Redakcja: ALDONA MIKUSIŃSKA

Projekt okładki: BARBARA ĆWIK

Na okładce miniatura Śiwa i Parwati z rodziną ze zbiorów British Museum

Skład i łamanie: „ROCH” WOJCIECH OCHOCKI

Copyright © by Barbara Grabowska & Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2014

ISBN e-pub 978-83-63778-90-3

ISBN mobi 978-83-63778-91-0

Wydawnictwo Akademickie DIALOG
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
WWW: www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

1. Kama, czyli miłość

1.1. Znaczenie terminu kāma

Miłość (kāma), według poglądów hindusów, jest jednym z czterech podstawowych celów życia człowieka (puruṣārtha) obok dharmy, arthy i mokszy (dharma, artha, mokṣa), czyli szeroko pojętej cnoty, bogactwa i wyzwolenia. Każdy cel jest ważny i istotny, nie można zaniedbywać żadnego z nich, należy dążyć do zachowania między nimi harmonii.

Kāma w sanskrycie znaczy pragnienie, pasja, miłość, pożądanie, żądza (Monier 1956: 271). Termin ten ma wyjątkowo długą tradycję w literaturze indyjskiej. Pojawia się już w najstarszym zabytku, Rygwedzie (Ṛgveda), w jednym z najbardziej znanych hymnów, Hymnie o prapoczątku wszechrzeczy (RV X.129):

Wtedy niebytu ani bytu nie było,

Ani przestworzy, ani w górze niebios.

Cóż więc istniało? Gdzie? I w czyjej pieczy?

Czy były wody, niezgłębiony odmęt?

Śmierć nie istniała ani nieśmiertelność,

Dla dnia i nocy nie było różnicy,

I nic innego, tylko istność jedna

Bez tchnienia sama sobą oddychała.

Mroki we mrok spowite były najpierw,

Jednym odmętem wód to wszystko było,

I tylko owa moc, zamknięta w pustce,

Płodziła siebie przez żar umartwienia.

Z niej na początku zrodziła się żądza (kāma),

Pierwsze nasienie wysiane przez ducha.

Bytu przyczynę w niebycie znaleźli,

Szukając w sercu skupieni wieszczowie...

Przeł. S. Schayer (Mejor 2007: 7)

W Rygwedzie żądza, pragnienie (kāma) jest więc pierwszym czynnikiem kosmogonicznym, zasadą twórczą, pierwszym impulsem przejawienia się. Stanowi tajemnicę bytu świata. Z czasem kāma zaczyna oznaczać poruszenie intelektualne, poczucie niepełności, czynny wysiłek. W upaniszadach[2] kāma – pragnienie – występuje jako rdzenny impuls prowadzący do poznawania czy doznawania, zmierzający do aktu samopoznania. Pojęcie kāma w okresie późniejszym oznacza również pożądanie, miłość fizyczną między mężczyzną i kobietą, wreszcie miłość do człowieka do Boga czy Boga do człowieka (Kudelska 2009: 124).

W epickim micie kreacyjnym pożądanie, które Brahma (Brahma) poczuł do swej własnej córki Sandhji (Sandhyā), zostało upersonifikowane jako bóg miłości Kama. Tak Kama zyskał postać, stał się pięknym młodzieńcem odzianym w błękitną szatę, z łukiem o cięciwie z pszczół i pięcioma kwietnymi strzałami w kołczanie i od tej pory budzi uczucia miłości w sercach ludzkich[3].

O problemach związanych z ludzką miłością i pożądaniem wspomina już Rygweda, najstarszy zachowany tekst indyjski. Zachowały się w nim dialogi między królem Pururawasem (Purūravas), stęsknionym za nimfą Urwaśi (Urvaśī), oraz Jamą (Yama), władcą świata zmarłych i pożądającą go bliźniaczką Jami (Yamī). Atharwaweda (Atharvaveda), ostatnia z Wed, zawiera zaklęcia mające na celu wywołanie przychylności dziewczyny wobec kochającego ją młodzieńca. O miłości pięknych i wiernych księżniczek Damajanti (Damayantī), Sawitri (Sāvitrī) czy Sity (Sītā) opowiadają obie epopeje Mahabharata (Mahābhārata) i Ramajana (Rāmāyaṇa). Wreszcie w Indiach powstały tak kunsztowne i niezwykłe utwory, opiewające przemożną siłę tego uczucia, jak Obłok – posłańcem (Meghadūta) Kalidasy (Kālidāsa) czy Pieśń o Krysznie Pasterzu (Gītagovinda) Dźajadewy (Jayadeva)[4].

1.2. Traktaty na temat dharmy i arthy

Dharma, kāma i artha jako cele życia są tematami traktatów. Dharmaśastry (Dharmaśāstra) to teksty zawierające przepisy prawa obyczajowego, których autorstwo przypisywano mitycznym prawodawcom. Najważniejszym i najbardziej znanym dziełem o dharmie jest Manawadharmaśastra (Mānava-Dharmaśāstra), zwana w skrócie Manusmryti (Manusmṛti)[5]. Omawia prawa i obyczaje rodzinne, narodziny, małżeństwo, dziedziczenie, podział sukcesji, zasady dla członków różnych kast i osób w różnych fazach życia, obowiązki króla i jego administracji, obowiązki poddanych, ceremonie pokutne, kult przodków, kary za przestępstwa i zbrodnie itp. Przy czym trzeba zaznaczyć, że tekst przedstawia idealny postulowany obraz stosunków społecznych. Datę powstania utworu trudno określić – między III w. p.n.e. a II w. n.e. (Mylius 2004: 238).

W tekstach Dharmaśastr znalazły się także przepisy wyraźnie obce, spotyka się sformułowania, że pewne obyczaje stosują tylko kszatrijowie, ale „podwójnie urodzonym” tego się nie zaleca. W zróżnicowanym etnicznie społeczeństwie Indii grupy społeczne o odmiennej kulturze podlegały różnym normom obyczajowym. Kodyfikatorzy Dharmaśastr starali się pogodzić często sprzeczne tradycje. Niektóre szeroko stosowane obyczaje włączali do tekstu, legalizując je w ten sposób, choć wyrażali jednocześnie swoją negatywną opinię. Z czasem odpowiednio uzasadniane i interpretowane zyskiwały one aprobatę (Wałkówska 1993: 148).

Do arthy – bogactwa, materialnego zysku, wreszcie polityki, sztuki rządzenia państwem – odnoszą się arthaśastry (arthaśāstra), z których najwybitniejszą jest Kautilijarthaśastra (Kauṭilīya-Arthaśāstra). Autorstwo tradycja przypisuje Kautilji, kanclerzowi Ćandragupty (IV w. p.n.e.) (Mylius 2004: 229–232).

1.3. Kamasutra

Sferę kamy omawia słynne dzieło indyjskiej sztuki miłosnej Kamasutra (Kāmasūtra) Watsjajany (Vātsyāyana)[6], pierwszy na świecie kompletny przewodnik po miłości erotycznej. Autor we wstępie powołuje się na licznych poprzedników, znawców określonych zagadnień, np. Gonikaputrze przyznał znajomość reguł dotyczących żony, a Kućumarze – wiedzę o pouczeniach tajemnych. Jak widać, wiedza o sferze kamy miała już w owych czasach bogatą tradycję. Autorstwo pierwszego tekstu o kamie przypisuje się legendarnemu Śwetaketu (Śvetaketu), synowi Uddalaki (Uddālaka), który położył kres wolnym związkom seksualnym.

A oto kilka zaleceń wstępnych Kamasutry:

Człowiek żyje sto lat. Niech więc ten czas odpowiednio dzieląc, w trzech dziedzinach żywota się spełnia i niech zważa, by się wzajemnie uzupełniały, nie zaś były sprzeczne z sobą. W dzieciństwie niechaj zdobywa podstawy Dobrobytu od wiedzy począwszy. W młodości znów Miłowanie, a wieku statecznym Zacność niechaj praktykuje i ku wyzwoleniu zdąża. (KM 2.1–4)

Mężczyzna niechaj bez uszczerbku dla Zacności i Dobrobytu oraz ich nauk i sztuk pomocniczych studiuje naukę o Miłowaniu wraz z jej naukami pomocniczymi. Niewiasta natomiast nim dojrzała się stanie, a potem gdy zamężna, niechaj to z przyzwoleniem męża czyni. (KM 3.1–2)

Dlatego niewiasty niechaj przyswajają sobie praktykę Miłowania, naukę o Miłowaniu lub jakiekolwiek jej zagadnienie szczegółowe od osób zaufanych i w tajemnicy. Także stosowanych w praktyce 64 nauk pomocniczych niechaj się dziewica uczy sekretnie i w samotności. (KM 3.12–13)

Watsjajana zaleca więc studiowanie swego traktatu dziewczętom nawet przed osiągnięciem dojrzałości. Sfera kamy, wszelkich form pragnienia, wydaje się przede wszystkim dziedziną kobiet. Kamasutra jest jedynym dostępnym dla nich traktatem. Dharmą kobiety jest służenie mężowi jak bogu, zaspokajanie jego wszelkich zmysłów, kama jest jej svadharmą, „własnym obowiązkiem” (Biardeau 2006: 47–52). Kwiaty, pachnidła, balsamy, muzyka, pieśń itp. należą do kunsztów sztuki miłosnej, którą powinna poznać kobieta.

W metodach wykładu i potraktowania tematu arthaśastry i kamaśastry wykazują uderzające podobieństwo (Winternitz 1998: 658). Ułożone są w suchym podręcznikowym stylu sutr[7]. Zakres Kamasutry podzielonej na siedem rozdziałów jest dość obszerny. Wstęp zawiera indeks treści i etyczno-filozoficzne przedstawienie trzech celów życia, w dalszej części autor omawia sposoby postępowania wobec dziewicy, małżeńskie obyczaje, zalecenia dla wiernej żony, bogaty w informacje jest rozdział dotyczący kurtyzan, a całość kończą dane o tajemnych środkach. Miłość opisana jest wyjątkowo szczegółowo, materiał zgodnie ze skłonnościami Indusów do klasyfikowania wszystkiego jest poukładany w odpowiednich działach. Kobiety i mężczyźni są podzieleni na kategorie stosownie do budowy ciała (kobieta – gazela, klacz, słonica, mężczyźni: zając, buhaj, ogier), poklasyfikowane i zdefiniowane są gry miłosne, pieszczoty, pocałunki, uderzenia miłosne i okrzyki, praktyki uwodzenia i pozycje seksualne. Interesujące i warte niewątpliwie zacytowania jest wyliczenie 64 kunsztów, które powinny opanować kobiety:

A oto sześćdziesiąt cztery nauki pomocnicze stanowiące dziedziny nauki o Miłowaniu: śpiew, muzyka, taniec, rysunek i kaligrafia, sporządzanie ozdób na czoło, układanie mozaik w świątyni z kolorowych ziaren ryżu lub z kwiatów, nizanie kwiatów dla celów dekoracyjnych, barwienie zębów, ubioru lub ciała, układanie posadzek ze szlachetnych kamieni, sztuka przygotowania łoża, gra na czarkach wypełnionych wodą, pryskanie wodą, rzucanie uroku, splatanie girland, stosowanie wieńców i girland dla ozdoby włosów, znawstwo ubioru, ozdabianie uszu, stosowanie pachnideł, używanie biżuterii, magia, wiedza tajemna Kućumary, zręczność rąk, przyrządzanie takich potraw jak rozmaite jarzyny i zupy oraz soków pitnych i napojów podniecających, nauka posługiwania się igłą i dziergania, sporządzanie cacek z włókien lotosu, gra na lutni i kociołku, układanie girland strof, umiejętność recytowania trudnych do wymówienia fraz, sztuka czytania książek na głos, przedstawianie dramatów i opowieści, uzupełnianie strof, sztuka splatania mat z trzciny, umiejętność toczenia przedmiotów z drewna, stolarka, sztuka budowania domów, znajomość monet i klejnotów, znajomość minerałów, znajomość arkanów sztuki barwienia kamieni szlachetnych, zasady pielęgnacji drzew, zasady walki baranów, kogutów i przepiórek, ćwiczenie papug i szpaków w mówieniu, znajomość trzech rodzajów masażu, umiejętność posługiwania się szyfrem w rozmowie, umiejętność mówienia na sposób niby-barbarzyński, znajomość obcych krajów i języków, sporządzanie kwietnych wózeczków, umiejętność określania głosów z nieba jako dobry lub zły omen, umiejętność konstruowania machin, ćwiczenie pamięci, współrecytacja, sztuka rozwiązywania rebusów, komponowanie poezji, znajomość encyklopedii i słowników, znajomość zasad metryki i zasad krytyki literackiej, umiejętność charakteryzacji przez ubiór, znajomość arkanów gier hazardowych, znajomość szczególnych rodzajów gry w kości, znajomość gier i zabaw dziecięcych, zasady etykiety, znajomość sztuki zwyciężania i gimnastyka. (KM 1.3.15)

Choć oba teksty uznają bramińską religię i moralność, to niezależnie od tego zawierają pouczenia, w których zapomina się o dharmie, np.: jak uwieść żonę innego, jak korzystać z pomocy posłańców itp. Watsjajana jednak zaręcza, że:

A naukę tę przedstawił, wstrzemięźliwość praktykując i w najgłębszej koncentracji, dla wędrówki ziemskiej dobra, nie by służyć namiętności. (KM 7.55)

Kamasutra wprowadza postać eleganta, człowieka kulturalnego, dosłownie mieszkańca miasta (nāgaraka), który zaopatrzony w środki do życia spędza przyjemnie czas w swym wytwornie urządzonym, ozdobionym obrazami i rzeźbami domu. Jest wykształcony, zna literaturę, w jego domu leżą książki, ma umiejętności artystyczne, na ścianie wisi lutnia, ogląda spektakle teatralne, z przyjaciółmi rozprawia o zagadnieniach poezji i sztuki. Wiele czasu poświęca swej toalecie, umie się odpowiednio ubrać i dobrać ozdoby, uczy mówić papugi i szpaki w klatce, przygląda się walkom przepiórek, kogutów oraz baranów i przede wszystkim znajduje duże upodobanie w towarzystwie kobiet. Żona nie bierze udziału w rozrywkach i przyjemnościach nagaraki, lecz kochanka. Nagaraka pragnie zyskać jak największą przyjemność z tego, co jest rozumiane jako kama, dlatego kierując się wskazówkami traktatu, potrafi zadbać o odpowiednią oprawę dla sztuki miłości. Na tryb życia nagaraki mogli sobie pozwolić książęta, dostojnicy dworscy czy bogaci kupcy. Tylko oni dysponowali wolnym czasem i środkami finansowymi, by uwodzić dziewice lub żony innych, uczyć papugi mówić, rozkoszować się poezją, muzyką i tańcem, doceniać opanowanie 64 kunsztów przez kochankę.

Przyjemność seksualną traktuje się jako najbardziej cenioną ze wszystkich przyjemności.

Sudhir Kakar (2007: 72–79, znany psychoanalityk indyjski, wysoko cenił Kamasutrę, stwierdzając, że uczy ona sztuki życia. Za najbardziej wartościowy wkład traktatu uważał założenie, że kobieta winna być podmiotem i partnerką w życiu seksualnym. Choć w traktacie widać dominację punktu widzenia mężczyzny, kobieta nie jest pasywnym odbiorcą męskiego pożądania, jej satysfakcja jest istotna, nie służy ona tylko jako narzędzie. Według Watsjajany kobieta, która aktywnie cieszy się seksem, sprawi więcej przyjemności swemu partnerowi, staje się źródłem podniecenia i ożywienia zmysłów. Jej życie wewnętrzne może rodzić oczarowanie.

Mężczyzna powinien rozumieć jej uczucia i emocje dla pełnej przyjemności z gry erotycznej, pojmować jej lęki, obawy i nastroje, starać się zyskać jej wzajemność. Szczególną delikatność i subtelność winien okazać w obcowaniu z młodą dziewczyną.

W upaniszadach związek seksualny opiera się na wzorcu kosmicznym, kobieta jest ołtarzem ofiarnym, akt – ofiarą i należy do sacrum, w okresie epickim jednak miłość seksualna staje się przyjemnością ze sfery profanum dla mężczyzny, a dla żony jest spełnieniem jej dharmy.

Podczas gdy Manu ma typowo męski patriarchalny pogląd na kobietę i uważa, że cnotliwa żona powinna traktować męża jak boga nawet wtedy, gdy na to zupełnie nie zasługuje: „Choćby był bez charakteru, rozpustny i cnót wyzbyty, przez niewiastę prawą zawsze mąż jak bóstwo ma być czczony” (Manu 5.154), Watsjajana lepiej ją rozumie i usprawiedliwia, oświadczając, że jeśli żona nie doświadcza przyjemności z miłości, może znienawidzić męża i opuścić go dla innego (KM 6.3.41–43).

Wspaniałą pochwałę miłości wygłosił w Mahabharacie Bhima (Bhīma), gdy pięciu braci Pandawów (Pāṇḍava) podjęło dyskusję, który z celów życia jest najważniejszy (Meyer 1989: 331):

Bez miłości (kāma) człowiek nie pragnie przyjemności świata, bez miłości człowiek nie dąży do dharmy, bez miłości człowiek nie kocha, dlatego miłość jest najważniejsza. Dla miłości wieszcze oddają się ascezie, jedzą liście drzew, owoce i korzonki, żyją powietrzem. [...] Miłość jest łonem dla dharmy i arthy. Zakochany nie odpowiada za siebie, jest we władzy siły wyższej.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki