z tym, co może przynieść przyszłość.

A jakie nastroje panowały w Kiwanis[4]? W Oakland krążyły plotki o nowej jednostce militarnej w szeregach tego zgrupowania – skrajnym odłamie, który może drastycznie popsuć wizerunek klubu. W obecnych czasach, kiedy wszystko płynie, kotłuje się i zmienia z dnia na dzień, nie trudno jest przewidzieć, że nadejdzie kiedyś taki niedzielny poranek, za dziesięć czy może dwadzieścia lat, kiedy grupa mężczyzn w średnim wieku – poubieranych w marynarki z logo Hell’s Angels na klapach kieszeni – będzie zasiadać na kanapach w swoich obciążonych hipoteką salonach i mamrotać ze smutkiem na widok nagłówka: KIWANIS GWAŁCĄ: CZTEREJ ZŁAPANI, RESZTA UCIEKŁA, PRZYWÓDCA POSZUKIWANY.

A w którymś z zaszokowanych amerykańskich miasteczek komendant policji powtórzy za swym odpowiednikiem w Monterey roku 1964 słowa o Aniołach Piekieł: „Nie chcemy ich tutaj więcej z powodu atmosfery, którą stworzyli”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Bobo Olson – amerykański bokser, zawodowy mistrz świata wagi średniej [przyp. tłum.].

[2] Joe Palooka – bohater amerykańskiej serii komiksów i filmów o bokserze wagi ciężkiej, zadebiutował w 1930 roku, a szczyt popularności osiągnął około 1948 [przyp. tłum.].

[3] W ciągu miesiąca Diablos zostali rozwiązani – sterroryzowani seriami pobić i sążnistych batów. Aniołowie dopadali jednego po drugim i spuszczali nieszczęśnikom łomot życia. „Takie rzeczy nieczęsto się zdarzają – wyjaśniał później Terry. – Inne kluby zazwyczaj z nami nie zadzierają, bo wiedzą, że będzie to ostatnia rzecz, jaką zrobią”.

[4] Kiwanis – organizacja pozarządowa dbająca o dobro dzieci i młodzieży [przyp. tłum.].