Wstęp

Przed / po

Karolina Bednarz

11 marca 2011 roku dzieli Japonię na przed i po.

Na Japonię nieświadomą, sprzed potrójnej katastrofy: trzęsienia ziemi o sile 9,0 stopnia w skali Richtera, przejścia fali tsunami, kryzysu nuklearnego – i Japonię, która nawet osiem lat później nie poradziła sobie z traumą.

Zanim japońskie media zaczęły publikować pierwsze teksty ze świata po, minęło kilka miesięcy trawienia szokujących nagłówków, własnych emocji, żałoby, niepewności. I strachu – bo nagle zagrożeniem nie była tylko trzęsąca się pod stopami ziemia czy wylewające się na miasta i wsie morze. Wszyscy wiedzieli, że kolejna katastrofa naturalna może przyjść w każdej chwili. Największym wrogiem, przestrachem i zagadką okazało się promieniowanie. Nie widać go, nie słychać, nie ma woni, nie da się go dotknąć. Ale w sercach Japończyków – nawet mieszkających setki kilometrów od prefektury Fukushima – zaczął kiełkować nowy rodzaj niepokoju. Świat napędzał strach: głównie przed miejscem, w którym woda, gleba, ryby, jedzenie, owoce stają się czymś zakazanym, niebezpiecznym. A dezinformacja w mediach wcale w zrozumieniu tego, co się stało, nie pomagała. W mgnieniu oka rozpadły się całe społeczności, a tysiące ludzi zmuszonych było uciekać. Ostracyzm wielu z nich trwa do dziś – w pracy, w szkole, ale także na dystans: mieszkańcy Tokio czy Osaki nadal wolą nie kupować jedzenia z rejonów Fukushimy, która w świecie przed znana była między innymi z pysznych warzyw i owoców.

Wielu japońskich pisarzy próbowało swoich sił w naszkicowaniu świata po. Ale jak napisać o śmierci kilkunastu tysięcy ludzi, o zmiecionych z powierzchni ziemi domach, o wsiach, które w mgnieniu oka przestały istnieć? Jak zabrać się za opisywanie scen, którymi cały kraj (i świat) bombardowany był bez przerwy, jakby emocjonalnym wstrząsom wtórnym nie miało być końca? W przeciwieństwie do graficznych i szokujących scen z newsroomów pisarze szukali sposobu na ukojenie…

Jednym z pierwszych, który zabrał głos, był poeta Ryōichi Wagō. Opublikował on wiersze o pobycie w obozie dla osób ewakuowanych na swoim Twitterze:

Dzisiaj mija sześć dni od tragedii. Mój sposób patrzenia i myślenia się zmienił. (…) Pada radioaktywność. Jest cicha noc.

Czy jest sens krzywdzić nas do tego stopnia?[1].

Kilka miesięcy później w magazynie literackim „Gunzō” ukazało się opowiadanie Hiromi Kawakami, Kamisama 2011 (Niedźwiedzi bóg 2011). Do dziś pozostaje ono podstawą kanonu literatury po Fukushimie.

Niedźwiedzi bóg 2011 to remake wcześniejszego tekstu Kawakami, Niedźwiedzi bóg, dzięki któremu wzbiła się na wyżyny literackiego świata w 1994 roku. To pozornie banalna opowieść o spotkaniu narratora/narratorki (nie wiadomo, kim jest „ja”, watashi, zwłaszcza że w języku japońskim nie ma końcówek fleksyjnych ani rodzajów) z niedźwiedziem, o wspólnym spacerze i pikniku. Ot, sielanka, którą można nazwać bajką i na tym zakończyć rozmowę o tym tekście.

Ale to tylko pozory. Nawet jeżeli faktycznie opowiadanie nazwiemy bajką, to jest to bajka z morałem, który nie stanowi jednak mocnej puenty, ale który należy samemu wydobyć spomiędzy słów tego krótkiego tekstu. To opowieść o świecie słabnących więzi – kizuna – w którym grzeczność oznacza staroświeckość, obcy rzucają się w oczy i są wyśmiewani tylko za to, kim są.

W wersji z 2011 roku Kawakami zmieniła oryginalny tekst opowiadania w niewielkim stopniu. Tak niewielkim, że na pierwszy rzut oka mogą wydać się identyczne. Jak to trafnie określił krytyk literacki Katsuya Matsumoto – Niedźwiedzi bóg 2011 to wynik „podwójnej ekspozycji”[2], efektu znanego z fotografii, w którym to nakłada się na siebie dwa obrazy za pomocą podwójnego naświetlania tej samej kliszy. To ten sam tekst napisany w innym czasie: w świecie, w którym rozkład społecznych więzi przyspiesza wydarzenie, które jest zbyt przytłaczające swą totalnością, żeby nazwać je słowami.

Każda z drobnych zmian pokazuje, że zmienił się nie tylko świat dookoła nas, ale także to, jak go postrzegamy. Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, które proponuje Linda Flores[3] w artykule na temat literatury po Fukushimie, że zmianie uległ także sam sposób czytania i pisania literatury w ogóle, nie tylko opowiadania Niedźwiedzi bóg 2011. Linijka po linijce Kawakami udowadnia nam, że nawet pozornie niewielkie zmiany mogą spowodować wywrócenie się świata do góry nogami.

Bo Japonia po 2011 roku jest już innym miejscem, nawet jeśli na powierzchni wszystko wygląda tak samo: te same neony, ten sam ramen w ulubionej knajpce, tak samo punktualne pociągi. Ale to też kraj, w którym zaczęto powoli zadawać pytania o cenę konsumpcjonizmu, o bezpieczeństwo energetyczne i żywieniowe, o poczucie przynależności. Kawakami opisuje życie w świecie, w którym noszenie odzieży ochronnej i mierzenie promieniowania licznikiem Geigera jest czymś normalnym. Bohaterowie nadal idą na spacer, nadal łowią ryby – próbują cieszyć się codziennością nawet w miejscu, które różni się tak bardzo od tego, do którego jesteśmy przyzwyczajeni.

Tak jak autorka wspomniała w jednym z wywiadów: „Trzęsienie ziemi zniszczyło nie tylko nasz świat; wypadek w elektrowni atomowej zmienił nasze codzienne życia w coś całkowicie innego niż do tej pory”[4].

Co istotne – Kawakami nie wspomina nigdzie w swoim tekście o tsunami. Nie pisze o trzęsieniu ziemi. Nie epatuje szokującymi obrazami, nie wraca do zapętlonych obrazów pękającego niczym zapałka falochronu, nie pisze o głodujących zwierzętach, o zbiorowych pogrzebach, o rozbitych rodzinach. W ani jednym miejscu nie pisze o „tragedii”, „incydencie”, „wypadku”.

W pierwszym akapicie wspomina jedynie o „tamtym zdarzeniu”. Ano koto.

Trudno oddać znaczenie ano w innym języku. W japońskim zaimki wskazujące zaczynają się od ko-, so- i a- i używane są ze względu na stosunek mówcy do danej rzeczy: kono (ta rzecz tutaj), sono (ta rzecz obok ciebie) i ano (tamta rzecz). Lingwista Susumu Kuno, zwraca jednak uwagę na to, że ano używane jest także wtedy, gdy chcemy podkreślić, że dane doświadczenie jest dla obu osób wspólne[5]. Nie dotyczy tylko mnie ani tylko ciebie, ale nas obojga. Kawakami, pisząc ano koto, zaprasza do lektury czytelników, jakby mówiła: „porozmawiajmy o tym”, a obie strony wiedzą już, jaki temat zaraz zostanie poruszony.

Nie potrzeba wielkich metafor, graficznych opisów. „Tamto zdarzenie” wyraża więcej niż wszystkie skupione na ludzkich tragediach reportaże, podkręcające temperaturę newsy i osobiste, bolesne historie. Kawakami nie musi nam przypominać, co się stało. Nie ma potrzeby rzucać liczbami, nazwami zmiecionych z powierzchni ziemi miasteczek. Autorka ogołociła tekst z przymiotników, sucho opisując zwykłą codzienną przyjemność. Ale to dzięki temu, spomiędzy pozornie prostych słów, wyłania się obraz tragedii tak ogromnej, że wymyka się jakimkolwiek określeniom. Kluczem do czytania tekstu jest zaufanie – że zrozumiemy, o czym mowa.

Ano koto to także most pomiędzy światem przed i po 11 marca 2011 roku. Ale tego wszystkiego możemy się jedynie domyślać – z kontekstu, w którym to opowiadanie zostało opublikowane (na przykład w literackim anglojęzycznym magazynie „Granta” czy w zbiorze tekstów na temat Fukushimy March Was Made of Yarn: Reflections on the Japanese Earthquake, Tsunami and Nuclear Meltdown pod redakcją Elmera Luke’a i Davida Karashimy), czy z wypowiedzi autorki w wywiadach. Kawakami zdaje się zachęcać do lektury także tych, którzy nie współdzielą tej traumy, tak jakby każdy mógł na swój sposób zinterpretować ten punkt, po którym nie ma już powrotu.

„Kiedy pomyślałam o tym, jak powinnam się do tego odnieść, wracałam myślami do historii z mojego pierwszego opowiadania, o wyjściu na normalny spacer. I pomyślałam o tym, jak napisałabym to opowiadanie, gdybym pisała je teraz” – wspomina Kawakami. „Zwyczajne wyjście na spacer, wyjście na zewnątrz wydawało się ograniczone. I to nie jest tak, że nam tego zakazano, ale doradzano ostrożność, więc to zależało od nas. Sami musieliśmy zdecydować, co zrobić”[6].

Mówiąc ano koto, Kawakami zarzuca most między sobą i czytelnikami, ale także zdaje się tworzyć związek przyczynowo-skutkowy. Tak jakby chciała powiedzieć: „My też nie jesteśmy bez winy. My też pozwoliliśmy na skruszenie się międzyludzkich więzi, już lata temu. Korzystaliśmy z luksusów tego świata, polegaliśmy na energii atomowej, nie zadając pytań: dlaczego te elektrownie zbudowane są tam, a nie gdzie indziej? Dlaczego nagle jesteśmy tak zszokowani? Dlaczego wierzyliśmy, że nigdy nic się nie stanie, że jesteśmy samowystarczalni i że możemy dalej korzystać z życia, pragnąć więcej i więcej?”.

Autorka nie pozwala nam uciec od tej odpowiedzialności. Każdy z nas może być „ja” z opowiadania – bezosobowym watashi. Tak jakby Kawakami zmuszała nas do wejścia w ten tekst i spojrzenia na świat z własnej perspektywy. Idzie tym samym pod prąd tego, co zazwyczaj spotykamy w japońskiej literaturze, w którym to „ja” jest często kluczem do interpretacji tekstu, na tyle, że mówi się o gatunku literatury personalnej, shishōsetsu. Kawakami wymazuje jednak wszystkie cechy, które mogłyby pozwolić nam na zidentyfikowanie narratora/narratorki, chcąc tym samym przypomnieć, że (zwłaszcza w obliczu tragedii) nie możemy skupiać się tylko na sobie.

Bo to nadal przede wszystkim tekst o społecznych więziach. O kizuna – słowie, które w kontekście tragedii w Fukushimie powielane i powtarzane było wiele razy, zwłaszcza przez polityków, którzy chcieli promować wizję społeczności, która nawet w przypadku tak ogromnej tragedii się wspiera. Nie bez powodu kilka miesięcy po 11 marca wybrano je na jedno ze słów roku w corocznym konkursie Shingo Ryūkōgo Taishō (dosł. nowych, modnych słów) – znalazło się przed wyrazami takimi jak 災 (sai) czy 震 (shin), oznaczającymi kolejno „tragedię” i „trzęsienie ziemi”[7].

Psychiatra i kulturoznawca, Tamaki Saitō, zwraca jednak uwagę na to, że słowo kizuna zostało zawłaszczone, głównie przez polityków, do podkreślania narracji pięknych ludzkich reakcji, wzajemnej pomocy, zrozumienia[8]. Przed 11 marca kizuna określało raczej więzi wewnątrz rodziny, wśród bliskich – po tragedii politycy i media rozszerzyli znaczenie tego słowa, narzucając nam wniosek, że wszyscy Japończycy są jedną wielką rodziną. To kolejna warstwa do ciągle popularnej narracji o wyjątkowości i homogeniczności Japończyków – Nihonjinron. O narodzie, dla którego kluczowe są społeczności, który myśli grupowo, a nie indywidualnie, który przedkłada potrzeby wspólnoty i narodu nad swoje indywidualne pragnienia.

Kawakami nie daje się jednak porwać trącącej propagandą zmianą postrzegania świata – choć drobne zmiany w tekście pokazują, że jednak to, jak opisujemy świat, jak rozumiemy pewne rzeczy, uległo bezpowrotnej zmianie. Skupia się na tym, co dla niej najważniejsze – relacjach międzyludzkich na mniejszą skalę. Sugeruje, że to może właśnie mniejszości, które niedźwiedź symbolizuje, są dla japońskiego społeczeństwa nadzieją na to, żeby na powrót nauczyć się społecznych więzi i zaufania, żeby naturalne gesty wsparcia nie wydawały się już staromodne. I nie ma tu znaczenia, czy niedźwiedź jest tylko symbolem, czy faktycznym niedźwiedziem – jest „obcym”, „innym”, dyskryminowanym i wyśmiewanym, lecz przyjmującym przemoc wobec siebie ze spokojem, tak jakby była elementem jego codzienności.

Co ciekawe – w oryginalnym tomiku Niedźwiedzi bóg znajduje się też sequel, Lunch na trawie (Sōjō no Chūshoku), w którym niedźwiedź nie jest w stanie poradzić sobie z ostracyzmem i niechęcią ze strony społeczności, w której mieszka, i ostatecznie postanawia wrócić do niedźwiedziej wspólnoty – jedynego miejsca, w którym może żyć, nie czując się ciągle „tym innym”. Ale w kontekście migracji (zwłaszcza tych wymuszonych, jak na przykład ewakuacja po katastrofach naturalnych, ucieczka przed wojną) nie każdy ma taki wybór. Kawakami zdecydowała się jednak na przeróbkę tylko pierwszej części tekstu – dając nam szansę na dopowiedzenie swojego zakończenia. I choć chciałoby się uwierzyć w to, że może taka tragedia da jednak impuls do odbudowywania kizuna i że pesymistyczny sequel nie będzie już potrzebny, wydźwięk Niedźwiedziego boga 2011 nie pozostawia nam wielkiej nadziei. Mimo wszystko może i tak warto próbować?

Kamisama to opowieść uniwersalna, którą będziemy mogli czytać również za kilkadziesiąt lat – kto wie, może powstanie kolejny remake, potrójne naświetlenie, o świecie pogrążonym w kryzysie klimatycznym. I może też nie trzeba będzie nikomu tłumaczyć – „trzeba było zrobić coś wcześniej!” – ani wyłaniać winnych, ani się złościć. Może w przypadku traumy tak absolutnej, że zmiata z powierzchni ziemi – dosłownie i w przenośni – porządek dotychczasowego świata, to, czego najbardziej potrzebujemy, i to, co jest w stanie nas ukoić, to właśnie rutyna codzienności.

°

[1] Shi no Tsubute 01, Wagō Ryōichi Official Homepage, https://wago2828.com/translation/3592.html, tłum. Karolina Bednarz.

[2] Katsuya Matsumoto, Kawakami Hiromi o yomu, Suiseisha, 2013, s. 41 [za:] Linda Flores, Matrices of Time, Space, and Text: Intertextuality and Trauma in Two 3.11 Narratives, „Japan Review”, no. 31 (2017): 141-69, http://www.jstor.org/stable/44427703, s. 151.

[3] Flores, dz. cyt., s. 145.

[4] Hiromi Kawakami, Mitsuyoshi Numano, The Wavering World and Wavering Boundaries of Reality and Fantasy: Discussing the novel Kazahana with translators of Japanese literature, „Wochi Kochi Magazine”, https://www.wochikochi.jp/english/topstory/2012/04/jbn2.php.

[5] Susumu Kuno, The Structure of the Japanese Language. MIT Press, 1973, s. 290 [za:] Flores, dz. cyt., s. 155.

[6] Kawakami, Numano, dz. cyt.

[7] Tamaki Tokita, The Post-3/11 Quest for True Kizuna – Shi no Tsubute by Wagō Ryōichi and Kamisama 2011 by Kawakami Hiromi, „The Asia-Pacific Journal”, Vol. 13, Issue 6, No. 7, 16 February 2015.

[8] Tamaki Saitō, Kizuna Renko ni Iwakan,  „Mainichi Shimbun”, 11 December 2011 [za:] Tamaki Tokita, dz. cyt.

Niedźwiedzi bóg

神

様

Niedźwiedzi bóg

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

Tytuł oryginału

神様２０１１ | Kamisama 2011

© Copyright by Hiromi Kawakami, 2011

All rights reserved

Tłumaczenie

© Copyright for the Polish translation by Beata Kubiak Ho-Chi, 2019

Wstęp „Przed / po”

© Copyright by Karolina Bednarz, 2019

Redakcja

Karolina Bednarz,

Anna Wołcyrz / Tajfuny

Redakcja językowa i korekty

Redaktornia.com

Projekt graficzny okładki i typograficzny bloku

to/studio

Ilustracja na okładce oraz wnętrzu

© Copyright by Mihoko Takata, 2019

Tajfuny

ul. Chmielna 12, 00-020 Warszawa
tajfuny.pl / hello@tajfuny.pl

ISBN

978-83-959216-7-4

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek