Bez pana i plebana. 111 gawęd
z ludowej historii Śląska

Dariusz Zalega

Copyright © 2021 by Dariusz Zalega

This edition copyright © 2021 by Wydawnictwo RM

Wydawnictwo RM,
03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

ISBN 978-83-8151-479-8
ISBN 978-83-8151-480-4 (ePub)
ISBN 978-83-8151-481-1 (mobi)

Redaktor merytoryczny serii: Przemysław Wielgosz
Redaktorka prowadząca: Marta Stochmiałek
Redakcja: Ida Świerkocka
Korekta: Marta Stochmiałek, Aleksandra Żdan
Projekt okładki: Agata Muszalska
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikcja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

Spis treści

Wstęp

1
Tarnowskie Góry 1534: Bunt kopaczy

2
Kadłub Wolny 1605: Jak śląscy chłopi od pana się wykupili

3
Od Bytomia po Nysę: Gdy płonęły stosy…

4
Śląskie zbóje

5
Murcki 1772: Pierwszy strajk, najstarsza kopalnia

6
Śląsk 1789: Francuski zmysł wolności

7
Tworków 1811: Zmowa chłopów

8
Śląsk 1848: Czerwony farorz i kmiecie posłami

9
Wilhelm Wolff: Przyjaciel Marksa i Engelsa

10
Królewska Huta 1871: Śląska Komuna Paryska

11
Bielsko 1872: Pionierzy

12
Jan Wantuła: Bibliofil socjalista

13
Agnes Wabnitz: Dumna Agnes z Gliwic

14
Polska Ostrawa 1890: O tym, jak proboszcz wydał górników i krew popłynęła

15
Racibórz 1890: „Socyaliści chcą, aby wszyscy byli równi, a to się sprzeciwia woli Boga”

16
Gertruda Guillaume-Schack: Anarchistyczna hrabina spod Olesna

17
Bielszowice 1894: „I za cóż padły ofiary bezbronne?”

18
Ostrawska Międzynarodówka

19
August Winter: Obrońca śląskich robotników

20
Rozbark 1906: Nie ma głodu polskiego czy niemieckiego…

21
Petr Cingr: Górnik, Czech, Ślązak z wyboru

22
Ostflucht, czyli zapomniana ucieczka Ślązaków ze Śląska

23
Górny Śląsk: Majowe święto, kalendarium

24
Domy Robotnicze

25
Marchlewski: Śląscy robotnicy jak Kafrowie

26
Państwo prawa po prusku, czyli jak za pysk wziąć robotników

27
„Robotnik Śląski”, „Volksstimme”, „Hlas lidu slezského”

28
Katowice 1905: Marynarze z „Potiomkina” i bombowe cytryny

29
Dziedzice 1911: Strzały na plebanii

30
Ustroń 1911: Rzecz o godności

31
Siła kobiet

32
Anna Dróżdż: Działaczka z robotniczej rodziny

33
1913: Śląska wojna strajkowa

34
Rebeliancka młodość

35
Karl Okonsky (Karol Okoński): Między Berlinem a Katowicami

36
1917: Historia jednego zdjęcia

37
Gliwice 1917: „Przecież nie będziecie do nas strzelać…”

38
Ślązacy w rewolucjach rosyjskich

39
Katowice 1918: Górnicy nie chcą ginąć dla cesarza

40
Beskidy 1918: Rewolta beskidzkich górali

41
Bytom, Opole 1918: Czerwona wstążka i karabin

42
Bytom 1918: Jeńcy się burzą…

43
Wisła 1918: Od Polski też czegoś żądamy

44
Górny Śląsk 1918: Rady bez władzy

45
Anton Jadasch: Robotniczy lider

46
Dębieńsko 1918/1919: Taczki, bagnety i taniec na wulkanie

47
Ludwik Szabatowski: Legionista, powstaniec, komunista

48
Królewska Huta 1919: Masakra

49
Siemianowice Śląskie, 1919: Nie posłuchali biskupa

50
Otto Hörsing / Józef Biniszkiewicz: Kwestia wyborów

51
Gliwice 1919: To Freikorps strzela do robotników…

52
Górnicy na sprzedaż

53
Czy komunista Wieczorek uratował życie Korfantemu?

54
Wielkie Hajduki 1922: O dyrektorze, co wisioł do góry nogami

55
Gotartowice 1922/1923: Gdy robotnicy ratowali fabrykę…

56
Selbstschutz: Na straży kapitału i „niemieckiej kultury”

57
Biskupice 1923: Szturm na „zamek” dyrektora

58
Racibórz 1923: Krew na rynku

59
Katowice 1923: Lancami w robotników

60
Biblioteki wędrowne śląskiej „Siły”

61
Górny Śląsk 1924: Harujcie po 10 godzin!

62
Hans Marchwitza: Młodość pewnej generacji

63
Zabrze 1924: Lepszy Lenin czy Hindenburg?

64
Katowice 1925: Nauczycielki do zwolnienia, dodatki dla księży

65
Sport: zbuntowane tradycje

66
Emanuel Gomolla: Między Polską a Niemcami

67
Ze śpiewem i szałamajką

68
Śląsk–Anglia 1926: Górnicza solidarność

69
Skoczów 1929: Sojusz pana, plebana i policyjnej pałki

70
Między młotem a kowadłem: Niemieccy socjaliści na polskim Śląsku

71
Zygmunt Glücksmann: Ponad narodami

72
Szopienickie Betlejem i katowicki Egipt

73
Karol Śliwka: Czerwony Polak za Olzą

74
Sztuka spod hałd

75
Czarne Szeregi anarchistów

76
Policjałki z rewoltą w tle

77
Gliwice 1930: Przeciw schadzce hitlerowców

78
Paweł Komander: Skazany na zapomnienie

79
Wolnomyśliciele i esperantyści

80
Augustin Souchy: Życie dla wolności

81
Wirek 1932: Śmierć bezrobotnego

82
Jan Kawalec: Dziennikarz wiecowy

83
Zabrze 1932: Spotkania na granicy

84
1932: Wielka draka w lasach murckowskich

85
Śląska Antifa

86
Katowice 1933: Z mediami kneblem lub przekupstwem

87
Czantoria 1933: Sztandary i piłka

88
Śląsk 1933/1934: Ulotką, flagą, balonem – w Hitlera

89
O pechu leśniczego i bezbożnych przezroczach

90
Katowice 1936: Czarna flaga nad Wujkiem

91
Skoczów 1936: Bunt nad brzegiem Wisły

92
Bielsko 1936: Narodowcy przeciw strajkowi

93
„Dziwnie wrogi nastrój do rządu”

94
Śląsk 1936: Solidarni z „czerwoną Hiszpanią”

95
Katowice 1937: Tysiąc górników ginie z głodu…

96
Józef Machej: Człowiek instytucja

97
Wielkie Hajduki 1937: Strajk piłkarzy z Baskami w tle

98
Józef Kolorz: Mądry człowiek z szeregów…

99
Góra Świętej Anny 1937: Pielgrzymka polityczna

100
Artur Trunkhardt: Pacyfista w koloratce

101
Arthur Goldstein: Rewolucjonista z Lipin, wróg Stalina, ofiara Hitlera

102
Trzech braci z Wisły

103
Henryk Sławik: Bohater innej Polski

104
Pociąg strachu

105
Opór w piekle

106
Pawonków 1944: Śmierć desantowców

107
Śląscy partyzanci w powstaniu słowackim

108
Vinzent Porombka: Czerwony komandos z Zabrza

109
Górny Śląsk 1945: Rady robotnicze w roku zero

110
Franciszek Trąbalski: Za bary z historią

111
Paweł Kleczka: Historia bez ostatniego rozdziału

Międzynarodówka po śląsku

Seria Ludowa Historia Polski

Źródła zdjęć i ilustracji

Wstęp

„Zdolność kategorycznych żądań nie leży we krwi Górnoślązaka, jest on z natury dobroduszny”[1] – pisał Jan Kasprowicz w 1886 roku na łamach „Przeglądu Społecznego”. A historyk Alfons Perlick ponad 50 lat później – że Górnoślązak to „niedościgniony kształt robotnika i żołnierz”[2]. Reżyser Kazimierz Kutz poszedł jeszcze o krok dalej: twierdził, że cechą genetyczną Ślązaków jest dupowatość[3].

Według opinii wielu Ślązak jest zatem robotny, ale przede wszystkim posłuszny, poczciwy i mało lotny. Ale czy aby na pewno? Czy przypadkiem nie jest tak, że to elity rządzące Śląskiem chciały tak formować jego mieszkańców, żeby mieć do czynienia z „poczciwym ludkiem”, niejako odpornym na wpływ zachodzących wokół przemian społecznych? „Na różne sposoby – od brutalnej represji poprzez uparte zaświadczanie o nierozumności i apolityczności ludu – elity starają się stłumić takie demokratyczne, ludowe wtargnięcia w ustalony porządek społecznych warstw”[4] – pisał Wiktor Marzec w książce Rebelia i reakcja. Rewolucja 1905 roku i plebejskie doświadczenie polityczne.

Jednak nie do końca się to udawało. Śląski robotnik wywodził się z tradycyjnego środowiska wiejskiego, ale pod wpływem wielkich i mniejszych procesów społecznych zmieniał się i radykalizował. Już pobieżna lektura lokalnych pism katolickich, takich jak „Gwiazdka Cieszyńska” czy „Katolik”, pozwala zauważyć, że wraz z upływem lat coraz bardziej utyskiwano, że „ludek” staje się mniej pokorny wobec pana i plebana.

Warto także odnotować, że śląski robotnik na tle pracowników podobnych okręgów przemysłowych na ziemiach polskich i niemieckich wcale nie wydawał się taki potulny. Co więcej, szybko nauczył się też sztuki oporu: od pierwszych żywiołowych buntów w początkach drugiej połowy XIX wieku, po coraz bardziej masowe protesty (1889, 1905–1906, 1912–1913), rewolucję niemiecką, aż po strajkowe fale już w podzielonym między Polskę a Niemcy regionie. Pojawiały się jednak przecież także drobniejsze formy kontestacji – może mniej spektakularne, ale przez swoją powszechność równie istotne – takie jak zwalnianie tempa pracy czy porzucanie pracodawcy w pogoni za lepszymi płacami. Ze statystyk wynika, że Górny Śląsk nigdy nie był tak ugrzecznionym regionem, jak mogło się to wydawać. To także miejsce, w którym dochodziło do częstych buntów chłopskich, może nawet częstszych niż w sąsiedniej Rzeczpospolitej – mimo mniejszego ucisku ze strony szlachty.

Na nie do końca prawdziwy obraz Górnego Śląska wpływa także fakt, że w dominujących narracjach pomija się zapomniany fragment tych ziem – Śląsk Austriacki. A przecież ten górniczy region między Karwiną a Ostrawą już na początku XX wieku nazywany był „Czerwonym Zagłębiem” i stał się modelowym wręcz przykładem ponadnarodowej współpracy robotników.

Górny Śląsk w początkach XX wieku był największym zagłębiem industrialnym Europy Środkowej, z największą liczbą robotników – zwłaszcza wielkoprzemysłowych. Industrializacja nabrała tu tempa już na przełomie XVIII i XIX wieku. To właśnie na Śląsku działała w górnictwie pierwsza na całym kontynencie maszyna parowa. Rozwój pruskiej części Górnego Śląska dokonywał się pod ścisłą kontrolą władz – i przynosił efekty. W połowie XIX wieku, gdy znoszono ostatnie obciążenia feudalne, w śląskim przemyśle pracowało 25 tysięcy robotników. Nieco ponad pół wieku później, tuż przed pierwszą wojną światową było ich już 11 razy więcej – 282 tysiące[5], do których można doliczyć 76 tysięcy robotników na należącym do Austrii Śląsku Cieszyńskim[6]. Historyczka Maria Wanatowicz zwróciła uwagę, że „w dużych skupiskach łatwiej rodziła się solidarność robotnicza, (…) wcześniej kształtował się wspólny model zachowań społecznych, obyczajów, kultury duchowej i materialnej, świadomość wspólnej pozycji społecznej, wspólnych interesów, własnej siły”[7].

Rozwój ten trwał co prawda nieprzerwanie do wybuchu Wielkiej Wojny, jednak równocześnie malało znaczenie Górnego Śląska w gospodarce niemieckiej – i coraz bardziej odstawał on technologicznie od przodującego Zagłębia Ruhry. Przyczyny tego zjawiska były różne: od położenia geograficznego regionu, wciśniętego klinem między Austro-Węgry i Rosję, i wynikające z tego problemy komunikacyjne, poprzez politykę celną Berlina wobec sąsiadów, feudalno-kapitalistyczny charakter rządzących elit, a wreszcie także fakt, że praca śląskiego robotnika była tania, co nie sprzyjało innowacyjności (masowe zatrudnianie kobiet i dzieci dodatkowo obniżało średnią płac). Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku to oszczędzony przez wojnę śląski przemysł pozwolił stanąć na nogi odrodzonej Polsce. Podobnie było zresztą po drugiej wojnie światowej. Śląsk jawił się jednak jako eldorado tylko na tle zacofanej polskiej gospodarki. Z punktu widzenia Niemiec wyglądało to zupełnie inaczej. Jeszcze w 1942 roku katowicki gauleiter Fritz Bracht pisał do Berlina w memoriale Nierówności Wschód–Zachód o konieczności „likwidacji zapaści Górnego Śląska”[8].

Sytuacja przedstawiała się zgoła odmiennie w wypadku Śląska Cieszyńskiego, który wyrósł na potęgę na tle gospodarki Austrii, co wynikało przede wszystkim z jej niższego poziomu rozwoju w stosunku do Niemiec. W czasach, gdy był on częścią Czechosłowacji, stał się „stalowym sercem” republiki, chociaż na terenie nowo powstałego kraju znalazła się znacząca część przemysłu dawnej monarchii austriackiej.

Podział regionu po pierwszej wojnie światowej rozbudził demony nacjonalizmu. Profesor Józef Chlebowczyk pisał o polskiej ludności Śląska jako o „grupie językowo-etnicznej, w większości plebejskiej (o niepełnej strukturze socjalnej), dostającej się dopiero w orbitę procesów (…) narodowych”[9]. Można jednak przypuszczać, że dość płytkie było przyjęcie w jej obrębie ideologii narodowej integrującej społeczność i wpływającej na antagonizmy z obcymi – poza dyrektorem kopalni „Niemcem” mógł być przecież także kolega z pracy czy podwórka. Sytuację tę jakościowo zmieniła dopiero walka o podział regionu w latach 1918–1922, wymagająca samookreślenia narodowego, które jednak nie objęło licznych obojętnych narodowościowo robotników.

Konflikt narodowy przybierał najwyższy poziom na polskim Śląsku – był on bowiem w gruncie rzeczy opłacalny: zarówno dla wciąż niemieckich właścicieli przemysłu, jak i dla polskich władz. Kwestie narodowościowe urastały do rangi głównego problemu, przyćmiewając inne istotne dla robotników sprawy. Rozgoryczony górnik z Murcek skarżył się na początku lat trzydziestych socjologowi Józefowi Chałasińskiemu: „I to bolesność je, że ten Rząd polski oddał tę Polskę do dyspozycji kapitalistom. Walczyliśmy o tę Polskę, a teraz tej Polski nie mamy”[10]. Jednak jeszcze w 1932 roku policja z polskiego Rybnika tak opisała pewnego z robotniczych radykałów: „Czaja Emil narodowości niezdecydowanej”[11]. Konflikty ogniskujące się wokół narodowości nie dotyczyły w takiej mierze czeskiego i niemieckiego Śląska, gdzie robotnicy stanowili bastion ruchu komunistycznego.

Na charakter żądań narodowych wpływał też radykalizm społeczny. „O co walczymy?” – pytało pismo „Powstaniec” na początku trzeciego powstania śląskiego. „Jednym jest ten, który nas gnębił przez tyle wieków. Drugim jest ten, który wysysa z naszego ludu pracującego soki. Pierwszym jest Niemiec, drugim kapitalista. Dlatego też zwycięstwo powstańców będzie pierwszym wielkim zwycięstwem ludu pracującego nad wszechświatową potęgą kapitału”. Powstańcy mieli zatem dążyć do „oddania skarbów tej ziemi prawdziwemu właścicielowi – ludowi pracującemu”[12].

Dlaczego więc tak niewiele wiemy o ludowej historii Śląska? Bo została ona przesłonięta przez wielkie narodowe narracje: polską, niemiecką i czeską. Wszystkie one wolały podkreślać konserwatywne wartości przywiązania do „jedynie słusznej ojczyzny”, co popierały również kościelne hierarchie.

Wymazaniu tej „zbuntowanej” historii regionu sprzyjała także całkowita zmiana społeczna, która dokonała się po 1945 roku. Duża część Ślązaków wyemigrowała na Zachód w poszukiwaniu lepszych warunków życia, tropem znanego tu od XIX wieku zjawiska Ostfluchtu – ucieczki ze Wschodu. Ci, którzy pozostali, zamykali się w swoim świecie przytłoczeni przez dominującą polską – a właściwie warszawską – narrację. Wypędzenie, emigracja czy gettoizacja sprzyjały powstaniu mitu dawnej śląskiej arkadii: bogatej i szczęśliwej. W oficjalnej historii podkreślano oczywiście odwieczną polskość śląskiej ziemi, doszukując się w dziejach nawet najmniejszych jej śladów. Bunty ludowe opisywano zatem przede wszystkim jako protest przeciwko Niemcom, nie zaś feudałom czy fabrykantom bez względu na narodowość.

Książka Bez pana i plebana nie pretenduje oczywiście do bycia syntezą ludowej historii Górnego Śląska (ta czeka dopiero na napisanie), lecz w formie 111 gawęd przedstawia zapomniane wydarzenia ze zbuntowanych dziejów regionu, a także wydobywa z cienia niepamięci postacie związane z tą historią. Poszczególne części opowiadają o dramatycznych oraz mniej poważnych wydarzeniach. Znajdziemy w niej więc krwawe protesty społeczne, idee wolnomyślicieli, ruch kobiet, a także strajk piłkarzy czy operę robotniczą. Nie brakuje też anegdoty o złych skutkach mieszania polityki z alkoholem… Tak wielobarwna bywa w końcu historia.

Wśród przedstawianych bohaterów są Ślązacy opcji polskiej, czeskiej i niemieckiej, a także ci, którzy przynależnością narodową w ogóle sobie głowy nie zaprzątali. Wielonarodowa historia ludowa Śląska zaczyna się w tej pracy od XVI wieku, gdy doszło do buntu kopaczy tarnogórskich i unikatowego w skali Europy wykupu chłopów od pańszczyzny, a kończy po 1945 roku, gdy większość Górnego Śląska znalazła się w polskich granicach, a jego niemieccy mieszkańcy – wraz ze swoimi dziejami – zostali skazani na zapomnienie.

Opublikowane gawędy oparte są na materiale źródłowym, który wykorzystywałem już przy prowadzeniu fanpage’a „Zbuntowany Śląsk” oraz realizacji filmów dokumentalnych (Zbuntowany Śląsk. Historia walk społecznych na Górnym Śląsku i Pięść i dynamit. Antyfaszyści śląscy w Hiszpanii). Korzystałem ze wspomnień i dokumentów znajdujących się w Archiwum Państwowym w Katowicach (i jego filiach), a także w katowickim Oddziałowym Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Niezwykle pomocne okazały się również archiwalne numery „Robotnika Śląskiego” i „Gazety Robotniczej” czy stare broszury polityczne i zbiory dokumentów poświęconych ruchowi robotniczemu na niemieckim Śląsku. Nie można zapominać także o książkach: zwłaszcza tych z okresu PRL, gdy temat ten był szerzej badany, choć dość schematycznie i głównie przez pryzmat polskości, oraz rzadszych nowszych publikacjach, w których chłopi i robotnicy zniknęli niemal z pola widzenia historyków.

Książka Bez pana i plebana ukazuje się w serii „Ludowa Historia Polski”. Równie dobrze mogłaby się jednak ukazać – po pewnym przestawieniu akcentów – w podobnej serii dotyczącej ludowej historii Niemiec czy Czech. Bo na Górnym Śląsku te ludowe historie się łączą. I są znacznie ciekawsze, niż nam się wydaje.

Więcej o historii Śląska i robotniczych strajkach na fanpage’u Śląsk Zbuntowany: https://www.facebook.com/slaskzbuntowany.

[1] Cyt. za: Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach, wiek XIX, Katowice 1984, s. 231-232.

[2] Cyt. za: Pierony. Górny Śląsk po polsku i po niemiecku, Warszawa 2014, s. 44.

[3] Spowiedź wielkanocna Ślązaków, „Dziennik Zachodni” 2013, 28 marca.

[4] W. Marzec, Rebelia i reakcja. Rewolucja 1905 i plebejskie doświadczenie polityczne, Łódź–Kraków 2016, s. 17.

[5] S. Michalkiewicz, Przemysł i robotnicy na Śląsku (do 1914), Katowice 1984, s. 114.

[6] A. Pilch, Związki zawodowe na Śląsku Cieszyńskim przed pierwszą wojną światową, Warszawa 1966, s. 13.

[7] Górny Śląsk, Śląsk Cieszyński i okręg ostrawski w okresie industrializacji, red. M. Wanatowicz, Katowice 1990, s. 75.

[8] Cyt. za: M. Węcki, F. Bracht (1899–1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 268.

[9] J. Chlebowczyk, O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVII do początków XX wieku), Warszawa–Kraków 1983, s. 20.

[10] J. Chałasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia” na Górnym Śląsku, Warszawa 1935, s. 101.

[11] Archiwum Państwowe w Katowicach (APK), zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 717, s. 621.

[12] O co walczymy?, „Powstaniec” 1921, 10 maja.

1

Tarnowskie Góry 1534:
Bunt kopaczy

W początku XVI wieku rejon Tarnowskich Gór przeżywał prawdziwą gorączkę srebra i ołowiu. I to właśnie tam doszło do buntu ówczesnych górników – być może dalekiego odprysku wojen chłopskich w Niemczech.

Najstarsze wzmianki o wydobywaniu surowców na Górnym Śląsku pochodzą z początku XII wieku, choć jego historia w tym regionie jest znacznie dłuższa. Początkowo w pierwszych prymitywnych kopalniach – mających często charakter odkrywek – pracowali chłopi, którzy świadczyli na rzecz pana feudała tak zwaną rentę odrobkową.

Wzrost zysków z górnictwa zmienił gospodarkę regionu. Rosła liczebność osad miejskich często przejmujących kopalnie. Zaczęła się tworzyć warstwa ludności pracującej zawodowo w górnictwie, która była nie tylko bardziej zainteresowana pracą niż przymuszani do niej chłopi, lecz także znała nowe udoskonalenia w technice wydobycia. Poza tym miasta jako właściciele kopalń nie mogły korzystać, tak jak wcześniej robiła to szlachta, z darmowej pracy chłopów pańszczyźnianych.

Górnicy uczyli się walczyć o swoje. W 1220 roku w Cukmantlu (późniejsze Zlaté Hory) wzniecili powstanie, podczas którego wyrżnęli rycerzy z oddziału biskupa wrocławskiego. Przyczyniło się ono do nadania śląskim kopaczom złota znacznych przywilejów społecznych i materialnych. Narodziło się nowe zjawisko kulturowe: zaczęto szanować górników, którzy dzięki nadanym prawom przekształcali się w odrębny stan społeczeństwa feudalnego, zwany górniczym.

W XIV wieku pojawiały się pierwsze stowarzyszenia górnicze – gwarectwa (Gewerke), organizacje zbliżone do rzemieślniczych cechów. Ich członkowie zobowiązani byli zarówno do wniesienia wkładu pieniężnego dla sfinansowania przedsięwzięcia, jak i do osobistej fizycznej pracy pod ziemią. Szybko jednak wewnątrz gwarectw wyodrębniła się grupa wzbogaconych albo wkupionych mieszczan czy nawet szlachciców, którzy już nie musieli pracować pod ziemią, za to zatrudniali najemną siłę roboczą, tak zwane pospólstwo. Wielkie zróżnicowanie pojawiło się także wśród samych pracowników najemnych. Robotnik ponosił całe ryzyko związane z pracą, obciążony był kosztami produkcji, część jego zarobku pozostawała w ręku gwarka czy właściciela, którzy zazwyczaj mieli też monopol aprowizacyjny – wyłączność sprzedaży żywności rębaczom i robotnikom.

Na przełomie XV i XVI wieku wprowadzono liczne przepisy udzielające kopalniom i gwarectwom szerokich swobód i uprawnień. Niewiele mówiły one jednak o prawach ówczesnych robotników, czyli pospólstwa. Jedynie ostatni Piast opolsko-raciborski, Jan II Dobry, w ustawie górniczej z 1526 roku pisał: „Nikt nie ma chłopów i robotników w kopalniach krzywdzić”[1]. Ciężka praca, liczne wypadki, wyzysk ze strony właścicieli kopalń, ale też poczucie dumy z wykonywania swojego fachu sprawiły, że środowisko górnicze wpisało się w historię zbuntowanego Śląska. W 1503 roku po skazaniu na śmierć jednego z robotników wybuchło powstanie śląskich rębaczy w Złotym Stoku. Do podobnych wystąpień doszło w Cukmantlu, Łyścach, Błaszynie, a wreszcie w samych Tarnowskich Górach. W tym rejonie działało wówczas aż kilkanaście tysięcy prymitywnych szybów górniczych, chociaż złoża srebra i ołowiu odkryto tam dopiero w końcu XV wieku. Ściągali tam ludzie z całego Śląska, a także z Niemiec i z Polski.

Rycina przedstawiająca dawnych gwarków

Niskie płace kopaczy były prawdopodobnie główną przyczyną buntu, do którego doszło w 1534 roku w Tarnowskich Górach. Niektóre hipotezy wskazują, że być może miał on także podłoże religijne. Uciekający przed prześladowaniami przedstawiciele rozwijającego się wówczas w Niemczech anabaptyzmu ‒ radykalnego ruchu religijno-społecznego ‒ najprawdopodobniej chronili się także w tych okolicach. Mogli tu także znaleźć azyl uczestnicy Wielkiej Wojny chłopskiej w Niemczech (1524–1526) – jednego z największych buntów chłopskich Europy, po stłumieniu którego krwawe represje dotknęły dziesiątki tysięcy chłopów.

Zbuntowani górnicy przestali przychodzić do pracy, w związku z czym władze górnicze kazały aresztować ich przywódców. Zostali oni osadzeni w więzieniu, które znajdowało się w budynku urzędu górniczego, będącego także pierwszym ratuszem Tarnowskich Gór. Aresztowanie przywódców doprowadziło jednak do zaostrzenia sytuacji – kopacze zaatakowali więzienie, uwalniając osadzonych. Dopiero sprowadzeni żołnierze pomogli stłumić zamieszki, a 20 prowodyrów ponownie trafiło do piwnic ratusza. Po osądzeniu zostali oni publicznie wychłostani. Pięciu spośród zatrzymanych odesłano na teren Rzeczypospolitej, tyluż trafiło do Karniowa (Krnova), gdzie miał swoją siedzibę książę karniowski, właściciel Tarnowskich Gór, a pozostałych po pewnym czasie zwolniono z więzienia.

Wyniszczające wojny, rabunkowa gospodarka, brak inwestycji, a wreszcie napływ srebra z Ameryki przyczyniły się jednak wkrótce do upadku śląskiego górnictwa na przeszło 200 lat.

Więcej:

K. Maleczyński, Z dziejów górnictwa śląskiego w epoce feudalnej, w: Szkice z dziejów Śląska, t. I, Warszawa 1955.

[1] Cyt. za: K. Maleczyński, Z dziejów górnictwa śląskiego w epoce feudalnej, w: Szkice z dziejów Śląska, Warszawa 1955, s. 237.

2

Kadłub Wolny 1605: Jak śląscy chłopi od pana się wykupili

To pierwszy taki przypadek na ziemiach obecnej Polski – w 1605 roku wszyscy chłopi z Kadłuba, osady pod Olesnem, wykupili się z poddaństwa. W tym czasie powołano też do życia spółkę leśną, która miała zająć się zarządzaniem wspólnymi lasami.

Edykt cesarski z 1562 roku wprowadzał na Śląsku – podlegającym wówczas Koronie Czeskiej – pracę pańszczyźnianą chłopa, co oznaczało często także rugowanie kmieci z ziemi. Już wcześniej wprowadzono poddaństwo osobiste. Przedtem wydawało się, że rozkwit renty pieniężnej i wykupywanie chłopów z robocizn przyczynią się do rozwoju rynku wewnętrznego – i samego chłopskiego stanu. Tak się jednak nie stało. Przy czterokrotnym wzroście cen zboża okazało się, że na Śląsku – podobnie jak na ziemiach ówczesnej Rzeczypospolitej – bardziej opłacalny stał się dla feudalnego pana folwark pańszczyźniany niż system czynszowy. Doprowadziło to do upadku gospodarki chłopskiej. Śląsk pozostawał w orbicie przemian zachodzących w środkowej i wschodniej Europie, co pogłębiły dodatkowo zniszczenia wojny trzydziestoletniej. Na nic zdały się częste procesy śląskich chłopów wytaczane ich panom – zwłaszcza pod koniec XVI wieku ‒ i odwołania do Wyższego Urzędu Śląskiego, praskiej Izby Apelacyjnej czy czeskiej Kancelarii Dworskiej w Wiedniu. Zmniejszała się warstwa najbogatszych kmieci, przybywało za to tych małorolnych lub bezrolnych (chałupnicy i komornicy).

Pewną furtką do wolności była – zwłaszcza od końca XV do połowy XVI wieku – możliwość wykupu od świadczeń na rzecz pana. Do największej liczby takich przypadków dochodziło w księstwie opolsko-raciborskim rządzonym przez ostatniego księcia opolskiego Jana. Oczywiście, takie sytuacje dotyczyły niewielkiej części ludności wiejskiej, a do początków XVIII wieku zupełnie zaniknęły.

Mieszkający w otoczeniu lasów chłopi z wioski Kadłub mieli szczęście – mogli dostarczać drewno do większych miast regionu, co przynosiło im duże zyski. Piątego kwietnia 1605 roku zawarta została umowa między Janem Bessem z Wierchlesa, panem na Szumiradzie, a gminą i ogółem mieszkańców wsi Wielki Kadłub. Bess sprzedał cały swój kadłubski majątek, zwalniając równocześnie chłopów z poddaństwa. Dostał za to 2500 talarów (krowa kosztowała wówczas pięć). Na majątek składały się pola, łąki, stawy rybne, młyny, tartak, a nawet karczma. Nabywcami byli wszyscy kmiecie i zagrodnicy posiadający w Kadłubie gospodarstwa, czyli 25 osób.

„Chłopi kadłubscy, stanowiąc liczną, silną ekonomicznie i zwartą, dzięki łączącej ich więzi majątkowej, grupę ludności wiejskiej, potrafili uniknąć powtórnego poddaństwa”[1] – pisał Tadeusz Marszałek w poświęconej im książce.

Uwolniony chłop zyskiwał zdolność do czynności prawnych i zostawał wciągnięty w gospodarkę regionalną – wzrastała więc liczba umów kupna-sprzedaży. W wolnym już Kadłubie chłopi zdecydowali się nie na dzielenie i wyprzedawanie nabytego majątku, lecz na prowadzenie kolektywnej gospodarki na zasadach wspólnoty majątkowej, co zresztą nieźle świadczy o ich wyrobieniu społecznym. Części składowe majątku – poza lasami, które pozostały we wspólnym władaniu – jako gospodarstwo-spółka leśna były oddawane w dzierżawę. Spośród wszystkich członków wspólnoty wyłaniano czteroosobowy zarząd. Dokumenty powstawały w języku czeskim, poza jednym po polsku, wystawionym z 1661 roku, gdy Wazowie posiadali księstwo opolsko-raciborskie na prawach zastawu hipotecznego. Potem oczywiście spisywano je po niemiecku.

W protokole walnego zgromadzenia spółki z 1845 roku wymienione zostały nazwiska najaktywniejszych jej członków: Jakub Błaszczyk, Paweł Miozga, Józef Czaja, Mateusz Kowolik, Bartek Szczygieł, Jakub Kasprzyk. Ponieważ biorący udział w zebraniu członkowie spółki (66 osób) nie znali niemieckiego, na ich żądanie sporządzono dodatkowy protokół w języku polskim. Spisano szczegółowe kompetencje zarządu, które poza nadzorowaniem wspólnego majątku obejmowały też przykładowo sprawowanie patronatu nad szkołą.

Chłopi na drzeworycie z XVI wieku

Własnością wspólnoty pozostawała też karczma oddawana w dzierżawę za czynsz (oraz kwartalnie „sześć kwart wódki i sześć piw”). Członkowie spółki zobowiązywali się jednak kupować wszystkie trunki wyłącznie u dzierżawcy, pod warunkiem że ten będzie je dostarczał według jakości i ceny obowiązującej w promieniu dwóch mil.

Oczywiście przez te wszystkie lata nie zabrakło konfliktów z władzami pruskimi (Kadłub był jedną z ostoi polskiego ruchu narodowego), a potem Trzecią Rzeszą, która właściwie doprowadziła do likwidacji spółki. W PRL majątek kadłubski potraktowano jako mienie poniemieckie, a potem oddano go Wspólnocie Chłopskiej Lasów Drobnowłościańskich. Przez te wszystkie lata wieś stała się jednak wzorcowym przykładem wspólnych działań lokalnej społeczności – powoływano spółki, a właściwe spółdzielnie, do spraw melioracji czy elektryfikacji.

Ten przykład dowodzi, w jaki sposób status stanu chłopskiego – zarówno materialny, jak i społeczny – mógłby wpłynąć korzystnie na rozwój Śląska, a także ziem sąsiedniej Rzeczypospolitej, gdyby nie złamało go wprowadzenie pańszczyzny, na skutek której chłop stał się niewolnikiem przywiązanym do cudzej ziemi.

Więcej:

T. Marszałek, Historia spółki leśnej w Wolnym Kadłubie, Opole 1974.

[1] T. Marszałek, Historia spółki leśnej w Wolnym Kadłubie, Opole 1974, s. 34.

3

Od Bytomia po Nysę: Gdy płonęły stosy…

Blisko 300 kobiet spalono na Górnym Śląsku w czasach zbiorowego szaleństwa zwanego polowaniem na czarownice.

Pierwszą kobietę oskarżoną o czary osadzono w miejskim więzieniu w Raciborzu w 1663 roku. Po torturach wydała kilka wspólniczek. Nie wiadomo dokładnie, co się z nimi stało – najprawdopodobniej skończyły na stosie.

Lepiej udokumentowane są wydarzenia z 1667 roku – zachowały się akta sądowe z okresu od 15 sierpnia do 12 września, opisujące przesłuchania w Raciborzu kobiet pomówionych o czary. Jeśli kobieta się przyznała, trafiała na stos, gdy zaprzeczała – torturowano ją tak długo, aż się przyznała. Nie było szans na ułaskawienie. Przyznawały się do wszystkiego: ucztowania z diabłami w noc Walpurgii, szkodzenia bydłu, latania na miotłach, a nawet kołowrotkach. Dwanaście kobiet spalono 23 września na stosie, na tak zwanej katowce, w pobliżu kościoła pod wezwaniem Matki Bożej w Raciborzu. Na szybkie wydanie wyroku nalegał raciborski magistrat, ponieważ nie chciał ponosić kosztów utrzymania oskarżonych. Ofiary pochodziły z samego miasta oraz z jego okolic: Syryni, Kornowaca, Nieboczów.

Rok wcześniej, w maju 1666 roku, w pobliżu młyna na Gliwickim Przedmieściu w Bytomiu spalono Katarzynę Niedzielinę. Przez 59 dni aresztu poddawano ją torturom. Wójt i ławnicy nie pobierali wynagrodzenia za udział w procesie, za to raczyli się alkoholem na koszt urzędu. Rachunek wysłany właścicielowi Bytomia przez wójta zawierał pozycje, takie jak zapłata dla chłopów noszących drewno na stos, dziewięć garnców „piwa ruskiego”, które wypili w czasie przesłuchań ławnicy, oraz honorarium dla kata. Wyrok zatwierdził właściciel państwa bytomskiego hrabia Jerzy VII Fryderyk Henckel von Donnersmarck. To on w 1653 roku kazał aresztować Hannę Kurową z Bytomia oskarżoną o to, że do trumny swojego zmarłego dziecka włożyła „trzy kąski chleba i krzyżyczek z kłokociny” uważanej za roślinę magiczną. Wówczas bytomscy ławnicy nie dopatrzyli się w tym czarów, więc puścili kobietę wolno. Hrabia zganił ich i wytoczył jej ponowny proces, tym razem zakończony wygnaniem.

Mniej więcej w tym samym czasie, gdy w 1667 roku płonęły w Raciborzu stosy, zachorowała żona pana na Bytkowie i Rogoźniku, Teodora Marcina Krylińskiego. Oskarżył on o spowodowanie jej choroby dwie miejscowe znachorki: Krystynę Wacławczyk i Annę Słupską. Sprawą zajęły się władze Bytomia, a torturowaniem kobiet wynajęty kat. Oskarżone przyznały się do winy, zostały jednak skazane przez ławników tylko na wygnanie. Tak niska kara zdenerwowała Krylińskiego, który nie pokrył kosztów procesu. Czasami odrobina dobrej woli sądu pozwalała więc ocalić życie skazanym. Tej odrobiny zabrakło w księstwie nyskim.

Nysa, posiadłość biskupów wrocławskich, była bogatym miastem, zyskała jednak opinię najsurowszego ośrodka walki z czarownicami. W księstwie nyskim ofiarą religijno-sądowych mordów padło co najmniej 250 kobiet.

Pierwsze procesy miały miejsce w 1622 roku – Barbara Schmied została spalona na stosie 3 lipca w Nysie, a pozostałe podejrzane o czary kobiety pod koniec sierpnia w Jeseniku. Od tej pory wszystkie wyroki zapadały przed sądem w Nysie, natomiast wykonywano je w rodzinnych miejscowościach oskarżonych.

Kolejna fala procesów i straceń – za którą opowiadał biskup i prokurator Martin Lorenz – przeszła przez państwo nyskie w latach 1634–1648. Spalono wówczas młodą dziewczynę jedynie za grzechy jej matki, która ponoć zadawała się przed jej urodzeniem z diabłem.

Na stosy nie było czasu – we wrześniu 1636 roku władze Nysy wydały pozwolenie na budowę specjalnych pieców do palenia „sprawiedliwie skazanych zwolenników diabła, czarownic i złych duchów”[1]. W Głuchołazach do podziemi ratusza sprowadzono wówczas tak zwany tron czarownic, czyli fotel najeżony gwoździami.

Proces kobiety oskarżanej o uprawianie czarów

Jednak to lata 1651–1684 były dla kobiet podejrzewanych o czary w tamtym regionie najstraszliwszym okresem. Wiele dokumentów dotyczących tego tematu zachowało się w archiwum w Opawie. W 1651 roku w Nysie skazano na śmierć 42 kobiety. Spalono je we wspomnianych piecach. Można tylko przypuszczać, że przedtem ścięto im głowy mieczem. Maltretowane kobiety podczas procesu twierdziły, że czarownikiem był także spowiednik biskupa, co dało niektórym do myślenia. Wkrótce zresztą sam cesarz zakazał dochodzeń o czary. Dla ponad 200 mieszkanek księstwa nyskiego było już jednak za późno. W małych Mikulovicach, na północ od Jesenika, spalono 16 osób, w Głuchołazach – 22, w Zlatych Horách zaś – 85. A mogło być jeszcze gorzej – w czasie wizytacji biskupa wrocławskiego w Jeseniku w 1651 roku inkwizytorzy doszli do wniosku, że wprawdzie wszyscy obywatele miasta są katolikami, ale połowa z nich prawdopodobnie oddaje się zakazanym praktykom.

Za tymi zbrodniami stały fanatyzm religijny, poszukiwanie kozłów ofiarnych, a wreszcie zwykła chciwość. Władze Nysy na egzekucji 11 osób ze Zlatych Hor zyskały 425 talarów. Według zachowanego oryginalnego rachunku sumę podzielono w następujący sposób: burmistrz – dziewięć talarów sześć groszy, rada w Nysie – dziewięć talarów sześć groszy, rada w Zlatych Horách – 18 talarów 12 groszy, wójt – 18 talarów 12 groszy, sędziowie – 18 talarów 12 groszy, pisarz miejski – dziewięć talarów sześć groszy, sługa miejski – dziewięć talarów sześć groszy. Reszta, czyli ponad 300 talarów, miała przypaść biskupowi wrocławskiemu.

Więcej:

W. Korcz, Wspólniczki diabła, czyli o procesach czarownic na Śląsku w XVII wieku, Katowice 1985.

[1] P. Szymkowicz, Historia procesów czarownic na pograniczu nysko-jesenickim, www.powiat.nysa.pl/strona-3328-historia_procesow_czarownic_na.html [dostęp: 5.01.2021].

4

Śląskie zbóje

Górny Śląsk także może pochwalić się swoimi zbójnikami. Ich legenda zrodziła się w momencie, gdy podnieśli rękę na panów, choć ich prawdziwe życie dalekie było od romantycznych bajek.

Bez wątpienia najsłynniejszym śląskim zbójnikiem był Ondraszek, któremu swą powieść poświęcił Gustaw Morcinek[1], a znakomity spektakl wystawiła Scena Polska teatru w Czeskim Cieszynie[2]. Ondraszek urodził się w 1680 rok w Janowicach, nieopodal Frydka. Dawniej uważano, że wywodził się z rodziny wójta Szebesty, wszystko jednak wskazuje na to, że pochodził raczej z rodu Fucimanów. Zbójował głównie w rejonie Łysej Góry na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Moraw. Tak dopiekł władzy, że skierowano przeciwko jego bandzie pułk dragonów stacjonujący w Raciborskiem. Zginął natomiast z ręki kompana – Jurasza w karczmie w Sviadnovie w 1715 roku. Można by rzec – klasyczna zbójnicka historia…

Początków zbójnictwa trzeba jednak szukać nie tyle w romantycznych mrzonkach młodzieńców z góralskich przysiółków, ile w strukturze agrarnej ówczesnych terenów górskich. Choć zbójnictwo było kontynuacją tradycji kulturowych wolnych pasterzy wołoskich, to okres jego największego rozkwitu rozpoczął się w XVII wieku, kiedy w związku z rozwojem gospodarki folwarcznej i obarczaniem chłopów nowymi powinnościami masowo zaczęto wywłaszczać góralskie ziemie.

Początek XVIII wieku przyniósł także antyhabsburskie powstanie Rakoczego na Węgrzech, w którym znaczną część armii stanowili chłopi, zwani kurucami. Po upadku przeprawiali się przez Słowację także na Śląsk. To z szeregów kuruców wywodził się słynny Juraj Jánošík (1688–1713), ale kontakty z nimi miał też utrzymywać Ondraszek. Obaj zaczęli zbójować w 1711 roku.

Śląskimi zbójnikami już czasów industrializacji byli Karol Pistulka i Wincenty Eliasz, którzy obrabowali między innymi kasę pancerną koncernu Tiele-Winckler w Katowicach. Pistulka urodził się w 1848 roku, Eliasz dwa lata później. Ich zbójecka banda działała w okolicach Bytomia, Katowic, Mikołowa, ale też Kluczborka czy Opola, a o jej wyczynach pisała prasa w całej Rzeszy. Jak to w zbójnickiej opowieści bywa, Pistulka został wydany policji przez kochankę i trafił w 1874 roku przed sąd w Bytomiu. Skazano go na karę śmierci, ale sam cesarz Wilhelm II zmienił ją na dożywocie. Cniło mu się w więziennych murach, toteż zmarł już po dwóch latach odsiadki w raciborskim więzieniu. Tam też – ale dopiero w 1913 roku ‒ żywot swój zakończył Eliasz.

Cieszyli się ogromną popularnością, a opowieści o nich starzy Ślązacy snuli od Mysłowic po Opole. Bronisława Kwaśniok z Zabrza wspominała: „A Eliasz i Pistulka społ u naszyj ołmy w Zaborzu. Bardzo ładne byli chłopy, łone biednym dowali a bogatym zabirali”[3]. Powstawały o nich ludowe legendy, anegdoty, a nawet magiczne historie o tym, jak to Pistulka ma w „w ręce do żyły wszytą trawę, dzięki której łamie za jednym zamachem kajdany”[4].

Władysław Skoczylas, Ondraszek

Skąd w ogóle wziął się mit dobrego zbójnika? W latach 50. XX wieku brytyjski historyk Eric Hobsbawm zwrócił uwagę na powszechność – i podobieństwo – mitów o dobrych bandytach, wymierzających sprawiedliwość i wspomagających biednych, w różnych krajach Europy, a jak się potem okazało, także na całym świecie. W 1959 roku ukazała się jego klasyczna już książka Primitive Rebels, ukazująca figurę bandyty ludowego. Jak pisał Hobsbawm, „rzucając wyzwanie tym, którzy posiadają władzę, prawo i dostęp do bogactw, bandytyzm rzucał wyzwanie ładowi gospodarczemu, społecznemu i politycznemu”[5].

Warto dodać, że często na wyprawach zbójnickich zyskiwała także cała wieś, której przypadała część łupów, ale nie to było najważniejsze: „rzeczywistość ich egzystencji jest zupełnie drugorzędna dla mitu”[6]. Bandyta ludowy to, jak pisał Hobsbawm, chłop poza prawem, uznawany przez pana lub państwo za kryminalistę, ale który pozostaje zakorzeniony w społeczności chłopskiej. Widzi ona w nim bohatera, mściciela, czasem nawet wyzwoliciela, a w każdym razie człowieka, którego wypada podziwiać, wspierać go i któremu warto pomagać.

Zbójnicy nie byli rebeliantami politycznymi, a raczej chłopami, którzy nie chcieli podporządkować się dominującemu systemowi. Zbójnikowanie to ich sposób na ucieczkę od pana i pracy. Dzięki temu dowodzili, że biedni nie muszą być zawsze bezsilni. To w nich skupiały się ludowe marzenia o przeciwstawieniu się zalegalizowanemu bezprawiu pańszczyzny, wywłaszczaniu, narzucanym daninom. Pistulka i Eliasz byli tego już chyba ostatnim przykładem…

Więcej:

„Rocznik Muzeum Gornośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” 2013, t. 1.

E.J. Hobsbawm, Bandyta społeczny, tłum. M. Pospiszyl w: „Praktyka Teoretyczna” 2019, 25 października, t. 33, nr 3.

[1] G. Morcinek, Ondraszek, Warszawa 1955.

[2] www.tdivadlo.cz/sztuka/ondraszek-pan-lysej-gory-spektakl-plenerowy] [dostęp: 5.01.2021].

[3] D. Czubala, Zbóje z naszego regionu, „Rocznik Muzeum Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” 2013, t. 1, s. 30.

[4] Tamże, s. 32.

[5] E.J. Hobsbawm, Les bandits, Paryż 2008, s. 15.

[6] Tamże, s. 19.

5

Murcki 1772: Pierwszy strajk, najstarsza kopalnia

W połowie XVIII wieku książęta pszczyńscy zorganizowali wydobycie węgla na terenie obecnych Murcek (południowa część Katowic). Co ciekawe, ówczesne kopalnie przypominały jeszcze te sprzed 200 lat spod Tarnowskich Gór. Szyby mierzyły do 20 metrów głębokości, a urobek wyciągano ręcznym kołowrotem.

Formalnie kopalnia zaczęła działać w 1769 roku, gdy weszło w życie prawo górnicze dla Śląska, ustanowione przez króla Prus Fryderyka II. Z Westfalii sprowadzono specjalistów: dwóch sztygarów i tyluż górników. Kopalnię nazwano „Emanuelssegen” (błogosławieństwo Emanuela), od imienia syna księcia Friedericha, ówczesnego pana na Pszczynie. Była to najstarsza z górnośląskich kopalń głębinowych wydobywających węgiel kamienny.

W 1772 roku jedenastoosobowa załoga tej kopalni zastrajkowała po wielu bezskutecznych skargach na oszukującego ją i brutalnie traktującego sztygara Muellera. Górnicy porzucili pracę i udali się z pisemną skargą do Pszczyny, do samego właściciela. Zarzucali sztygarowi bicie, nie wolno było im także upominać się o niewypłacone lub niesłusznie potrącone przy wypłacie pieniądze. A ponadto oskarżono sztygara o zaniedbywanie obowiązków służbowych: miał pracować w kopalni tylko dwa–trzy dni w tygodniu, a czasami nie widywano go tam nawet przez kilka tygodni. Protestujący wrócili do pracy dopiero po tym, jak uzyskali zapewnienie władz, że będą odtąd traktowani przez przełożonych po ludzku. Szychmistrz Uhle miał do nich jednak pretensje, że nie złożyli skargi na jego ręce, a ich wystąpienie nazwał buntem i rebelią.

Ostatecznie sąd książęcy zakazał sztygarowi bicia górników, a szychmistrz został zobowiązany do przeprowadzenia śledztwa i ukarania winnych. Górnikom nakazano jednak posłuszeństwo wobec sztygara w pracy, a za uchybienia mogła ich spotkać kara nie tylko finansowa, lecz także cielesna.

Najstarszy szyb, na którym doszło do protestu, zasypano w 1852 roku. Dzięki grupie pasjonatów na terenie parku murckowskiego powstał szlak „Śladami najstarszej kopalni węgla na Górnym Śląsku”.

Więcej:

Kopalnie i huty Katowic, red. G. Grzegorek, Katowice 2017.

6

Śląsk 1789: Francuski zmysł wolności

„Niewiarygodne wprost, jak głęboko zakorzenił się szalony francuski zmysł wolności… [Chłopi] Nie ukrywali się wcale z powtarzaniem: my już potrafimy na sposób francuski upomnieć się o nasze prawa”[1] – notował śląski obszarnik, major von Pannwitz. Obalenie Bastylii i francuska rewolucja odbiły się bowiem szerokim echem także na Śląsku.

Ukazujące się wówczas śląskie czasopisma pełne były wiadomości o tym, co dzieje się nad Sekwaną i zazwyczaj z uznaniem – oraz z zazdrością – pisały o głoszonym tam haśle równouprawnienia wszystkich stanów. Główną rolę odgrywał w tym zakresie „Schlesische Provinzialblätter”, w którym krytykowano nie tylko panów feudalnych, lecz także władze państwowe za to, że nie zapobiegają nadużyciom szlachty.

Na Śląsk docierały wieści o Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela, która głosiła, że „ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w swych prawach”[2]. Często dyskutowano o tym w karczmach i zajazdach. W kwietniu 1793 roku urzędnik ze Świdnicy ostrzegał odpowiedzialnego za Śląsk pruskiego ministra Hoyma: „W powiecie dzierżoniowskim, szczególnie we wsiach u podnóża gór, a zamieszkałych przez tkaczy, mieszkańcy zbierają się w nocy, zamykają się w izbach i z wielkim zainteresowaniem czytają broszurę »Prozerpina«, zakazaną pod karą grzywny, bądź śpiewają podżegające pieśni”[3]. Autorem Prozerpiny był prawdopodobnie śląski publicysta Konrad Oelssner, który w czasie rewolucji przebywał w Paryżu, gdzie opracowywał rewolucyjne materiały, adresowane również na Śląsk.

Wkrótce z nowymi wieściami zaczęli wracać z wojny z Francją pruscy żołnierze. Sprawozdanie Nadprezydium w Brzegu z 2 kwietnia 1796 roku brzmiało następująco: „Duch oporu i oburzenia wsi górnośląskich przeciwko swoim dominiom i rozporządzeniom Nadprezydium zaczyna się ostatnio rozszerzać w zastraszający sposób. Do podżegania przeciwko panom gruntowym w niemałym stopniu przyczyniają się również nierozważne przemówienia urlopowanych obecnie żołnierzy z armii walczącej nad Renem, którzy opowiadają chłopom o francuskiej rewolucji, o wolności i równości”[4].

Władze pruskie, a zwłaszcza minister Hoym, nie bardzo wiedziały, co z tym zrobić. Z jednej strony obiecywano społeczeństwu reformy, a z drugiej zaostrzono cenzurę i wezwano niższe urzędy do zdecydowanego występowania przeciwko wszystkim przejawom niezadowolenia.

Największym echem wydarzenia francuskie odbiły się jednak na śląskiej wsi, o czym pisał niemiecki historyk Johannes Ziekursch w pracy Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte (Wrocław 1915). Urzędnicy zanotowali, że w powiecie złotoryjskim jeden z chłopów miał powiedzieć, że „chciałby, aby Francuzi przyszli natychmiast, wówczas z pewnością nie byłby ostatni, który by wyruszył wraz z nimi, nastawiwszy uprzednio kosę na sztorc. Najlepiej by było, byśmy z rożnami i kijami ruszyli na panów”[5].

W Prozerpinie zapowiadano: „Ponieważ zwiększył się ostatnio ucisk ze strony panów, zostało postanowione, że jeśli nie dadzą nam wolności, to w ciągu trzech, najwyżej czterech tygodni zabijemy lub nawet powiesimy przez jedną noc wszystkich panów z całego powiatu, wszystko, co tchnie szlachtą”[6].

Do burmistrza w Lubaniu trafił list: „Szlachta to hołota, jak również i jej adwokaci, Bóg, nasz Pan, nie stworzył ani szlachciców, ani też ich adwokatów”.

W podsudeckich wioskach krążyła piosenka:

Psem każdy Niemiec być musi,
Co nie chce tak, jak Francuz żyć.
Do diabła z klechami i szlachtą.

Anonimowa ulotka: „My tkacze, pragniemy żyć w spokoju, jeśli my sami będziemy w spokoju pozostawieni; jeśli jednak to nie nastąpi, stanie się u nas to, co we Francji”.

Ta nienawiść nie powinna dziwić. Minister Hoym znał zachłanność śląskiej szlachty: „ucisk, w jakim żyli dotąd tutejsi poddani, jest zbyt wielki i bardzo łatwo stwierdzić można, że nawet przy najlepszej woli i największej pilności chłop nie jest w stanie wytrzymać 6 dni pańszczyzny w tygodniu”[7]. Było także i drugie dno tej troski władz: brakowało zdrowych rekrutów. W 1788 roku zanotowano, że wskutek złych warunków życiowych, niedożywienia i nadmiernej pracy „naród ten (tj. Górnoślązacy) – jest słaby, wątły i mały; na 80 młodych poborowych trafia się zaledwie trzech o wzroście przekraczającym 6 stóp”[8]. Trzeba pamiętać przy tym, że szlachta była niemal zwolniona z płacenia podatków, toteż większość obciążeń spadała na chłopów.

Wpływ francuskiej rewolucji objawiał się nie tylko w słowach. W kwietniu 1793 roku we Wrocławiu doszło do buntu z udziałem czeladników, robotników dniówkowych, służby domowej – „sankiulotów z ulicy Świętego Macieja”, jak określił ich jeden z obserwatorów. Rok później ukazała się tam anonimowa broszura Frankreich und Schlesien (Francja i Śląsk).

Do legendy rewolucji francuskiej w 1794 roku doszły opowieści o chłopskiej insurekcji kościuszkowskiej w Polsce. Wiosną tego roku wybuchły rozruchy w podopolskiej Jemielnicy, a na czele zrewoltowanych chłopów stanął miejscowy włościanin, Marek. Latem powstanie rozszerzyło się na zachód, obejmując kolejne powiaty. Ponieważ brakowało koordynacji i planów działania, nie było szans na sukces. Wcześniej już aresztowano Marka, który 17 kwietnia 1794 roku zmuszony był „biec przez rózgi”, między szpalerami bijących go żołnierzy.

Słowa anonimowej piosenki ludowej, spisanej dekady po tych wydarzeniach głosiły:

Nie masz Marka miłego,
Cieszyciela naszego.
Przedał go zdrajca bez wiary,
Za judaljskie talary.
Drzewa się łogibają,
Slozy nasze śmiatają
Za tym Markiem, co nam padoł:
„Ziemia chłopom i wola”[9].

Szpiedzy donosili Hoymowi, że na zebraniach chłopów mówi się o podziale pańskiej ziemi, o równości stanów, o równych dla wszystkich stanów podatkach, a nawet o tym, że ich bracia i synowie w wojsku „nie uczynią im nic złego”. Jednak bez wojska nie udałoby się stłumić tlącego się przez cały ten czas konfliktu na śląskiej wsi.

W maju 1799 roku landrat gliwicki donosił o masowym odmawianiu pańszczyzny przez chłopów. W powiecie toszeckim bunt objął 40 wsi. Landrat bytomski podawał nazwy wsi objętych największym wrzeniem: Ptakowice, Rokitnica, Bobrek, Szombierki, Orzegów i Stolarzowice. Wkrótce głośno stało się też o Łabędach i Miechowicach.

Karykatura z okresu rewolucji francuskiej

Z rozkazu króla podjęto akcję wojskową, którą rozpoczęto w majątku Welczków w Łabędach. Wkroczyło tam 150 żołnierzy wraz z działem. Mimo to powstanie dalej się rozszerzało – chłopi odmawiali darmowej pracy na pańskich polach. Pięciu z przywódców buntu, zagrożonych odsiadką w twierdzy w Koźlu, zbiegło do lasów. Pozostałych skazano na cztero-, sześcio- lub nawet dwunastokrotny „bieg przez rózgi”. Ku przestrodze przyglądać się temu miały delegacje chłopów.

Śląsk uchodził za najbardziej zrewoltowany region pruskiego państwa. W liście kanclerza pruskiego von Goldbecka do ministra Hoyma z 1799 roku czytamy: „Wielu przewidujących właścicieli ziemskich zarówno na Śląsku, jak i w innych prowincjach królewskich oświadcza przy lada okazji, że lepiej będzie dobrowolnie nieco ustąpić, by nie być zmuszonym ofiarować wszystko”[10].

Francuski „zmysł wolności” na długo zakorzenił się na śląskiej wsi. I wpisał się w tradycję wiejskiego oporu.

Więcej:

W. Długoborski, Walki klasowe na Śląsku w latach 1793–1799, w: Szkice z dziejów Śląska, red. E. Maleczyńska, t. 1, Warszawa 1955.

I. Nalepa-Orłowska, U źródeł rewolucji społecznej na Ziemi Gliwickiej – Ruchy chłopskie na Górnym Śląsku (1741–1807), „Zeszyty Gliwickie” 1974, nr 11.

[1] Cyt. za: W. Długoborski, Walki klasowe na Śląsku w latach 1793‒1799, w: Szkice z dziejów Śląska, red. E. Maleczyńska, Warszawa 1955, s. 384.

[2] Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela, http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/francja-18.html] [dostęp: 5.01.2021].

[3] Cyt. za: W. Długoborski, Walki klasowe na Śląsku…, dz. cyt., s. 368.

[4] Tamże, s. 385.

[5] Tamże, s. 373.

[6] Tamże, s. 368.

[7] Tamże, s. 386.

[8] Tamże, s. 363.

[9] R. Horoszkiewicz, Robotnik i chłop w poezji polskiej na Opolszczyźnie w XVII i XVIII, „Zeszyty Wrocławskie” 1952, nr 3, s. 121.

[10] Cyt. w: W. Długoborski, Walki klasowe na Śląsku…, dz. cyt., s. 389.

7

Tworków 1811: Zmowa chłopów

Tworków to niewielka wieś w powiecie raciborskim. Może niewielka, ale będąca tłem jednego z największych buntów chłopskich na Górnym Śląsku.

Po klęskach w wojnie z Francją przestraszony król Prus wydał 9 października 1807 roku edykt o zniesieniu poddaństwa chłopów. Edykt miał jednak wejść w życie dopiero za trzy lata, 11 listopada 1810 roku, a przede wszystkim utrzymana miała zostać pańszczyzna, co doprowadziło do wielu nieporozumień – pruski urzędnik Lehman wspominał, że „edykt zrodził wśród ludności wiejskiej wiarę, iż z dniem św. Marcina stanie się ona wolna od pańszczyzny”[1]. W suplice mieszkańców jednej ze śląskich wsi do króla czytamy: „Przez wiele lat musieliśmy znosić tak ciężkie jarzmo narzuconych przez dominium pszczyńskie robocizn i ciężarów, że poczuliśmy się najszczęśliwszymi z ludzi, gdy doczekaliśmy się czasów, kiedy Wasza Królewska Mość raczyła zwrócić szczególną uwagę na los i dolę wieśniaka. (…) Przez to stan chłopski został podniesiony do rangi ludzi i obywateli kraju, został wyrwany z niewolnictwa”[2].

W tym czasie liczący blisko 150 gospodarstw Tworków należał do rodziny Eichendorffów. Wraz ze zbliżaniem się Dnia św. Marcina 1810 roku napięcie rosło. Chłopi zapowiadali, że z dniem 19 stycznia 1811 roku przestaną odrabiać pańszczyznę. Dziewiętnaście gmin wiejskich spisało w tworkowskiej karczmie „zmowę”, zobowiązując się do odmowy dalszego wykonywania świadczeń na rzecz panów: „W imieniu Trójcy Przenajświętszej zmawiają się niektóre gminy nie wykonywać dłużej robocizn. Ale nie z samowoli, tylko z powodu edyktu październikowego”[3]. Chłopi uważali, że pańszczyzna de facto zostanie zniesiona, a tylko machinacje szlachty i władz lokalnych ukrywają prawdziwy charakter edyktu króla.

Sąd skierował do Tworkowa justycjariusza Lehmana, który miał zbadać sytuację i pouczyć chłopów. Bez skutku. A ruch obejmował coraz więcej wsi – po obu stronach Odry. Z Tworkowa wysyłano ludzi do innych gmin, by je przyciągnąć do zmowy.

Król Prus Fryderyk Wilhelm III 11 lutego pisał: „Z wielkim niezadowoleniem dowiedziałem się, że na Górnym Śląsku liczne gminy odmawiają panom pańszczyzn, które im się należą”[4] i zapowiedział podjęcie surowych działań przeciwko buntownikom. I tak też się stało. Już w nocy z 10 na 11 lutego z Raciborza do Tworkowa wyjechał sześćdziesięcioosobowy oddział rotmistrza Koehlera. Na miejscu byli o siódmej rano. Część żołnierzy otoczyła wieś. Jeden z podoficerów z grupą huzarów pośpieszył do kościelnej dzwonnicy, by nie dopuścić do bicia w dzwony, reszta ruszyła w głąb wsi. Przywódców buntu zatrzymano i załadowano na wóz. Aby chłopi nie próbowali ich odbić, huzarzy rozproszyli tłum. Lehman zarządził, że oddział pozostanie w Tworkowie na koszt gminy. Około piętnastej dotarła informacja, że od strony Odry zmierza uzbrojona grupa chłopów z pobliskich wsi Nieboczowy i Lubomia. Huzarzy ruszyli jej naprzeciw i rozproszyli przed granicą wsi.

Zwołano wiece w innych miejscowościach. Mieszkańcy 15 gmin z obu stron Odry ustalili, że trzeba iść na Tworków. Chłop Szymon Boczek miał mówić: „gdyby żołnierze cokolwiek złego uczynili chłopom, to trzeba będzie ich rąbać. Kosy powinny być naostrzone…”[5]. Do boju ruszyło pół tysiąca ochotników, ale ponownie zostali rozproszeni. Lehman apelował do władz o nadesłanie posiłków w postaci wojska, bo „oporni żadną miarą nie chcą się zgodzić na porządek”.

Nie chodziło już zresztą tylko o okolice Tworkowa – ruch chłopski rozszerzał się. Wszędzie zmuszano szlachtę do zrzeczenia się pańszczyzny. W Marklowicach Górnych chłopi wymierzyli 50 pałek panu von Minnigerode. Deputowanego Scholetterbacha pobito, obrabowano, a potem musiał jeszcze chłopom nabijać fajki. W Rogoźnej, Ornontowicach i Wyrach splądrowano dwory. W Pawłowicach chłopi kazali się całować po rękach właścicielowi majątku. Miejscową szlachtę zaczęła ogarniać panika, o czym wspominał książę pszczyński Anhalt-Pless. Uciekano do miast, a nawet do Austrii i Księstwa Warszawskiego.

Dopiero przybycie większych oddziałów wojska pozwoliło opanować sytuację. W kolejnych wsiach żołnierze, nie szczędząc batów, nakazywali chłopom, by wrócili do roboty na pańskich polach. W starciach pod Mikołowem i Rybnikiem padło kilku zabitych. Śledztwem objęto tysiąc osób, z których część osadzono w twierdzy w Koźlu. Ostatecznie blisko 100 z nich skazano na więzienie, a 600 wymierzono kary cielesne.

Panowie Eichendorffowie, Larischowie czy von Pless mogli spać spokojnie – jednak nie długo.

Więcej:

S. Michalkiewicz, O rzeźniku Gracy, zmowie tworkowskiej i powstaniu chłopskim w 1811 roku, Katowice 1985.

[1] S. Michalkiewicz, O rzeźniku Gracy, zmowie tworkowskiej i powstaniu chłopskim w 1811 r., Katowice 1985, s. 23.

[2] Tamże, s. 16.

[3] Tamże, s. 34.

[4] Tamże, s. 56.

[5] Tamże, s. 64.

8

Śląsk 1848: Czerwony farorz i kmiecie posłami

Na fali Wiosny Ludów w maju 1848 roku odbyły się wybory do berlińskiego Zgromadzenia Narodowego oraz do parlamentu ogólnoniemieckiego we Frankfurcie nad Menem. Prawdopodobnie to wtedy po raz pierwszy w historii polskojęzyczni chłopi zostali wybrani na posłów. Co ciekawe, wśród 24 posłów z Górnego Śląska wybranych do Zgromadzenia Narodowego większość była chłopami i rzemieślnikami, a tylko siedmiu przedstawicielami szlachty i zamożnych mieszczan (niemieckich i polskich). Z kolei Poznańskie wysłało do Berlina tylko jednego chłopa i aż siedmiu szlachciców (polskich) oraz ośmiu przedstawicieli kleru. W konsekwencji większość posłów z zaboru pruskiego (Wielkopolska i Pomorze Zachodnie) zasiliła szeregi poselskiej frakcji konserwatywnej lub centrowej, a z kolei Górnoślązacy znaleźli się po stronie lewicy domagającej się reform demokratycznych i społecznych. Przytoczmy nazwiska kilku z nich: Gorzolka z Wielkich Borków, Chruszcz z Lubomi, Kiełbasa ze Świbia, Mróz z Grodziska.

Wśród śląskich posłów zdecydowanie wybijał się „czerwony farorz” – ksiądz Józef Szafranek, proboszcz bytomski, założyciel polskiej biblioteki i wydawca kalendarzy ludowych. To on był faktycznym twórcą pierwszego nowoczesnego polskojęzycznego pisma na Górnym Śląsku – „Dziennika Górnośląskiego” (czerwiec 1848 roku).

Szafranek odgrywał decydującą rolę w grupie chłopskich deputowanych z Górnego Śląska, ponieważ większość z nich słabo znała język niemiecki. Posłowie oczywiście domagali się równouprawnienia języka polskiego na Śląsku. Szafranek opierał się na uchwale Parlamentu Frankfurckiego głoszącej pełną swobodę narodowego rozwoju wszystkich „narodów niemieckich w Niemczech mieszkających”. Jednak kwestie językowe stanowiły jedynie część aktywności „czerwonego farorza”.

Ksiądz Józef Szafranek

Józef Łepkowski – redaktor „Dziennika Górnośląskiego” o dość umiarkowanych poglądach – opowiadał się za skoncentrowaniem się tylko na kwestiach językowych, a w kwestiach społecznych proponował zaledwie „dobrowolne ustąpienie robotnikom choćby 0,5% z dochodów przedsiębiorców w formie składki dla wspomożenia biednych, aby tego czynu kto komunizmem nie nazwał”[1].

Tymczasem w Berlinie 14 czerwca 1848 roku, tuż po wielkim wiecu w Bytomiu, Szafranek wysunął wniosek o przyjęcie uchwały o polepszeniu doli górników i hutników na Górnym Śląsku, wysunął też postulat zwiększenia zasiłków wdowich, sierocych i inwalidzkich. Głosami prawicy wniosek odrzucono, ale Szafranek wystąpił z kolejnym – z wezwaniem do ziemian, aby dobrowolnie zrezygnowali ze swych praw feudalnych. Konserwatyści, w tym polscy panowie z Wielkopolski, gwałtownie zaprotestowali. Pod wpływem Szafranka zarówno w „Dzienniku Górnośląskim”, jak i na licznych wiecach wysuwano petycje w sprawie zniesienia resztek obciążeń pańszczyźnianych i danin dla dworów czy przeniesienia opłat na rzecz kościoła i szkolnictwa z chłopów na dziedziców. Na tym tle zaczęło na wsi śląskiej dochodzić bowiem już wcześniej do buntów. Deputacja chłopów górnośląskich do Berlina została jednak zbyta przez królewskich urzędników. Chłopski poseł, woźnica Krystian Minkus, pisał do swoich wyborców: „Nie ma żadnych powodów do obawy, my stoimy na gruncie prawa, a ciemiężcy, tyrani ludu stoją na gruncie bezprawia”[2]. Wiosną doszło do rozruchów w Gliwicach i Bytomiu.

Karykatura Nieszczęście na Śląsku z 1848 roku

Szafranek został oskarżony wówczas przed biskupem wrocławskim o działalność wywrotową, czego skutkiem był zakaz zasiadania na parlamentarnej lewicy. Odtąd stał przed ławami poselskimi i przezywano go „Szymonem Słupnikiem”.

Po rozpędzeniu opozycyjnej części Zgromadzenia Narodowego przez wojsko jesienią 1848 roku bytomscy posłowie Mildner i Szafranek zwrócili się do wyborców z apelem o solidarność z demokratyczną opozycją i o obronę „ojczyzny w niebezpieczeństwie”. Karol Forster, agent księcia Czartoryskiego, pisał wówczas do Paryża: „cały Śląsk jest w ogniu i mało potrzeba, aby oddzielił się od Prus”[3] (warto zwrócić uwagę, że Wrocław był jednym z najbardziej zrewoltowanych miast niemieckich).

Powstała w tym samym czasie anonimowa odezwa górników górnośląskich do „panów przełożonych” zakończona była groźbą, że „nasza kompania” przygotowała już powrozy do wieszania opornych fabrykantów.

Choć demokratyczna rewolucja upadła, pod wpływem oddolnej presji ustawa z 2 marca 1850 roku zniosła świadczenia chłopskie na rzecz ziemian w Prusach.

Więcej:

Historia chłopów śląskich, red. S. Inglot, Warszawa 1979.

K. Popiołek, Radykalni przywódcy chłopów śląskich, Katowice 1955.

M. Tyrowicz, Dzieje ruchu rewolucyjnego na Śląsku w latach 1846–1849, Katowice 1960.

[1] M. Tyrowicz, Dzieje ruchu rewolucyjnego na Śląsku w latach 1846‒1849, Katowice 1960, s. 138.

[2] K. Popiołek, Radykalni przywódcy chłopów śląskich, Katowice 1955, s. 73.

[3] M. Tyrowicz, Dzieje ruchu rewolucyjnego na Śląsku…, dz. cyt., s. 154.

9

Wilhelm Wolff: Przyjaciel Marksa i Engelsa

To Ślązakowi Karol Marks poświęcił pierwszy tom swego Kapitału. „Poświęcam Nieodżałowanemu Druhowi, Wiernemu, Mężnemu, Szlachetnemu Bojownikowi Proletariatu WILHELMOWI WOLFFOWI, urodzonemu w Tarnau, 21 czerwca roku 1809, zmarłemu na wygnaniu w Manchesterze 9 maja roku 1864”[1] – od takiej dedykacji zaczyna się monumentalne dzieło Marksa. Lecz cóż to za miejsce ten Tarnau? Ni mniej, ni więcej tylko obecna Tarnawa, położona niedaleko Świdnicy.

Ojciec Wilhelma Wolffa, a właściwie Fryderyka Wilhelma Wolffa, był Niemcem, matka – polskojęzyczną Ślązaczką. Ojciec był nie tylko najemcą karczmy, lecz także chłopem – w związku z czym musiał z rodziną odrabiać cztery–pięć razy w tygodniu pańszczyznę. To przy tej pracy obudził się buntowniczy duch Wolffa. Jak wspominał Fryderyk Engels, to z tego okresu „pozostał w nim gniew na całe życie”[2] przeciwko wyzyskowi. Dzięki talentowi i samozaparciu udało mu się dostać do gimnazjum w Świdnicy, a następnie rozpoczął studia z filologii klasycznej na Uniwersytecie Wrocławskim. Za obrazę majestatu królewskiego został jednak aresztowany w 1834 roku. Przerzucano go z więzienia do więzienia, a w końcu trafił do twierdzy w Srebrnej Górze.

Gdy ze względu na zły stan zdrowia w 1838 roku został zwolniony, był za stary – w myśl przepisów – na ukończenie studiów. Chciał zostać nauczycielem, co było jednak trudne bez dyplomu. „Demagog, jak nazywano Wolffa i jemu podobnych – pisze Engels – musiałby umrzeć z głodu lub w rodzinnej wsi odrabiać pańszczyznę, gdyby w Prusach nie było Polaków”. Znajomość polskiego pozwoliła mu znaleźć pracę prywatnego nauczyciela. Nie porzucił jednak działalności rewolucyjnej, choć walczył głównie piórem, nie raz ścierając się z cenzurą. W końcu w 1845 roku postawiono go w stan oskarżenia za złamanie postanowień ustaw prasowych. Wymknął się policji, wyjechał do Londynu, a potem do Brukseli, gdzie poznał Marksa i Engelsa. Ich bliska przyjaźń trwała przez całe życie Wolffa.

Wilhelm Wolff

Ślązak był wówczas członkiem Komunistycznego Komitetu Korespondencyjnego, występował też jako rzecznik Stowarzyszenia Niemieckich Robotników i był jednym z założycieli Związku Komunistów – tajnej organizacji, utworzonej w 1847 roku, walczącej między innymi o zjednoczenie Niemiec na podstawach demokratycznych. To żądanie doskonale wpisywało się w „czas burzy” – rewolucyjnych porywów Wiosny Ludów.

Wolff powrócił na rodzinny Śląsk, aby działać na rzecz radykalnych reform społecznych i demokratycznych. Przemawiał, pisał, wiecował – nie bez przyczyny to właśnie przedstawiciele śląskich chłopów zostali wybrani do Zgromadzenia Narodowego w Berlinie. Rewolucja 1848 roku w Niemczech upadła, ale pomogła zlikwidować większość feudalnych obciążeń śląskich chłopów – i wciągnęła szerokie masy w krąg doświadczeń politycznych.

Jednak w tym czasie śląscy magnaci mieli już na głowie coś innego – przemysł rozrastający się z ogromną mocą. Wolff nazywał ich „bandą Raubritterów”, podkreślając właściwą im zachłanność i arogancję wobec chłopów czy nielicznych jeszcze robotników. Spod jego pióra wyszedł m.in. cykl artykułów Die schlesische Milliarde (Śląski miliard). Była to suma, jaką chłopi musieli zapłacić za uwłaszczenie i uwolnienie od feudalnych świadczeń. Opisywał nie tylko wyzysk chłopów, lecz także wsparcie państwa pruskiego dla magnaterii. Ziemie pańskie były obłożone 100 razy mniejszymi podatkami niż chłopskie! Szlachta miała poza tym wiele sposobów na wyciągnięcie pieniędzy od chłopów. Przykładowo od tych, którzy nie posiadali ziemi, a żyli z pracy najemnej, właściciele pobierali tak zwaną opłatę opiekuńczą – za nic! „Feudalny pan i baron finansowy obrastają w pierze kosztem krwi i potu prostego ludu”[3] – pisał z przekąsem Wolff.

Artykuły te ukazywały się na łamach gazety „Neue Rheinische Zeitung”, wydawanej w Kolonii przez Karola Marksa. Po upadku rewolucji 1848 roku Wolff znów znalazł się na wygnaniu w Anglii. Więzienne przejścia dały o sobie znać – zmarł w Manchesterze 9 maja 1864 roku. Fryderyk Engels zebrał jego artykuły z „Nowej Gazety Reńskiej” i wydał je potem w broszurze, dodając od siebie życiorys przyjaciela.

Więcej:

W. Wolff, Wybór pism o Śląsku, tłum. W. Długoborski, Warszawa 1954.

[1] K. Marks, Kapitał: Krytyka ekonomii politycznej, t. 1, Warszawa 1951, s. 2.

[2] W. Wolff, Wybór pism o Śląsku, tłum. W. Długoborski, Warszawa 1954, s. 110.

[3] Tamże, s. 213.

10

Królewska Huta 1871: Śląska Komuna Paryska

Jeden z największych buntów robotniczych na pruskim Śląsku wstrząsnął Królewską Hutą (dzisiejszy Chorzów) w 1871 roku. To właśnie wtedy po raz pierwszy na ziemiach należących do współczesnej Polski czerwień stała się symbolem walczących robotników.

Rok 1871 przeszedł do historii: po zwycięstwie „krwią i żelazem” nad Francją kanclerz Prus Otto von Bismarck zjednoczył Niemcy jako cesarstwo, a w Paryżu doszło do wybuchu rewolucji, znanej pod nazwą Komuna Paryska. Tymczasem walczących w armii pruskiej śląskich górników czekał gorzki powrót do domu.

Volkmar Meitzen, dyrektor kopalni Król w Królewskiej Hucie, praktycznie kontrolujący zresztą całe miasto, zarządził wprowadzenie w kopalniach specjalnych znaczków, tzw. marek kontrolnych. Mieli je otrzymywać robotnicy przy wjeździe do pracy, a zwracać po opuszczaniu szybu. Górnicy zaprotestowali, obawiając się, że jest to pretekst do wydłużenia czasu pracy i wzmożenia kontroli. Zarząd zagroził zwolnieniem opornych i wyznaczył sobotę 24 czerwca jako ostatni dzień na złożenie podpisów pod zgodą.

W niedzielę sprawę omawiano na spotkaniu w polskim Kasynie Katolickim w Królewskiej Hucie, gdzie Karol Miarka tłumaczył robotnikom, że marki zwiększają ich bezpieczeństwo, i ostrzegał przed oporem. Na łamach wydawanego przez niego pisma „Katolik” pisano zresztą, że „sarkania, szemrania, bunty i rewolucje to do niczego nie prowadzi”[1]. Górnicy jednak nie posłuchali.

W poniedziałek 26 czerwca nie zjechali na dół pracownicy szybów Erbreich I i II. Wkrótce dołączyło do nich 500–600 górników z szybów Krug i Harnisch. Na czele pochodu szedł Wojciech (Adalbert) Ryba, niosąc na kiju czerwoną chustę. Kolor ten kojarzył mu się z buntem robotników, który mógł obserwować w Paryżu, gdy służył w pruskiej armii.

Listę postulatów w formie prośby górników do króla Prus zredagował, między pierwszym a drugim dniem strajku, Miarka, którego o to poproszono. Pisał, że robotnicy nie rozumieją potrzeby wprowadzenia marek kontrolnych, a ponadto „proszą najuniżeniej” o podwyżkę płac o jedną trzecią. W petycji skarżono się: „jesteśmy nie tylko wystawieni na stałe niebezpieczeństwo utraty życia i różnych innych nieszczęśliwych wypadków, które określoną ilość z nas oddają w ofiarę grobom, ale także musimy wcześniej niż robotnicy innych zawodów umierać”[2].

Następnego dnia rano w całej kopalni rozległy się nawoływania do strajku. W tej sytuacji dyrektor Meitzen zażądał przedłożenia sobie życzeń pracowników. Około 9 rano duże grupy robotników zaczęły pojawiać się na ulicach miasta, by zgromadzić się w końcu przed budynkiem Inspekcji Górniczej na rynku. Wydawało się, że wystąpienie Meitzena uspokoi sytuację, jednak gdy po nim zaczął przemawiać nielubiany burmistrz Götz, w stronę oficjeli poleciały kamienie. Ledwo udało im się schronić przed tłumem w piwnicach budynku. Według raportu przedstawionego królowi „buntownicy w części byli zaopatrzeni w niebezpieczne dla życia kilofy, pałki, także rury żelazne i części maszyn”.

Górnicy zdemolowali posterunek policji. Znajdujące się w jego sąsiedztwie piekarnie zostały siłą otwarte, a ludzie dzielili się chlebem. Zaczęli plądrować sklepy, wyrzucając na ulice towary, które kobiety i dzieci zabierały do domów. Górnik Ranik w zdobytej na wojnie francusko-pruskiej czerwonej czapce na głowie rozrzucał na ulicach zapiski z zadłużeniem rodzin górniczych.

Robert Koehler, Strajk

Dopiero wieczorem szarże śląskich ułanów z Gliwic rozproszyły robotników zgromadzonych na rynku. Niektórzy z nich bronili się w bocznych ulicach, rzucając w żołnierzy kamieniami. Kilku robotników zostało lekko rannych, a około 50 uwięziono. Wojsko miało wsparcie lokalnych mieszczan. Zaatakowali oni uciekających górników przy pomocy kijów, raniąc kolejnych kilkudziesięciu z nich. Być może, aby odeprzeć ewentualne zarzuty władz, Karol Miarka pisał: „Redaktor Katolika zbierał członków Polskiego Kółka, aby uderzyć na łajdaków i rozpędzić gawiedź, lecz mało znalazł członków”[3].

Nad ranem 29 czerwca do Królewskiej Huty wkroczyło 550 żołnierzy dwóch kompanii śląskich grenadierów 10. pułku z Koźla. Po dwóch dniach łapanek odesłano do Bytomia 136 uczestników zajść i wprowadzono w mieście trwający do 15 sierpnia stan oblężenia. Wojsko stacjonowało w Królewskiej Hucie jeszcze przez 10 lat, aż do 1881 roku.

Berlin mógł odetchnąć z ulgą. Jednak już dwa lata później wybuchł pierwszy na obecnych ziemiach polskich strajk okupacyjny – w kopalni Szarlej w Bytomiu. Warto podkreślić kontekst tych wydarzeń – zaledwie miesiąc przed wydarzeniami w Królewskiej Hucie padły ostatnie barykady komunardów w Paryżu. Widmo Komuny Paryskiej krążyło więc nad głowami wystraszonych urzędników pruskich i mieszczan.

Więcej:

My też mamy głos, reż. D. Zalega, www.youtube.com/watch?v=NWyJweC-vlk].

J. Jaros, Historia kopalni Król w Chorzowie (1791–1945), Katowice 1962.

S. Michalkiewicz, Rozbrzęczały się szabliska ciężkie. Od pierwszych wystąpień robotników do masakry w Laurahucie w 1903 roku, Katowice 1987.

[1] Cyt. za: S. Michalkiewicz, Rozbrzęczały się szabliska ciężkie, Katowice 1987, s. 58.

[2] Cyt. za S. Michalkiewicz, Śląsk, w: Polska klasa robotnicza. Zarys dziejów. Lata 1870–1918, red. K. Groniowski i in., t. I, cz. 3, Warszawa 1978, s. 75.

[3] Zawieszenie roboty przez górników, „Katolik” 1871, 1 lipca.

11

Bielsko 1872: Pionierzy

Porażki Austrii na polach bitew połowy XIX wieku doprowadziły do liberalizacji jej życia politycznego. W 1867 roku ukazała się ustawa o wolności zrzeszeń, której skutkiem było powstanie pierwszych robotniczych stowarzyszeń spożywczych – w 1867 roku w Ustroniu, a niewiele później w Polskiej Ostrawie, Trzyńcu, Baszce i w wielu innych miejscowościach w austriackiej części Śląska.

W tamtym czasie zaczęły też powstawać pierwsze robotnicze stowarzyszenia oświatowe i samopomocowe. Najstarsze z nich zawiązało się w 1867 roku w Karniowie, rok później powstały takie w Bielsku i Opawie, a w 1870 roku w Cieszynie. Chociaż cieszyńskie i bielskie stowarzyszenia znajdowały się pod wpływem ideologii Hermanna Schulze-Delitzscha, nastawionej na samopomoc własną robotników, a ignorującej kwestie oporu wobec fabrykantów, to wkrótce na tym podłożu zaczęło kiełkować socjaldemokratyczne ziarno. Wiadomo zresztą o pierwszych kontaktach wiedeńskiego ośrodka socjaldemokratycznego ze stowarzyszeniem w Cieszynie w 1873 roku. Warto też wspomnieć, że już latem 1868 roku w zjeździe drukarzy austriackich w Wiedniu wzięli udział śląscy „towarzysze sztuki drukarskiej” z Cieszyna i Bielska.

Najciekawsze z nich było stowarzyszenie bielskie, w którym dominowali sukiennicy, a potem ślusarze, głównie narodowości niemieckiej. Utrzymywali oni bliskie kontakty z podobnymi środowiskami z Brna, Liberca, Grazu i Karniowa. Mieli też prawdopodobnie na przełomie 1871 i 1872 roku jakieś kontakty z Międzynarodowym Stowarzyszeniem Robotników, czyli tak zwaną I Międzynarodówką. A na pewno docierał do nich wiedeński dwutygodnik socjaldemokratyczny „Volksville”. W tym czasie stowarzyszenie liczyło już pół tysiąca członków w Bielsku i okolicach.

To właśnie ono w 1872 roku stało za pierwszym strajkiem robotników fabryk włókienniczych w Bielsku i Białej. W jego wyniku robotnicy uzyskali korzystniejszą taryfę płac, a w Bielsku ustanowiono Sąd Przemysłowy.

Dopiero wypracowywano formy robotniczych protestów, więc strajk ten był jeszcze dość chaotyczny. Doszło zatem do demolowania budynków fabrycznych i domów przemysłowców – podobnie jak w początkach ruchu robotniczego. Być może dlatego właśnie Prezydium Krajowe w Opawie w maju 1872 roku rozwiązało bielskie stowarzyszenie.

Wkrótce ciężar walk robotniczych przesunął się w stronę szybko rozwijającego się Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego, Bielsko pozostało jednak ważnym ośrodkiem ruchu związkowego i socjaldemokracji. I co ważne – wzorem współpracy polsko-niemieckiej w ruchu robotniczym.

Więcej:

A. Pilch, Związki zawodowe na Śląsku Cieszyńskim przed pierwszą wojną światową, Warszawa 1966.

12

Jan Wantuła: Bibliofil socjalista

„Bałem się, że przestanę być chłopem, że wobec chłopów i robotników będę uchodził za panka”[1] – tak tłumaczył odmowę przyjęcia redaktorskiej posady Jan Wantuła: hutnik, bibliofil i działacz robotniczy.

Urodził się 20 września 1877 roku w rodzinie robotniczo-chłopskiej w Ustroniu, w cieniu beskidzkich hal. Nie miał lekko – często musiał zaniedbywać naukę szkolną, aby pomagać rodzinie. Był jednak twardy, zawzięty i miał pęd do wiedzy. „Jakże ja zazdrościłem synom robotników lub urzędników, którzy nie musieli być pasterzami. Mimo tych ciągłych przerw w nauce udało mi się w ciągu zimowej nauki dogonić uczniów uczących się bez przerwy, a w niektórych przedmiotach zająć przodujące miejsce. To były zawody…”[2].

To w szkole zrodziła się w Wantule miłość do słowa pisanego. A harówka w ustrońskiej hucie przyczyniła się do ukształtowania jego charakteru i losów. Mimo wyczerpującej pracy – od 10 do 16 godzin na dobę – potrafił zawsze znaleźć czas na naukę, szczególnie zajmowało go poszerzanie wiedzy z zakresu historii.

Już jako młody człowiek sięgnął po pióro. W 1906 roku w artykule Do pracy pisał: „Chłop był niewolnikiem pańszczyźnianym. Dla utrzymania go w poddaństwie chowano go w ciemnocie i zabobonach. Jako ulgę pozostawiono chłopu karczmę, w której upijał się pańską wódką i wskazywano kościół, gdzie mu zalecano pod grozą mąk piekielnych ślepą uległość względem panów, a sprawiedliwość obiecywano na tamtym świecie”[3]. Stawiał na oświatę, która jego zdaniem była jedyną drogą do poprawy losu warstw nieuprzywilejowanych. W artykule Czytajcie wzywał: „Bierzcie do ręki dobre książki i czytajcie. Gdy to zrobicie, znikną spośród was zabobony, przesądy, a umysły jaśniejsze będą. Dowiemy się o naszych prawach, wykorzystamy je i nie pozwolimy się wyzyskiwać tym, którzy tuczą się naszą krwawicą tylko dzięki ciemnocie. Czytajcie!”[4].

Choć zaangażowany w polski ruch narodowy, przestrzegał przed narodowym szowinizmem. O endecji pisał w artykule Polska hakata: „Wstrętna ta partia tyle bezeceństw popełniła, żeby można było co tydzień o niej pisać. Trzeba bowiem u nas na Śląsku mieć się na baczności, aby ta zaraza nie nawiedziła i naszych szeregów. Narodowi demokraci są dziś niebezpieczniejszymi wrogami ludu niż klerykali albo stańczycy, bo tych obu ostatnich zna lud jako odwiecznych wrogów postępu, a narodowi demokraci potrafią nawet na poły uświadomiony lud zbałamucić pięknymi, niby arcynarodowymi hasłami”[5].

Jako sympatyk socjalistów przypominał w artykule Głos z dołu: „Wtedy gdy robotnicy się skupią, wówczas dopiero będzie można powiedzieć, że przedsiębiorcy dają robotnikom to, co im się należy, dają im tyle, aby mogli po ludzku żyć. Ale dopiero wtedy – pod naciskiem świadomej siły!”[6].

Przede wszystkimi jednak kochał książki. Założone przez niego Stowarzyszenie Młodzieży Robotniczej szczyciło się biblioteką złożoną z 3 tysięcy tomów. Jego osobisty księgozbiór liczył 2300 książek, które często pożyczał. Wśród nich znajdowały się bibliofilskie białe kruki, które często kupował od chłopów, co świadczyło o tym, że słowo pisane już dość wcześnie trafiło pod chłopskie strzechy na Śląsku Cieszyńskim.

W 1907 roku rozpoczęto likwidację huty w Ustroniu i pozbyto się Wantuły. Znalazł jednak pracę w hucie w Trzyńcu, gdzie kontynuował swoją działalność i rozwijał pasję. To w korespondencji z Trzyńca pisał: „Bez organizacji są robotnicy bezbronni wobec kapitalistów dyktujących warunki pracy i płacy według widzimisię, a bezbronni zmuszeni żyć i pracować w takich stosunkach tak długo, dopóki większość robotników nie przejrzy, nie zrozumie, że siła i moc mogąca ze skutkiem podjąć walkę z takim ustrojem – leży w nas samych”[7].

Pisywał już nie tylko artykuły, lecz także poważne rozprawki. Przypomnijmy kilka tytułów: Rozruchy chłopskie, czyli powstanie (rebelia) pańszczyźnianych chłopów na Śląsku Cieszyńskim w latach 1766–1771 czy Rok 1848 na Śląsku Cieszyńskim. Spod jego pióra wychodziły też utwory literackie.

Jan Wantuła

Był człowiekiem wielu pasji. Udzielał się w polskich kółkach teatralnych i w ewangelickim chórze. Nigdy nie chciał oderwać się od swojego ludowego środowiska i odrzucał oferowane mu „inteligenckie etaty”. Zmarł latem 1953 roku. Ponoć przed śmiercią żałował, że tak mało w życiu zrobił. A w autobiografii zawarł swoje credo: „Pracować pilnie, oszczędzać, by urządzić życie własne i drugich na wyższą stopę, szczęście własne widzieć w szczęściu powszechnym i dążyć do upowszechnienia szczęścia i dobrobytu – to cel życia”[8].

Więcej:

J. Wantuła, Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego, Warszawa 1954.

[1] J. Wantuła, Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego, Warszawa 1954, s. 21.

[2] Tamże, s. 6.

[3] Tamże, s. 32.

[4] Tamże, s. 33.

[5] Tamże,s. 233.

[6] Tamże, s. 32.

[7] Tamże, s. 239.

[8] Tamże, s. 10.

13

Agnes Wabnitz: Dumna Agnes z Gliwic

Była ikoną ruchu robotniczego w Berlinie. Broniła praw robotnic, krytykowała hipokryzję Kościoła. Postać zdecydowanie warta przypomnienia.

Agnes Wabnitz przyszła na świat w 1841 roku w Gliwicach, w dobrze sytuowanej rodzinie ewangelickiej, jej ojciec był właścicielem hotelu, a matka wywodziła się z polskiej szlachty.

Z jej dzieciństwa wspominano tylko jedno wydarzenie: w drodze ze szkoły Agnes wpadła do rzeki Kłodnicy, a od utonięcia uratował ją przechodzący w pobliżu Żyd. W miejscu tego zdarzenia na brzegu rzeki rodzice Agnes ustawili piękny krzyż. Na losy bohaterki wpłynęła bez wątpienia śmierć ojca, po której rodzina zaczęła się staczać po drabinie społecznej. Jej brat przehulał rodzinny majątek, Agnes była zmuszona do opuszczenia Śląska i przyjęcia pracy guwernantki w rodzinach szlacheckich w Kongresówce, za rosyjską granicą.

W końcu jednak zdecydowała się wyjechać, jak wielu jej krajan, do Berlina, o którym zwykło się wówczas mówić, że co drugi jego mieszkaniec to Ślązak. W 1870 roku zatrudniła się w fabryce jako szwaczka. Była też współzałożycielką Berlińskiego Związku Robotnic i Branżowego Związku Berlińskich Szwaczek, zdobyła ogromną popularność, dzięki głoszonym hasłom walki o prawa robotników oraz kobiet. Udzielała się także w ruchu emancypantek, „bezbożników” oraz w Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Jednocześnie opiekowała się sparaliżowaną matką i dwoma córkami brata, który popadł w alkoholizm. Była niezwykle ideowa: podczas wielkiego strajku drukarzy sprzedała swoją maszynę do szycia, a uzyskane pieniądze przeznaczyła na pomoc dla strajkujących.

W przemówieniach często atakowała Kościół katolicki za jego hipokryzję. Twierdziła, że Kościół ogromną czcią otacza „Najświętszą Maryję Dziewicę” – matkę nieślubnego syna – a gdy to samo przydarzy się robotnicy, jest ona przez Kościół poniżana. Za głoszenie tego poglądu Agnes Wabnitz trafiła przed sąd pod zarzutem bluźnierstwa. Do tego doszło oskarżenie o obrazę majestatu za słowa, że cesarz Niemiec zawdzięcza swą władzę raczej „żelaznemu kanclerzowi” Bismarckowi niż Bogu. W 1892 roku została z tego powodu aresztowana, a gdy podjęła strajk głodowy, osadzono ją w zakładzie dla umysłowo chorych. Później ponownie trafiła do aresztu.

Po przegraniu apelacji w geście protestu 28 sierpnia 1894 roku popełniła samobójstwo na cmentarzu w berlińskiej dzielnicy Friedrichshain, gdzie chowano rewolucjonistów poległych w rozruchach z okresu Wiosny Ludów. W jej pogrzebie, który stał się polityczną manifestacją ruchu robotniczego, wzięło udział 40 tysięcy osób. Więcej niż w pogrzebie cesarza Wilhelma I.

Więcej:

F. Hawranek, Agnieszka Wabnitz – gliwiczanka w walce przeciwko Hohenzollernom, „Kalendarz Opolski” 1977.

14

Polska Ostrawa 1890: O tym, jak proboszcz wydał górników i krew popłynęła

„Górnicy kopalni hr. Wilczka w Polskiej Ostrawie w dniu 6 kwietnia 1890 roku uchwalili święcić 1 maja; zebrali między sobą 85 złotych i zanieśli je proboszczowi P. Bittowi w Polskiej Ostrawie [obecnie tzw. Śląska Ostrawa, po śląskiej stronie Ostrawicy – przyp. D.Z.] z żądaniem, aby za nie odprawił w dniu 1 maja mszę, dla uzyskania 8-godzinnego dnia roboczego. Proboszcz Bitta, zamiast spełnić żądanie górników – w którem o czynie rewolucyjnym nie było ani zdania – zrobił donos na górników do dyrektora kopalń hrabi Wilczka i wójta Polskiej Ostrawy, który kierownikowi deputacyi pieniądze odebrał i kazał go aresztować ‒ resztę 6 członków deputacyi wyrzucił z pracy.

W następną niedzielę 13 kwietnia wygłosił P. Bitta kazanie, w którem ostro wystąpił przeciw powszechnemu święceniu 1 maja; bowiem tylko kościołowi przysługuje prawo święta ustanawiać. Takie postępowanie oburzyło górników do tego stopnia, że 15 kwietnia porzucili pracę, a w nocy wytłukli okna na farze. Zażądali 8-godzinnej pracy, zniesienia pracy akordowej, zaprowadzenia płacy minimalnej, po 2 złote na zmianę.

Wówczas pracowało już w rewirze ostrawsko-karwińskim 24000 górników, którzy w paru dniach jakby siłą elektryczną poruszeni, porzucili pracę i postawili te same żądania.

Powstanie i rozszerzenie strejku było całkiem zrozumiałe. Ciągłe obrywanie zarobków, ordynarne wyzwiska i kary cielesne od dozorców, spowodowały, że strejk rósł jak lawina, zagarniając nie tylko kopalnie, lecz także huty witkowickie i wszystkie okoliczne fabryki.

Strejkujący szli od szybu do szybu, zabierając ze sobą wszystkich górników. Gdzie robotnicy stawili opór i nie chcieli pracy porzucić po dobremu, zmuszono ich do tego gwałtem.

Postępowanie takie łatwo sobie wytłumaczyć. Tym tysiącznym masom brakowało jakiegokolwiek wykształcenia i świadomości, jakiem i środkami mają swoje żądania reklamować. Odczuwali straszny ucisk, który zrodził pragnienie polepszenia swej doli, lub zemsty za wszystko złe na nich dokonane. Cóż za dziw, że środki walki były takie, jaką była ich psychologia. Same pisma burżuazyjne obliczały na 40000 strejkujących.

Do obrony kapitału zawezwano wojsko, którego było pełno w rewirze. Same tylko huty witkowickie dostały 560 żołnierzy. Wojsko rozpędzało robotników wszędzie natychmiast, skoro tylko zobaczyło ich kilku razem. Szesnastego kwietnia pokaleczono dwóch robotników. Siedemnastego kwietnia zdążał tłum robotników do Witkowic. Obok kolejowego wiaduktu jakiś nierozważny chłopiec rzucił kamieniem na żołnierzy. Zaraz na to dowódca oddziału zakomenderował żołnierzom strzelać! Do górników spokojnie stojących posypał się grad kul. Popłynęła krew, znacząc czerwono tę czarną Ostrawę. Trzej robotnicy zostali zastrzeleni, sześciu – ciężko rannych, a 13 lżej.

Po tej krwawej scenie nastało straszne prześladowanie górników. Robotnicy mogli tylko w lesie porozumiewać się między sobą. W kim dopatrywano się przywódcy, tego zaraz aresztowano. 18 kwietnia zebrała się większa ilość górników przed kancelaryą kopalni hr. Wilczka, gdzie znowu skłuto ich bagnetami. Strejk usiłowano zatopić we krwi górników.

Po strejku nastały czasy zemsty panów i prześladowania władz. Setki górników wyrzucono z pracy. Całe szeregi górników okuto w kajdany i odprowadzono do aresztów w Nowym Jiczynie i Cieszynie. (…)

Rezultatem tego strejku było, że szeroki ogół społeczeństwa zwrócił uwagę na stosunki panujące między robotnikami w tym kącie bogactwa, prawdziwym raju dla kapitalistów. Robotnicy piorunującym głosem dali znać całemu światu o swoich cierpieniach i nędzy. Głośno wyrazili swój głos protestu i niezadowolenia, pragnąc naprawy twardych stosunków życiowych”[1].

Interwencja żandarmów podczas protestu górników w Polskiej Ostrawie

Ten barwny opis pochodzi ze wspomnień Wojciecha Brdy, działacza ówczesnych górniczych związków zawodowych i uczestnika tamtych „zamętów”.

Dodać należy, że protest ten przyniósł jednak efekty: dzień roboczy skrócono z 12 do 10 godzin, zagwarantowano robotnikom dwudziestoczterogodzinny niedzielny odpoczynek oraz podwyżkę płac o 5–8 procent. Walka, choć okupiona krwią, opłaciła się.

Więcej:

W. Brda, Dzieje z życia i walki górników w ostrawsko-karwińskiem zagłębiu, Morawska Ostrawa 1913.

[1] W. Brda, Dzieje z życia i walki górników w Ostrawsko-Karwińskim Zagłębiu, Sekretaryat Unii Górników w Austryi, Morawska Ostrawa 1913, s. 17‒20.

15

Racibórz 1890: „Socyaliści chcą, aby wszyscy byli równi, a to się sprzeciwia woli Boga”

Górny Śląsk w latach 90. XIX wieku budził się z politycznego letargu. Ogromny wpływ na sytuację społeczną regionu miały dwie ofensywy rządu kanclerza Rzeszy Bismarcka uderzające w opozycję – ustawy nadzwyczajne przeciwko rosnącym w siłę socjaldemokratom oraz kulturkampf skierowany między innymi przeciw Kościołowi katolickiemu. Ustawy antysocjalistyczne uderzyły w Socjaldemokratyczną Partię Niemiec (SPD) w momencie, kiedy jej wpływ na terenie Górnego Śląska nie był duży – blokując w ten sposób jej szanse na rozwój – choć na początku lat 70. działały małe grupy socjalistów wśród robotników Bytomia, Gliwic, Katowic, Tarnowskich Gór i Kuźni Raciborskiej. Z kolei kulturkampf przyczynił się do tego, że duża część ludności polskojęzycznej skupiła się wokół Kościoła i powoli rozwijającego się polskiego ruchu narodowego.

Samymi represjami nie dało się jednak złamać ruchu robotniczego, pod którego presją wprowadzono pierwsze, nowatorskie reformy społeczne w Niemczech. W 1889 roku wielki strajk przeszedł przez kraj, na Górnym Śląsku obejmując jedną trzecią pracowników kopalń. Do jego stłumienia wykorzystano wojsko. Posypały się wyroki: od sześciu tygodni do roku więzienia. Przeciwko protestowi wystąpił biskup Georg Kopp, który groził górnikom: „jeżeli wy uwiedzeni przez kusicieli i niedojrzałych podżegaczy dacie się namówić do gwałtów i nieprawości (…) nigdy nie mógłbym bez najgłębszego smutku i żalu ponownie oglądać waszych kopalnianych łachmanów”[1].

„Schlesische Zeitung” napisał dosadnie: „Revolte – Rothe Fahne”, czyli „Rewolta pod czerwonym sztandarem”.

Dwudziestego piątego stycznia 1890 roku Reichstag odrzucił wniosek rządu Bismarcka w sprawie przedłużenia ustawy wyjątkowej przeciwko socjalistom. Miesiąc później w wyborach SPD zdobyła 19,7 procent głosów – dwa razy więcej niż poprzednio.

Poświęcona wyborom okładka „Der Wahre Jacob”

Na Górnym Śląsku władze były jednak dość spokojne: „Jest rzeczą pocieszającą, że okręg przemysłowy dotychczas jest wpływom socjaldemokracji zupełnie niedostępny, co należy przypisać niewątpliwie katolickiemu duchowieństwu; niestety nie odnosi się to do robotników powiatów głubczyckiego i prudnickiego, ani do cygarników w Opolu”[2].

Podczas wyborów w lutym 1890 roku na lewicowych kandydatów w powiecie raciborskim padło 627 głosów, w głubczyckim i prudnickim po 1200. Był to niewątpliwy sukces – jak na partię, która ledwo co wyszła z konspiracji (na całym Górnym Śląsku 2 procent głosów).

To właśnie w Raciborzu powstała pierwsza socjaldemokratyczna organizacja na Górnym Śląsku. Dwunastego kwietnia 1890 roku powołano Arbeiter-Verein fuer Ratibor und Umgegend – Związek Robotniczy dla Raciborza i okolic. Na jego czele stanął Ernst Schencker, mistrz stolarski. Organizacja musiała być stricte lokalna – ustawodawstwo nie pozwalało jeszcze na tworzenie podobnych ogólnokrajowych struktur. Związek miał prowadzić działalność agitatorską poprzez odczyty i dyskusje oraz pomagać materialnie swym członkom. Kwestię tej pomocy podkreślono już w statucie, gdyż zdawano sobie sprawę, że działalność polityczna może spowodować represje władz. Składka członkowska wynosiła 10 fenigów miesięcznie.

Wśród 67 członków było kilku rzemieślników, resztę stanowili robotnicy, a ponad połowę – cygarnicy. Pochodzili z Raciborza oraz okolicznych osad (Ostróg, Płonia), które z czasem zostały wchłonięte przez miasto.

Nieznane są późniejsze dzieje tej grupy. Można przypuszczać, że jej członkowie znaleźli się wśród skazanych w raciborskim procesie 28 robotników w lipcu 1890 roku. Koniec ustaw antysocjalistycznych nie oznaczał bowiem końca represji: cztery miesiące po procesie raciborskim 76 socjaldemokratów stanęło przed sądem w Bytomiu.

Socjaldemokraci w tym regionie mieli wielu przeciwników. Po lutowych wyborach na łamach „Katolika”, wydawanego przez Karola Miarkę, pisano w artykule Z dala od socyalnych demokratów: „Socyaliści są wrogami państwa, bo nie chcą żadnej władzy nad sobą, chcą, aby wszyscy byli równi, a to się sprzeciwia woli Boga, który chce, aby byli niżsi i wyżsi, bogaci i biedni, panujący i poddani”[3] .

Więcej:

S. Michalkiewicz, Przyczynek do dziejów socjaldemokracji na Górnym Śląsku, w: Klasa robotnicza na Śląsku, tom IV, Opole 1978.

F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890–1914, Opole 1977.

[1] Cyt. za: S. Michalkiewicz, Rozbrzęczały się szabliska ciężkie, Katowice 1987, s. 80.

[2] Tamże, s. 87.

[3] Tamże s. 94.

16

Gertruda Guillaume-Schack:
Anarchistyczna hrabina spod Olesna

Kto by przypuszczał, że jedną z najsłynniejszych działaczek na rzecz praw kobiet w Niemczech okaże się potomkini arystokratycznego rodu ze Śląska?

Gertruda Guillaume-Schack urodziła się 9 listopada 1845 roku w Uszycach (wówczas Uschutz), niedaleko Olesna, na samym północnym skraju Górnego Śląska. Wywodziła się z rodziny bogatych arystokratów. Jej ojcem był graf Alexander Schack von Wittenau, a matką – Elisabeth hrabina Koenigsdorf. By nauczyć się manier, młoda Gertruda została wysłana na dwór pod Kożuchów na Dolnym Śląsku. W 1877 roku wyszła za mąż za szwajcarskiego malarza Eduarda Guillaume’a w kantonie Neuchâtel w Szwajcarii. Brat jej męża był znanym anarchistą, jednym z najbliższych współpracowników „papieża anarchizmu” – Bakunina.

Zamieszkali w Paryżu, gdzie po dwóch latach doszło do rozwodu, po którym Gertruda wróciła do Niemiec. Jeszcze podczas pobytu w Paryżu zaangażowała się w ruch na rzecz regulacji prostytucji. W 1880 roku po raz pierwszy wystąpiła publicznie w Niemczech z odczytem na ten temat. Siódmego marca tegoż roku założyła Deutscher Kulturbund, niemiecką filię międzynarodowej federacji abolicjonistycznej.

Gertruda była jedną z pierwszych kobiet w Niemczech zabierającą głos na publicznych wiecach. Stowarzyszenie, które założyła, bardzo mocno podkreślało zależność między biedą a prostytucją. W Berlinie Guillaume-Schack nawiązała kontakt z Liną Morgenstern, znaną działaczką kobiecą i pacyfistką z Wrocławia. W 1885 roku związała się z Socjaldemokratyczną Partią Niemiec i w tym roku założyła pismo „Die Staatsbürgerin” („Obywatelka”), które po wprowadzeniu ustaw antysocjalistycznych w Niemczech zostało objęte zakazem. Według jednego z liderów SPD, Eduarda Bernsteina, Gertruda była pełna pasji, ale też cechowało ją spore poczucie humoru.

Założyła Stowarzyszenie na rzecz Interesu Kobiet Robotnic, ale spadały na nią ze strony władz kolejne represje, a także szykany „obrońców moralności”. Zmęczona nimi, wyjechała w 1886 roku do Londynu, gdzie przystąpiła do Ligi Socjalistycznej.

Gościła w domu Fryderyka Engelsa, choć równocześnie toczyła z nim spór na temat roli kobiet w rozwijającym się ruchu robotniczym. Została wybrana do władz Ligi Socjalistycznej, choć identyfikowała się jednak bardziej z nurtem anarchistycznym. Była jedną z delegatek na kongres socjalistyczny w Paryżu w 1889 roku. Współpracowała ze znanym historykiem anarchizmu Maxem Nettlauem.

Stopniowo rezygnowała z działalności, a pod wpływem przyjaciółki zaangażowała się w ruch teozoficzny. Zmarła w maju 1903 roku w Surbiton niedaleko Londynu.

Więcej:

E.R. Dickinson, Sex, freedom and power in imperial Germany (1880–1914), New York 2014.

17

Bielszowice 1894: „I za cóż padły ofiary bezbronne?”

Policja zaczęła strzelać. Na bruk osunęła się ugodzona śmiertelnie Katarzyna Elsner. Wśród rannych znajdowało się sześciu mężczyzn i jedno dziecko. Rzecz miała miejsce w Pniokach w Bielszowicach.

Ta historia zaczyna się jednak w Berlinie. W maju 1894 roku odbył się tam międzynarodowy kongres górniczy, którego organizatorem był Związek Bochumski, czyli klasowy, bliski ideom socjaldemokratycznym związek zawodowy górników i hutników. W składzie delegatów z Górnego Śląska byli socjaldemokraci Franciszek Kawczyk i Rudolf Prukop. Obaj opowiedzieli o trudnych warunkach życia i pracy śląskich górników, co zrobiło na członkach kongresu wielkie wrażenie. Kongres podjął kilka uchwał wzywających robotników do organizowania się, walki o ośmiogodzinny dzień pracy i koordynacji ruchu strajkowego. Ogłoszono: „Strajk można zadekretować tylko za wzajemnym porozumieniem się. A wtenczas cały międzynarodowy związek górniczy stanie w obronie strajkujących”[1].

Po powrocie z Berlina, dokąd Kawczyk i Prukop pojechali w ramach urlopu, zwolniono ich z pracy. Nie powstrzymało to ich przed aktywnością, a wręcz przeciwnie – zaczęli organizować wielkie wiece robotnicze, na których agitowali za stworzeniem organizacji górniczo-hutniczej. W samym Zaborzu odbyły się trzy takie spotkania z udziałem kilku tysięcy osób. Na wiecu w Zabrzu 6 czerwca 1894 roku proklamowano utworzenie Związku Górników i Hutników. Początkowo zapisało się do niego 400 osób, a po tygodniu było ich już 1400. Co więcej, wbrew stanowisku właścicieli kopalń obaj działacze zostali wybrani na mężów zaufania załóg.

Ruszono z szeroką akcją promocyjną: organizowano kolejne wiece, udzielano porad prawnych, rozpowszechniano „Gazetę Robotniczą”. Przyniosło to skutki. Chociaż policja nie wpuszczała ich na sale obrad, na wiecach zaczęły pojawiać się pierwsze kobiety. W połowie lipca związek liczył już 2700 członków – mimo zaciekłych ataków ze strony fabrykantów, kół klerykalnych (np. pisma „Katolik”) oraz środowisk narodowych – niemieckich i polskich. „Jest to rezultat wprost nieoczekiwany, jeżeli brać pod uwagę dotychczasowe zachowanie się górnośląskich robotników”[2] – podkreślał prezydent rejencji opolskiej.

Popularna ulotka głosiła: „Nowe życie rozpoczęło się na Górnym Śląsku! (…) i my zrozumieliśmy, że potrzeba nam jest organizacji prawdziwe robotniczej. (…) Gdy panowie się przekonają, że za jednym robotnikiem wyrzuconym z fabryki ujmą się wszyscy, gdy się przekonają, że za zorganizowanymi robotnikami stoją wszystkie organizacje robotnicze, to nie tylko oni wtenczas nikogo nie wydalą z roboty, ale muszą się zgodzić na słuszne żądania nasze. (…) Dlatego organizujemy się!”[3].

Działaczom pomagali mówcy wysłani przez Związek Bochumski z Zagłębia Ruhry, przykładowo niejaki Schroeder z Dortmundu. Prukop założył w Zabrzu Kasę Zapomogową Górników Górnośląskich (Unterstützungskasse des Bergleute für Oberschlesien), która miała służyć pomocą materialną robotnikom zaangażowanym w ruchu zawodowym, czyli narażonym na represje.

I wtedy nadeszła katastrofa. Piątego sierpnia 1894 roku w Wirku miał odbyć się kolejny wiec związku. Właściciel lokalu Lachmann w ostatniej chwili odmówił wynajęcia sali, a na wiec czekało dwa tysiące robotników. Ponieważ nie udało się znaleźć lokalu zastępczego, część zgromadzonych udała się do osiedla Pnioki w Bielszowicach, gdzie usiłowała zająć salę Rosenbauma. Policja broniła jednak dostępu do niej, gdyż wiec w tym miejscu nie został wcześniej zgłoszony władzom. Kawczyk i Prukop próbowali przemówić do wzburzonego tłumu i skłonić robotników do rozejścia się, ale wtedy padły wspomniane strzały. Aresztowano i odstawiono do Bytomia 50 osób, w tym Prukopa. Do Bielszowic ściągnięto oddział wojska.

„W Pniokach na Górnym Śląsku polała się krew robotnicza. I za cóż padły od kul żandarmskich ofiary bezbronne? Czy górnicy i robotnicy górnośląscy chcieli co złego komu uczynić? Czy napadli, rabowali, złupili oni kogo?” – grzmiała „Gazeta Robotnicza”. Dodając: „państwo dzisiejsze wraz z wojskiem, policją i urzędnikami – to sługi klasy kapitalistycznej”[4].

Siedemnastego sierpnia władze rozwiązały Związek Górników i Hutników podając jako pretekst fakt, że wchodzi on we współpracę z innymi związkami – zabraniały tego przepisy.

Podczas procesu w Bytomiu w październiku tego roku 26 osób zostało skazanych za „podburzanie i organizowanie zbiegowiska” na kary: od jednego miesiąca do dwóch lat więzienia. Chociaż cofnięto zakaz działalności związku, to niebawem zagrożenie cholerą spowodowało zakaz organizacji zebrań publicznych. Gdy już się dało je organizować, zaczęły się dalsze represje. Przykładowo w Zaborzu policja nie dopuściła do wiecu 600 robotników, gdyż „plac przed lokalem był za mało oświetlony”.

Zarówno wrocławska prokuratura, jak i prezydent rejencji opolskiej nakazywali zaostrzyć inwigilację robotniczych spotkań.

Gdy Prukop w styczniu 1895 roku wyszedł z więzienia, od razu został skazany na kolejne pięć miesięcy. W końcu zmęczeni ciągłymi represjami zdecydowali wraz z Kawczykiem opuścić Śląsk. Działalność związku zamarła. Ziarno robotniczej samoorganizacji padło już jednak na górnośląski grunt.

Więcej:

F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890–1914, Opole 1977.

[1] F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890‒1914, Opole 1977, s. 57.

[2] Cyt. za: S. Michalkiewicz, Śląsk, w: Polska klasa robotnicza. Zarys dziejów. Lata 1870–1918, red. K. Groniowski i in., t. I, cz. 3, Warszawa 1978, s. 132.

[3] Tamże, s. 57‒58.

[4] Z Górnego Szlązka, „Gazeta Robotnicza” 1894, 25 sierpnia.

18

Ostrawska Międzynarodówka

W Orłowej władze próbowały biciem dzwonów zagłuszyć mówców na robotniczym wiecu, jednak Tadeusz Reger miał tak donośny głos, że je przekrzyczał. Na przełomie XIX i XX wieku powstało tam prawdziwe „czerwone Zagłębie”.

Wyrosły na gruncie silnego ruchu związkowego ruch socjaldemokratyczny na austro-węgierskim Śląsku Cieszyńskim skupiał działaczy i robotników trzech głównych tamtejszych narodowości: Polaków, Czechów i Niemców. Wyborcze głosy robotników padły więc na socjaldemokratów Czechów: Petra Cingra i Czeńka Pospiszila, Niemca Moritza Arbeitela i Polaków: Tadeusza Regera i Ryszarda Kunickiego.

Było to możliwe także dlatego, że dziesiątki tysięcy śląskich robotników i robotnic wzięło udział w protestach na rzecz równych praw wyborczych. Stanowili część fali, która w 1905 roku przetoczyła się przez całe Austro-Węgry. Pod winietą „Robotnika Śląskiego” od początku 1905 roku widniało hasło „Precz z parlamentem przywilejów! O równe prawa wyborcze!”.

W drugiej połowie października w Polskiej Ostrawie manifestowało 6 tysięcy osób, a 29 października w Karwinie – 30 tysięcy. Jak donoszono z Orłowej, górnicy dokonywali większych zakupów w oczekiwaniu na decyzję o strajku powszechnym. Strajku w imię czteroprzymiotnikowego prawa wyborczego: powszechnego, równego, bezpośredniego, tajnego.

Od 1 listopada potężne demonstracje przeciągały ulicami Wiednia, Pragi, Linzu, Triestu – i śląskich osad górniczych. W Wiedniu i Pradze polała się krew. Polscy działacze śpiewali na melodię Czerwonego sztandaru:

Dla wszystkich ludzi równe prawa,
Wszak równe obowiązki są,
Z tym hasłem lud do walki stawa
i własną je okupi krwią!

W listopadzie, jak pisał „Robotnik Śląski”, „sto tysięcy proletariuszy porzuciło pracę, aby wziąć udział w demonstracji”[1]. Już w niedzielę 26 listopada demonstrowało w Karwinie 15 tysięcy osób. Dwudziestego ósmego listopada w rewirze śląskim, jak donosiła prasa, „bezrobocie [czyli uczestnictwo w strajku – przyp. D.Z.] było powszechne”[2]. Stanęło nie tylko Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie, lecz także małe miejscowości Śląska Cieszyńskiego. Tysiące robotników zgromadziło się na placu Blichowym w Bielsku.

Dzięki temu w 1907 roku odbyły się pierwsze w Austro-Węgrzech prawdziwie wolne wybory – głos robotnika miał taką samą wagę jak głos „pana”. „Jeżeli już państwo potrzebuje pieniędzy, to niechaj nie podroży chłopu i robotnikowi fajki tytoniu, kieliszka wódki ani szklanki piwa – niechaj raczej bierze wyższe podatki od bogatych fabrykantów, wielkich kupców, lichwiarzy i obszarników!”[3] – głosiła socjaldemokratyczna ulotka. Socjalni demokraci otrzymali na austriackim Śląsku aż 51 procent głosów i cztery na siedem miejsc w parlamencie. W górniczym „czerwonym” Zagłębiu, od Ostrawy po Karwinę głosowało na nich od 70 do 86 procent wyborców.

Socjaldemokracja obudowała się masą organizacji społecznych: ruchem spółdzielczym, młodzieżową „Siłą”, kołami kobiet, chórami, grupami sportowymi i teatrami amatorskimi.

Z łona austro-węgierskiej partii socjaldemokratycznej wyłoniły się wtedy już jej narodowe odłamy, ale potrafiły jeszcze współpracować ze sobą – ich wspólny stały komitet nazywano „Ostrawską Międzynarodówką”. Na czele okręgu śląskiego Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska stanął sprawny organizator Tadeusz Reger. Wymagał wiele od innych, ale przede wszystkim od siebie: kiedyś jeden z towarzyszy poprosił go o zwolnienie z wyprawy agitacyjnej podczas deszczu z powodu dziury w bucie. Reger zaproponował, że da mu swój but, bo w nim są dwie dziury i woda wypłynie.

Kalendarz robotniczy w trzech językach z 1914 roku

„Na wiecach mówiono dużo i obłudnie o sprawiedliwości i prawach »narodowych«, o pokrzywdzeniu tych praw i o walce w obronie tych praw, lecz wszystko w duchu nienawiści do sąsiadów i współobywateli, bez wzajemnego uwzględnienia potrzeb drugiej narodowości. Były to wyłącznie i jedynie demonstracje polityczne walczących ze sobą o panowanie nad ludem klas uprzywilejowanych… Nie o prawa ludowe bowiem, lecz o przywileje dla klas panujących lub chcących panować, po jednej czy po drugiej stronie, toczy się bój. Jest to zwyczajna i brutalna walka o posady, o chleb obfity i lekki dla synów burżuazji”[4] – tak w 1905 roku socjaldemokratyczny „Robotnik Śląski” skomentował „narodowe” wiece polski i niemiecki, które odbyły się w Cieszynie. Nie bez kozery szafa grająca w karwińskim Domu Robotniczym wygrywała Międzynarodówkę i Pieśń Pracy.

Erupcja nacjonalizmów, pierwsza wojna światowa i polsko-czeska walka o Śląsk Cieszyński podzieliły tę „internacjonalną” wspólnotę robotniczą.

Więcej:

A. Pilch, Związki zawodowe na Śląsku Cieszyńskim przed pierwszą wojną światową, Warszawa 1966.

W. Najdus, Polska Partia Socjaldemokratyczna Galicji i Śląska 1890–1919, Warszawa 1983.

J. Chlebowczyk, Nad Olzą. Śląsk Cieszyński w wiekach XVIII, XIX i XX, Katowice 1971.

E. Buława, Tadeusz Reger (1872–1938), Cieszyn 1998.

[1] Niedziela 26 listopada w Ostrawie i Karwinie, „Robotnik Śląski” 1905, 8 grudnia.

[2] Cyt. za: J. Chlebowczyk, Nad Olzą. Śląsk Cieszyński w wiekach XVIII, XIX i XX, Katowice 1971, s. 91.

[3] Odezwa przedwyborcza PPSD, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/208416/ edition/196685/content] [dostęp: 5.01.2020].

[4] Cyt. za: J. Chlebowczyk, Nad Olzą…, dz. cyt., s. 97.

19

August Winter: Obrońca śląskich robotników

Pochodził z chłopskiej rodziny z powiatu kłodzkiego, gdzie urodził się w 1866 roku. Po ukończeniu gimnazjum w Kłodzku studiował germanistykę i językoznawstwo porównawcze we Wrocławiu, uzyskał doktorat za pracę na temat filozofii hinduskiej. Wówczas także zainteresował się ekonomią. Pracował jako nauczyciel w dworach arystokratów na Śląsku oraz jako korespondent rozrastającej się prasy socjaldemokratycznej. Na swej drodze spotkał Edwarda Tuskera – stolarza, zegarmistrza, a przede wszystkim organizatora związków zawodowych w górnośląskim okręgu przemysłowym. To pod jego wpływem Winter postanowił przenieść się na Górny Śląsk.

Wiosną 1897 roku osiadł w Królewskiej Hucie (dzisiejszy Chorzów). Rok później przeniósł się do Bytomia, gdzie uruchomił sekretariat robotniczy, udzielający robotnikom bezpłatnej pomocy: pomagał im w sprawach procesowych, staraniach o przyznanie rent, pisaniu podań, skarg czy zażaleń. A istniało zapotrzebowanie na taką pomoc. Tylko w pierwszym roku udzielono w sekretariacie porad 1452 osobom. Ta liczba stale rosła. W 1900 roku – pomoc otrzymało 3800 osób, w 1902 roku – 9140. Cała działalność sekretariatu była finansowana przez socjaldemokratyczną centralę związków zawodowych. Winter zamierzał bowiem na jego bazie rozwijać ruch zawodowy i budować komórki Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Zależało mu tak bardzo, że nauczył się w końcu języka polskiego, by łatwiej było mu porozumiewać się z mieszkańcami Śląska.

To nie była łatwa praca. Wintera stale inwigilowała policja, karano go grzywnami. Władze pod byle pretekstem uniemożliwiały organizowanie zebrań w wynajętych wcześniej i opłaconych salach. Na dłużej udało mu się wynająć salę jedynie w 1899 roku w Bielszowicach, gdzie wystąpiła z odczytem między innymi Róża Luksemburg.

Mimo tych problemów, dzięki zdolnościom organizacyjnym Wintera, w 1898 roku SPD odniosła swój pierwszy sukces wyborczy na Górnym Śląsku: zdobyła 26 tysięcy głosów, czyli 13,8 procent spośród oddanych w rejencji opolskiej. W tej kampanii pomagała – mieszkająca wówczas u Winterów – Róża Luksemburg.

Jeśli chodzi o stosunek do kwestii narodowościowej, która podzieliła śląski ruch robotniczy, Winter miał kontrowersyjne poglądy. Pisał: „Nie należy zwalczać germanizacji samej w sobie, walczyć należy z prusko-policyjnym sposobem i rodzajem germanizacji. (…) Jak dalece germanizacja następuje samoczynnie – pewne jej przyspieszenie poprzez dobre, ale nie przez teraźniejsze szkoły nie byłoby rzeczą naganną”[1]. W tej kwestii ostro przeciwstawiał się Polskiej Partii Socjalistycznej, którą oskarżał o rozbudzanie nastrojów szowinistycznych. Protestował też przeciwko jakiejkolwiek samodzielności PPS w stosunku do SPD.

Podczas kolejnych wyborów, w których startował w okręgu bytomsko-tarnogórskim, został pobity przez bojówkarzy katolickiej partii Centrum w Zbrosławicach, co pogorszyło jego i tak nadwyrężone już zdrowie. Przeniósł się do Szczecina, gdzie latem 1903 roku zaczął pracować jako redaktor socjaldemokratycznej gazety „Volksbote”. Przemęczenie, stres, a w końcu skutki pobicia doprowadziły go do załamania nerwowego, które skończyło się chorobą psychiczną. W listopadzie 1904 roku trafił do szpitala psychiatrycznego w Rybniku, gdzie zmarł 24 lutego 1907 roku.

Do wybuchu pierwszej wojny światowej żandarmeria co roku przed 1 maja obstawiała cmentarz, na którym znajdował się grób Wintera, gromadzili się tam bowiem robotnicy pragnący upamiętnić swojego obrońcę.

Więcej:

Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. F. Hawranek, Opole 1982.

[1] Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. F. Hawranek, Opole 1982, s. 59.

20

Rozbark 1906: Nie ma głodu polskiego czy niemieckiego…

Szóstego listopada 1906 roku zorganizowano zebranie pracowników tamtejszych kopalń w lokalu związku zawodowego w Rozbarku. Oto relacja opublikowana w socjaldemokratycznej gazecie „Volkswacht”:

„Po odczycie odbyło się zebranie górników, na którym towarzysz Otto Hue z Essen zreferował program istniejących obecnie warunków bytowych. Frekwencja była tak ogromna, że tysiące ludzi musiało zająć miejsce w ogrodzie lub na dziedzińcu. (…) Towarzysz Hue mówił, że chociaż przypadająca na jednego robotnika produkcja wzrosła od 1885 rok o 121%, a dywidendy, tantiemy itp. bardzo się powiększyły, to płaca pozostała niedostateczna.

Mówca opisał następnie wiele nieszczęśliwych wypadków w górnictwie, po czym przeszedł do omówienia warunków życia na Górnym Śląsku. Tutaj, gdzie produkty żywnościowe są tak samo drogie, jak w Zagłębiu Ruhry, płaca jest o 1,1 marki niższa na szychtę niż tam. Warunki mieszkaniowe urągają wszelkim wyobrażeniom. Jest rzeczą zupełnie niezrozumiałą, jak niewolnicy kopalń mogą stan ten tak spokojnie przyjmować, jak również niezrozumiała jest zupełna bezradność rządu.

Mówca poruszył jeszcze zagadnienie narodowości i religii, kończąc przy spontanicznym aplauzie zebranych swoje wystąpienie słowami: »Nie ma głodu katolickiego, polskiego, czy niemieckiego. Jest tylko głód, który wszyscy jednakowo odczuwają. Dlatego odrzućcie wszystkie waśnie i przystępujcie do niemieckiego związku górników, abyśmy sami sobie mogli pomagać«.

Towarzysz Adamek z Katowic tłumaczył referat na język polski. Podczas dyskusji, która się wywiązała i w której wzięło udział wielu górników, poruszono niewiarygodne wręcz stosunki. Po żywym wystąpieniu towarzysza Scholtyska na rzecz organizacji zakończył on to imponujące zebranie okrzykiem na część niemieckiego związku górników”[1].

Munkácsy Mihály, Strajk

Chodziło rzecz jasna o powiązany z socjaldemokracją związek zawodowy górników, który na Górnym Śląsku konkurował ze związkami chrześcijańskimi i polskimi.

Walka o wyższe płace obejmowała zresztą coraz szersze grupy pracowników. Dziewiątego maja 1904 roku zastrajkowały nawet dziewczęta „noszące wapno i cegły przy budowie kościoła katolickiego w Rybniku”, jak donosiła „Gazeta Robotnicza”[2]. Otrzymywały one za jedenastogodzinny dzień pracy 1,1 marki, podczas gdy taryfa przewidywała minimum 1,3 marki. Szef firmy budowlanej został zmuszony do ustępstw i podwyższenia tych płac. Walenty Idziński, górnik zwolniony po 26 latach pracy za działalność socjaldemokratyczną, na wiecu w Siemianowicach wygłosił wówczas wymowny referat: Dlaczego u nas najdłuższy dzień pracy, a najniższe zarobki?.

Więcej:

F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890–1914, Opole 1977.

[1] Aus Schlesien, „Volkswacht” 1906, 7 listopada.

[2] Cyt. za: F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890‒1914, Opole 1977, s. 251.

21

Petr Cingr: Górnik, Czech, Ślązak z wyboru

„Niechaj Bielsko poda ręce Trzyńcowi i Orłowej, niechaj się lud śląski porachuje, a zobaczą wrogowie, co to za siła…”[1] – tak pisano na łamach „Robotnika Śląskiego” na początku XX wieku. Wydawcą pisma był działacz robotniczy Petr Cingr, Czech i Ślązak z wyboru.

Petr Cingr urodził się w 1850 roku w Hudlicach w środkowych Czechach. Pod koniec XIX wieku zaangażował się w ruch socjaldemokratyczny. Pracował jako górnik w Mostach, był także redaktorem górniczego pisma „Nazdar!”. Miał doświadczenie w działalności w wielonarodowym środowisku górniczym w północnych Czechach, co przydało mu się, gdy trafił do Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego.

Czwartego grudnia 1892 roku w Ostrawie Cingr zwołał pierwsze zgromadzenie górników, po którym zorganizowano kolejne w okręgach frysztackim, cieszyńskim i bielskim. Brali w nich udział także polscy socjaliści z Krakowa. W październiku 1893 roku w Ostrawie powstało Stowarzyszenie Górniczo-Hutnicze „Prokop”. Miesięczna składka członkowska wynosiła 30 krajcarów. Jako pierwsze zadanie uznano walkę o ośmiogodzinny dzień pracy.

Dziewiątego maja 1894 roku w starciach z policją pod szybem Trojca w Polskiej Ostrawie (obecnie Śląska Ostrawa) zginęło 12 górników i siedmioletni chłopiec. Wybuchł strajk. Władze pruskie obsadziły granicę z obawy przed rozszerzeniem się protestu na Śląsk niemiecki.

Jesienią tego roku „Prokop” zrzeszał już 10 tysięcy członków, a Cingr zdobył także zaufanie polskich robotników ze Śląska. Było ono tak duże, że był ich reprezentantem na III zjeździe Socjaldemokratycznej Partii Galicji.

W 1896 roku Cingr brał aktywny udział w organizacji wielkiego strajku w zagłębiu ostrawskim – przegranego, ale przynoszącego nowe doświadczenia. Działacze związkowi wysłani zostali wówczas z misją na niemiecki Śląsk, by wywołać solidarnościowy strajk i zatrzymać napływ węgla stamtąd. Kasę strajkową śląskich górników zasilili górnicy angielscy. Zamknięcie w czasie strajku konsumów (sklepów) kopalnianych pchnęło robotników do zakładania własnych spółdzielni spożywczych, którymi wkrótce rozkwitł cały Śląsk Cieszyński.

Petr Cingr

Na bazie dotychczasowych doświadczeń w 1901 roku w Morawskiej Ostrawie odbyło się zebranie założycielskie Unii Górników dla Moraw, Śląska i Galicji. Przewodniczącym jednogłośnie wybrano Cingra. Wkrótce Unia przystąpiła do ogólnoaustriackiej centrali związkowej.

„Główną zasadą, która leżała u podstaw niemal całego okresu ruchu zawodowego górników, była solidarność polskich, czeskich i niemieckich robotników kopalnianych – pisał o tamtych czasach historyk Andrzej Pilch. – Było tak, pomimo rozwijającej się już na pograniczu morawsko-śląskim walki narodowościowej”[2]. Dlatego też Cingr brał udział w wydawaniu pism po czesku, polsku i niemiecku.

W 1897 roku, na fali powolnej demokratyzacji systemu wyborczego Austro-Węgier, Petr Cingr został wybrany posłem ze Śląska do parlamentu wiedeńskiego. Jako socjaldemokrata wystąpił też przeciwko pozostałym czeskim posłom, którzy jego zdaniem byli zbyt mocno związani z elitami. Posłem był aż do 1918 roku i nigdy nie zapomniał o tych, którzy go wybrali. Podczas buntów głodowych w Zagłębiu Karwińskim latem 1917 roku interweniował w wiedeńskiej Radzie Państwa: „Nigdy nie przyszłoby do tych wypadków, gdyby organizacje robotnicze miały możność na zgromadzeniach poddawać krytyce panujące stosunki”[3].

W 1911 roku zerwał z czeską socjaldemokracją, która odłączyła się od partii austro-węgierskiej i zaczęła przechodzić na narodowe pozycje. Był natomiast zaangażowany w działalność Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej w Austrii (tzw. centralistów), odrzucającej nadmierny podział ruchu socjaldemokratycznego na partie narodowe.

Po utworzeniu Czechosłowacji był członkiem Zgromadzenia Narodowego w Pradze, gdzie reprezentował lewe skrzydło socjaldemokracji. Zmarł w 1920 roku.

Więcej:

A. Pilch, Związki zawodowe na Śląsku Cieszyńskim przed pierwszą wojną światową, Warszawa 1966.

[1] R. Gągola, Prasa robotnicza na Śląsku, „Oświata – organ polskiego stowarzyszenia robotniczego oświatowo-gimnastycznego »Siła« w Czechosłowacji” 1933, nr 11.

[2] A. Pilch, Związki zawodowe na Śląsku Cieszyńskim przed pierwszą wojną światową, Warszawa 1966, s. 127.

[3] Poseł tow. Cingr o stosunkach w zagłębiu ostrawsko-karwińskim, „Robotnik Śląski” 1917, 14 lipca.

22

Ostflucht, czyli zapomniana ucieczka Ślązaków ze Śląska

W okresie od 1843 do 1939 roku ze Śląska – zarówno Górnego, jak i Dolnego – wyjechało milion osób. Za chlebem.

Do połowy XIX wieku liczba ludności Śląska zwiększała się w tempie szybszym niż przeciętna populacja Rzeszy, ale potem już pozostawała – podobnie jak cały pruski wschód – w tyle. Ludzie po prostu zaczęli wyjeżdżać. W połowie XIX wieku rozpoczęła się emigracja zamorska – wyjeżdżano wówczas nawet do Australii, ale przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych (w tym gronie byli m.in. wychodźcy do Teksasu sprowadzeni przez księdza Moczygembę). Po wojnie francusko-pruskiej zaczął się na wielką skalę odpływ ludności do szybko rozwijającego się za Odrą przemysłu. Już w 1871 roku do Westfalii wyjechało 400 śląskich górników, a w następnym roku kolejnych 500. Prezydent rejencji opolskiej w 1897 roku zwracał uwagę, że chociaż robotnicy górnośląscy zawsze znajdowali pracę na miejscu, to zaczęli szukać lepszych możliwości zarobkowych na Zachodzie. „Klęską jest dla nas, że Westfalia bez przerwy uprowadza nam górników”[1] skarżyła się Opolska Izba Handlowa. Według danych spisu zawodowego z 1907 roku spośród robotników pracujących w Westfalii 12 procent pochodziło ze Śląska, w przemyśle berlińskim śląskie korzenie miało 18 procent pracowników, a w pobliskiej Saksonii aż 27. W latach 1867–1910 Górny Śląsk stracił blisko ćwierć miliona ludzi. Warto odnotować, że kilka tysięcy śląskich pracowników kontraktowych pracowało również przy rozwoju przemysłu na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. Ci jednak w większości na Śląsk wrócili.

Tysiące górników w Zagłębiu Ruhry miało śląskie korzenie

Za paradoks można uznać to, że zjawisku emigracji nie zapobiegł gwałtowny rozwój przemysłowej części rejencji opolskiej na przełomie XIX i XX wieku. Przemysł ten korzystał głównie z ludności miejscowej, a gdy tej zabrakło, sięgano po tanich pracowników sezonowych zza granicy. Z powodu lęków przed „repolonizacją” Śląska do pracy w większym stopniu zaczęto ściągać w początkach XX wieku pracowników ukraińskich. W 1910 roku na Górnym Śląsku było ich w przemyśle ponad dwukrotnie więcej niż Polaków zza rosyjskiej granicy: odpowiednio 7623 względem 3146 pracowników polskich.

Najwięcej osób wyjeżdżało z Górnego Śląska w latach 1933–1939: coroczna strata migracyjna wynosiła 26,9 tysięcy osób (poprzednio podobną wielkość – 20 tysięcy – osiągnięto tylko w latach 1880–1890). Tak naprawdę było jeszcze gorzej: strata samej rejencji opolskiej w 1938 roku to 38,3 tysięcy osób. W okresie 1933–1939 liczba mieszkańców powiatu miejskiego Zabrze spadła o 4 tysiące osób, a Raciborza o półtora tysiąca. Pewien wzrost zanotowały Gliwice i Opole, co miało związek z ich funkcjami administracyjnymi. Bytom praktycznie zatrzymał się na stałym poziomie liczby mieszkańców, podobnie jak gminy Bobrek-Karb czy Mikulczyce (a w Miechowicach liczba ta nawet zmalała).

Jakie były tego przyczyny? Proste. O wiele niższe płace niż na zachodzie Niemiec (jeszcze w latach 20. czy 30. XX wieku w górnictwie czy w hutnictwie te płace były niższe o jedną czwartą, a nawet jedną trzecią), gorsze warunki mieszkaniowe i ogólnie mniej rozwinięta infrastruktura społeczna, a wreszcie na wsi o wiele większa koncentracja ziemi w rękach wielkich posiadaczy. W 1939 roku aż 44,8 procent ziem rolnych na Śląsku należało do gospodarstw powyżej 100 hektarów, będących własnością nielicznej grupy obszarników, podczas gdy w Niemczech Środkowych było to 28,2 procent, a Zachodnich 4,8 procent.

Więcej:

A. Brożek, Ostflucht na Śląsku, Katowice 1966.

[1] Cyt. za: J. Marchlewski, Stosunki społeczno-ekonomiczne na ziemiach polskich zaboru pruskiego, w: Pisma wybrane, t. 1, Warszawa 1952, s. 376.

23

Górny Śląsk: Majowe święto, kalendarium

1890 rok (pierwsze obchody 1 Maja)

Trzynastego kwietnia prezydent rejencji opolskiej rozesłał pismo do landratów w sprawie środków zapobiegawczych wobec prób organizacji demonstracji pierwszomajowych. W szczególności nakazywano karać za agitację na rzecz strajków.

1894 rok

Do agitacji włączyli się księża katoliccy podczas spowiedzi, „podburzając żony przeciwko mężom, gdy ci się socjalistycznymi zasadami przejmują”[1].

1895 rok

Królewska Huta: Obchody PPS miały miejsce w niedzielę 5 maja, „bo nas jeszcze mało uświadomionych i kapitaliści by nas wyrzucili z pracy”[2].

Zabrze: Na terenach stanowiących własność hrabiego Ballestrema socjaliści wywiesili na wysokim buku czerwony sztandar z napisem: „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się!”. Według prasy robotnicy, przechodząc koło sztandaru, z szacunkiem zdejmowali czapki.

1896 rok

Katowice: Patrole policji uniemożliwiły odbycie zgromadzenia pierwszomajowego, które chcieli zorganizować socjaliści. Sto osób wyjechało więc do Kokocińca, gdzie w ogrodzie jednej z restauracji odbyło się uroczyste zgromadzenie. Po przemówieniach śpiewano pieśni rewolucyjne.

1899 rok

Bielszowice: W niedzielę 30 kwietnia w lokalu Augusta Wintera zorganizowano wspólne zgromadzenie polskich i niemieckich socjalistów. Po referacie odbyła się zabawa taneczna. Komisarz policji usiłował zabronić członkom SPD noszenia w klapach marynarek okolicznościowych znaczków pierwszomajowych.

1900 rok

Chebzie: Grupa robotników zebrała się „na szklankę piwa i pogawędkę pierwszomajową”.

1901 rok

Katowice: PPS zorganizowała obchody w niedzielę 5 maja. Zbiórka na rynku o ósmej, potem przemarsz na Buglę, gdzie nastąpiło połączenie z grupą związkowców. Przemarsz do Brynowa (około 300 osób). W jednym z ogrodów majówka. Śpiewanie pieśni robotniczych. Przemarsz na Załęską Hałdę. Zabawa w miejscowej oberży do dwudziestej drugiej.

Świętochłowice: Strajk części robotników huty Falva spowodował unieruchomienie pięciu pieców pudlarskie. Do strajku przystąpili także górnicy z kopalni Matylda w Lipinach.

1903 rok

Bytom: W niedzielę 3 maja grupa członków SPD (z żonami i dziećmi) z Bytomia, Tarnowskich Gór i okolic urządziła wycieczkę do „lokalu leśnego” pod Bytomiem. Ogółem 150 uczestników. Asystowało im siedmiu żandarmów i inspektor policji.

1904 rok

Bytom: 150 członków SPD z Bytomia i Miechowic udało się na majówkę do lasu w okolicach Dąbrowy. Zrobiono wspólne zdjęcie pamiątkowe.

Paruszowiec: Około 800 uczestników. Policja zabroniła tańczyć.

Katowice: Wspólne obchody PPS i SPD. Przed południem zgromadzenie w lokalu związkowym. Sala przepełniona. Po południu wycieczka do Ochojca. Zabawa ludowa. Około tysiąca uczestników.

1905 rok

Katowice: W niedzielę 30 kwietnia po południu kilkaset osób zebrało się w ogrodzie Waldschloss w Ochojcu. Gawędy i pieśni robotnicze. Rezolucja PPS: „Z robotnikami całego świata wspólnie dążymy do zniesienia wszystkiego ucisku i wyzysku. (…) Z przekleństwem dla caratu na ustach, ślemy rewolucjonistom całego państwa rosyjskiego, walczącym z niebywałym poświęceniem i bohaterstwem o wolność, wyrazy czci i podziwu”.

„Gazeta Robotnicza”: „Jedyną godną formą obchodzenia święta robotniczego jest porzucenie pracy. O tym oczywiście na Górnym Śląsku nie ma mowy. Zbyt wielka jest zależność robotnika naszego od kapitalisty”[3].

1907 rok

Bytom, Chorzów, Katowice: Rezolucja przyjęta na zgromadzeniach socjalistów: „Święto majowe jest przede wszystkim demonstracją międzynarodowej solidarności proletariatu. (…) Zwalczając wszelką nienawiść narodowościową, występując z całą stanowczością przeciwko morderczym wojnom – dążymy do braterstwa ludów i międzynarodowego pokoju. (…) Żądamy skutecznej ochrony pracy, a przede wszystkim 8-godzinnego dnia pracy. Żądamy zupełnego równouprawnienia robotników z innymi klasami społecznymi”.

Zabrze: Urzędnik policji zażądał, aby kobiety obradowały podczas zgromadzenia pierwszomajowego odrębnie, w innej sali.

Ulotki polska i niemiecka z początku XX wieku

1910 rok

Bytom: O dwunastej trzydzieści zebranie socjalistów polskich i niemieckich w Rozbarku. Duża frekwencja. W języku polskim przemawiał Teofil Blott, w niemieckim Jan Timm. Po raz pierwszy wystąpił miejscowy chór robotniczy. Wieczornica w Szombierkach.

Katowice: Uroczyste zebranie PPS w domu związkowym, o dziesiątej trzydzieści. W Reichshalle o trzynastej zorganizowano wiec PPS i SPD. Wobec zakazu przemówień po polsku, w języku niemieckim przemawiał Otto Hörsing. Po zgromadzeniu odbyła się pierwsza w Katowicach socjalistyczna demonstracja uliczna. Trasa pochodu: ul. Grundmanna – rynek – dom związkowy. Bierna postawa zaskoczonej policji.

Zabrze: Zgromadzenie ludowe w ogrodzie Kurhotel. Wysoka frekwencja. Po mówcach koncert kapeli i występ kółka śpiewaczego.

Łaziska Górne: Grupa polskich „narodowców” zakłócała przebieg zgromadzenia PPS.

1911 rok

W 17 miejscowościach obchody socjalistyczne (m.in. Mikołów, Piekary, Łagiewniki, Królewska Huta, Nowy Bytom, Roździeń, Świętochłowice, Miechowice, Gliwice, Rybnik).

Katowice: 30 kwietnia Wspólna impreza PPS i SPD. Pochód z domu związkowego na Muchowiec. Zabawa. Udział dzieci (otrzymały podarki). Wieczorem 500 osób w Reichshalle. Ze względu na obecność policji przemawiano tylko w języku niemieckim.

Rybnik: Około 60 robotników drzewnych i rolnych porzuciło pracę. Wycieczka za miasto. Wieczorem zgromadzenie członków PPS i SPD.

Zabrze: Przed wspólnym zgromadzeniem polskich i niemieckich robotników na wysokim drzewie zawisł czerwony sztandar z napisem: „Żądamy 8 godzin pracy”.

1912 rok

Lipiny: Dwa wspólne zgromadzenia PPS i SPD. Chodziło o umożliwienie uczestnictwa robotnikom zatrudnionym na różne zmiany. Dobra frekwencja. Według prasy podniosły nastrój.

Załęże: Zgromadzenie PPS w lokalu Singera, nowo otwartej siedzibie partyjnej.

1913 rok

Królewska Huta: W związku z potężnym strajkiem w górnictwie władze niemieckie nie zezwoliły na odbycie zgromadzeń i zabaw pierwszomajowych.

Nowa Wieś: Największe obchody na Górnym Śląsku zorganizowane przez PPS i SPD. O piętnastej na tak zwanej Stachowiźnie zgromadzenie ludowe. Pomimo deszczu przybyło trzy tysiące robotników. W języku polskim przemawiali Biniszkiewicz, Bias i Cepernik, a po niemiecku Lichtenstein.

1914 rok

Lipiny: Rezolucja przyjęta na zgromadzeniu PPS: „Domagamy się równouprawnienia politycznego i gospodarczego dla mężczyzn i kobiet, jak też nieskrępowanego niczym prawa stowarzyszeniowego i zebrań publicznych w miastach i wolności prasowej. Dalej, przeciw szaleństwu mordów wojennych i przeciwko nieskończonym zbrojeniom na cześć molocha militarnego”.

W tymże roku „militarne molochy” ruszyły jednak na Wielką Wojnę. Za cesarzy, zdobycze i zyski koncernów.

Więcej:

M. Łabuz, Materiały do tradycji pierwszomajowych na Górnym Śląsku (1890–1939), w: Klasa robotnicza na Śląsku, red. F. Hawranek, t. IV, Opole 1978.

[1] Cyt. za: M. Łabuz, Tradycje pierwszomajowe na Górnym Śląsku (1890‒1939) w: Klasa Robotnicza na Śląsku, red. F. Hawranek, t. 4, Opole 1978, s. 264.

[2] Tamże, s. 365.

[3] Na Górnym Śląsku, „Gazeta Robotnicza” 1905, 3 maja.

24

Domy Robotnicze

Górny Śląsk, zwłaszcza austriacki, oplotła gęsta sieć Domów Robotniczych, zakładanych przez związki zawodowe, partie i spółdzielnie robotnicze. Organizowano w nich spotkania, mieściły się tam biblioteki, siedziby chórów, a często i gospody – żeby było się z czego utrzymać.

W statucie Domu Robotniczego z Trzyńca, sprzed ponad 100 lat, czytamy: „W Anglii mają robotnicy swoje »kasyna« i »kluby«, stowarzyszenia robotnicze we Francji posiadają swoje własne »domy stowarzyszeń«, względnie »giełdy pracy«, w Belgii zaś własne »domy ludowe«, również w Bernie, Pilźnie, Pradze, »domy robotnicze«. Taki dom robotniczy ma i u nas powstać z naszych własnych środków, dla robotników i przez robotników. O własnych siłach mamy zbudować dom własny! Zjednoczeni pokażemy, jak silnymi i potężnymi jesteśmy, jeżeli tego chcemy”[1]. Najwięcej tego typu instytucji powstało właśnie na Śląsku Cieszyńskim. „Podczas pamiętnego wielkiego strajku górników w roku 1900, szczególnie przez brutalne zachowanie się właścicieli prywatnych gospód, odmawiających sali na odbycie zgromadzeń strajkującym, myśl wybudowania Domu Robotniczego nabrała realnej podstawy” – wspominano po latach we „Współdzielczym Kalendarzu Robotniczym”[2].

W niewielkiej Stonawie obok Karwiny już w 1896 roku powstało pierwsze w tym regionie Stowarzyszenie Spożywcze dla Robotników i Rolników. Ruch spółdzielczy miał zapewnić pracującym produkty tańsze niż te u prywatnych kupców. Był też dobrą szkołą samoorganizacji. Ósmego stycznia 1905 roku na spotkaniu spółdzielców zapadła decyzja o budowie Domu Robotniczego. W planie uwzględniono propozycje miejscowych robotników, aby budynek był podobny do Domu Robotniczego w Wiedniu. Pierwszy kamień pod fundamenty położono 27 marca – codziennie na budowie pracowały dziesiątki ochotników. W prasie pisano: „Budowa została bardzo małym kosztem wykonana, ponieważ robotnicy sami dokładali wszelkich sił i jak mrówki koło budowy częstokroć bezpłatnie pracowali”[3]. Poszło rzeczywiście ekspresowo – budynek oddano do użytku już w październiku, po pół roku. Był to pierwszy taki dom na całym Górnym Śląsku. W dniu otwarcia zorganizowano wiec na 4 tysiące osób, a wśród przemawiających znaleźli się socjaldemokratyczny poseł Tadeusz Reger oraz czeski działacz robotniczy Petr Cingr.

„Dom Robotniczy w Stonawie ma restaurację z potrzebnymi do tejże lokalami na parterze, zaś na piętrze obszerną salę, która pomieścić może przeszło 1000 osób. Sala mieści obszerną scenę dla odgrywania przedstawień teatralnych. Na galerii umieszczony jest aparat do urządzania kinoteatru. Wszystkie lokale Domu Robotniczego mają dwojakie oświetlenie: gazowe i elektryczne. W Domu Robotniczym skupiają się organizacje: zawodowa, polityczna i oświatowa, w ich posiadaniu jest dosyć bogata biblioteka, kółko teatralne i własna muzyka”[4]. Oczywiście nie wszystkie Domy Robotnicze były wyposażone tak „bogato”…

Przeciwnicy, których nie brakowało, ironicznie nazywali Dom Robotniczy w Stonawie „Czerwoną Latarnią” – a w odpowiedzi pisano: „Latarnia stonawska swymi promieniami budziła setki talentów uśpionych w głowach tysięcy robotników, pamiętając, że broń w walce z wrogiem ukuta musi być ich własną pracą”[5].

Z kolei w Katowicach przed pierwszą wojną otwarto Dom Związkowy, w którym poza tak zwanym sekretariatem robotniczym koncentrowała się działalność niemieckich socjaldemokratów i polskich socjalistów. Mieściły się tam też pomieszczenia biurowe, biblioteka i księgarnia robotnicza oraz redakcja „Gazety Robotniczej”. Sala, w której organizowano zebrania, mogła pomieścić 320 osób.

Dom Robotniczy w Karwinie

„Lokal związku towarzystw zawodowych po długich korowodach z władzą nareszcie został otwarty. Wchodząc do tych wielkich, jasnych pokojów, oglądając ładnie urządzone biuro sekretariatu, a co najważniejsze nową salkę do zgromadzeń, doznaje się nadzwyczaj radosnego uczucia. Nareszcie! nareszcie mamy na Górnym Śląsku pierwszy własny kąt, z którego nas żaden samowolny i uległy na skinienie z góry gospodarz wyrzucić nie może. Nareszcie możemy się w Katowicach naradzać spokojnie przynajmniej w naszych sprawach gospodarczych i pouczać jedni drugich o naszej doli i niedoli”[6] – pisała wówczas „Gazeta Robotnicza”.

Takich miejsc na mapie Górnego Śląska było wiele. Od Karwiny i Dziedzic po Katowice.

Więcej:

Domy robotnicze, red. J. Rusnok, Czeski Cieszyn 1989.

[1] Statut stowarzyszenia Dom Robotniczy w Trzyńcu, Trzyniec 1908, s. 2.

[2] Nasze Domy Robotnicze, „Współdzielczy Kalendarz Robotniczy na rok 1923”, s. 35.

[3] Domy Robotnicze, red. J. Rusnok, Czeski Cieszyn 1989, s. 10.

[4] Nasze Domy Robotnicze, „Współdzielczy Kalendarz Robotniczy na rok 1923”, s. 36.

[5] Domy Robotnicze…, dz. cyt., s. 12.

[6] Korespondencje, „Gazeta Robotnicza” 1903, 25 listopada.

25

Marchlewski: Śląscy robotnicy jak Kafrowie

W 1903 roku we Lwowie ukazała się bogato udokumentowana, przygotowana na podstawie ówczesnych oficjalnych statystyk i informacji praca ekonomisty i socjalisty Juliana Marchlewskiego Stosunki społeczno-ekonomiczne w Ziemiach Polskich Zaboru Pruskiego. Publikacja poświęcona została rozwojowi przemysłu nie tylko na ziemiach zaboru pruskiego, ale także na Górnym Śląsku i do dziś może budzić zainteresowanie, nie tylko z powodu znakomitego wykorzystania danych, lecz także samego języka autora.

Zacznijmy jednak od uwagi Marchlewskiego nie o Śląsku: „Nie dlatego więc Księstwo Poznańskie i Prusy Zachodnie mają słabo rozwinięty przemysł, że są złączone politycznie z krajem o wysoko rozwiniętym przemyśle [czyli z Niemcami – przyp. D.Z.], a dlatego, że warunki historyczno-społeczne sprawiły tu zupełny zanik produkcji przemysłowej w zaraniu ery kapitalistycznej [czyli za polskich czasów – przyp. D.Z.]. W czasie bowiem, kiedy przemysł wymagał ludzi i kapitału, kapitały były w rękach klasy szlacheckiej, która nie miała ani zdolności promowania przemysłu, ani potrzeby, skoro własność ziemi i panowanie nad ludem wiejskim zapewniały dochody znakomite, ludzie zaś byli – w niewoli u panów. Przemysł mógł się rozwijać tam tylko, gdzie panowanie szlachty zostało złamane, gdzie lud był wolny”[1].

Uprzemysłowienie Górnego Śląska, o czym sam Marchlewski wspomina, dokonywało się w inny sposób. Uwłaszczony chłop śląski musiał słono zapłacić za swą wolność dotychczasowym magnatom ziemskim, którzy teraz stali się potentatami przemysłowymi (choć i tak zachowali ogromne posiadłości ziemskie). Ta odgórna, konserwatywna modernizacja – prowadzona pod kierownictwem władz pruskich ‒ doprowadziła oczywiście do ogromnych przemian społecznych. Świadectwo Marchlewskiego jest dla nas tym cenniejsze, że przemiany te dokonywały się na jego oczach.

O chłopach śląskich z końca XIX wieku pisał: „Na całym Zachodzie w okolicach przemysłowych kwitną gospodarstwa włościańskie – na Górnym Śląsku upadają! O wyjaśnienie nie trudno: po pierwsze, włościaństwo było tu, więcej niż gdzie indziej [w Prusach – przyp. D.Z.] wyniszczone, po wtóre, robotnik przemysłowy dla niskiego zarobku jest słabym odbiorcą na nabiał i mięso”[2].

Marchlewski wspominał o ogromnych, ponaddziesięcioprocentowych, dywidendach wypłacanych w latach 1897–1900 przez Górnośląskie Towarzystwo Akcyjne Przedsiębiorstw Górniczych i Hutniczych i Śląskie Akcyjne Towarzystwo Hut Cynkowych. „Na kursie akcji i na dywidendach zarabiali tedy magnaci śląscy i kapitaliści berlińscy miliony. Akcje spadły następnie w kursie, lecz straty ponieśli wtedy na pewno nie matadorzy kapitału, a drobni spekulanci. Matadorzy sprzedawali akcje po kursach wygórowanych, mogą je spokojnie kupić z powrotem przy kursie obniżonym. Robotnik górnośląski wytworzył i wytwarzać będzie nadal miliony i dziesiątki milionów nadwartości”[3].

„W porównaniu z innymi siedliskami przemysłu, zwłaszcza Zachodu, dwie cechy charakteryzują Górny Śląsk: ogromne skoncentrowanie przedsiębiorstw pod względem posiadania i skoncentrowanie na maleńkiej przestrzeni. Wprawdzie i na Zachodzie przemysł węglowy i hutniczy są w znacznym stopniu skoncentrowane, są to przedsiębiorstwa olbrzymie, a i skupienie pod względem przestrzeni bywa tu znaczne. Jednakże nigdzie nie powstałą tam tak potężna magnateria przemysłowa i nigdzie nie ma takiego jaskrawego przeciwieństwa miejscowości na wskroś przemysłowych z bezpośrednio sąsiadującymi obszarami czysto rolniczymi. Toż ten Górny Śląsk nie ma ani jednego miasta wielkiego, ani jednego siedliska kultury, jakimi na Zachodzie są przykładowo Dortmund, Duesseldorf, Kolonia, Liege, Birmingham, Manchester. Tu, na Śląsku przemysł opanował kraj rolniczy, z amerykańską szybkością powstały osady fabryczne, miasta, w których niepodzielnie, jak nigdzie, panuje business, nory prawdziwe, brudne i zaniedbane pod względem higienicznym i kulturalnym. I tuż, gdzie giną z oka kominy fabryczne, poczynają się rozłogi wielkich magnackich posiadłości”[4].

I dalej: „Przemysł górnośląski zatrudniał więc jeszcze pod koniec wieku XIX robotników, dorosłych mężczyzn, płacąc 419,5 marki rocznego zarobku i na schyłku wieku 652,6 marki rocznie! Są to cyfry przeciętne, a więc bywają robotnicy zarabiający mniej. Dla tych cyfr nie ma analogii w stosunkach górniczych europejskich. Jeżeli chcemy znaleźć podobnie płatnych robotników w górnictwie, to musimy udać się do Afryki. Według relacji bowiem angielskiego »Economist« o transvaalskich kopalniach złota Kafrowie tam zatrudnieni zarabiają dziennie 21,5 pensów, czyli (licząc według miejscowych zwyczajów 330 dni roboczych w roku) 591 szylingów rocznie, co równa się 602,8 marki i prócz tego wikt. Zatem: śród robotników polskich wyzyskiwanych przez magnatów Górnego Śląska są tacy, którzy pobierają mniejsza płacę, aniżeli Kafrowie wyzyskiwani przez angielskich robigroszów w kopalniach złota Południowej Afryki!”[5].

„Okręg przemysłowy jak polip potworny wchłania w siebie ludność powiatów ościennych, ściąga robotników z Wielkopolski, z Prus Zachodnich, zza kordonu, z drugiej strony w czasie steeplechase przemysłowego powstaje mu współzawodnik groźny na dalekim Zachodzie: agenci z Westfalii uwijają się po Górnym Śląsku i szczodrymi obietnicami zwabiają górnika bytomskiego nad brzegi Ruhry i Renu. (…) Tak więc wytwarza się jakiś wir, jakiś potworny Malstrom istot ludzkich, przerzucanych straszną potęgą ślepo działających sił ekonomicznych z zagrody chłopskiej do huty, ze wschodu na zachód i z powrotem. Pamiętajmy, że w owych suchych cyfrach statystyki chodzi o żywych ludzi, dla których ten ruch wyrażony w cyfrach oznacza rozpaczliwą walkę o byt. Tu chodzi o bóle porodowe społeczeństwa, które wyłania nowe formy, a wielkiemu procesowi społecznemu towarzyszą tysiące dramatów osobistych”[6].

Julian Marchlewski mieszkał wówczas w Niemczech. Przypomnijmy pokrótce jego życiorys: urodził się w 1866 roku we Włocławku. Za działalność lewicową więziony był na Pawiaku, a po zwolnieniu ukończył Wydział Prawa na Uniwersytecie w Zurychu. W latach 1902–1905 był właścicielem wydawnictwa w Monachium, gdzie wydawał między innymi książki Żeromskiego. Był działaczem i ideologiem polskiej socjaldemokracji, niemieckiego Związku Spartakusa, a wreszcie Kominternu. W czasie wojny polsko-bolszewickiej stał na czele Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Białymstoku. Zmarł podczas leczenia we Włoszech w 1925 roku.

Więcej:

J. Marchlewski, Stosunki społeczno-ekonomiczne w ziemiach polskich zaboru pruskiego, w: Pisma wybrane, t. I, Warszawa 1952.

[1] J. Marchlewski, Stosunki społeczno-ekonomiczne na ziemiach polskich zaboru pruskiego, w: Pisma wybrane, t. 1, Warszawa 1952, s. 365.

[2] Tamże, s. 315.

[3] Tamże, s. 409.

[4] Tamże, s. 373.

[5] Tamże, s. 442.

[6] Tamże, s.377.

26

Państwo prawa po prusku, czyli jak za pysk wziąć robotników

W 1897 roku Carl Legien, przewodniczący hamburskiej komisji związków zawodowych, odwiedził Górny Śląsk, szukając lokalu do rozpoczęcia działalności związkowej. Policja inwigilowała jednak restauracje i gospody, których właściciele udostępniali sale robotnikom na odbywanie zebrań. Stosowano wobec nich środki nacisku ekonomicznego: jeżeli w mieście był garnizon, zabraniano żołnierzom uczęszczać do takiego lokalu. Nacjonalistyczne organizacje – a takich było pełno w wilhelmińskich Niemczech – też ogłaszały bojkot tych miejsc. Dochodziły do tego inne represje: kary i grzywny za rzekome lub urojone braki i zaniedbania czy rozwiązywanie zebrań.

Dwudziestego piątego lipca 1897 roku działacz związkowy Tusker miał przemawiać przed setką osób w sali w Zabrzu Porembie. Policja kazała jednak opróżnić lokal z powodu jakiejś zakaźnej choroby zwierzęcej. Pod pretekstem epidemii tyfusu w marcu 1902 roku zabroniono zorganizowania zebrania bezrobotnych. Kolejne spotkanie w Chorzowie policja zamierzała rozwiązać, gdyż nie oświetlono specjalną lampą olejną napisu Notausgang (Wyjście ewakuacyjne).

Tkacz Wilhelm Recker przez lata próbował zorganizować zebranie robotnicze w Prudniku – nigdy nie uzyskał zgody.

Legienowi w końcu udało się wynająć pokój w Bytomiu, ale wkrótce właściciel wymówił mu lokal, gdyż otrzymał 14 mandatów do zapłacenia.

Prostym sposobem na zastraszenie było zwolnienie z pracy. I tu już władze nie ukrywały swojej motywacji. W sierpniu 1893 roku pruski minister handlu i przemysłu zalecił dyrektorom państwowych kopalń Konig i Königin Luise w Zabrzu zwolnić z pracy „wszystkich robotników, którzy biorą udział w socjaldemokratycznych agitacjach lub usiłują zakłócać pokój między zarządem a robotnikami”[1]. Były to represje wywierane za wzrost liczby głosów socjaldemokratycznych w wyborach. Potwierdzone są przypadki zwolnień robotników w hutach Baildon i Bismarck za przynależność do partii socjaldemokratycznej – próba zaskarżenia tej decyzji skończyła się porażką w sądzie. Zwolnieni nie mieli raczej już czego szukać na Śląsku, ponieważ wśród pracodawców funkcjonowała tak zwana czarna lista.

Robotnicy z Huty Królewskiej

W wielu osadach fabrycznych dyrektor kopalni lub huty był ponadto naczelnikiem gminy (Amtsvorsteher). A ponieważ policja miała prawa żądać od każdego towarzystwa politycznego listy członków, to wiadomo, że kończyły one na biurku owego naczelnika. I kłopoty nieuniknione…

W protestujących robotników godziło także rozporządzenie policyjne z 19 lutego 1898 roku, które uniemożliwiało wystawianie pikiet strajkowych – nakazywało ono karanie osób przebywających podczas strajku w pobliżu niedziałającego zakładu pracy.

W „Gazecie Robotniczej” PPS w ciągu 22 lat jej wydawania przed Wielką Wojną funkcję redaktora odpowiedzialnego pełniły aż 42 osoby. Nazywano ich Sitzredakteur, gdyż odsiadywali wyroki sądowe. Tuż po przeniesieniu gazety z liberalnego Berlina do Katowic, gdzie panowało bardziej restrykcyjne prawo, czterem redaktorom zasądzono kary w łącznym wymiarze 51,5 miesięcy więzienia.

Konfiskaty całych nakładów gazet czy wydawnictw socjaldemokratycznych – i to nawet na podstawie samego zalecenia prokuratora, a nie wyroku sądu (np. po rewizji w marcu 1902 roku w redakcji „Gazety Robotniczej”) – powodowały poważne straty.

Trudno było redaktorom, trudno i kolporterom… Pracodawcy w Katowicach pod groźbą zwolnienia zakazali robotnikom utrzymywać kontakty z Janem Danielem, kolporterem „Gazety Robotniczej”. Za „obrazę majestatu” został on w końcu skazany w 1897 roku na pół roku więzienia. Takie kary były normą w przypadku Józefa Dylonga z Królewskiej Huty: więziony był kilkakrotnie, w tym raz za to, że… pozwolił się sfotografować w kajdanach. Sąd skazał go wtedy na dodatkowe cztery tygodnie więzienia, „bo chciał shańbić władze pruskie”[2].

Represje uderzały w socjaldemokratów bez względu na ich narodowość. Jeśli tylko w bytomskim biurze porad prawnych Augusta Wintera zebrało się więcej niż cztery osoby, wkraczał tam policjant, ogłaszał rozwiązanie zebrania i legitymował robotników.

Nic dziwnego, że szeregi działaczy zmęczonych aktywnością i pobytami w więzieniach przerzedzały się. Dodatkowo swoje żniwo zbierała „choroba proletariacka” – gruźlica.

Szeroko rozumiane represje były jednym z powodów słabego zakorzenienia socjaldemokracji na niemieckim Górnym Śląsku, ale też tego, że śląscy robotnicy nie potrafili wywalczyć zrównania swych płac do poziomu reszty Niemiec.

Tu widać też poważną różnicę w porównaniu z austriackim Górnym Śląskiem, gdzie socjaldemokraci stali się dominującą siłą w okręgu przemysłowym ostrawsko-karwińskim i wywalczyli swoje prawa w bardziej demokratycznej monarchii austro-węgierskiej.

Więcej:

F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890–1914, Opole 1977.

[1] Cyt. za: F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890>‒1914, Opole 1977, s. 102.

[2] Tamże, s. 134.

27

„Robotnik Śląski”, „Volksstimme”, „Hlas lidu slezského”

Wydawana w wielu językach, bez wielkich środków finansowych, bez wsparcia z ambony czy pałacu, prasa robotnicza zagościła przed Wielką Wojną na Górnym Śląsku.

Austriacka część Górnego Śląska – z bardzo silnym ruchem związkowym i socjaldemokratycznym (wielonarodowym) – była silnym ośrodkiem prasy robotniczej już na przełomie XIX i XX wieku. Socjaldemokraci niemieccy z Bielska zaczęli w 1902 roku wydawać „Bielitzer Volksstimme”, wychodzący początkowo jako mutacja pisma „Volksfreund” z Brna, a od 1906 roku jako samodzielny tygodnik (później ukazywał się dwa razy w tygodniu). W lipcu 1904 roku pismo miało 1300 czytelników.

W 1909 rok przeniesiono z Opawy do Polskiej Ostrawy redakcję czeskiego pisma socjaldemokratycznego „Hlas lidu slezského”, wydawanego w nakładzie trzech tysięcy egzemplarzy. Warto dodać, że w Morawskiej Ostrawie ukazywał się także socjaldemokratyczny „Duch času”.

Pionierskim pismem polskich socjaldemokratów na Śląsku Cieszyńskim była „Równość”, której pierwszy numer ukazał się w czerwcu 1897 roku. Siedzibą redakcji były kolejno: Cieszyn, Ostrawa, Bielsko. W pierwszym roku działalności pismo osiągnęło nakład 1300 egzemplarzy. „Równość” ukazywała się jako tygodnik, a jedynie w okresie wielkiego strajku górników w 1900 roku jako dziennik. Z powodu problemów finansowych zawieszono jej wydawanie w 1901 roku.

W grudniu 1903 roku, pod egidą Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, rozpoczęto wydawanie „Robotnika Śląskiego” (od 1906 roku ukazywał się jako tygodnik), prenumerowanego między innymi przez związki zawodowe. Nakład „Robotnika Śląskiego” wzrósł z 2400 egzemplarzy w połowie 1904 do 8500 egzemplarzy w 1905 roku, ale po usamodzielnieniu się jego miesięcznego dodatku „Górnik” (poświęconego wyłącznie problemom Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego), spadł do 3600 sztuk w 1907 roku.

Rewizja w domu działacza robotniczego

„Górnik”, redagowany w Morawskiej Ostrawie, stał się organem Unii Górników w Austrii i osiągnął w 1907 roku nakład 8500 egzemplarzy. Ukazywał się co 10 dni (od 1908 roku jako tygodnik) – i był rozprowadzany wśród działaczy związkowych Śląska, Moraw oraz Galicji. Centralnym pismem związkowców był także wydawany w Bielsku od grudnia 1907 roku dwutygodnik „Robotnik Tkacki”, organ Unii Tkaczy w Austrii. W 1912 roku nakład „Górnika” wynosił 3300 egzemplarzy, a „Robotnika Tkackiego” – 1200.

Po usamodzielnieniu się „Górnika” „Robotnik Śląski” w 1908 roku zaczął wydawać dodatek „Głos Kobiet”, a rok później „Gminę” – pismo instruktażowe dla socjalistów pełniących funkcje radnych. W 1912 roku „Głos Kobiet” wyodrębnił się – jako organ PPSD – był wydawany w Boguminie (nakład tysiąc egzemplarzy).

Na pruskim Śląsku kondycja prasy robotniczej była trudniejsza. Związek Niemieckich Górników i Hutników, z siedzibą w Bochum, ściągał na Śląsk z centrali pisma związkowe „Górnik” i „Bergarbeiter-Zeitung”. Sztandarowym pismem socjaldemokratów niemieckich był „Volkswacht” z Wrocławia, dopiero w 1916 roku doczekali się oni własnej drukarni w Katowicach i dziennika – „Volkswille”. Niemieccy socjaldemokraci wydawali również po polsku „Gazetę Górniczą” i „Oświatę”.

W lipcu 1906 roku do Katowic przeniesiono z Berlina redakcję tygodnika „Gazeta Robotnicza”, związanego z PPS. Szefem wydawnictwa był Józef Biniszkiewicz, jeden z liderów partii. W Katowicach jej redakcja mieściła się kolejno przy ulicach: Beatestrasse 46, Holtzego 19, Grunstrasse 17, Ratuszowej 12. Od roku 1907 ukazywała się trzy razy w tygodniu: we wtorki, czwartki i soboty. W latach 1913–1914 stała się dziennikiem, zanim zawiesiły ją podczas wojny władze, które już wcześniej nękały ją represjami. Nakład wynosił kilka tysięcy egzemplarzy.

Okresowo dla niemieckich czytelników wydawano także pisma „Arbeiterwacht” i „Freier Gewerkschafter”. Z kolei związany z PPS Centralny Związek Zawodowy Polski wydawał „Wolnego Związkowca”.

„Prasa jest najsilniejszą podwaliną wolności myśli”[1] – z patosem pisał Rudolf Gągola na łamach „Oświaty”, wydawanej w Czechosłowacji przez „Siłę”, w rocznicowym artykule Prasa robotnicza na Śląsku.

Więcej:

W. Zieliński, Polska Partia Socjalistyczna zaboru pruskiego (1890/1893–1914), Katowice 1982.

A. Pilch, Związki zawodowe na Śląsku Cieszyńskim przed pierwszą wojną światową, Warszawa 1966.

R. Gągola, Prasa robotnicza na Śląsku, w: „Oświata”1933, nr 11.

[1] R. Gągola, Prasa robotnicza na Śląsku, „Oświata” 1933, nr 11.

28

Katowice 1905: Marynarze z „Potiomkina” i bombowe cytryny

Gdy za Brynicą, w Zagłębiu Dąbrowskim krew ściekała pod kozackimi nahajkami, Górny Śląsk nie pozostawał obojętny na wydarzenia rewolucji rosyjskiej z 1905 roku.

Pierwszym sygnałem, że coś zaczyna się dziać po carskiej stronie, byli uchodźcy z zaboru rosyjskiego, którzy po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej uciekali przed poborem do carskiej armii. Władze pruskie oddawały zbiegów w ręce Rosjan, a nawet przeprowadzały systematyczne łapanki na głównych dworach kolejowych. Socjaliści na Górnym Śląsku – zarówno niemieccy, jak i polscy – powołali specjalny komitet pomocy, mający dawać wsparcie uciekinierom.

Po krwawej masakrze w Petersburgu w styczniu 1905 roku fala strajków i buntów ogarnęła Rosję. Wydawana w Katowicach „Gazeta Robotnicza” relacjonowała: „Tłumy robotników górnośląskich wyczekują z wytężoną uwagą wieści z pola walki o wolność, przejmują się dolą i niedolą całej Polski robotniczej i rozumieją doniosłość starć, które świadomy polski lud roboczy stacza na ulicach Warszawy, Łodzi i Sosnowca”[1].

Dwunastego lutego 1905 roku podczas wiecu robotniczego w katowickim Domu Związkowym uchwalono rezolucję z wyrazami czci „dla bohaterów polskiego i rosyjskiego ludu”. Panowało wtedy przekonanie, że dojdzie do zbrojnej, antyrewolucyjnej interwencji armii niemieckiej w Kongresówce. Władze po obu stronach Przemszy podjęły zresztą współpracę przeciwko „wywrotowcom”. Pod koniec lutego 1906 roku katowicka policja przekazała w ręce Kozaków w Sosnowcu dwóch zbiegów z Królestwa, co Socjaldemokratyczna Partia Niemiec bardzo stanowczo potępiła. Trzech członków PPS z Warszawy podczas pobytu w hotelu w Bytomiu zostało zadenuncjowanych. PPS telegraficznie powiadomiła o tym Karola Liebknechta – jednego z liderów socjaldemokratów, który zdążył na władzach w Berlinie wymóc ustępstwa: zatrzymani Polacy mogli wyjechać do Szwajcarii. Podobnie dzięki interwencji niemieckich socjaldemokratów w Reichstagu udało się wybronić Józefa Zakrzewskiego, również uchodźcę zatrzymanego w Królewskiej Hucie.

W tej akcji solidarnościowej największą aktywnością wykazywali się członkowie „niemieckiej” PPS. Kilku śląskich działaczy (J. Hasse, E. Golde, J. Adamski, F. Trąbalski) udało się do Zagłębia, Łodzi i Warszawy, by wspierać działalność współtowarzyszy. Pomagali oni także w przerzucie broni. Na przykład Michał Szulkiewicz, emisariusz PPS, kupował broń w Niemczech, przesyłał ją do Katowic, skąd miejscowi działacze przemycali ją do Zagłębia Dąbrowskiego. Podobnie postępowano z ulotkami i broszurami drukowanymi w Katowicach. Całość nielegalnych akcji koordynował tajny komitet PPS. Z pomocą do Kongresówki udawali się także niemieccy socjaldemokraci, tacy jak Paul Löbe, późniejszy przewodniczący niemieckiego parlamentu.

Do kontrakcji przystąpiły koła narodowe, które kolaborowały z caratem po rosyjskiej stronie. „Katolik” zaczął atakować socjalistów w Kongresówce za to, że prowokują siły carskie do dokonywania kolejnych masakr, a co więcej sugerował, że za „socjałami” stoją Żydzi. Po obu stronach Brynicy antysemickie kampanie polskich „narodowców” wzajemnie się nakręcały.

Spory oddźwięk w śląskiej opinii publicznej wywołał przejazd grupy 10 marynarzy ze zbuntowanego pancernika Potiomkin – Polaków z podwarszawskich okolic. W Gliwicach opowiadali o swoich przeżyciach na spotkaniach z robotnikami. A ze Śląska wyjechali za pracą do Hamburga.

Plakat filmu Pancernik Potiomkin

Tymczasem nabierał rozmachu przerzut broni przez Śląsk dla antycarskich bojowców w Kongresówce. Była to głównie krótka broń palna oraz granaty zakamuflowane jako… cytryny. Podczas jednej z wpadek, a zbyt wielu ich nie zaliczono, w Lublińcu policja skonfiskowała cztery skrzynie zawierające 10 tysięcy sztuk amunicji i ponad 100 rewolwerów.

Wpływ wydarzeń rosyjskich – mniej lub bardziej wyimaginowany – władze dostrzegały też we wzroście liczby konfliktów społecznych. W lutym 1905 roku wybuchł strajk 2500 górników w kopalni Königin Luise, który rozszerzył się na dalsze kopalnie – także w rejonie rybnickim. Łącznie strajkowało wtedy kilkanaście tysięcy górników. Potem buntowali się także murarze i stolarze. Ta fala mniejszych i większych protestów przetoczyła się po Górnym Śląsku do 1907 roku.

Władze niemieckie przystąpiły do kontrakcji przeciwko wyrazom sympatii dla ruchu rewolucyjnego na Wschodzie. Zabroniono zbiórek pieniężnych na ofiary caratu. Ograniczano prawo do demonstracji. Przykład zza granicy mógł być zaraźliwy – zwłaszcza gdy socjaldemokracja podniosła sprawę demokratyzacji systemu wyborów do parlamentu Prus. Sąd we Wrocławiu skazał 10 stycznia 1906 roku na rok więzienia wspomnianego Paula Löbego za tekst opublikowany w czasopiśmie „Volkswacht”. Poszło o jedno zdanie :„Robotniku niemiecki, teraz twoja kolej!”[2].

Więcej:

F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890–1914, Opole 1977.

[1] Robotnicy górnośląscy o rewolucyi w Królestwie Polskiem, „Gazeta Robotnicza” 1905, 15 lutego.

[2] Cyt. za: F. Hawranek, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890‒1914, Opole 1977, s. 277.

29

Dziedzice 1911: Strzały na plebanii

Trzeciego stycznia 1911 roku o siedemnastej trzydzieści do drzwi plebanii w Dziedzicach zapukało trzech „przystojnie ubranych mężczyzn (mieli nawet rękawiczki na rękach)”. Otworzyła im służąca. „My do księdza proboszcza”. Zaspany proboszcz Macoszek zaprosił ich do środka. I nagle ujrzał lufy trzech rewolwerów skierowane w swoją stronę. „Ręce do góry”– rozległa się krótka komenda. Napastnicy zaczęli przeszukiwać kancelarię księdza. Zabrali 3 tysiące koron, ale nie udało się im dostać do kasy kościelnej w szufladzie biurka. Złamali klucz. A czas naglił – musieli uciekać. „A to masz na pożegnanie”[1] – strzelili do księdza i ciężko go zranił, w wyniku czego ten zmarł. Uciekający mordercy poranili sobie jeszcze ręce na drucie kolczastym, przeskakując przez płot.

Mieszkający na plebani wikary wracał w tym czasie z kolędy obok Domu Robotniczego, jakiś robotnik krzyknął do niego: „A idź na farę, bo tam teraz komuś niebo otwierają”[2].

Żandarmi zatrzymali domniemanych sprawców napadu, ale ze względu na brak dowodów szybko ich wypuścili. Potem podejrzani wyjechali ponoć do Ameryki. Zwykły bandycki napad? Nie do końca.

„Rzeczą całkiem pewną jest, że górnicy z Żebraczy na szybie Silesia mieli urazę do ks. proboszcza Macoszka za rzekomą zniewagę wyrządzoną całemu stanu robotniczemu”[3] – pisał w księdze parafialnej ksiądz Wilhelm Kasperlik z Dziedzic. A ponadto: „Niesłychany postęp uczyniła socyalnademokracya wśród ludu robotniczego na Śląsku w latach 1890–1900”[4].

Cofnijmy się o kilka lat. W 1906 roku niejaki Korda, dozorca przy szybie Silesi, zastrzelił siebie i całą rodzinę – żonę i dzieci ‒ po tym, jak został zwolniony z roboty za rzekome niedbalstwo. Zarzut okazał się wyssany z palca, a prawdziwym powodem okazało się to, że robotnik „był zagorzałbym socyalistą i miał u górników socyalistów pewną powagę”[5]. Zwolnienie i śmierć Kordy wywołały oburzenie całej społeczności górników z przykopalnianej osady Żebracza w Dziedzicach. Zawrzało jeszcze mocniej, gdy ksiądz Macoszek nie zgodził się na pochowanie Kordy na cmentarzu i nie wpuścił konduktu z jego zwłokami do kościoła. „Wtedy przyszło do strasznej awantury i górnicy chcieli się na proboszcza rzucić, tylko obecność żandarmeryi uchroniła go od czynnej zniewagi. Lecz odgrażali mu się: że zdechnie jak pies, że kula go nie minie itd. Od tego czasu był ks. proboszcz Macoszek u górników bardzo znienawidzony”[6].

Antyklerykalizm środowisk robotniczych był zresztą na Śląsku Cieszyńskim dość silny. „Teraz wielką część górników opanował jakiś duch nienawiści, naprzód ku kościołowi. Wielu górników kapłanów nie pozdrawiają, im różne szkaradne imiona dawają, na nich wywołują, obmawiają. (…) nawet przy wyborach gminnych raczej swojemu przyjacielowi, niż kapłanowi głos oddawają” – smuciła się klerykalna „Gwiazdka Cieszyńska”[7]. Ksiądz Kasperlik dodawał: „Ponieważ młodzież nasza – jak doświadczenie uczy – łatwo ulega zepsuciu – przeto założono w Dziedzicach grupę miejscową stowarzyszenia młodzieży katolickiej. Z początku zapał był wielki, ale okazało się, że to ogień słomiany. Młodzież chciałaby się tylko bawić, urządzać tańce (wbrew woli ks. proboszcza), a na odczyty nie przychodzi”[8].

Ksiądz Kasperlik miał pewność co do sprawców napadu na proboszcza Macoszka. „W czasie wojny rosyjsko-japońskiej utworzyły się w Królestwie Polskim kółka anarchistyczne, które trudniły się rozbojem i organizowały zbrojne napady. I w Żebraczy zostało kilku takich niebezpiecznych królewiaków przyjętych do pracy, którzy utworzyli tam tajne kółko anarchistyczne”[9]. Żandarmi potem znaleźli „w gospodzie Barbera, gdzie królewiacy mieli swój lokal, mnóstwo pism anarchistycznych, sporo dynamitu i mnóstwo listów szyfrowanych, których jednak – nie mając klucza – nikt odczytać nie umiał”[10].

W 1910 roku rząd w Wiedniu wydał nakaz opuszczenia kraju przez wszystkich uchodźców z rosyjskiej Kongresówki przebywających w Austrii bez legalnych papierów, grożąc wydaniem w ręce carskiej policji – co równało się stryczkowi lub zesłaniu. Przypomnijmy – było to niedługo po upadku rewolucji 1905–1907 w Rosji. Nakazać wyjazd można – „ale do tego trzeba było pieniędzy”. Ksiądz Macoszek uchodził za majętnego, a poza tym był kasjerem spółdzielni spożywców – nikt nie wiedział, że była ona już wówczas bliska bankructwa. „Zamach był więc wykonany albo aby zyskać środki do dalszej podróży, albo dla zemsty za odmówienie pogrzebu”[11] – sugeruje ksiądz Kasperlik. A chyba i jedno, i drugie.

Wkrótce zaczęły krążyć opowieści o „czerwonych Dziedzicach” – z racji silnych tam, zwłaszcza w okresie międzywojennym, wpływów socjalistów.

Więcej:

E. Kopeć, Szkice z przeszłości Czechowic-Dziedzic, Katowice 1977.

[1] W. Kasperlik, Kronika parafii rzymsko-katolickiej Dziedzice, oryginał w posiadaniu Izby Regionalnej Czechowice-Dziedzice, s. 32.

[2] Tamże, s. 43.

[3] Tamże, s. 44.

[4] Tamże, s. 23.

[5] Tamże, s. 45.

[6] Tamże, s. 45.

[7] Korespondencyja z węglarskiej okolicy, „Gwiazdka Cieszyńska” 1894, 18 sierpnia.

[8] W. Kasperlik, Kronika parafii…, dz. cyt., s. 59

[9] Tamże, s. 46.

[10] Tamże, s. 46.

[11] Tamże, s. 47.

30

Ustroń 1911: Rzecz o godności

„Na miejsce prowadził mnie majster. Szedłem za nim przez warsztat, trzymając czapkę w ręku. Zauważył to ojciec, który był tam zatrudniony, podszedł do mnie i wsadził czapkę na głowę”[1] – wspominał młode lata jeden z byłych pracowników ustrońskich zakładów metalowych. Zdarzenie miało miejsce w 1911 roku i robotnicy nie zamierzali już „czapkować” przed szefami.

Ustroń dzięki swej kuźni i zakładom metalowym stał się w XIX wieku ważnym ośrodkiem przemysłowym austriackiego Śląska. Paternalizm połączony z zamordyzmem nie sprzyjał jednak rozwojowi świadomości robotników ustrońskiej kuźni. Prawdopodobnie w 1891 roku listonosz zostawił na poczcie przesyłkę zawierającą egzemplarze „Naprzodu” – gazety socjalistów z Krakowa, adresowaną enigmatycznie na nieistniejący Związek Robotników Metalowych w Ustroniu. Listonosz spotkanemu robotnikowi powiedział tylko, że są na poczcie gazety do odebrania. „Odważył się je odebrać Andrzej Sliż z odlewni żelaza, w lot rozkolportował część. Ktoś doniósł i kazano go aresztować”[2]. Mężczyznę zwolniono z pracy i uwięziono. Fali samoorganizacji nie dało się jednak zatrzymać.

Odtąd „bibułę” odbierano już przez Bielsko lub bardziej tolerancyjny urząd pocztowy w Goleszowie. Ustrońscy robotnicy zaczęli jeździć na spotkania socjalistów w Bielsku i Cieszynie. W 1893 roku powstało wreszcie Stowarzyszenie Zawodowe Robotników w Ustroniu, skupiające początkowo garstkę ofiarnych działaczy. Wśród nich był Adam Sikora, który mimo posiadania wielodzietnej rodziny i życia w ciągłej biedzie był aktywnym działaczem i jednym z pierwszych ustrońskich robotników posiadających własny księgozbiór. Przewodniczącym związku został Andrzej Cieślar, zwany „czerwonym Cieślarem”, korespondent „Robotnika Śląskiego”.

Przez trzy lata działacze musieli spotykać się nielegalnie, żeby nikt nie doniósł dyrekcji. Dopiero potem pierwsi restauratorzy zaczęli udostępniać im lokale na spotkania. Nie kończyły się jednak szykany dyrekcji oraz nagonka ze strony kleru. Ale i robotnicy poczuli swoją siłę. Kiedy w 1896 roku dyrektor Kleinpeter samowolnie postanowił opóźnić wypłatę, jak relacjonował jeden z hutników, „przedstawiciel robotników Ferfecki się zdenerwował, złapał dyrektora pod gardło i zaczął dusić. Przyciśnięty do muru Kleinpeter dał do zrozumienia, że wypłata będzie jeszcze dzisiaj, i wtedy dopiero Ferfecki wypuścił dyrektora ze swoich silnych rąk”[3].

Wśród załogi rosło poczucie godności, ale też dumy. To nie byli już ci sami zahukani robotnicy sprzed ledwo kilku dekad.

Przestraszeni księża otworzyli czytelnię katolicką. „Biblioteka osiągnęła wręcz odmienny skutek, niż zarząd huty zamierzał, bo robotnicy chętnie wypożyczali, czytali, a były tam i dobre książki. Jezuickich wydawnictw robotnicy nie czytali”[4].

Zaczęto organizować pierwsze obchody pierwszomajowe: początkowo niewielkie, wieczorem po pracy, potem na Równicy, aż wreszcie obok Hotelu Kuracyjnego. A w prasie socjalistycznej zaczął pisywać hutnik Jan Wantuła, podpisujący się jako „Czerwona Straż nad Wisłą”, późniejszy znany bibliofil.

Podczas pierwszych wolnych wyborów w Austrii w 1907 roku kandydat socjalistów zdobył w Ustroniu 42 procent, a w Hermanicach aż 58 procent głosów. Podobne wysokie wyniki osiągnięto w Wiśle i Nierodzimiu.

Robotnicy przed lokomobilą parową wyprodukowaną w Ustroniu, lata 80. XIX wieku

Rozwój lepiej skomunikowanej huty w Trzyńcu doprowadził do stopniowego zmniejszania produkcji w Ustroniu. Ustrońscy robotnicy wykupowali tak zwane skrypty dłużne o wartości 10 koron (trzydniowy zarobek) na budowę Domu Robotniczego w Trzyńcu. Jak wspominał Wantuła, który po wyrzuceniu z ustrońskich zakładów pracował w Trzyńcu: „Przez dawnych ustrońskich pracowników przeniesionych do Trzyńca był utrzymywany stały kontakt robotników ustrońskich z trzynieckimi. Kiedy w roku 1918 robotnicy w Trzyńcu dwukrotnie zastrajkowali, stawiając żądania poprawy zarobków, demonstracyjnie żądając zakończenia wojny, to w ten sam dzień z opóźnieniem o czas potrzebny do przebycia drogi z Trzyńca do Ustronia, strajkował i Ustroń”[5].

Więcej:

J. Chlebowczyk, Dwa wieki kuźni Ustroń, Katowice 1972.

[1] Cyt. za: J. Chlebowczyk, Dwa wieki Kuźni Ustroń, Katowice 1972, s. 121.

[2] Tamże, s. 108.

[3] Tamże, s. 111.

[4] Tamże, s. 112.

[5] Tamże, s. 136.

31

Siła kobiet

Jeden z najsilniejszych ruchów kobiet na początku XX wieku w tej części Europy działał na austriackim Śląsku. To historia niemal zapomniana…

„Nie dajcie wiary klerykalnym oszustom i nie ustawajcie w walce” – grzmiały śląskie działaczki gdzieś na Śląsku Cieszyńskim ponad 100 lat temu. W 1902 roku polscy socjaliści – zgodnie współpracujący z niemieckimi i czeskimi – przystąpili do organizowania robotnic oraz żon górników Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego. Przewodziła im działaczka Dorota Kłuszyńska, mieszkająca wówczas w Boguminie. Udało jej się stworzyć dość gęstą sieć partyjnych kół kobiecych, obejmującą około 30 kół i dwóch tysięcy zorganizowanych kobiet. Co ważne – w ogromnej większości, w przeciwieństwie do przykładowo ruchu socjalistycznego w rosyjskiej Kongresówce, były to robotnice, nie zaś kobiety wywodzące się z inteligencji.

Rozprowadzano wśród nich wydaną w 1903 roku Emancypację kobiet – autorstwa doktor Felicji Nossig-Próchnikowej – pierwszą polską socjalistyczną broszurę poświęconą sprawom kobiet. W 1912 roku nakładem tego samego wydawnictwa ukazała się broszura Doroty Kłuszyńskiej Dlaczego kobiety walczą o prawa polityczne. Autorka sformułowała postulaty kobiece w dziedzinie społecznej, politycznej i narodowej. Podsumowała: „Razem z towarzyszami przypuścić należy szturm do gmachu niesprawiedliwości i wyzysku, na których zbudowany jest ustrój kapitalistyczny”[1]. Kobiece pismo socjalistyczne stawało się wówczas coraz bardziej potrzebne. Efemeryczny okazał się żywot wydawanego w Krakowie pisma „Robotnica”.

Śląsk znów pokazał siłę. Piętnastego października 1907 roku – po pierwszych wyborach powszechnych, w których w tak zwanym czerwonym zagłębiu wygrali polsko-czesko-niemieccy socjaliści – w Orłowej odbyła się pierwsza krajowa konferencja kobieca Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej na Śląsku Cieszyńskim. Postanowiono na niej założyć pismo „Głos Kobiet”, które miało ukazywać się raz w miesiącu, jako dodatek do „Robotnika Śląskiego”. Redakcję objęła Dorota Kłuszyńska. Pierwszy numer wydano na Boże Narodzenie 1907 roku. Od 1 listopada 1909 roku „Głos Kobiet” publikowany był co dwa tygodnie. Dwa lata później stał się pismem samodzielnym i jako takie ukazywał się aż do wybuchu wojny.

Przez cały ten czas związana z nim była Kłuszyńska, która jednocześnie kierowała przez długi czas ruchem kobiecym na Śląsku Cieszyńskim. Jak pisał o „Głosie Kobiet” historyk Adam Próchnik: „Współpracuje z nim cały szereg dzielnych robotnic śląskich, pisząc do pisma, wygłaszając referaty, pracując w komitetach. Wymieniamy główne nazwiska: Joanna Delongowa, Ludmiła Bonczkowa ze Stonawy, Zwyrtkowa z Łazów, Krystyna Michałkowa z Dąbrowy, Jedynakowa, Rozalia Pardylowa z Michałkowic, Winnikowa z Radwanic, Mikowa, Niklówna-Klejerska, Kowalewska z Morawskiej Ostrawy, Jędrzejkowa, Kluskowa, Perzynowa z Polskiej Ostrawy, Joanna Czernohorska, Zofia Swaczynowa, Surówkowa z Karwiny, Romanowa z Mariańskich Gór, Paczkowa, Róża Buchmeter z Trzyńca, Bednarska z Gruszowa, Kowalczykowa z Sowińca. Sieć organizacyjna ogarnęła cały region, wszędzie były koła kobiece lub »kobiety« zaufania, urządzano co roku konferencje kobiece, organizowano około stu zgromadzeń kobiecych rocznie”[2].

Zacytujmy korespondencję z miejscowości Łazy, która ukazała się w „Głosie Kobiet” 26 sierpnia 1908 roku: „Z niecierpliwością czekamy zawsze na zgromadzenia, a niestety jest ich tak mało. Rozumie się, że skoro jest mało referentek, to i zgromadzenia mogą się tylko od czasu do czasu odbywać. Zgromadzenie, które się u nas odbywało 16 sierpnia, zostawiło bardzo miłe wspomnienie. Słowa tow. Delongowej utkwiły nam głęboko w pamięci. Tylko pod czerwonym sztandarem czeka nas kobiety wyzwolenie z jarzma niewoli. Kłamstwa naszych wrogów nas nie dosięgną; walka, którą prowadzimy jest ciężką, ale czy wolno stanąć w połowie drogi? Smutne, że często kobieta musi walczyć z własnym mężem, żeby jej pozwolił iść na zgromadzenie albo przeczytać gazetę. Czy nasze życie musi już być zawsze takie? Czy dla nas biednych kobiet obce muszą zostać wszystkie zdobycze wiedzy i postępu? Taki mąż jest wrogiem własnych dzieci, bo kobieta ciemna nie może wychowywać dzieci. Potrzebna nam jest oświata, bo tędy droga do wolności.

Straszą nas, że nie wygramy walki, że Bóg nas ciężko pokarze za nasz bunt. To nie Bóg, ale niezmiernie mała garść kapitalistów-wyzyskiwaczy mści się na biednym ludzie pracującym, za jego obudzenie i pragnienie wolności. Nie dajcie wiary klerykalnym oszustom i nie ustawajcie w walce. Tak mówiła tow. Delongowa, w prostych słowach wypowiedziała to wszystko, co czujemy. Oby jej słowa padły na grunt podatny i nasze kobiety w Łazach, żeby się tłumnie zapisały do organizacji”[3].

Kłuszyńska po latach wspominała: „Przed 30 laty kolportowanie pisma kobiecego nie było sprawą łatwą, a towarzyszy kolporterów ośmieszano, gdy sprzedawali »babską gazetę«[4]”.

Korespondentka z Suchej Średniej pisała: „A wrogowie nasi nie przebierali w środkach. Z ambony rzucali na nas różne oszczerstwa i groźby, żeby kobiety nastraszyć. Dopomagali im różni dobrodzieje gminni, co to z ludzkiej biedy żyją i tyją, a biednym ludziom chcieliby nawet światła dziennego poskąpić”[5]. Kiedy na spotkanie w Suchej Średniej miała przyjechać Kłuszyńska, miejscowy bogaty chłop Chrobok, co to bał się, że kobiety nie będą już chciały za grosze pracować na jego polu, rozpowiadał, że „Kłuszyńska nie umie gotować, zaklinał nasze kobiety na wszystkie warzechy i rondle, żeby na zgromadzenie nie poszły. (…) Wielebny (ksiądz) pozwolił sobie więcej i na kazaniu wezwał wiernych, żeby takiej »bezbodze« nie pozwolili przemawiać i wyrzucili z Suchej średniej”[6]. A spotkanie i tak okazało się sukcesem – i jak pisała korespondentka: „Wybrany Komitet Kobiecy dołoży starań aby organizacja rosła, a ksiądz i Chrobok mogą kiwnąć palcami w butach, jeżeli im się podoba, a nam nie zaszkodzą”[7].

Dorota Kłuszyńska i „Głos Kobiet”

Przykład Śląska oddziaływał i na resztę zaboru austriackiego. Na XI kongresie PPSD w Krakowie w czerwcu 1908 roku zjawiła się liczna delegacja kobiet śląskich. Na zgromadzeniu ludowym w Krakowie przemawiały mieszkanki Śląska: Dorota Kłuszyńska, Joanna Delongowa i Krystyna Michałkowa.

W sali Domu Proletariuszy w Karwinie odbył się 19 marca 1911 roku wielki wiec, któremu przewodziła Joanna Delongowa, górniczka z Karwiny. Tysiące kobiet przyszły ze sztandarami z sąsiednich miejscowości. Delongowa grzmiała: „Nie czekajmy na rząd, żeby nam dobrowolnie dał prawa. Prawa się zdobywa!”[8]. Podobny wiec odbył się w hutniczym Trzyńcu. W Ostrawie zorganizowano go pod gołym niebem, bo nie było sali, która zdołałaby pomieścić kilka tysięcy osób. Na wszystkich zebraniach przyjęto jednobrzmiącą rezolucję, którą przypomniała Kłuszyńska w „Przedświcie” z 1911 roku: „W imieniu kobiet klasy pracującej podnosimy dziś żądanie politycznego równouprawnienia kobiet. […] Żądamy dla wszystkich kobiet pełnego prawa obywatelstwa i dopuszczenia ich do stowarzyszeń politycznych”[9].

„Głos Kobiet” docierał już wtedy nie tylko na austriacki Śląsk, lecz także do całej Galicji. Tuż przed pierwszą wojną światową, 7 czerwca 1914 roku w Boguminie ukazała się jednodniówka zatytułowana „Dzień Kobiet”, także poświęcona walce o prawa polityczne kobiet.

W dwudziestoleciu międzywojennym „Głos Kobiet” był wydawany w Warszawie jako ogólnopolskie pismo kobiece PPS, a Kłuszyńska była jedną z nielicznych kobiet senatorek w II Rzeczypospolitej.

Więcej:

A. Próchnik, Kobieta w polskim ruchu socjalistycznym, Warszawa 1948.

[1] Cyt. w: A. Próchnik, Kobieta w polskim ruchu socjalistycznym, Warszawa 1948, s. 55.

[2] Tamże, s. 56‒57.

[3] Listy czytelniczek, „Głos Kobiet” 1908, 26 sierpnia.

[4] D. Kłuszyńska, Przed trzydziestoma laty, „Głos Kobiet” 1937, 10 stycznia.

[5] Tamże.

[6] Tamże.

[7] Tamże.

[8] D. Kłuszyńska, Walka o polityczne prawa kobiet, „Przedświt” 1911.

[9] Tamże.

32

Anna Dróżdż: Działaczka z robotniczej rodziny

W ruchu socjalistycznym dopiero raczkującym na niemieckim Górnym Śląsku w końcu XIX wieku kobiet było niewiele. Dominacja Kościoła w życiu rodzinnym połączona z niemiecką „konserwatywną modernizacją” wyznaczały im jasne miejsce: Kinder–
–Küche–Kirche (dzieci–kuchnia–kościół). W tym schemacie zdecydowanie nie było miejsca dla Anny Dróżdż.

Anna urodziła się w 1862 roku, a w rodzinie nasiąknęła atmosferą wolnomyślicielstwa i aktywności społecznej. Jej ojciec, Józef Borys, pracował w Wełnowcu w kopalni Paulina, stanowiącej część koncernu Hohenlohe. Był aktywnym członkiem PPS – rozdawał ulotki, angażował się w kampanie wyborcze socjalistów, sprzedawał „Gazetę Robotniczą”, a nawet pomagał w stworzeniu jej drukarni w Katowicach. Często spotkały go za to represje, a nawet więzienie.

Na III zjeździe PPS w Berlinie w 1897 roku Anna Dróżdż występowała już jako delegatka z Górnego Śląska. Zaczęła pisywać korespondencje do „Gazety Robotniczej”, podpisując się jako „Anna znad Odry”. Od 1901 roku zasiadała w centralnych władzach PPS, które zaczęły przenosić się na Śląsk. Jej mąż Franciszek przez pewien czas (1902/1903) pełnił nawet funkcję redaktora odpowiedzialnego „Gazety Robotniczej”. Był znanym nam już „redaktorem od siedzenia” – w wypadku narażenia się władzom odsiadywał zasądzony wyrok.

Dróżdż włączyła się w inicjatywę Estery Golde-Stróżeckiej, słynnej socjalistki, która w kwietniu 1904 roku zorganizowała wiec kobiet w Katowicach, co doprowadziło do założenia Związku Kobiet „Ognisko”. Organizacja nie była liczna – skupiła w swoich szeregach około 70 kobiet. Podczas jej zebrań dyskutowano o kwestiach światopoglądowych oraz o zagadnieniach związanych z higieną, organizowano także wieczorki familijne i wspólne śpiewy.

W 1911 roku Dróżdż występowała na licznych spotkaniach robotniczych w związku z tym, że po raz pierwszy na większą skalę urządzono na Górnym Śląsku obchody międzynarodowego Dnia Kobiet połączone z żądaniami dotyczącymi równouprawnienia.

Tuż przed pierwszą wojną światową związała się politycznie z Józefem Biniszkiewiczem, który przewodził kursowi na zerwanie relacji między PPS a niemieckimi socjaldemokratami. Po wojnie, w okresie plebiscytu i konfliktu o Śląsk, Anna wróciła do działalności w PPS. Do 1930 roku była członkinią władz PPS w Katowicach. Stan zdrowia zmusił ją jednak do wycofania się z działalności. Zmarła w Katowicach jesienią 1933 roku.

Więcej:

Pod robotniczym sztandarem. Szkice biograficzne działaczy ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. R. Dermin, Opole 1983.

S. Mazurek, Z dziejów polskiego ruchu kobiecego na Górnym Śląsku, Opole 1969.

W. Zieliński, Polska Partia Socjalistyczna zaboru pruskiego (1890/1893–1914), Katowice 1982.

33

1913: Śląska wojna strajkowa

Na początku XX wieku na najsilniejszy wśród górników pruskiego Śląska związek zawodowy wyrosło Zjednoczenie Zawodowe Polskie (ZZP), powiązane z polskimi kołami narodowymi. Po nieudanej samodzielnej akcji na rzecz podwyżek płac 18 marca 1913 roku rozkolportowano w regionie odezwę ZZP „Proklamacja strajku generalnego na Górnym Śląsku”. Głosiła ona: „Bracia Górnicy! Pracodawcy rzucili górnikom rękawicę pod nogi. My ją podnosimy i uchwaliliśmy wstąpić do walki o skrócenie czasu pracy, polepszenie zarobków i lepsze obchodzenie się z robotnikami”[1].

Ostatnie wybory wskazywały na wzmacnianie socjaldemokratów na Śląsku, a zwycięski strajk pod kierownictwem ZZP pomógłby ich zdystansować. Kierownictwo liczyło ponadto, że w warunkach pomyślnej koniunktury i braku zapasów węgla, „węglowi baroni” szybko ustąpią. Przeliczyło się.

Władzom udało się ściągnąć duże ilości mięsa z Rosji, by osłabić radykalne nastroje związane z kiepską dostępnością artykułów konsumpcyjnych. Środowisko górnicze było coraz bardziej zróżnicowane: obejmowało zarówno najlepiej opłacanych rębaczy, jak i pracowników powierzchni, co utrudniało solidarne wystąpienia. A ponadto ruch zawodowy był podzielony narodowo, religijnie, politycznie.

Kierownictwo związanego z socjaldemokratami Związku Górników Niemieckich poparło jednak protest. Wspólną deklarację strajkową podpisał też jeden z chrześcijańskich związków zawodowych, chociaż inny stwierdził, że „interesów robotników bronić będzie w myśl wskazań encykliki papieskiej”[2].

Zaczęto organizować wiece: pierwszy, wielotysięczny odbył się w Raciborzu. Ogółem listę tak zwanych wypowiedzeń z pracy – niezbędną dla legalizacji protestu – podpisało do 5 kwietnia 24 tysiące górników. Wysunięto postulaty: skrócenia czasu pracy do ośmiu godzin, 15 procent podwyżki płac, czternastodniowego płatnego urlopu.

Przygotowywano się jak do bitwy. Dwudziestego ósmego marca prezydent rejencji opolskiej pisał: „Terenowe władze są już odpowiednio przygotowane, by w przypadku strajku uczynić wszystko dla utrzymania pokoju i porządku publicznego. Zawiadomiłem także poufnie naczelne dowództwo VI Korpusu Armii o ewentualnym korzystaniu z pomocy wojska”[3].

Dodatkowe siły policji skoncentrowano w Katowicach i Bytomiu. Obsadzono strażą składy dynamitu. Przewidywano stałe dyżury w urzędach pocztowych przy telefonie i telegrafie. Łamistrajków miano dowozić samochodami.

Komitet strajkowy ZZP ostrzegał przed tym, aby pod żadnym pozorem nie wdawać się z zatargi z policją, i zakazywał spożywania alkoholu. W poszczególnych ośrodkach powstały biura strajkowe, do których każdego dnia mieli zgłaszać się strajkujący. Odezwa głosiła: „W górę serca. Precz z gnuśnością! Niech żyje solidarność górników na Górnym Śląsku! Przez strajk do zwycięstwa! Walce górników Szczęść Boże!”[4].

Strajk wybuchł 19 kwietnia w 30 kopalniach, głównie w powiecie pszczyńskim. Następnego dnia w wiecach w całym regionie wzięło udział 70 tysięcy osób. W jednym z nich, w Mikulczycach, z udziałem setek kobiet, napiętnowano łamistrajków oraz księdza, który starał się przekonać zgromadzonych, że za 3,5 marki dziennie robotnik nie tylko wyżyje, lecz także będzie mógł poczynić oszczędności. Do strajku zaczęli stopniowo dołączać niezdecydowani, w tym górnicy z państwowych kopalni, między innymi Königin Luise. Wybuchł solidarnościowy strajk 1300 robotników kopalni ołowiu Bley-Scharley. W całości strajkowały załogi kopalni Brad, Gott mit Uns oraz Prinzen.

Związek Górnośląskich Przemysłowców Górniczo-Hutniczych zdecydował nie iść na żadne ustępstwa, czym zresztą wywołał irytację prezydenta rejencji. Łamaniu oporu miały służyć groźby pozbawienia pracy i mieszkań przyzakładowych, a także intensywny werbunek łamistrajków, których chroniły dodatkowe siły policji ściągnięte z Gdańska, Poznania i Wrocławia. Do każdej kopani skierowano pięciu–sześciu policjantów, a reszta patrolowała drogi prowadzące do zakładów. Zarządzono zamknięcie szynków i wszystkich lokali, w których serwowano alkohol.

Prowokatorom wejście do kopalń blokowały liczne i doskonale zorganizowane pikiety strajkowe, w których aktywny udział miały kobiety i dzieci. Aby uniknąć rozpoznania, przydzieleni do nich górnicy działali z reguły nie na swoim terenie. Kobiety, które brały udział w strajku, odwiedzały w domach żony łamistrajków. A niektórzy z nich próbowali przedostać się do zakładu w kobiecym stroju.

Czasem przeważało jednak poczucie solidarności – grupa bezrobotnych, zwerbowanych na łamistrajków we Wrocławiu, po porozumieniu z komitetem strajkowym wyjechała z Górnego Śląska. Prasa donosiła o wielu takich przypadkach.

Książę pszczyński domagał się bardziej zdecydowanej interwencji wojska. Strajkujących wsparli niektórzy lokalni kupcy, co związek przemysłowców napiętnował jako czyn „niegodny Niemca”. Przez cały czas organizowano dziesiątki spotkań zamkniętych oraz wieców pod otwartym niebem, przykładowo w Radzionkowie, Świętochłowicach, Bykowinie.

Związkowcy zwrócili się do kolegów z Nadrenii i Westfalii, aby ci solidarnie nie pracowali w godzinach nadliczbowych, co miało uniemożliwić wspieranie niemieckim węglem fabrykantów ze Śląska.

Pod koniec pierwszego tygodnia protestu strajkowało 60 tysięcy osób w 60 kopalniach – połowa załóg górniczych. Przed 1 maja było już 72 tysiące protestujących robotników.

Z rąk do rąk przekazywano odbitą na hektografie pieśń strajkową Still ruht der Schacht:

Die Knappen streiken,
Ein Foerdern schwach,
Man Hoert es kaum;
Der Morgen nahet
Lieben Bruder
Seid alle einig, haltet aus![5]

Gwarkowie strajkują,
Słabo węgiel kują;
Prawie ich nie słychać,
Gdy zaczyna świtać
Bracia! Powstańcie,
W jedności wytrzymajcie!

Trzydziestego kwietnia komitet strajkowy w Katowicach przyjął rezolucję, która głosiła: „Plotki prasy wysługującej się pracodawcom, że strajkujący z pobudek politycznych zastrajkowali są marnym wymysłem i polegają tylko na tym, że przeważająca część górników strajkujących włada językiem polskim. Tymczasem nam nie rozchodzi się o wpływy polityczne, lecz jesteśmy przekonani, że żądania nasze są słuszne i możliwe do przyjęcia. Żądamy tylko tego, co w innych obwodach przemysłu górniczego w Niemczech i za granicą już od lat dziesiątek górnikom przyznano”[6].

Trzy tygodnie walki wyczerpały jednak skromne zasoby materialne górników. Do wielu mieszkań zaczął zaglądać głód. Socjaldemokratyczny Związek Górników zaczął po dwóch tygodniach wypłacać zapomogi strajkowe, ale ZZP odmówił wsparcia górnikom nienależącym do związku (a także tym, którzy podczas strajku dopiero do niego przystąpili). Być może był to sposób na wygaszenie protestu, który zaczął wymykać się spod kontroli ZZP – i ostatecznie mógł okazać się triumfem socjaldemokratów, a nie obozu narodowego.

Dziewiątego maja na burzliwej konferencji w Katowicach, pod naciskiem zarządu ZZP, podjęto decyzję o przerwaniu strajku. Oburzenie górników nie miało granic. Wielu z nich mimo, a może z powodu, tylu dotychczasowych poświęceń chciało dalej walczyć. Tysiące górników strajkowało jeszcze do połowy maja. ZZP szybko stracił połowę członków, wzrosła za to liczba górników skupionych w klasowym Związku Górników Niemiec .

Strajk ten był największym protestem robotniczym na Górnym Śląsku przed pierwszą wojną światową. Podczas niego zaktywizowały się kobiety, które wspierały strajkujących mężów, co zauważył nawet prezydent rejencji. Po raz pierwszy strajkowały tysiące niezrzeszonych dotychczas górników. „Poważnie wzrosło też poczucie godności osobistej. Setki górników wolało emigrować w poszukiwaniu pracy aniżeli wrócić do kopalni i narazić się na szydercze uwagi personelu nadzorczego”[7] – pisała historyczka Barbara Szerer.

Więcej:

Dzieje górniczego ruchu zawodowego w Polsce, red. K. Popiołek, t. 1, Katowice–Warszawa 1971.

B. Szerer, Wielki strajk górniczy w 1913 roku na Górnym Śląsku, w: Studia i materiały z dziejów Śląska, red. K. Popiołek, t. 8, Wrocław 1967.

[1] Cyt. za: B. Szerer, Strajk górników w 1913 roku na Górnym Śląsku, w: Studia i materiały z dziejów Śląska, red. K. Popiołek, t. VIII, Wrocław 1967, s. 404.

[2] Tamże, s. 405.

[3] Tamże, s. 413.

[4] Tamże, s. 415.

[5] Tamże, s. 436‒437.

[6] Tamże, s. 431.

[7] B. Szerer, Ruch zawodowy górników na Śląsku, w: Dzieje górniczego ruchu zawodowego w Polsce, red. K. Popiołek, t. 1, Warszawa 1971, s. 114.

34

Rebeliancka młodość

Tomasz Dobiosz, urodzony w 1892 roku w Świętochłowicach, tak opisywał warunki pracy w śląskich kopalniach, pierwsze organizacje robotnicze i działalność antywojenną:

„Mój ojciec opuścił majątek, w którym pracował w Toszku jako parobek, i zatrudniony został na kopalni »Polska« [wówczas „Deutschland” – przyp. D.Z.] w Świętochłowicach w 1879 roku. Z opowiadań ojca mego była wtedy nagonka właścicieli kopalń na socjaldemokratów. Być socjalistą znaczyło tyle, co być wrogiem porządku publicznego, buntownikiem i włóczęgą bez ojczyzny. Dla wtenczas panującej burżuazji nastały tak zwane »złote czasy« i dlatego by móc spokojnie gromadzić zyski, mieszczaństwo wyrzekło się polityki i poparło Bismarcka w odpowiedzi na wzmożone organizowanie się klasy robotniczej. Dlatego też ojciec mój, znając dobrze junkrów pruskich jeszcze z majątku, gdzie pracował nigdy i przez całe życie nie żywił do nich sympatii. Był on zagorzałym antymilitarystą. Odpowiadało mu to, o co walczyła socjaldemokracja: demokratyzm i socjalizm.

Gdy ukończyłem szkołę powszechną w 1906 roku, powołany przez ojca zostałem na kop. Polska do inspektora tej kopalni Szmida celem rozpoczęcia pracy. Tak oto było, że tam, gdzie pracuje ojciec, winien pracować i syn. Jako 14-letni chłopiec pracowałem na filarach przy ładowaniu węgla do wózków. Praca była i jest do dziś ciężka. Zarabiałem na 12 godzin dziennie i dłużej 1,25 marek. Lepiej było mi w szkole i z wielkim smutkiem odchodziłem ze szkoły, gdzie uczyłem się bardzo dobrze. Ale o dalszym szkoleniu mowy nie było. Miałem rodzicom pomóc i zostać uczciwym robotnikiem. Miałem i musiałem pomóc rodzicom, gdyż było nas trzech braci i cztery siostry. Pracując na tej kopalni zwerbowano mnie przez brygadzistę tego filara, gdzie pracowałem niejakiego Mierzwa Józefa (starego socjalistę) do Związku Górników w filii w Świętochłowicach. Miałem wtenczas 17 lat.

Przewodniczącym tej filii był niejaki Szczypa zatrudniony na kopalni jako kowal. Oddział ten miał bogatą literaturę naukową i książki Marksa, Engelsa, Wilhelma Liebknechta i szczególnie dużo książek wydanych przez przywódcę socjaldemokratów Bebla Augustyna”[1].

Jako 14-letni chłopiec Dobiosz pracował na dole w bardzo ciężkich warunkach przy prymitywnych urządzeniach, a na dodatek słaby i przemęczony był często bity. W górnictwie nie brakowało wypadków, także śmiertelnych, często wybuchały pożary. Zawodziło oświetlenie, wentylacja, wadliwe były urządzenia i do tego brakowało urządzeń higieniczno-sanitarnych. Dobiosz postanowił szukać swojej drogi w przeciwstawieniu się światu, jaki poznał.

„Wstępując do Związku Górników i do Socjaldemokratycznej Partii Niemiec, były to dla mnie lata zdobywania wiedzy politycznej. W 1912 roku wybrano mnie delegatem na Zjazd Górników Dolnego i Górnego Śląska do Wrocławia. Reprezentowałem tam sekcję młodzieżową. (…) Stawiane były na tym zjeździe żądania gospodarcze dla poprawy warunków bytu. Już wtedy głośne były hasła na tym zjeździe »Wojna Wojnie«. (…)

W czasie wielkiego strajku w 1913 roku pracowałem na kopalni »Wirek« [wówczas „Hugo und Zwang” – przyp. D.Z.] w Kochłowicach. Brałem czynny udział w tym strajku i z kasy oporu wypłacaliśmy zasiłek strajkującym. Po 3-tygodniowym strajku właściciele kopalń poszli na małe ustępstwa. Po strajku zwolniony zostałem przez nadsztygara Zajdla, który mianował mnie rebeliantem młodzieży. Będąc zapisany na »czarnej liście«, nie dostałem nigdzie pracy i zmuszony zostałem wyjechać za robotą do Zagłębia Ruhry. Pracowałem tam kilka miesięcy i wybuchł znów strajk generalny górników. (…) W okresie tego strajku przeganialiśmy łamistrajków. Tak też po tym strajku ścigała mnie policja i dlatego wyjechałem do Nadrenii, gdzie pracowałem w kamieniołomach, cegielni i gorzelni”[2].

Górnicy w śląskiej kopalni

W 1914 roku Dobiosz wrócił na Górny Śląsk, rozpoczynając ponownie pracę w kopalni »Deutschland«. Na własnej skórze przekonał się, że zarobki górników na Górnym Śląsku były mniejsze w porównaniu z tymi w Westfalii. W powietrzu było już czuć zbliżającą się wojnę, wobec której swój głośny sprzeciw deklarowali socjaliści w całej Europie. Zapomnieli jednak o tym, gdy stanęli pod narodowymi sztandarami i padły pierwsze strzały.

„Nigdy nie przypuszczałem, aby na początku wojny tak haniebnie wydano lud na pastwę podżegaczy wojennych [mowa o poparciu przez kierownictwo SPD niemieckiej polityki wojennej – przyp. D.Z.]. To, w co wierzyliśmy, w partię i międzynarodówkę, to przestało istnieć. Nie mogłem przeboleć roli tych przywódców partii jako zdemaskowanych podżegaczy wojennych. Feldfeble doszli do głosu”[3].

Ten fragment wspomnień tłumaczy podglebie późniejszych radykalnych ruchów społecznych na Górnym Śląsku. Dobiosz został potem działaczem komunistycznym na polskim Śląsku, a po 1945 roku – pierwszym prezydentem Świętochłowic.

Więcej:

S. Michalkiewicz, Przemysł i robotnicy na Śląsku (do 1914 roku), Katowice 1984.

[1] APK, KW PZPR Kat., Wspomnienia, sygn. 105, Wspomnienia Tomasza Dobiosza, s. 22.

[2] Tamże, s. 23.

[3] Tamże, s. 25.

35

Karl Okonsky (Karol Okoński): Między Berlinem a Katowicami

Autor książki o pierwszej wojnie światowej łączącej klimat Przygód dobrego wojaka Szwejka i Na Zachodzie bez zmian. Człowiek, który nigdzie nie pasował…

Karl urodził się w 1880 roku w Berlinie-Rummelsburgu, w rodzinie polskiego robotnika z Wielkopolski – Josefa Okonskiego. Ojciec był polskim socjalistą, a jego syn stał się działaczem niemieckiej socjaldemokracji. Zdobył zawód ogrodnika – co miało mu się przydać w przyszłości. Pracował jednak także jako woźnica i robotnik budowlany. Pisał. W berlińskiej SPD poznał wszystkich najważniejszych działaczy ówczesnej lewicy nie tylko w Niemczech, lecz także na świecie: Augusta Bebla, Różę Luksemburg czy Karola Kautskiego. Wkrótce zamieszkał we Wrocławiu, gdzie pracował jako redaktor socjaldemokratycznego dziennika „Volkswacht”. I wtedy wybuchła wojna…

W 1914 roku Karl Okonsky wyruszył w niemieckim mundurze na front. „Nie chciałem oczywiście tracić życia. Ale jeszcze bardziej gnębiła mnie myśl, że będę może musiał uszkodzić albo zgoła uśmiercić któregoś z moich bliźnich. Człowieka, który z pewnością wyruszył na wojnę z takim samym entuzjazmem jak ja. Może także był socjalistą, miał rodzinę, o którą musiał się martwić. Co tam Niemiec, co Francuz? W znaku człowieczeństwa byliśmy wszyscy braćmi. Naszym świętym obowiązkiem było podnosić kulturę na coraz wyższy poziom, na pożytek ludzkości. A tutaj mieliśmy się nawzajem zabijać, bez celu i sensu. Tylko dlatego, że tak podobało się niektórym panom z góry”[1]. Odmówił awansu na stopień podoficerski – nie tylko nie chciał zabijać, lecz także nie chciał też decydować o życiu innych.

Znalazł się w szeregach śląskiej dywizji. „Właśnie teraz zabijają się nawzajem nabożni Ślązacy i co najmniej tak samo nabożni Francuzi. A oni wszyscy przecież znają przykazanie: »Nie zabijaj«. Ale najgłupsze w tym jest to, że ci dobrzy chrześcijanie wcale nie wiedzą, dlaczego i za co się wzajemnie zabijają”[2] .

Dla nabożnych był wojskowy pastor i ksiądz. „Obaj mieli nie tylko jedno serce i jedną duszę, ale i wspólną, zabezpieczoną od bomb kwaterę oraz jednego ordynansa, który czyścił obie pary ich świętych butów i ich wspólną kolasę z jednym, wspólnym koniem. A wszystko to dał im Pan, ponieważ nabożnie o to prosili. Z dóbr materialnych, które ich współwyznawcy francuscy odstąpili im przymusowo”. Kapelani mówili dużo „o królestwie niebieskim. Ale nawet najbardziej nabożni katolicy nie chcieli się tam dostać”[3].

I po co ta wojna? „Mieliśmy zginąć w błocie, nie mając przed sobą żadnego jasnego celu. Bo komu ta głupia wojna przynosiła korzyści? Jedynie tylko wielcy przemysłowcy i kapitaliści strzygli przy tym swoją owieczkę, a książęta, arystokracja i generałowie żyli z tego. Żarli tłusto i do syta przy naszych zwłokach”[4].

Okonskiego w ogóle nie przekonywały patetyczne wojenne bajki. „Przemądrzali ludzie twierdzą, że wojna uszlachetnia człowieka. Mnie uszlachetniła do tego stopnia, że omal nie zostałem alkoholikiem. Trzeba jednak było działać w zamroczeniu, bo wtedy widziało się tylko połowę tej straszliwej nędzy”[5].

Pewnego dnia ujął jeńca, a potem zażądał od dowódcy powrotu do domu. „Porucznik otworzył szeroko usta: – Jakże to? – Całkiem po prostu: Jeżeli każdy niemiecki żołnierz złapie jednego nieprzyjaciela, zabraknie ich. A jeżeli nie będzie nieprzyjaciół, nie będzie także wojny”[6]. Logiczne…

O wizycie w redakcji socjaldemokratycznej gazety we Wrocławiu podczas urlopu pisał z goryczą: „Straciłem kontakt duchowy z tymi kolegami i towarzyszami na zawsze. Publikowali oni gorliwie bohaterskie wierszyki i artykuły o potrzebie wytrwania. A przecież oni widzieli nędzę mas, stałe i pewne chylenie się ku upadowi. Powinni zatem dobrze tłumaczyć znaki czasu”[7].

I zgodnie ze „znakami czasu” w listopadzie 1918 roku niemieckie cesarstwo upadło: „Razem z Niemcami upadła także rodzina Hohenzollernów – poniekąd hodowla ogierów dla Europy. Cesarz Wilhelm uciekł do Holandii. Był jednak na tyle ostrożny, że swoje miliony umieścił w bankach angielskich i zabezpieczył je przed inflacją. Duchową i materialną klęskę pozostawił on w spadku swoim miłym poddanym”[8].

Przytoczmy jeszcze antywojenne posłowie, bo tę autobiograficzną książkę autor pisał już po drugiej wojnie światowej: „Każdy rozumny człowiek przyzna chyba, że każda wojna sama przez się jest zła, szkodliwa i przewrotna. A zatem dyplomacja, która sięga po te ostateczne środki, jest co najmniej tak samo zła jak wojna. Przedstawiciele jej są zbrodniarzami w stosunku do własnego, a gdy sprawa stanie się poważna, także i w stosunku do innych narodów. Kto dobrowolnie zechce być przestępcą? Politycy wszystkich krajów, strzeżcie się!”[9].

Książkę Z karabinem na bakier opublikowało wydawnictwo Śląsk w 1962 roku. Musiała być tłumaczona z niemieckiego, choć Karl Okonsky był już wtedy Karolem Okońskim.

Po klęsce kajzerowskich Niemiec i rewolucji listopadowej został redaktorem naczelnym dziennika „Volkswille”, wydawanego przez SPD na Górnym Śląsku. W 1919 roku wybrano go stamtąd do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego. W latach 1922–1924 był socjaldemokratycznym deputowanym z rejencji opolskiej w Reichstagu. Losy Górnego Śląska się wówczas ważyły. Okonsky uznawał się za Niemca i opowiadał się – jak cała SPD – za pozostaniem Śląska w Niemczech, jako wykazujących wyższy poziom stosunków gospodarczych i społecznych niż Polska. W1922 roku wydał broszurę Pytania o autonomię Górnego Śląska. Swoje reportaże z oblężonych w 1921 roku przez powstańców Katowic zawarł w książce Die Belagerung von Kattowitz im dritten Polenaufstand 1921 (Hindenburg 1925).

Zniechęcony wtopieniem się SPD w system weimarski, Okoński pod koniec 1927 roku porzucił pracę w redakcjach socjaldemokratycznych gazet. Osiadł w Kuźni Raciborskiej, pracował jako ogrodnik i piastował jednocześnie funkcję burmistrza. W 1931 roku przystąpił do Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands, lewicowego odłamu w SPD, który na Górnym Śląsku liczył jedynie 130 członków.

Po dojściu Hitlera do władzy był pod stałą obserwacją Gestapo – i dwukrotnie został aresztowany: w 1936 i 1944 roku.

Po upadku Trzeciej Rzeszy nie wyjechał do Niemiec, został w Polsce. Stał się Karolem Okońskim, choć po polsku pisać nigdy się nie nauczył. Zmarł 8 maja 1974 roku w Kuźni Raciborskiej.

W archiwum Instytutu Śląskiego w Opolu znalazły się jego spisane w 1964 roku notatki. Ich tytuł brzmi: Ein bewegtes Leben (Poruszające życie).

Więcej:

K. Okoński, Z karabinem na bakier, tłum. A. Widera, Katowice 1972.

[1] K. Okoński, Z karabinem na bakier, Katowice 1962, s. 30.

[2] Tamże, s. 48.

[3] Tamże, s. 37.

[4] Tamże, s. 157.

[5] Tamże, s. 222.

[6] Tamże, s. 81.

[7] Tamże, s. 89.

[8] Tamże, s. 94.

[9] Tamże, s. 221.

36

1917: Historia jednego zdjęcia

W październiku 1917 roku Fritz Lange, niedoszły pruski nauczyciel, trafił do 352. Pułku 88. Dywizji armii Kajzera na froncie wschodnim. Znalazł się w 5. kompanii, składającej się także z górnośląskich górników i hutników – dywizja była formowana między innymi na bazie 156. Śląskiego Pułku Piechoty stacjonującego w Bytomiu. Pułk od listopada 1915 roku walczył, a częściej po prostu gnił w okopach, niedaleko Dyneburga (Dźwińska), na terenie obecnej Łotwy.

Popularnością wśród śląskich żołnierzy cieszył socjaldemokratyczny wrocławski „Volkswacht”. Robotnicy w mundurach rozmawiali o sprawach, jakie nie przyszłyby do głowy sformatowanemu przez pruski ordung Langemu – o końcu wojny bez aneksji i zwycięzców, wprowadzeniu republiki.

Tymczasem 7 grudnia 1917 roku, nastąpiło oficjalne wstrzymanie ognia, a 10 dni później zawieszenie broni. Natychmiast po zakończeniu działań wojennych żołnierze rosyjscy usunęli zasieki i zbliżyli się do linii wroga. Żołnierze niemieccy wybiegli im naprzeciw. Spotkanie było bardzo żywiołowe. Śpiewano, tańczono, pito, wymieniano się pamiątkami.

Nim nastąpiło rozstanie, służący w niemieckiej kompanii fotograf amator zrobił im wspólne zdjęcie. Papier światłoczuły był na froncie rzadkością, udało się zrobić zatem tylko kilka odbitek. Jedną z nich otrzymał jakiś rosyjski żołnierz, inną Lange.

Dywizja miała trafić do jatki na froncie zachodnim. Dowództwo obawiało się jednak ściągania żołnierzy, którzy na Wschodzie mogli zarazić się „wirusem rewolucji”. Wydano więc rozkaz odbierania wojakom materiałów propagandowych, do których zaliczano także wspomniane zdjęcie. Młodemu fotografowi z 5. kompanii zniszczono negatyw. Wyśledzono właścicieli pozostałych odbitek, w tym Langego. Zdjęcie przestało istnieć – tak się wówczas wydawało.

Zdjęcie z niezwykłą historią…

Przenieśmy się teraz w czasie. W 1927 roku Lange pracował jako redaktor gazety komunistycznej „Der rote Stern” w Niemczech. W dziesiątą rocznicę rewolucji rosyjskiej nadesłano z Moskwy dwa zdjęcia z bratania się żołnierzy na froncie wschodnim. Jednym z nich było zaginione zdjęcie z 5. kompanii. Okazało się, że obdarowany odbitką żołnierz rosyjski przekazał ją do muzeum w Moskwie.

Po objęciu w 1933 roku władzy przez Hitlera Langemu kolejny raz skonfiskowano to samo zdjęcie, a on trafił do obozu koncentracyjnego.

Po wojnie Lange leczył się w sanatorium pod Moskwą i próbował znaleźć ostatni oryginał w moskiewskim muzeum. Niestety, podczas zawieruchy wojennej fotografia zaginęła. Dyrektor sanatorium Paweł Wasylewicz poprosił go o pokazanie kopii poszukiwanego zdjęcia – i choć takie rzeczy zdarzają się podobno tylko w filmach – rozpoznał się na fotografii. To on był młodym rosyjskim żołnierzem, który w grudniu 1917 roku otrzymał jedną z odbitek.

W 1957 roku Fritz Lange opisał tę historię w swych wspomnieniach, do których dotarli śląscy historycy. A to tylko jeden z epizodów z historii dziesiątek tysięcy śląskich robotników, którzy musieli walczyć za kajzera.

Więcej:

S. Popiołek, Dokumenty w ilustracjach, w: Ruch robotniczy na Śląsku Opolskim, red. F. Hawranek, t. 4, 1967.

R. Kaczmarek, Polacy w armii kajzera na frontach I wojny światowej, Kraków 2014.

37

Gliwice 1917: „Przecież nie będziecie do nas strzelać…”

Fala protestów antywojennych przetoczyła się przez Europę w 1917 roku. Wpisują się w nią zamieszki głodowe na austriackim i niemieckim Śląsku latem tego samego roku. Między innymi w Gliwicach.

Drożyzna i braki w dostawach żywności kładły się cieniem na życiu mieszkańców Gliwic w trzecim roku Wielkiej Wojny. Dyrektor Zakładów Hulczyńskiego odrzucił zgłaszane przez robotników żądania podwyżek płac. Dwudziestego ósmego czerwca 1917 roku o dziesiątej czterdzieści pięć we wszystkich oddziałach huty sześć tysięcy robotników przestało pracować. Burmistrz miasta wezwał do natychmiastowego powrotu, wydelegowaną dzień wcześniej do Zabrza w związku z demonstracją głodową kobiet, 22. Kompanię Piechoty.

Przed gmachem dyrekcji zgromadził się pięciotysięczny tłum, a ulicami Wilhelmstrasse i Dworcową napływały kolejne osoby. Ludzie skarżyli się, że nie mogą za 4,5 marki wyżywić rodziny. Dyrekcja i burmistrz grali na zwłokę, oczekując na wojsko. Gdy dyrektor Koenig otworzył okno, z tłumu zaczęły lecieć kamienie, a podobno także butelki z benzyną. Tłum liczył nawet kilkanaście tysięcy osób – była to więc największa demonstracja w historii miasta.

W momencie, gdy robotnicy mieli przystąpić do szturmu na fabrykę, przybył oddział 40 ułanów, który – jak wspominał burmistrz – „z trudem odgrodził tłum od zabudowań fabrycznych[1]”. Chwilę później pojawiła się odwołana z Zabrza kompania, której władze niezbyt ufały, ponieważ składała się głównie z miejscowych żołnierzy.

Około piętnastej rozpoczęło się rozbijanie witryn sklepowych i zabieranie żywności. Największe straty zanotowano z wielkich domach handlowych Waltera, Barascha, Hamburgera i Neumanna. Zaatakowano także bank przy Wilhelmstrasse. Powszechnie oskarżano bogatych kupców o zbijanie fortun na wojennych trudnościach.

Zgodnie z przewidywaniami władz i opiniami świadków wydarzeń w pierwszych godzinach wojsko nie panowało nad sytuacją, a nawet sympatyzowało z robotnikami. Maks Hamburger usłyszał od podoficera z patrolu, gdy domagał się obrony swojego sklepu: „To mnie nic nie obchodzi”[2]. Neumann, właściciel sklepu przy Wilhelmstrasse 22, skarżył się, że żołnierze przyłączyli się do demonstrantów. Jubiler Masłoń twierdził natomiast, że żołnierze żartowali z obaw kupców. Urzędnik magistratu, Gornick, zeznał, że słyszał, jak robotnicy zwracali się do żołnierzy słowami: „Nie będziecie chyba do nas strzelać?”, na co żołnierze zapewniali, że strzelać nie będą. W konsekwencji początkowo tylko policja rozpraszała robotników.

Do godziny siedemnastej trwał przemarsz przez główne ulice miasta. Na rynku demonstrantów zaatakowali jednak ułani. Od ich szabel padli na bruk pierwsi ranni. Strajkujący rozproszyli się po wąskich ulicach starówki. Część wróciła do huty, gdzie zwołano zebranie przedstawicieli robotników, a pozostali udali w kierunku Neue Welt Strasse – wieczorem odbył się tam wielki wiec, podczas którego burmistrzowi udało się obietnicami mediacji przekonać część robotników do powrotu do pracy. Dokładnie wtedy przybyły do Gliwic odwołane z ćwiczeń dodatkowe dwie kompanie wojska.

Górnicy z kopalni Gleiwitz strajkowali aż do 7 lipca .W Zakładach Hulczyńskiego 3 lipca wybuchł nowy strajk, został jednak natychmiast spacyfikowany – robotników wypędzono z zakładu, a przywódców aresztowano – wśród nich znalazło się zresztą dwóch byłych żołnierzy. W konsekwencji zwolniono z pracy 100 robotników.

Główna ulica w Gliwicach, gdzie doszło do zamieszek

Interesujące jest sprawozdanie z tych wydarzeń, które przedstawił burmistrz Gliwic. Zwracał on uwagę na „jednolite działanie” demonstrantów, niesienie przez jednego z uczestników czerwonego sztandaru i pewną planowość w akcji rabowania sklepów – napadano na sklepy najbogatszych kupców, konsumy zakładowe, bank.

Gliwiccy radni zaapelowali do Ministerstwa Wojny, aby zwiększyć liczbę żołnierzy w mieście: „W związku z produkcją wojenną ilość robotników zwiększyła się czterokrotnie i jest wśród nich wielu robotników niepewnych”[3]. Bogaci kupcy zebrali pieniądze na nagrody dla szczególnie zasłużonych w tłumieniu buntu policjantów i oficerów. Nadzwyczajny Sąd Wojskowy wydawał wiele wyroków – dziesiątki osób skazano na kary do 5 lat więzienia. Wśród osadzonych były kobiety: Łucja Rudziej, Jadwiga Wojczek, Albina Holeczek, Marta Skroiba, Olga Piontek… I wiele innych.

Więcej:

M. Lipowicz, „Wydarzenia Gliwickie” w 1917 roku, „Zeszyty Gliwickie” 1968, t. 6.

[1] Cyt. za: M. Lipowicz, Wydarzenia gliwickie w 1917 roku, „Zeszyty Gliwickie” 1968, nr 6, s. 12.

[2] Tamże, s. 18.

[3] Tamże, s. 17.

38

Ślązacy w rewolucjach rosyjskich

Skąd wzięli się Ślązacy w Rosji 1917 roku? Pewna grupa – głównie robotników wykwalifikowanych – wyjechała na Wschód za chlebem jeszcze przed wojną, ale większość stanowili jeńcy walczący wcześniej w armii niemieckiej i austro-węgierskiej.

Alojzy Adamaszek z Komorowic był z zawodu monterem i pewnie dlatego trafił na trzymiesięczny kurs pilota armii CK. Gdy jego samolot Fokker D.VII został zestrzelony pod Lwowem, już jako sierżant trafił do rosyjskiej niewoli. Jako jeniec pochodzenia słowiańskiego traktowany przez był Rosjan dość łagodnie, i wkrótce nauczył się rosyjskiego. Bolszewicy prowadzili wtedy intensywną propagandę antywojenną pod hasłem „pokoju bez kontrybucji i bez aneksji”. Jeńców łatwo było do tego przekonać, gdyż dawało to nadzieję na szybszy powrót do domu. Na fali rozprężenia Adamaszek, już w rosyjskim mundurze, opuścił obóz wraz z kilkoma innymi jeńcami. Podczas wybuchu rewolucji lutowej w 1917 roku działał jako agitator wśród robotników Iwanowo-Wozniesieńska. Tuż przed 1 maja trafił do Piotrogrodu [dziś Petersburg – przyp. D.Z.]. Rewolucyjną robotę zaczął tam od… pędzenia samogonu, który – jak wspominał – wymieniali na broń z żołnierzami. Jeździł z misjami do Tweru i Bobrujska, a nawet Odessy. Na początku października skierowano go do jednej z dywizji na froncie nadbałtyckim. Dowiedział się o tym jej dowódca Smirnow. Ustawił żołnierzy w wielki czworobok i kazał wydać agitatorów, grożąc zdziesiątkowaniem oddziałów. Przed szereg wystąpił wówczas lider bolszewików i wydał komendę: „Dywizja, ładuj broń!”. I tak zaczął się pogrom oficerów…

Po powrocie do Piotrogrodu dziewiętnastoletni Adamaszek został zakwaterowany kilkaset metrów od Pałacu Zimowego. Przed szturmem na pałac – jak wspominał – łyknął samogonu, bo dokuczały mu strach i zimno. Szturm na Pałac Zimowy nie był szczególnie krwawy – w końcu nawet „Aurora” strzeliła ślepakiem – choć stał się początkiem zmiany epoki.

Adamaszek został potem kurierem piotrogrodzkiego okręgu
Armii Czerwonej, docierając aż do Władywostoku. W Kijowie o mały włosy nie został rozstrzelany przez petlurowców. W rodzinne strony wrócił dopiero w 1924 roku.

Jan Mierzwa z Zabrza założył natomiast mundur armii niemieckiej 1 sierpnia 1914 roku. Rok później znajdował się już w niewoli rosyjskiej. I znów, jako Słowianinowi, upiekło mu się – trafił do robót leśnych pod Moskwą. Jego ekipa zbuntowała się, żądając obiecanego przydziału tytoniu i skierowano ich aż do Taszkientu. W październiku 1917 roku do jenieckiego baraku weszło czterech żołnierzy z czerwonymi opaskami na rękawach, którzy oświadczyli stanowczo: „Nie jesteście już jeńcami”[1]. Poprosili także uwolnionych o pomoc w walce z Kozakami stacjonującymi w okolicy, co też zrobili…

Następnie Mierzwa z Augustem Schade z Zabrza i Franciszkiem Wieczorkiem z Wirka trafili do Samarkandy, gdzie Jan zgłosił się na ochotnika do oddziału Czerwonej Gwardii. Walki w środkowej Azji przypominały bardziej te z Dzikiego Zachodu niż z frontów Europy. Potyczki, podchody, pustkowia. Mierzwa przeprawiał się przez Amu-darię, walczył pod miejscowościami o egzotycznych nazwach: Czardżou (Turkmenabat), Kach-kar, Bar-mali, aż w połowie 1919 roku dotarł do twierdzy Kuszka przy granicy z Afganistanem. Wreszcie tutaj udało się zabrzaninowi nieco odetchnąć, a nawet podszkolić z jazdy na wielbłądzie. Wojna jednak ciągle trwała. Wraz ze swym oddziałem udał się do Baku. Potem brał udział w desancie na wyspę na Morzu Kaspijskim i wrócił na wschód walczyć z basmaczami pod Chiwą. Po demobilizacji popracował jeszcze trochę w warsztatach kolejowych w Taszkiencie, zanim wrócił z repatriantami w 1921 roku do Zabrza i do pracy w Fabryce Lin i Drutu Deichsla.

Jedynym ze Ślązaków zaangażowanych w przedrewolucyjną działalność lewicową był Jan Urbańczyk. Już w 1903 roku, tuż po wstąpieniu do Socjaldemokratycznej Partii Niemiec, ten metalowiec i syn górnika z Szarleja dostał pół roku więzienia za obrazę majestatu cesarza Wilhelma. Służbę wojskową odbył w latach 1905–1908 w pułku ułanów. Po zwolnieniu z huty Bismarck w 1911 roku wyjechał za chlebem do Rosji, gdzie pracował jako monter specjalista w Dniepropietrowsku. Po wybuchu wojny jako obywatel Niemiec został internowany. Kilkakrotnie próbował uciec i w związku z tym zamknięto go na moskiewskiej Łubiance. Wyswobodziła go stamtąd bolszewicka rewolucja. Jako lewicowiec wstąpił do Czerwonej Gwardii. W jej szeregach walczył od Piotrogrodu przez Iwanowo-Wozniesieńsk aż pod Konotop. Raz jako piechur, innym razem na koniu. „Bitwy nie tak wyglądały, jak je sobie wyobrażamy. Nieraz szła strzelanina ze wszystkich stron, trudno się wprost było zorientować, kto strzela i do kogo” – wspominał po latach[2]. Jednak Urbańczyk nie walczył długo po czerwonej stronie – już w marcu 1918 roku trafił w ręce niemieckich żołnierzy okupujących Ukrainę. Udało mu się wywinąć przed oskarżeniami o udział w rewolucji i w kwietniu 1918 roku znalazł się na Śląsku. Zaczął pracować w katowickiej hucie Baildon, jednak władze w końcu odkryły jego przeszłość. Zmobilizowano go do pułku artylerii stacjonującego w Neustadt (Prudnik). I tam dotrwał do rewolucji listopadowej w Niemczech.

Co kierowało ludźmi, którzy poparli bolszewików? Nadzieja na szybszy powrót do domu, lewicowe ideały, klimat epoki, gdy wszystko wydawało się możliwe i padały trony, chęć przeżycia przygody? A może wszystko po trochu?

Więcej:

T. Potemski, H. Rechowicz, Śląscy bojownicy Rewolucji Październikowej, Katowice 1958.

[1] J. Mierzwa, Rewolucja na azjatyckim szlaku, w: T. Potemski, H. Rechowicz, Śląscy bojownicy Rewolucji Październikowej, Katowice 1958, s. 80.

[2] J. Urbańczyk, Bytomski monter – czerwonogwardzista, w: T. Potemski, H. Rechowicz, Śląscy bojownicy…, dz. cyt., s. 99.

39

Katowice 1918: Górnicy nie chcą ginąć dla cesarza

Nikt jeszcze nie przypuszczał, że Wielka Wojna zmierza ku końcowi. Śląscy górnicy mieli jej już jednak dosyć.

Strajk górników z niektórych szybów kopalni Giesche znajdujących się na terenie Roździenia, Janowa i Szopienic – na obszarze obecnych Katowic – rozpoczął się 26 czerwca 1918 roku. Wkrótce dołączyły do nich załogi innych kopalń, a po trzech dniach także szeregu hut. Robotnicy domagali się podwyżki płac, wprowadzenia ośmiogodzinnego dnia pracy i poprawy jakości racji żywieniowych. Przede wszystkim jednak o wiele mocniej – niż podczas protestów w 1917 roku – ujawniły się teraz akcenty polityczne i antywojenne. W ulotce rozdawanej przed wejściem do kopalni Radzionków (Radzionkaugrube) czytamy: „Walczymy nie dla nas, lecz dla kapitalistów oddajemy naszych ojców i synów. Ich krew woła o pomstę, która wkrótce nadejdzie. (…) Gdy robotnicy fabryk zbrojeniowych przerwą pracę, gdy górnicy przestaną wydobywać węgiel – wojna wkrótce się skończy. Wówczas niech idą na wojnę ci, którzy jej pragną, a nie ci wszyscy biedni ludzie, którzy za nich walczyć muszą”[1].

Pierwszego lipca do strajku przyłączyły się kobiety zatrudnione w śląskich kopalniach rud żelaza. Ich dzień roboczy trwał 11 godzin, a zarobki były o połowę niższe od tych, które pobierali mężczyźni. Gdy dyrekcja odrzuciła żądanie skrócenia czasu pracy, 2100 kobiet porzuciło swoje obowiązki przy płuczkach. Protest trwał w sumie 10 tygodni – kobiety nie opuściły swoich stanowisk pracy, ale pracowały tylko po osiem godzin dziennie.

Robotnicy na Śląsku w czasie wojny

Nie upłynął nawet tydzień od wybuchu protestu górników w kopalni Giesche, gdy w sprawę wmieszały się władze wojskowe, czuwające nad trybami gospodarki wojennej. Zażądano, by wszyscy robotnicy podlegający obowiązkowi służby wojskowej powrócili do pracy pod groźbą surowych kar, co jednak nie odniosło skutku. Ponad dwa tysiące górników zlekceważyło ten nakaz, a ponad 1800 spośród nich postawiono przed sądem i skazano na kary do trzech miesięcy więzienia. Większość skazanych uwolniła dopiero rewolucja niemiecka z początków listopada 1918 roku. Ale jeszcze dwa miesiące przed obaleniem cesarza władze niemieckie wprowadziły na Górnym Śląsku stan oblężenia w obawie przed rewoltą robotników.

Więcej:

Dzieje górniczego ruchu zawodowego w Polsce (do 1918 r.), red. K. Popiołek, t.1, Warszawa 1971.

[1] W. Schumann, Oberschlesien 1918/1919. Vom gemeinsamen Kampf deutscher und polnischer Arbeiter, Berlin 1961, s. 62.

40

Beskidy 1918: Rewolta beskidzkich górali

„Ludność poczuła się naraz wolna” – alarmowano w Cieszynie w listopadzie 1918 roku[1]. Górale ruszyli po swoje…

Na łące w Koniakowie „Jerzy Kawulok wystawił sobie chałupkę. Dwukrotnie zapowiadałem mu, że zostanie usunięty, wreszcie kazałem porąbać drzwi i piec, a on nie chce odejść” – tak jeden z nadzorców leśnych donosił do zarządu Komory Cieszyńskiej w 1791 roku[2]. Wspomniana Komora obejmowała majątki byłych książąt cieszyńskich, które przeszły w posiadanie Habsburgów. By zwiększyć zyski, potrzeba było więcej ziemi i więcej ludzi. Na celowniku znalazła się góralska gospodarka szałaśnicza – zabierano chłopom ziemię, a ci – pozbawieni środków do życia – skazani byli na pańszczyznę, robotę za ochłapy z pańskiego stołu. Jak pisał profesor Józef Chlebowczyk: „Nie było wsi cieszyńskiej, której by mieszkańcy nie skarżyli się na bezprawne, samowolne zabieranie przez zwierzchność gruntów, lasów czy pastwisk chłopskich”[3]. Górale sądzili się, skarżyli, ale to Komora tu rządziła. Czasem występowali zbrojnie, ale zwykle pacyfikowało ich ściągnięte wojsko – jak na początku lat 80. XIX wieku w Koniakowie, Istebnej i Wiśle.

Aż przyszła pierwsza wojna światowa. Arcyksiążę Fryderyk Habsburg wprawdzie nie zasłynął wojskowymi zdolnościami jako dowódca armii austro-węgierskiej, ale w 1916 roku odbyło się w Wiśle ostatnie habsburskie polowanie – ustrzelił dwa koguty głuszca. Potem było coraz gorzej. Posypała się monarchia w Wiedniu. I nie tylko ona.

Beskidzki góral

„Chłopi przystąpili samorzutnie do rozwiązywania najbardziej palących, ich zdaniem, spraw. Wystąpiła z brzegów rzeka nienawiści nagromadzonej w ciągu dziesiątków lat”[4] – pisał historyk Andrzej Pilch. Żądano bezzwłocznego usunięcia żandarmerii i znienawidzonych urzędników Komory. W Wiśle, Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie ludność przystąpiła do wyrębu lasów Komory Cieszyńskiej, które obejmowały 70 gmin. W Brennej puszczono z ogniem cztery baraki w lesie. Dwunastego listopada splądrowano pałacyk myśliwski Habsburgów w Wiśle. Pięć dni później na chłopskich wiecach w Wiśle i Istebnej żądano, by zamki i lasy Komory „przeszły na własność narodu”. Strach zapanował wśród tych, którzy czuli się dotychczas niepodzielnymi władcami Śląska Cieszyńskiego. Przestraszony hrabia Larisch wymógł na polskiej Radzie Narodowej wysłanie oddziału wojskowego z karabinami maszynowymi do obrony jego zamku we Frysztacie przed ewentualnym atakiem.

Oddział Informacyjny polskich wojsk w Cieszynie w poufnym liście do Rady Narodowej donosił: „Ludność gnębiona przez wieki poczuła się naraz wolna i kiedy jej władza, jej prawowita, powiedziała to, że lasy etc. są teraz »nasze«, nie dziwi, że ludność ta ruszyła, by coś z tego dostać”[5]. Przypomnijmy: dostać coś z tego, co w góralskich opowieściach przez kolejne pokolenia traktowano jako zagrabione przez Komorę Cieszyńską.

Zaburzenia te, jak zwrócił uwagę starosta Jakub Podczaski, zakończyły się z chwilą objęcia dóbr arcyksięcia pod zarząd przymusowy. Ten zarząd przymusowy, a więc faktyczne upaństwowienie, majątków Komory Cieszyńskiej ogłoszono 24 grudnia 1918 roku – w wyniku oddolnej presji. W kwietniu następnego roku rozpoczął się sekwestr dóbr księcia bielskiego Sułkowskiego.

Więcej:

A. Pilch, Walka robotników na Śląsku Cieszyńskim, 1918–1919, „Z pola walki. Kwartalnik poświęcony dziejom ruchu robotniczego” 1945, t. 4

[1] Cyt. za: A. Pilch, Walka robotników na Śląsku Cieszyńskim 1918‒1919, w: „Z Pola Walki” 1959, nr 4, s. 16.

[2] Cyt. za: J. Chlebowczyk, Nad Olzą. Śląsk Cieszyński w wiekach XVIII, XIX i XX, Katowice 1971, s. 10.

[3] Tamże, s. 10.

[4] A. Pilch, Walka robotników…, dz. cyt., s. 16.

[5] Tamże, s. 16.

41

Bytom, Opole 1918: Czerwona wstążka i karabin

Bytom, 10 listopada 1918 roku: „Koło godziny 3 po południu ruszył na miasto oddział żołnierzy, liczący nie więcej jak 16 chłopa ze zwykłym szeregowcem na czele. Kokardy u czapek polowych zastępowała czerwona wstążeczka. Oddział dziwnych orężników zjawiał się kolejno przed gmachami władz państwowych i komunalnych. Przywódca oddziału i dwaj żołnierze znikali we wnętrzu każdego gmachu, by oświadczyć kierownikom tych urzędów, że odtąd podlegają berlińskiemu rządowi nowej daty, jako też jedynie władzy wykonawczej, tj. radzie żołnierzy i robotników. Poddanie się pod władzę nowego rządu z socjalistami Scheidemannem i Ebertem na czele szło we wszystkich urzędach tak niesłychanie szybko, że żołnierze wychodzili z każdego gmachu po upływie nie więcej niż 3–4 minut. (…) Nie padł ani jeden strzał, gdyż nie znalazł się człowiek, który by na widok karabinu i czerwonej kokardy natychmiast nie był kapitulował. Po zatknięciu czerwonego sztandaru na budynku koszar wojskowych i ratuszu objęła władzę w Bytomiu rada robotników i żołnierzy”[1] – wspominał Józef Grzegorzek, późniejszy powstaniec śląski.

Tego samego dnia w Opolu żołnierze 63. Pułku Piechoty, zainspirowani przez grupę marynarzy przybyłych z Berlina, zorganizowali na placu apelowym (przy obecnej ulicy Plebiscytowej) wiec. Uwolnili więźniów z aresztu pułkowego i więzienia garnizonowego, przeszli pochodem ulicami miasta, a następnie zgromadzili się przed ratuszem. W przemarszu uczestniczyli też cywilni mieszkańcy miasta. Na wieży ratusza zawisł czerwony sztandar. Przemawiali m.in. przywódca żołnierzy, dwudziestoletni szeregowiec Hartmann, i siodlarz Julius Michalke – jako przedstawiciel robotników.

W Nysie Rada Żołnierska uwolniła aresztowanych z więzień i pozbawiła władzy komendanta garnizonu.

W Koźlu 12 listopada powiatową radę żołnierską utworzyli żołnierze dwóch zapasowych batalionów piechoty, stacjonujących w tamtejszym garnizonie.

Garnizonowa rada żołnierska w Bytomiu zawarła tego samego dnia porozumienie z delegacją polską: „Rada żołnierzy wyraża nadzieję, że społeczeństwo polskie zaniecha wszelkich kroków, które by się przyczynić mogły do zaostrzenia przeciwieństw, natomiast przyrzeka także ze swej strony tamować agitację przeciwpolską, mianowicie z kół pracodawców”[2] .

Rada żołnierska Królewskiej Huty ostro zaprotestowała przeciwko kierowaniu na teren jej działania oddziałów Grenzschutzu – straży granicznej – oświadczając, że sama będzie troszczyć się o utrzymanie spokoju. Rada robotniczo-żołnierska w Łambinowicach stanowczo odmówiła udziału w organizowaniu rekrutacji do Grenzschutzu.

Niemal wszędzie władza oficerów przestała istnieć. Na całym Śląsku odnotowano sytuacje, gdy szeregowi żołnierze i robotnicy na ulicach zrywali dowódcom wojskowym dystynkcje i odznaczenia – i w ten sposób odpłacali się za lata wojennej traumy.

Dwudziestego trzeciego listopada prezydent rejencji opolskiej zwrócił się do landratów i burmistrzów z prośbą o raporty w sprawie nastrojów w oddziałach wojskowych. Przeczytał w nich: Gliwice – „oddziały zarażone ruchem rewolucyjnym”, „zupełnie nie nadają się do użycia w wypadku niepokojów wewnętrznych, w ograniczonym tylko stopniu do strzeżenia granicy”, Głubczyce – „wojsko nie budzi zaufania”, Lubliniec – tylko częściowo „budzi zaufanie”, Opole – „oddziały nie robią wrażenia budzącego zaufania. Wiele z nich rzuciło nawet broń, która dostała się w niepowołane ręce”[3]. W Siemianowicach cały oddział złożył broń w ręce robotników na wiecu, a w Lipinach żołnierze dali się rozbroić milicji robotniczej bez walki.

Karykatura z 1918 roku Kiedy liście opadną, zapanuje pokój!

Choć wiele rad żołnierskich pozostało pod wpływami nacjonalistycznymi, to stan wojsk niemieckich na Śląsku nie budził już zaufania władz. Dlatego na scenę weszły formacje ochotnicze – Freikorpsy, wsławione już w całych Niemczech masakrami robotników, wciąż wierzące w „Wielkie Niemcy” i nienawidzące nowej republiki w Berlinie.

Więcej:

H. Zieliński, Położenie i walka górnośląskiego proletariatu w latach 1918–1922, Warszawa 1957.

R. Kaczmarek, Powstania śląskie 1919‒1920‒1921, Kraków 2019.

[1] J. Grzegorzek, Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie, Katowice 1935, s. 10‒11.

[2] Cyt. za: W. Lesiuk, Rady w rejencji opolskiej 1918‒1919, Opole 1973, s. 124.

[3] Cyt. za: H. Zieliński, Położenie i walka górnośląskiego proletariatu 1918‒1922, Warszawa 1957, s. 101.

42

Bytom 1918: Jeńcy się burzą…

W listopadzie 1918 roku na Górnym Śląsku przebywało 80 tysięcy rosyjskich jeńców ‒ znaczna część z nich została skierowana do pracy w kopalniach (ich liczbę szacuje się nawet na 40 tysięcy). Mimo zawarcia pokoju z Rosją Radziecką jeńców wciąż przetrzymywano jako tanią siłę roboczą. Regionalne władze obawiały się jednak wpływu wieści o rewolucjach w ich ojczyźnie na przetrzymywanych Rosjan.

W tym miesiącu doszło też do próby uwolnienia się 900 jeńców, pracujących przymusowo w kopalni Anna w Pszowie – mimo rozbrojenia wartowników akcja z powodu interwencji pozostałych żołnierzy się nie powiodła.

Trzynastego grudnia 1918 roku trwał strajk w śląskich kopalniach. Wzięli w nim udział także rosyjscy jeńcy wojenni, zatrudnieni w kopalniach pod Bytomiem. Nie próbowano nawet wysłuchać ich argumentów, tylko od razu wysłano wojsko. Według informacji zawartych w Illustrierte Geschichte der deutschen Revolution zginęło dziewięciu Rosjan, a siedmiu zostało rannych[1].

Gdy rosyjscy oficerowie, jeńcy obozu w Nysie, zażądali usunięcia komendanta za nieprzestrzeganie postanowień Konwencji Haskiej, zlekceważono ich. Piętnastego grudnia 1918 roku zaczęli szturmować ogrodzenie obozu. Wartownicy oddali strzały, w wyniku czego zabili trzy osoby i ranili kilka. Do podobnych wypadków doszło tydzień później w Żaganiu, gdzie zginęło pięciu jeńców.

Landrat kozielski skarżył się, że jeńcy wzniecali niepokoje i nie chcieli uznać autorytetu straży obozowej.

W obozie w Lamsdorf (Łambinowice) działała radykalna rada żołnierska, która nawiązała współpracę z przetrzymywanymi tam jeńcami. W odpowiedzi Wrocławska Rada Ludowa, aby „uspokoić sytuację”, przesłała bojówkarzy Freikorpsu Aulocka, którzy już wkrótce mieli się wsławić mordowaniem śląskich robotników.

Więcej:

H. Zieliński, Położenie i walka górnośląskiego proletariatu w latach 1918–1922, Warszawa 1957.

[1] Illustrierte Geschichte der Deutschen Revolution, Berlin 1929, s. 249.

43

Wisła 1918: Od Polski też czegoś żądamy

Na gruzach pierwszej wojny światowej rodziła się niepodległa Polska. Z jej powstaniem wiązano konkretne nadzieje. Siedemnastego listopada 1918 roku uczestnicy wiecu w Wiśle przyjęli następującą deklarację:

Czego żąda dzisiejsze zgromadzenie ludowe w Wiśle od nowego Państwa polskiego!

Chleba, bo tego roku nie mamy żadnych ziemniaków, a mąki dostaliśmy mało!

Żeby nam przywrócono sałasze w granicach pierwotnych bezpłatnie.

Żeby lasy i zamki, które należały wcześniej do Komory Cieszyńskiej w Wiśle, przeszły na własność państwową.

Żeby z tych lasów sprzedawano drzewo na opał i na deski przeznaczone w pierwszym rzędzie wiślanom.

Żądamy stanowczo kolei do Wisły, na razie samochód kursujący do każdego pociągu do Ustronia.

Żądamy regulacji rzek i potoków.

Prosimy bardzo usilnie o zbudowanie nam mostów, które woda zabrała w r. 1915.

Składamy uroczystą przysięgę publicznie, że chcemy należeć do Państwa polskiego[1].

Na wiecu w Cieszynie już 27 października przyjęto rezolucję: „Sejm konstytucyjny ma przeprowadzić takie reformy społeczne, aby Polska stała się matką szerokich warstw ludowych, aby nie było w niej ciemiężców i ciemiężonych, aby zanikły przywileje klas i stanów”[2]. Z kolei podczas polskiego zebrania 24 listopada w Królewskiej Hucie domagano się m.in. „naprawy stosunków społecznych, zwłaszcza robotniczych i agrarnych, unarodowienia skarbów ziemi naszej”[3]. O panującym wówczas klimacie świadczy też fakt, że górnicy socjaliści w Dziedzicach uchwalili, „że proboszcz musi też przystąpić do ich organizacji, my go będziemy płacili z naszej kasy, i pozwolimy mu się ożenić”[4].

Historyk Eugeniusz Kopeć pisał: „Dla polskich Ślązaków mit niepodległej Rzeczypospolitej był nieodłącznie związany z mitem społecznej równości. Po prostu lud śląski walczył o polską przynależność państwową, gdyż łączył z nią nadzieje wyzwolenia społecznego”[5] .

Śląsk wchodził do Polski na określonych warunkach. Jego propolscy mieszkańcy mieli wizję swojej, innej niż Rzeczpospolita szlachecka: sprawiedliwej, ludowej…

Więcej:

E. Kopeć, „My i oni” na polskim Śląsku, Katowice 1986.

[1] Cyt. za: Wisła w drodze do niepodległości, Katalog wystawy, Wisła 2018, s. 9.

[2] Cyt. za: Pierwsza niepodległość, red. K. Nowak, Cieszyn 2008, s. 27.

[3] Źródła do dziejów powstań śląskich, red. H. Zieliński, t. I, Wrocław‒Warszawa‒Kraków 1963, s. 54‒55.

[4] W. Kasperlik, Kronika parafii rzymsko-katolickiej Dziedzice, oryginał w posiadaniu Izby Regionalnej Czechowice-Dziedzice, s. 53.

[5] E. Kopeć, „My i oni” na polskim Śląsku (1918‒1939), Katowice 1986, s. 29.

44

Górny Śląsk 1918: Rady bez władzy

Gdy przestało istnieć cesarstwo niemieckie, zrodził się pomysł tworzenia rad: robotniczych, chłopskich, żołnierskich – jako przedstawicielstw lokalnych środowisk. Każdy łączył z nimi inne nadzieje: jedni postrzegali je jako wsparcie dla władzy w trudnych czasach, inni – jako tymczasowe organy mające rozwiązać bieżące problemy, a wreszcie mniejszość – jako podstawę nowych, rewolucyjnych rządów.

W rejencji opolskiej powstały w sumie 892 rady, większość z nich jako tzw. wydziały gospodarcze na wsi – uzależnione od środków przyznawanych przez administrację. Przeważająca liczba z nich podporządkowana była mało radykalnym radom w Katowicach i we Wrocławiu, zdominowanym przez prorządowych socjaldemokratów. Na przykład na czele Centralnej Rady Robotniczej w Katowicach stał prawicowy socjaldemokrata Otto Hörsing, będący równocześnie specjalnym komisarzem rządu niemieckiego.

Polscy działacze narodowi twierdzili, że są to rady niemieckie, i zaczęli organizować własne. Nie było to jednak do końca zgodne z prawdą. W Świętochłowicach na 26 członków Rady Robotniczej 12 wywodziło się z niemieckiej socjaldemokracji i związków, siedmiu było mieszczanami, a reszta polskimi socjalistami i związkowcami. W Chropaczowie w skład Rady Robotniczej wchodziło 15 osób – wyłącznie robotników, Polacy stanowili mniejszość. Wśród członków Rady Robotniczo-Żołnierskiej w Lipinach znaleźli się działacze Komunistycznej Partii Górnego Śląska, PPS oraz SPD.

W Radlinie „tamtejsza Rada Robotnicza usamodzielniła się i w najbliższej przyszłości proklamować będzie z pewnością Polską Republikę Radlińską. Mieszkańcy sprowadzili sobie z Berlina sekretarza przesiąkniętego naleciałościami spartakusowskimi, który posiada jakieś stosunki z Centralną Radą w Berlinie”[1] – przestrzegał rybnicki landrat i wydał zakaz wypłacania pieniędzy radlińskiej radzie. „Sprawa jest tym bardziej interesująca, że radlińska Rada Robotnicza jest czysto polska i usiłuje jawnie ratować od aresztowania przestępców znajdujących się w Berlinie, których dotąd nie udało się pozbawić wolności”. Tymi „przestępcami” – według landrata – byli zwolennicy radykalnego Związku Spartakusa. Warto odnotować, że choć rzeczywiście w radlińskiej radzie dominowali Polacy, z działaczem robotniczym Alojzym Swobodą na czele, to utrzymywali kontakty z berlińskimi rewolucjonistami. Była to zasługa jednego z przywódców Franciszka Menżyka, który jeszcze przed wojną wyjechał za chlebem do Westfalii i tam zetknął się z ruchem socjalistycznym.

W czasach rewolucyjnej fali wszystko wydawało się możliwe. Właśnie to poczucie musiało kierować przedwojennym leśniczym, późniejszym żołnierzem kajzera, a w końcu uczestnikiem rewolucji rosyjskiej Walentym Reymannem z małego Sierakowa na północy Śląska. Po powrocie do swej wioski od razu zaczął przewodzić radzie robotniczo-chłopskiej. Wezwał robotników rolnych do strajku, a chłopów namawiał, aby nie oddawali kontyngentów żywnościowych. Umówił się z jedną z kopalń na wymianę żywności na węgiel. Zabiegał także o uzbrojenie członków rady. Jego krótka kariera zakończyła się 6 grudnia 1918 roku aresztowaniem na wniosek landrata lublinieckiego.

Często rady zajmowały się nabrzmiałymi problemami lokalnymi. Dwudziestego pierwszego listopada na wiecu Tułowicach, zorganizowanym przez radę robotniczo-żołnierską z Łambinowic, zarzucono zarządcy miejscowych dóbr, Walterowi, że pozostawił on odłogiem blisko 150 morgów ziemi, którą chętnie wydzierżawiliby chłopi. Jego żonie natomiast rzucono w twarz, że „za 70 fenigów, które płaci swym ludziom »gruba pani« może sama stanąć w polu”[2]. Podobnie było w Koźlu, gdzie rada żołnierska zażądała od kapitana landwehry von Keisslera, właściciela majątku w Pawłowiźnie, aby małorolnym i robotnikom rolnym oddał w dzierżawę część leżących odłogiem gruntów. W wyniku interwencji samego landrata, krewnego Keisslera, sprawa została rozpatrzona przez radę we Wrocławiu. I chłopi przegrali…

W Bieruniu Starym rada robotnicza usunęła burmistrza Kodelewskiego, zarzucając mu nadużycia finansowe, uprawianie nielegalnego handlu i obrażanie kobiet. W Rybniku rada robotniczo-żołnierska usunęła w końcu nawet landrata, oddając jego urząd burmistrzowi.

Działalność tych rad w większości zamarła w połowie 1919 roku, gdy zostały rozwiązane one w związku z zapowiedzianym plebiscytem na niemieckim Śląsku. Przetrwała jednak – także na polskim autonomicznym Śląsku – instytucja rad zakładowych (załogowych), wprowadzonych w listopadzie 1918 roku jako medium interesów załóg robotniczych. Ta instytucja na długo wpisała się w śląską historię.

Więcej:

W. Lesiuk, Rady robotnicze, żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej 1918–1919, Opole 1973.

E. Klein, Rada Ludowa we Wrocławiu. Centralna Rada dla Prowincji Śląskiej, Warszawa‒Wrocław 1976.

[1] A. Mrowiec, Z dziejów Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej w latach 1918‒1939. Stosunki społeczno-polityczne, Katowice 1966, s. 12‒13.

[2] Cyt. za: W. Lesiuk, Rady w rejencji opolskiej 1918‒1919, Opole 1973, s. 166.

45

Anton Jadasch: Robotniczy lider

W 1888 roku w Krapkowicach w rodzinie robotniczej, polskojęzycznej, choć obojętnej narodowościowo, urodził się Anton Jadasch. Po ukończeniu szkoły ludowej rozpoczął pracę jako metalowiec. W wieku 14 lat wstąpił do pierwszego związku zawodowego i wkrótce zasilił szeregi niemieckiej socjaldemokracji. I wtedy właśnie rozpoczął pracę w zakładach metalowych Lipinach, gdzie wiosną 1915 roku zorganizował strajk, za co najpierw go aresztowano, a potem skierowano do wojska. Przed frontem uratowała go gruźlica i… rewolucja w Niemczech.

Już w listopadzie 1918 roku Jadasch został wiceprzewodniczącym Rady Robotniczo-Żołnierskiej w Lipinach. Przez kilka miesięcy piastował tam zresztą funkcję burmistrza. Radykalizował się na całego – takie były czasy. Gdy w grudniu 1919 roku wracał z berlińskiego zjazdu rad, przed jego domem czekała wojskowa ciężarówka. Jak wspominał: „24 ludzi z bytomskiej żandarmerii przeszukuje moje mieszkanie i wszystko przewraca. W Lipinach było wtedy 12 setek milicji robotniczej. (…) Gromady robotników z pistoletami w kieszeniach spacerują po wąskich i krótkich uliczkach gminy. Ulica Bytomska zostaje obsadzona przez setki robotników. A teraz poprzez mur na podwórze! W odstępach metrowych widoczna lufa pistoletu i trzonkowy granat ręczny. Komendant żandarmerii blednie. Jako frontowiec widzi natychmiast niemożliwość jakiejkolwiek obrony. W ciągu kilku minut broń znalazła się w rękach robotników. Źle poszło natomiast obydwu urzędnikom kryminalnym, którzy przeprowadzali rewizję. Jeden z nich zniszczył fotografię Róży Luksemburg, która była w mieszkaniu. Gniew ludu wyładował się na miejscu”[1].

W wyniku tych zdarzeń Jadasch został liderem Komunistycznej Partii Górnego Śląska, która – po początkowych sukcesach – rozsypała się w czasie powstań, gdy próbowała zachować dystans wobec Niemiec i Polski.

On sam niezbyt przejmował się swoją narodowością. Był człowiekiem pogranicza. Po podziale Śląska pozostał po niemieckiej stronie, gdzie był liderem wciąż silnych tam komunistów. To były burzliwe czasy. O wydarzeniach z 1922 roku pisał: „Kiedy nocą rozbrojono w pobliżu Gliwic posterunek policyjny, zostałem wezwany do francuskiego kontrolera powiatowego, pułkownika. Jego adiutant, porucznik, widziałby mnie jednak najchętniej za kratami. Kontroler ulokował się w willi w gliwickim parku miejskim. Kiedy się zameldowałem, porucznik zaprosił mnie do pokoju, w którym znajdował się duży tygrysi dog. Porucznik poprosił mnie o zajęcie miejsca, po czym wyszedł, wydając psu po francusku jakieś polecenie. Godzina przechodzi, porucznik nie wraca, wkrótce minie druga godzina. Skoro tylko podnoszę się z fotela kundel warczy groźnie. Zaświtało mi: porucznik obmyślił piękną zemstę. Na początku trzeciej godziny słyszę sygnały alarmowe z zakładów Hulczyńskiego i zakładów naprawczych taboru kolejowego. W ciągu niewielu minut budynek kontrolera powiatowego został otoczony przez tysiące robotników i spektakl został rozpoczęty. Do pokoju wpada trupioblady porucznik, łapie doga za obrożę i wciąga zwierzę do sąsiedniej sali. Potem woła do mnie: »Proszę szybko wyjść!«. Na zewnątrz hałasują robotnicy, którzy szykują się do szturmu na dom. Spiesznym krokiem nadciąga przez park kompania Francuzów z osadzonymi bagnetami. Wśród robotników też jest spora grupa uzbrojona w broń palną. W wyniku mojego krótkiego przemówienia masy się jednak uspokoiły”[2].

W 1924 roku, gdy komuniści odnosili największe sukcesy wyborcze na niemieckim Śląsku, Jadasch został wybrany posłem do Reichstagu, był też radnym w Gliwicach. Pod koniec lat 20. przeniósł się na stałe do Berlina, gdzie angażował się głównie w działalność związkową. Przyczynił się także do powołania Związku Kulturalno-Oświatowego Robotników Polskich w Niemczech, wspierającego wielotysięczne rzesze pracowników z Polski przyjeżdżających tam na saksy.

Anton Jadasch przemawia na wiecu w Bytomiu

Po dojściu Hitlera do władzy próbował uciec, ale w lutym 1933 roku został aresztowany w Gdańsku. Zwolniony pod koniec 1934 roku, po dwóch latach przymusowego bezrobocia, schorowany i wycieńczony pracował jako robotnik najemny. Dwukrotnie uwięziono go jeszcze po wybuchu drugiej wojny światowej, był więźniem obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Po zdobyciu Berlina przez Armię Czerwoną został mianowany burmistrzem dzielnicy Wittenau, która znalazła się w okupacyjnej strefie francuskiej. W czasach NRD był działaczem związkowym. Zmarł w 1964 roku.

Więcej:

F. Hawranek, Ruch komunistyczny na Górnym Śląsku w latach 1918–1921, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966.

[1] Wspomnienia opolskich komunistów, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978, s. 71‒72.

[2] Tamże, s. 81‒82.

46

Dębieńsko 1918/1919: Taczki, bagnety i taniec na wulkanie

Załoga kopalni Dubensko (później Dębieńsko) miała sporo pretensji do swej dyrekcji. Podczas pierwszej wojny światowej jej pracownicy otrzymywali pensje o 20 procent niższe niż w innych kopalniach regionu, nie dostawali też dodatków na dzieci ani specjalnego dodatku drożyźnianego. Dyrektor kopalni Prietze, przestraszony wybuchem rewolucji niemieckiej, zobowiązał się spełnić żądania płacowe. Zanim do tego doszło, pracownicy wysunęli następne: Rada Robotnicza zażądała dziesięciodniowego bezpłatnego urlopu oraz usunięcia znienawidzonych urzędników. Tym razem dyrekcja nie ustąpiła.

Strajk rozpoczął się 27 grudnia 1918 roku. Dyrektor zastosował metodę kija i marchewki: obiecał częściowe ustępstwa, ale też ściągnął na teren kopalni oddział wojska. Doszło do strzelaniny, w wyniku której jeden z robotników został ciężko ranny. Na skutek interwencji kopalnianej Rady Robotniczej u starosty rybnickiego oraz w Powiatowej Radzie Robotniczej i Żołnierskiej żołnierzy wycofano i obie strony przystąpiły do negocjacji. Te przeciągały się. Trzynastego stycznia 1919 roku Rada Robotnicza zwołała wiec. Napięcie było ogromne. Następnego dnia podjęto jednomyślną rezolucję, aby zatrzymać dyrektora Prietza jako zakładnika do czasu nadejścia odpowiedzi z generalnej dyrekcji przedsiębiorstwa. Robotnicy wyciągnęli dyrektora z biura, wsadzili na taczkę po wapnie i przywieźli do cechowni, gdzie odbywało się zebranie. Tam przetrzymywano go do późnego popołudnia. Tymczasem władze Rybnika postawiły ultimatum: albo górnicy zwolnią dyrektora, albo wejdzie wojsko. Otto Hörsing, stojący na czele regionalnych władz, ogłosił stan oblężenia kopalni i wieczorem kompania wojska – mimo zwolnienia dyrektora – zajęła zakład. Załogę rozpędzono bagnetami. Rozpoczęły się aresztowania: 28 górników przewieziono do więzienia w Raciborzu.

Kopalnia Dębieńsko

Zmuszeni przez wojsko górnicy 15 stycznia wrócili na swoje stanowiska pracy. Dopiero w maju odbyła się rozprawa sądowa, podczas której aresztowanych górników skazano na kary kilkumiesięcznego więzienia. Załoga opodatkowała się na rzecz żon i dzieci skazanych robotników.

Choć nie ma dowodów na to, że komuniści spartakiści mieli jakiś wpływ na te wydarzenia, to i tak polsko- i niemieckojęzyczna prasa zaatakowała ich wściekle – każdy przejaw walki robotników kojarzył im się z komunizmem. „Gazeta Opolska” twierdziła wręcz, że „winni są spartakusi, którzy m.in. podburzali ludzi do wożenia w brudnej taczce dyrektora kopalni”[1].

W grudniu 1918 roku szef sztabu VI korpusu we Wrocławiu – Ernest Hesterberger – po wizycie w powiecie rybnickim napisał: „W wyniku tej podróży wydaje się rzeczą jasną i niedwuznaczną, że na Górnym Śląsku przygotowują się bolszewickie knowania; tańczymy na wulkanie”[2].

Więcej:

A. Mrowiec, Z dziejów Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej w latach 1918–1939. Stosunki społeczno-polityczne, Katowice 1966.

[1] A. Mrowiec, Z dziejów Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej w latach 1918‒1939. Stosunki społeczno-polityczne, Katowice 1966, s. 16.

[2] Tamże, s. 17.

47

Ludwik Szabatowski: Legionista, powstaniec, komunista

Przykład legionisty i powstańca Ludwika Szabatowskiego pokazuje, jak niektórzy działacze stawali się komunistami, gdy poczuli się zdradzeni przez Polskę, o którą walczyli.

Ludwik Szabatowski urodził się w styczniu 1891 roku w Ciścu na Żywiecczyźnie. Po szkole powszechnej od razu poszedł do pracy – był zatrudniony w hucie w ostrawskich Witkowicach, potem w kopalni. Szybko związał się z ruchem robotniczym: działał w związkach zawodowych, wstąpił do Polskiej Partii Socjaldemokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego. W sierpniu 1914 roku – jak wielu „cieszynioków” – zgłosił się do Legionów Polskich, gdzie przydzielono go do artylerii. Służył tam do kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 roku, kiedy jako poddany austriacki został przeniesiony do Polskiego Korpusu Posiłkowego. Po nieudanej próbie przedarcia się przez front pod Rarańczą w lutym 1918 roku został osadzony w obozie dla internowanych w Huszt, skąd zdołał zbiec już 5 marca. W Warszawie zaczął działać w Polskiej Organizacji Wojskowej, przez którą został skierowany do Kielc, gdzie pracował w spółdzielni „Społem” i był liderem lokalnego PPS, organizatorem Związku Zawodowego Robotników Rolnych RP oraz Milicji Ludowej PPS.

Na jego losach zaważyły dwie sprawy. Po pierwsze, coraz wyraźniej dostrzegał rozmijanie się polskiej rzeczywistości z nadziejami wiązanymi z odzyskaniem niepodległości, co wpłynęło na radykalizację jego poglądów: zasilił szeregi PPS-Opozycji, a potem PPS-Lewicy. Po drugie, czuł się ciągle Ślązakiem. Nieznane są okoliczności jego obecności w pierwszym powstaniu śląskim, w którym wziął udział prawdopodobnie z racji członkostwa w POW. Jak wielu działaczy pisał wiersze i pieśni łączące treści wprost rewolucyjne z narodowymi. To on miał być twórcą pieśni Gdy lud górnośląski wystąpił do walki, opublikowanej latem 1920 roku przez PPS-owską „Gazetę Robotniczą”.

Mniej więcej w tym okresie dokonał ostatecznego wyboru: związał się z komunistami i wrócił na Śląsk. We wrześniu 1920 roku – wraz z różnymi rozłamowcami z PPS – był współzałożycielem Komunistycznej Partii Ziemi Śląskiej (założonej w restauracji Muellera w Królewskiej Hucie), która weszła w skład Komunistycznej Partii Górnego Śląska. Szabatowski pełnił w jej szeregach funkcję lidera opcji propolskiej. Był sprawnym organizatorem i dobrym mówcą. Przemawiał m.in. 3 października 1920 roku na pierwszym wiecu KPGŚl. w hotelu Graf Reden w Królewskiej Hucie. Redagował też tygodnik „Prawda”, drukowany w oficynie niemieckich komunistów w Gliwicach. Musiał się jednak ukrywać, groziło mu bowiem aresztowanie. Jego „unieszkodliwienia” – jako „zakulisowego ducha”, domagał się Wydział I Polskiego Komitetu Plebiscytowego, obawiający się – podobnie jak jego niemiecki odpowiednik – rosnących wpływów „czerwonych”. Został aresztowany w grudniu 1920 roku i odsiedział osiem miesięcy w więzieniu przy Montelupich w Krakowie. Po zwolnieniu wyjechał na IV Kongres Międzynarodówki Komunistycznej do Moskwy.

Po podziale Śląska Szabatowski został liderem Komunistycznej Partii Robotniczej Polski na polskim Górnym Śląsku. Odgrywał znaczącą rolę podczas utworzenia Komitetu 21, który kierował największym międzywojennym protestem robotniczym w regionie (zajmował się m.in. opracowywaniem postulatów ekonomicznych). Został ponownie aresztowany po strajku generalnym w październiku 1923 roku – po delegalizacji KPRP na Śląsku. Osadzony wraz z innymi działaczami w katowickim więzieniu przewodził tam jedenastodniowemu strajkowi głodowemu. Czwartego kwietnia 1924 roku na rozprawie sądowej założycieli Komitetu 21 otrzymał najwyższy wyrok: dwa lata więzienia. Odsiedział go w Mysłowicach i we Wronkach. Tuż po wyjściu z więzienia został szefem komitetu wyborczego komunistycznego Bloku Jedności Robotniczej, który w wyborach komunalnych zdobył w sumie 25 mandatów na Śląsku (cztery w Świętochłowicach, trzy w Janowie, po dwa w Szopienicach, Mysłowicach, Królewskiej Hucie, Wielkich Hajdukach, Imielinie). W styczniu 1927 roku za udział w strajku tramwajarzy w Królewskiej Hucie został po raz kolejny aresztowany.

Zmarł w wieku zaledwie 36 lat, 17 lipca 1927 roku, podczas zjazdu polskich komunistów w Moskwie.

Więcej:

T. Potemski, Droga Ludwika Szabatowskiego, Katowice 1960.

48

Królewska Huta 1919: Masakra

Trzeciego stycznia 1919 roku w centrum Królewskiej Huty od strzałów żołnierzy zginęli: Heiduk, Fuchs, Petrus, Bartezki, Grządziel, Kania, Grochol, Olschitzka, Paterok, Matussek, Gawilitzek, Sosna, Latka, Klis, Zuber, Lipp, Kandzie, Czech, Gryszczyk. Dzisiaj nikt już o nich nie pamięta. Zresztą wcześniej było podobnie. Tej masakry nie upamiętniono ani w Polsce międzywojennej, ani w PRL, ani w nowej Polsce. Jakoś nie pasowała do oficjalnej historii regionu.

Tego dnia tłum zgromadził się na Blucher-Platz (obecnie plac Matejki). Wysunięto postulaty ekonomiczne: podwyżki płac, poprawy zaopatrzenia w żywność, wypłaty odszkodowań dla byłych żołnierzy i obiecanego dodatku drożyźnianego dla robotników. Pojawiło się także wyraźne żądanie polityczne: miasto mieli opuścić żołnierze Reserve Jäger Bataillon Nr 11 z Marburga.

Po przemówieniach spartakusowców i delegatów rad robotniczych wysłano przedstawicieli mających negocjować z Inspekcją Górniczą, której gmachu (obecnie ulica Katowicka 72) chronili właśnie owi strzelcy marburscy. Grupa kawalerzystów próbowała zaatakować tłum. Robotnicy rozstąpili się, otoczyli ich i rozbroili. Z okna inspekcji padł pierwszy strzał. Potem seria z karabinu maszynowego. Poległo blisko 20 osób, a drugie tyle zostało rannych. Zamieszki na ulicach trwały jeszcze nazajutrz.

Socjaldemokratyczny dziennikarz Karl Okonsky zostawił opis tej masakry: „Górnośląscy właściciele ziemscy i przemysłowcy nic nie odczuwali nędzy biednego ludu. Żyli sobie syci i spokojni w swoich zamkach. Zgiełk uliczny nie docierał do ich parków, a nędza ludu także ich nie dotykała. (…) Ale dzieci były głodne i wreszcie także matki ogarnęła rozpacz i najspokojniejsi ojcowie popadli we wściekłość. Robotnicy Huty Królewskiej wyciągnęli swojego dyrektora, Włocha Di Biasi z jego biura, wsadzili na taczki, wywieźli za bramę huty i wyrzucili po prostu na ulice. Następnie zebrało się kilka tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci przed dyrekcją Huty Królewskiej i domagało się okrzykami »pieniędzy na chleb!«. A na górze, na pierwszym piętrze domu, w narożnym pokoju prawego skrzydła siedział naczelny dyrektor Wiester skulony i drżący.

A dwa pokoje dalej od niego stał karabin maszynowy na otwartym oknie z wylotem skierowanym, wprost na dziedziniec, a za nim gefrajter strzelców konnych z Marburga i z palcem na spuście morderczej broni. Zobaczył to z dołu wzburzony tłum i jego gniew wzmógł. Kilku młodzieńców usiłowało wdrapać się przez wysoki płot i wtedy stała się straszna rzecz!

Nagle wiązka pocisków z wylotu karabinu maszynowego wypaliła wprost w tłum ludzi. Wszyscy krzyknęli przerażeni i rozpierzchli się. Wiele trupów leżało na murawie pokrytej lekkim śniegiem. Ranni czołgali się, szukając ukrycia za krzakami, krzycząc i jęcząc, kilka minut później miejsce to było ciche i puste.

Z okna mojej redakcji mogłem obserwować całe zajście i jako poseł niemieckiego Zgromadzenia Narodowego miałem obowiązek samo przez się zrozumiały, dochodzić sprawiedliwości. W niecałe dwie minuty później stanąłem na miejscu nieszczęścia. Całkowita cisza, tylko oficer strzelców marburskich nadjeżdżał spokojnie stępa z dwoma żołnierzami, strzelcy z karabinami gotowymi do strzału, oficer z rewolwerem w prawej ręce. Był nim porucznik pierwszego szwadronu, którego znałem już osobiście z kilku pertraktacji. Oczywiście podrażniony idę naprzeciw oddziałowi, chwytam za lejce konia oficera i krzyczę: »Kto dał rozkaz do strzelania, panie Lukas?«.

– Niech pan zabierze rękę z lejców – słowa te wyszły zimni i groźnie spomiędzy ściśniętych zębów.

– Niesłychana zbrodnia, strzelać tak po prostu do bezbronnych ludzi!

– Niech pan znika, bo inaczej zostanie pan sam zastrzelony!

Oddział pojechał dalej, a ja stałem jak żona Lota. Samochody sanitarne toczyły się, sanitariusze zjawiali się, najpierw zabrano rannych, potem trupy. A ja wstępowałem na pierwsze piętro dyrekcji Huty do dyrektora Wiestera.

– Czy pan zażądał karabinu maszynowego? – zapytałem ostro.

– Czy mam dać się wywieźć na taczkę i wyrzucić na ulice jak Di Biasi? – zapytał on z drugiej strony.

– Nieszczęście na ulicy jest tysiąckroć gorsze, pan je spowodował i pan będzie za nie odpowiadał!

Budynek, przed którym doszło do masakry – dawniej i dziś

W redakcji oczekiwała mnie już deputacja Królewskiej Huty pod przewodnictwem dyrygenta jej kapeli Jendroschka. 400 ludzi załogi – dobrze uzbrojeni – stoją gotowi, aby wymaszerować na ratusz, zająć go, burmistrza Brahla zdjąć ze stanowiska, a mnie posadzić na jego miejscu. Wyperswadowałem to ludziom, popłynęło już za dużo krwi. Z punktu widzenia strategicznego, położenie było bardzo niekorzystne dla robotników. Byli tam marburscy strzelcy z jedenastego pułku, pod dowództwem von Chappuis, wszyscy zachodnioniemieccy ochotnicy, synowie klasy posiadającej, przeważnie studenci wychowani w duchu pruskiej korporacji studenckiej i przejęci ważnością własną. Dla nich cała ludność górnośląska była rasą mniejszej wartości”[1].

Więcej:

H. Zieliński, Położenie i walka górnośląskiego proletariatu w latach 1918–1922, Warszawa 1957.

W. Leithäuser, Banda Aulocka: z pamiętnika lejtnanta Leithausera, Opole 1967.

[1] K. Okoński, Banda Aulocka – ponury obraz z trudnych czasów, w: W. Leithäuser Banda Aulocka. Z pamiętnika lejtnanta Leithäusera, Opole 1967, s. 48‒49.

49

Siemianowice Śląskie, 1919: Nie posłuchali biskupa

Ósmego marca 1919 roku biskup Adolf Bertram z Wrocławia upominał: „Ktokolwiek wspiera rozruchy buntownicze, dopuszcza się zbrodni względem świętego porządku ustanowionego przez Boga”[1]. W Siemianowicach, a właściwie w ówczesnej Laurahütte, nie posłuchano go.

Dzień wcześniej, w piątek 7 marca ponad dwa tysiące osób – robotnicy z sześciu pobliskich kopalń i dwóch fabryk – wzięło udział w wiecu, zwołanym przez miejscową grupę spartakistów. Podjęto uchwałę o przystąpieniu do strajku.

Oddział stacjonującego wojska został 8 marca rozbrojony. Tego dnia odbyła się manifestacja, a na „salę Kołodzieja”, gdzie wiecowano, wszedł oddział wojska i… złożył w ręce robotników broń: 13 karabinów, dwa karabiny maszynowe oraz amunicję. Ogółem na stronę manifestantów miało przejść 200 żołnierzy. Strajkujący zajęli stację kolejową (jeszcze wtedy była ona w Siemianowicach) i bank. Według ówczesnej prasy komunistycznej: „Kwatera wojskowa dostała się w ręce komunistów. Dyrektorowie kopalń i urzędnicy uciekli do Katowic. Na fabryce Fitznera urzędnicy, uciekając popsuli buczki, ale robotnicy natychmiast nareperowali je. Zrobiono składki na plakaty strajkowe i wydrukowano 30 tysięcy plakatów”[2]. Dopiero większe i bardziej lojalne oddziały wojskowe opanowały sytuację, zabijając jednego i raniąc dwóch robotników. W tym samym czasie do podobnych starć doszło w Mikulczycach, Porębie, Zabrzu, Szopienicach i Szombierkach.

Nieco inaczej opisywał to dziennik „Górnoślązak”, powołując się na informacyjne Biuro Wolffa: „W sobotę wieczorem około godz. 7 rozbroili Spartakusowcy odwach republikańskiej straży i zabrali jej karabin maszynowy, jako też wszelką broń i amunicję. O godzinie 9 nadeszło wojsko i rozbroiło Spartakusów; 11 ludzi uwięziono, w tym czterech w Michałkowie. W niedzielę w południe urządzili spartakusi pochód demonstracyjny, w którym brało około 1000 osób udział. W drodze powrotnej napotkał pochód komendę wojskową, która zawezwała demonstrantów do rozejścia, a gdy wezwania nie usłuchano, kazał oficer dać ognia z karabinu maszynowego. Dano kilka strzałów na postrach, przyczem przez zabłąkany pocisk został jeden robotnik z W. Dąbrówki śmiertelnie zraniony”[3].

Interwencja wojska nie uspokoiła sytuacji. Dziesiątego marca pochód robotników z Siemianowic ruszył w kierunku granicy niemiecko-polskiej w Czeladzi – w celu zamanifestowania jedności z robotnikami za polską granicą. Niestety, uniemożliwiła to wspólna interwencja Grenzschutzu i polskiej straż granicznej, które przez pomyłkę… same się ostrzelały.

Więcej:

F. Hawranek, Ruch komunistyczny na Górnym Śląsku w latach 1918–1921, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966.

[1] A. Bertram, Słowo napomnienia do katolików śląskich, „Kuryer Śląski” 1919, 11 marca.

[2] Na Górnym Śląsku, „Komunista” 1919, 13 marca.

[3] Spartakusi w Laurahucie, „Górnoślązak” 1919, 11 marca.

50

Otto Hörsing / Józef Biniszkiewicz: Kwestia wyborów

Byli znanymi przywódcami polskich i niemieckich socjalistów na Górnym Śląsku. Podobne były ich losy: od działań w obronie praw robotników po wtopienie się w instytucje państwa i odejście od głoszonych ideałów.

Otto Hörsing urodził się w rodzinie ubogiego chłopa w Prusach Wschodnich w 1874 roku. Uczył się kowalstwa i przez sześć lat podróżował po świecie wzorem dawnych rzemieślników (Szwajcaria, Austro-Węgry, Wielka Brytania, USA). Próbował swoich sił także w innych zawodach: pracował jako agent ubezpieczeniowy, handlarz cygarami, szef restauracji…

Józef Biniszkiewicz był o rok młodszy i pochodził z Wielkopolski. Bardzo wcześnie osierocony uczył się na szewca i wyjechał za chlebem do Berlina. Był samoukiem.

Na przełomie wieków obaj związali się z socjaldemokracją. Pod koniec 1905 roku Hörsinga mianowano kierownikiem górnośląskiego okręgu niemieckiego związku robotników metalowych, a potem zaczął pełnić funkcję lidera tutejszych socjaldemokratów. Rok później pojawił się na Górnym Śląsku Biniszkiewicz i został redaktorem naczelnym „Gazety Robotniczej” oraz przywódcą polskich socjalistów w Niemczech.

Tak na marginesie: w 1912 roku w Krakowie Otto Hörsing osobiście poznał Lenina. Przywódca bolszewików szukał wówczas możliwości utrzymywania korespondencji poza zasięgiem carskiej cenzury, poprosił więc o pomoc młodego lidera niemieckich socjalistów ze Śląska. Spotkali się dwukrotnie w dawnej stolicy Polski, a potem wiele razy Hörsing przewoził trefne listy przez granicę, do Sosnowca, aby wysłać je po rosyjskiej stronie.

W tym okresie Biniszkiewicz i Hörsing jeszcze ze sobą współpracowali – występowali wspólnie podczas wieców i demonstracji. Zaogniający się konflikt narodowościowy między obiema partiami – SPD i PPS – doprowadził jednak w końcu do ich definitywnego rozbratu w 1913 roku. Pięć lat później obie organizacje stały już po przeciwnych stronach barykady.

W czasie pierwszej wojny światowej obaj odbywali służbę wojskową w armii niemieckiej. W 1919 roku Hörsing został przewodniczącym Rady Robotniczo-Żołnierskiej Górnego Śląska z siedzibą w Katowicach, a wkrótce otrzymał stanowisko komisarza Rzeszy i Prus. Po krwawej masakrze w Królewskiej Hucie 3 stycznia 1919 roku Hoefer, szef niemieckich sił na Śląsku, pochwalił Hörsinga, że stanął po stronie wojska i „popierał jego żądania”, bo „to, że popłynęła krew jest winą królewsko-huckiego motłochu”[1]. W tym okresie Hörsing nie wahał się bowiem stosować ostrych represji przeciwko ruchowi robotniczemu w regionie, a potem przeciwko polskim ruchom narodowym. Odwołano go ze Śląska po niemieckiej klęsce w wyborach komunalnych w listopadzie 1919 roku. Prawdopodobnie zorientowano się, że jego drastyczne metody tylko zaogniają sytuację.

Komunista Peter Maslowski w 1921 roku na gorąco pisał: „Dopiero wtedy, gdy Hörsing dostarczył propagandzie polsko-narodowej potrzebnego materiału agitacyjnego, rozpoczęła się wielka przemiana nastrojów mas do świadomego nacjonalizmu”[2].

Biniszkiewicz tymczasem reaktywował na Śląsku PPS, która bardzo szybko zaczęła się rozwijać i włączyła się wraz z centralą związkową w działania na rzecz przyłączenia tego regionu do Polski. Podczas trzeciego powstania wszedł nawet w skład jego kierownictwa politycznego. Miał jednak dość napięte stosunki z Wojciechem Korfantym, przywódcą polskiego obozu. Podczas jednego z ich spotkań w hotelu Lomnitz Korfanty poszczuł swojego psa na Biniszkiewicza, który „rzucił się na p. B., wbijając mu zęby w bardzo czułe miejsce”, jak pisał we wspomnieniach Józef Gawrych[3].

Józef Biniszkiewicz

Bogatszego o śląskie doświadczenia Hörsinga w 1921 roku skierowano do pacyfikacji robotniczych wystąpień w środkowych Niemczech. Trzy lata później został wybrany na przewodniczącego paramilitarnej organizacji Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold, która z założenia miała strzec ładu wersalskiego, utworzonej przez SPD, Centrum i Niemiecką Partię Demokratyczną. Potem został nadprezydentem Saksonii.

Biniszkiewicz także brylował wówczas na salonach: po podziale Śląska został posłem do Sejmu RP i Sejmu Śląskiego. Po zamachu majowym zaczął jednak skłaniać się w stronę sanacji. W 1928 roku dokonał rozłamu w PPS, tworząc prosanacyjną Śląską Partię Socjalistyczną, która nie odniosła zbyt wielu sukcesów.

Hörsing też zerwał z Socjaldemokracją i zaczął zwracać się coraz bardziej na prawo. W 1932 roku dokonał rozłamu w SPD, próbując powołać do życia efemeryczną socjalrepublikańską Partię Niemiec. Po dojściu Hitlera do władzy zaniechał działalności i zmarł w zapomnieniu w Berlinie w 1937 roku.

W tym czasie Biniszkiewicz znajdował się również od dawna na marginesie życia politycznego. W Tarnowskich Górach prowadził hurtownię państwowego monopolu spirytusowego. W 1939 roku został aresztowany przez Gestapo i zamordowany rok później w Buchenwaldzie.

Więcej:

R. Kaczmarek, Józef Biniszkiewicz (1875–1940). Biografia polityczna, Katowice 1994.

[1] Cyt. za: H. Zieliński, Położenie i walka górnośląskiego proletariatu 1918‒1922, Warszawa 1957, s. 119.

[2] P. Maslowski, Die Kommunistische Partei Oberschlesiens und der Mai-Juni-Aufstand 1921, Berlin‒Gliwice 1922, s. 16.

[3] J.A. Gawrych, Hotel Lomnitz. Z tajemnic szefa wywiadu, Katowice 1947, s. 129.

51

Gliwice 1919: To Freikorps strzela do robotników…

Na gliwickim rynku bojówkarze Freikorpsu von Aulocka zmasakrowali robotniczą demonstrację. Padło co najmniej ośmiu zabitych.

„Znalazły się tu również natury awanturnicze, opanowane jeszcze psychozą wojny, (…) elementy złe, ciemne postacie z najgorszą przeszłością”[1] – tak pisał o członkach niektórych Freikorpsów generał Karol Hoefer, dowódca ówczesnych sił niemieckich na Górnym Śląsku. Doskonale potwierdzają tę charakterystykę losy oddziału ochotniczego – Freikorpsu Aulocka.

Powstał on już 11 grudnia spośród oficerów i żołnierzy 11 Dywizji Rezerwowej, na których czele stanął pochodzący z Górnego Śląska porucznik Hubertus von Aulock. W lutym jego oddział liczył już 800 dobrze uzbrojonych ludzi. Wyznawali ideologiczną mieszankę skrajnie prawicowych, narodowych elementów z pochwałą militaryzmu i nienawiścią do zrewoltowanych robotników – którzy mieli wbić sztylet w plecy niemieckiej armii w 1918 roku. Członkowie Freikorpsu jakoś nie zauważyli, że ta wychwalana przez nich wojna, do której sami wcześniej dążyli, zakończyła się klęską Niemiec, a dowództwo armii tchórzliwie zrzuciło winę za kapitulację Rzeszy na polityków cywilów. Przesiąknięci swoją misją ruszyli do walki. Gdy oddziały wojskowe na Górnym Śląsku zaczęły się rozprzęgać, a region ogarnęło wrzenie – jeszcze bynajmniej nie propolskie – zaczęły tu ściągać Freikorpsy, w tym Aulocka.

Już wkrótce jedna z kompanii Aulocka interweniowała w Mikulczycach, a druga – wezwana przez urzędników z Zakładów Borsiga, strzelała do uciekających do pobliskiego lasu bezbronnych robotników. Liczba ofiar dotąd nie jest znana.

W połowie kwietnia zastrajkowała załoga kopalni Gleiwitz i usunęła ze stanowiska swojego dyrektora. Dwudziestego piątego kwietnia rano zastrajkowały załogi zakładów Huldczyńskiego, fabryki drutu oraz szamotu. Protestujący domagali się m.in. zniesienia stanu oblężenia, zapłaty za dni strajku oraz przeznaczenia koszar na cele mieszkalne. W tej sprawie toczyły się negocjacje w ratuszu między władzami miejskimi a przedstawicielami robotników. W trakcie rozmów do sali wtargnęli żołnierze von Aulocka i pobili jednego z robotników. Tymczasem przy Wilhelmastrasse doszło do rozruchów i plądrowania sklepów przez głodujących mieszkańców. Żołnierze Freikorpsu pod dowództwem samego Aulocka odcięli wówczas tę ulicę i rynek, gdzie zbierały się tłumy napierające na kordon wojskowy. I wtedy doszło do tragedii – w trakcie szamotaniny jeden z żołnierzy cisnął w tłum granat.

Bojówkarze Freikorpsu nie byli przygotowani do wykonywania zadań policyjnych – od razu reagowali przemocą, nie zważając na konsekwencje. Aulock zezwolił na użycie karabinów maszynowych. Wystrzelono dwie serie. Wtedy dowódca nakazał atak na uciekających cywili z zatkniętymi na karabinach bagnetami przy wsparciu szarżujących z szablami kawalerzystów. Oficer korpusu, leutnant Leithauser tak opisał w swoim pamiętniku te wydarzenia: „Wzburzenie tłumu nie miało granic – szedł naprzód przez zabitych i rannych, nie oglądając się na nic. Znowu ogień i znowu cofanie się…”[2]. W starciu z bezbronnym tłumem wygrali żołnierze Aulocka. Jak pisze profesor Ryszard Kaczmarek: „ten dramatyczny epizod spowodował wybuch wściekłości mieszkańców Gliwic, niezależnie od narodowości, skierowany przeciwko członkom Freikorpsu”[3].

Nieznana jest liczba ofiar: padło co najmniej ośmiu zabitych (choć pojawiają się dane i kilkukrotnie wyższe), było wielu rannych.

Leothauser: „W następnym tygodniu nikt z nas nie mógł pokazać się na ulicy, byliśmy skazani na areszt w koszarach i żyliśmy w stałym pogotowiu alarmowym. Naszego dowódcę chciano wraz z żoną i dziećmi zlinczować. 1000 marek wyznaczono za jego głowę, po 600 za głowy pozostałych oficerów. Robotnicy grozili strajkiem, dopóki Freikorps nie opuści Gliwic – wszystko było teraz na ostrzu noża”[4]. Pod tą presją do końca kwietnia bojówkarze opuścili miasto.

Skierowano ich do dozorowania obozu jenieckiego w Łambinowicach, gdzie przy okazji rozpędzili legalnie działającą radę robotniczo-żołnierską, bliską rządzącym socjaldemokratom – niespecjalnie przejmowali się bowiem obowiązującym prawem. Wkrótce trafili pod Wrocław, gdzie mogli liczyć na wsparcie miejscowych obszarników marzących o czasach kajzera i bez pyskujących robotników rolnych.

Freikorps Aulocka kolejny raz dał o sobie znać podczas puczu Kappa-Lüttwitza, próby skrajnie prawicowego zamachu stanu w Niemczech. Już wcześniej Aulock był wtajemniczony w przygotowania do buntu, a 13 marca 1920 roku jego oddziały wzięły udział w zajęciu Starego Miasta we Wrocławiu. I znów nie wahali się użyć broni – od ich kul zginęła jedna osoba, kilka zostało rannych. W gmachu naczelnego dowództwa wojskowego we Wrocławiu Aulock stworzył katownię dla działaczy lewicowych. Uwięziono również nadprezydenta prowincji śląskiej i szefa policji. Kilka osób skrytobójczo zamordowano. Dopiero ogromny – dwunastomilionowy strajk w całych Niemczech powstrzymał zamachowców. To była walka o formę Niemiec – i tak naprawdę ich przyszłość, gdyż sukces puczu pociągnąłby za sobą interwencję aliantów.

Miesiąc po tych wydarzeniach: gdy Freikorps Aulocka zbuntował się przeciwko legalnemu rządowi, nim oficjalnie rozwiązano go w maju 1920 roku, został jeszcze wykorzystany przeciwko powstaniu robotników w Zagłębiu Ruhry. W marcu 1921 roku we Wrocławiu odbył się proces Aulocka i związanych z nim bojówkarzy, podczas którego skazano ich na więzienie za okrucieństwa popełnione w trakcie puczu Kappa-Lüttwitza. Władza jednak dbała o swe „wierne psy”, nawet gdy kąsały jej rękę. Bojówkarze wyszli na wolność na mocy amnestii. Oddział Aulocka został odtworzony na krótko w powiecie głogowskim, aby wziąć udział w walkach z Polakami na Górnym Śląsku. Jednak nawet dowództwo Reichswehry miało tak złą opinię o tych ludziach, że zaprotestowało przeciwko włączeniu ich w skład górnośląskiego Selbstschutzu.

Freikorps w akcji

Von Aulock podążał dalej tą drogą – już w 1922 roku został członkiem Nationalsozialistische Freiheitspartei, a wkrótce wstąpił w szeregi NSDAP.

Krwawe tłumienie robotniczych protestów na Śląsku przyczyniło się do polaryzacji narodowej w regionie. Przekonali się o tym wkrótce sami Ślązacy.

Więcej:

W. Leithäuser, Banda Aulocka: z pamiętnika lejtnanta Leithausera, Opole 1967.

R. Kaczmarek, Powstania śląskie 1919–1920–1921, Kraków 2019.

[1] K. Hoefer, Oberschlesien in der Aufstandszeit 1918‒21, Berlin 1938, s. 180.

[2] W. Leithäuser, Banda Aulocka. Z pamiętnika lejtnanta Leithausera, Opole 1967, s. 36.

[3] R. Kaczmarek, Powstania Śląskie 1919‒1920‒1921, Kraków 2019, s. 89.

[4] W. Leithäuser, Banda Aulocka. Z pamiętnika lejtnanta Leithäusera, Opole 1967, s. 36.

52

Górnicy na sprzedaż

We wrześniu 1919 roku zawarto konwencję polsko-francuską w sprawie emigracji robotników polskich do odbudowującej się ze zniszczeń Francji. Warszawie chodziło o „wyeksportowanie” problemu społecznego: panowało ogromne bezrobocie, czego konsekwencją było dalsze obciążenie skarbu państwa akcją zapomogową i zaognienie stosunków politycznych” – jak notowała strona rządowa[1]. Na terenie Polski ustanowiono francuskie misje werbunkowe – na co nie godziły się inne państwa wysyłające emigrantów do Francji: Belgia, Hiszpania, Portugalia, Włochy.

Od 1924 roku Urzędy Pośrednictwa Pracy kierowały robotników chcących wyjechać do Francji z regionów na południe od Kalisza–Warszawy–Kowla do stacji zbornej w Mysłowicach, skąd masowo wyjeżdżano jeszcze przed pierwszą wojną światową. Urzędy z miast na północ od tej linii kierowały chętnych do wyjazdu do Wejherowa. Stan stacji w Mysłowicach spotykał się z powszechną krytyką. Socjolog Ludwik Krzywicki pisał: „Baraki ciemne, nieopalane, brudne. W sypialniach łóżka trzypiętrowe, sienniki rzadko dezynfekowane, brak pościeli”[2]. Poseł Królikowski w interpelacji w 1924 roku mówił: „Obrzydliwie urządzony i ohydnie brudny obóz mysłowicki nie pomoże pomieścić wszystkich wychodźców i zwłaszcza w miesiącach letnich był tak przepełniony, że na jedno miejsce do spania wypadało czterech ludzi”[3].

Na stacji zbornej emigranci poddawani byli badaniom lekarskim (kobiety także ginekologicznym), dokonywanym przez lekarzy francuskich. „Komisja lekarska – może bardziej stosowna byłaby nazwa jarmark na ludzi; ten handel ludźmi i eksport swych najzdrowszych obywateli to chyba największa hańba ówczesnej Polski”[4] – pisał jeden z emigrantów, niejaki Maciaszczyk, który do Francji wyjechał w wieku 14 lat.

Z Mysłowic kierowano emigrantów w kilkusetosobowych grupach przez Niemcy lub Czechosłowację. W końcu wszystkie transporty spotykały się na stacji zbiorczej w Toul.

Tak wspominał wyjazd swej rodziny z Dziedzic w 1921 roku Ludwik Zgraja: „Górnicza orkiestra odegrała na pożegnanie i żałobnego, i wesołego marsza na drogę. Niektórzy płakali, bo o wolną Polskę walczyli, a gdy się jej doczekali, to trzeba ją opuścić, bo nie było dla nich chleba. Inni się radowali nadzieją nowych szans w życiu. Byli i tacy, którzy wychodzili z wagonów i na polach nad Wisłą szli powoli, żegnając się z ziemią – bo tu się rodzili, tu się chowali, tu chcieli się doczekać lepszych czasów. Lokomotywa ciężko sapała, czekając. I w końcu ruszył pierwszy taki transport z obywatelami już wolnej Polski, którzy musieli wyjeżdżać za pracą”[5].

Najwięcej emigrantów wyjeżdżało do Francji z województw lwowskiego i kieleckiego (Zagłębie Dąbrowskie). Mieszkańcy Śląska stanowili tylko 3,2 procent wśród tej grupy, ale śląskie korzenie miało wielu tzw. Westfalków – górników z Nadrenii i Westfalii, którzy także wyjechali po 1918 roku do Francji.

Czasami na wyjazd decydowały się całe rodziny, czasem tylko młodzi mężczyźni. Jan Pilch z Wisły podjął pracę w kopalni koło Karwiny w 1919 roku, lecz już po kilku latach wyjechał do Francji. Tak samo zrobili jego dwaj bracia: Jerzy i Józef.

Rudolf Larysz z Ustronia, z rodziny robotniczej o socjalistycznych tradycjach, brał udział w wojnie o Śląsk Cieszyński w 1919 roku oraz w późniejszych walkach na wschodzie. W Polsce jednak pracy brakowało, więc wpierw ruszył do Czechosłowacji, gdzie został jednak aresztowany za „działalność wywrotową”, a potem wybrał Francję. Takich jak on były tysiące…

Grupa wyjeżdżających do Francji na dworcu w Mysłowicach

Polska emigracja we Francji osiągnęła szczyt liczebności w 1931 roku – 508 tysięcy, po czym zaczął się okres masowych deportacji Polaków podczas kryzysu.

Co ciekawe, mimo niewielkiej liczebności Ślązaków w łonie tej emigracji, to dwaj z nich – Józef Kolorz i Ludwik Zgraja – stali się liderami polskich grup francuskich komunistów, które w połowie lat 30. praktycznie dominowały politycznie wśród emigrantów.

Nie dziwi to jednak, skoro już w latach 20. polski ksiądz z Lens skarżył się na wzrost „liberalizmu, laicyzmu i zradykalizowania poglądów politycznych wśród emigrantów polskich pod wpływem francuskiego środowiska robotniczego”[6]. Ówczesna notatka urzędowa ambasady polskiej w Paryżu tak charakteryzowała emigrantów z kraju: „słaba odporność wobec prądów radykalnych, poczucie krzywdy wyniesione z kraju”[7].

To poczucie goryczy – bo na inną Polskę liczyli, dobrze oddają słowa jednego z emigrantów we Francji: „Lepij nam tu w piątek, jak w Polsce w niedzielę”[8].

Więcej:

H. Janowska, Polska emigracja zarobkowa we Francji 1919–1939, Warszawa 1964.

[1] Cyt. za: H. Janowska, Polska emigracja zarobkowa we Francji 1919–1939, Warszawa 1964, s. 62.

[2] Tamże s. 72.

[3] Tamże, s. 73.

[4] Tamże, s. 74.

[5] AP w Katowicach, KW PZPR Kat., Wspomnienia, zespół 12/1793; sygn. 1342; Wspomnienia Ludwika Zgrai, s. 14.

[6] Cyt. za: H. Janowska, Polska emigracja…, dz. cyt., s. 94.

[7] Tamże, s. 202.

[8] Tamże, s. 142.

53

Czy komunista Wieczorek uratował życie Korfantemu?

To tylko wspomnienia jednego człowieka – Ludwika Wilczka z Janowa, rocznik 1901. Piszę „tylko”, bo raczej nigdzie w archiwach nie znajdziemy potwierdzenia historii niedoszłego zamachu na Korfantego. Historia tego okresu skrywa jednak wciąż wiele tajemnic.

Górny Śląsk przeżywał swoją rewolucyjną gorączkę po zakończeniu pierwszej wojny światowej. „Był to okres bardzo niespokojny i burzliwy. Bardzo dużo mówiło się wówczas o Polsce i jej niepodległości” – wspominał Ludwik Wilczek. „Podniecony panującą atmosferą, postanowiłem wstąpić do polskich oddziałów wojskowych”[1]. Nasz bohater również znalazł się w Pułku Strzelców Bytomskich. W czasie pierwszego powstania zapanowały jednak w pułku niepokoje. Zdarzały się dezercje. Kiedy zaczęły pojawiać się plotki, że pułk zostanie skierowany do walk na wschodzie, zdezerterował również Wilczek. Może uratowało mu to życie, bo „bytomiacy” ponieśli koszmarne straty w walkach na wschodnich kresach.

Mimo dezercji Wilczek zdecydował się wstąpić do formującej się na terenie Sosnowca „bojówki warszawskiej” – jak ją nazwał – pod dowództwem Stanisława Machnickiego i Henryka Krukowskiego, oficerów Wojska Polskiego, legionistów, bliskich PPS. Przytoczmy jej opis autorstwa Wilczka: „Była to bojówka o charakterze prorządowym, obejmująca łącznie około 17 osób”[2]. Znalazło się w niej kilku, podobnie jak on lewicujących, przyjaciół Wilczka. Bojówka była powołana do wykonywania specjalnych zleceń przeciwko Niemcom – tacy pistoleros. Wszyscy jej członkowie byli uzbrojeni i opłacani przez rząd polski. Wszyscy mieli tzw. lewe papiery. Do ich zadań należało zdobywanie ważnych dokumentów, likwidowanie niemieckich oficerów, liderów niemieckich bojówek. Akcje sięgały daleko – po Kluczbork czy Olesno. Bojówka działała do grudnia 1920 rok, a jej istnienie potwierdzali w swych publikacjach Zyta Zarzycka czy profesor Edward Długajczyk.

Wojciech Korfanty

Józef Wieczorek

Historia robi się jednak coraz ciekawsza – po drugim powstaniu Wilczek przystąpił do komunistów. Poznał wtedy w mieszkaniu na Nikiszowcu Józefa Wieczorka, najsłynniejszego później śląskiego komunistę. Ludwik znalazł się w grupie angażowanej do ochrony manifestacji, w której byli też lewicowi członkowie „warszawskiej bojówki”. Przed każdą akcją zleconą przez Machnickiego i Krukowskiego konsultowali się z Wieczorkiem. „Chodziło nam o to, żebyśmy nie zostali wykorzystani w przedsięwzięciach wojskowych czy politycznych, sprzecznych z interesami robotników. Trzeba przyznać, że takie sytuacje się nie zdarzały, zawsze jednak chcieliśmy mieć pewność”[3].

Ludzie z bojówki Wilczka brali potem bezpośredni udział w walkach. On sam był oficerem łączności. Walczył pod Kędzierzynem, a potem pod Górą św. Anny. W jednej z potyczek został ranny i dwa tygodnie spędził w szpitalu.

„Coraz bardziej narastały nastroje rewolucyjne. Byliśmy nieprzychylnie nastawieni do Korfantego. Chcieliśmy dalej walczyć o nową, inną Polskę. Już po likwidacji trzeciego powstania Korfanty nocował chwilowo w Szopienicach. Ja i kilku najbliższych towarzyszy postanowiliśmy go zlikwidować. Otoczyliśmy dom, w którym przebywał. Wysłaliśmy Magierę i Stolorza do Wieczorka na Nikiszowiec, aby uzyskać jego zgodę. Ten nie zgodził się i akcję odwołano”[4].

Kiedy to było? Wilczek pisze: „Być może w lipcu, w każdym razie już po likwidacji powstania”[5]. Gdyby likwidacja powstania w opisie Wilczka oznaczała rozejm z 7 maja 1921 roku, wtedy można by tę próbę połączyć z tzw. buntem Grupy „Wschód”, ale prawdopodobnie chodziło mu raczej o okres po oficjalnym zakończeniu powstania 5 lipca. Czy to była oddolna inicjatywa, czy ktoś jeszcze maczał w tym palce? W każdym razie, jeśli to prawda, to śląski komunista Wieczorek uratował życie powstańczego dyktatora.

Więcej:

E. Długajczyk, Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919–1922, Katowice 2001.

[1] AP w Katowicach, KW PZPR Kat., Wspomnienia, zespół 12/1793; sygn. 1331; Wspomnienia Ludwika Wilczka, s. 5.

[2] Tamże, s. 5.

[3] Tamże, s. 7.

[4] Tamże.

[5] Tamże.

54

Wielkie Hajduki 1922: O dyrektorze, co wisioł do góry nogami

„Kto tam takiego dyrektora huty zno? Kto go nosi na rynkach jak piłkarza Peterka? No, ale po prowdzie, to w 22 roku, jak był strajk to dyrektora Kallenborna też na rynkach nosili, no ale do pieca chcieli go ciepnąć” – tak opowiadał stróż stadionu Ruchu młodemu Gerardowi w filmie Stanisława Jędryki Do góry nogami z 1982 roku. Film filmem, ale dyrektor huty musiał przeżyć chwile grozy, chociaż mogło wydawać mu się, że jest panem życia i śmierci swoich pracowników.

Po przejęciu przez Polskę części Górnego Śląska nadal za walutę służyły dwie marki: polska i niemiecka. O ile ta niemiecka była jako tako ustabilizowana, o tyle kurs polskiej leciał na łeb na szyję. Claus Kallenborn, generalny dyrektor huty Bismarck w Wielkich Hajdukach, postanowił obniżyć kurs przeliczeniowy marek w wypłacanych pensjach – robotnicy od razu to odczuli.

Jedenastego września 1922 roku hutnicy nie wytrzymali – wybuchł strajk. Część załogi udała się na plac przed dyrekcją i wysłała delegację do Kallenborna z żądaniem zmiany kursu. Dyrektor nie chciał jednak rozmawiać. A gdy delegacja wróciła z pustymi rękami, grupa zdesperowanych hutników wdarła się do jego gabinetu i trzymając za nogi, zagroziła wyrzuceniem z balkonu. Potem na taczkach przewieźli dyrektora do stalowni, gdzie zamierzali wrzucić go do pieca martenowskiego. Na szczęście desperatów powstrzymała grupa starych działaczy robotniczych ‒ pod ich wpływem Kallenborna odwieziono z powrotem do jego siedziby.

Lata 20. w Hucie Bismarcka

Tam czekał już dwudziestoosobowy oddział policji, który został błyskawicznie rozbrojony przez kilkutysięczny tłum. Starosta wezwał na pomoc wojsko. Na ulicy Szpitalnej żołnierze ostrzelali demonstrację. Na miejscu zginęło dwóch braci: Hiacynt i Jerzy Piontkowie. Czterech rannych trafiło do szpitala, gdzie dwóch – Konrad Respondek i Henryk Hetwer – zmarło. Ranni byli też po drugiej stronie: ośmiu policjantów i dowódca oddziału wojskowego, który dostał cegłówką w głowę.

Cała załoga huty – osiem tysięcy ludzi – została zwolniona, a sam zakład obsadziła armia. Hutę uruchomiono dopiero pod naciskiem władz 21 września, tuż przed pierwszymi wyborami do Sejmu Śląskiego.

Więcej:

Loch, G. Szyndzielorz, Kartki z dziejów Huty „Batory”, Katowice 1956.

55

Gotartowice 1922/1923: Gdy robotnicy ratowali fabrykę…

W Gotartowicach, dziś dzielnicy Rybnika, działała swego czasu fabryka wyrobów emaliowanych i tłoczonych. W 1921 roku jej właściciel Max Casper musiał uciekać przed powstańcami. Fabrykę przejęło towarzystwo akcyjne, a prezesem rady nadzorczej został Amerykanin de Riss, właściciel aż trzech czwartych akcji. Na przełomie 1922 i 1923 roku produkcję chwilowo wstrzymano z powodu braku chemikaliów i płynności finansowej, a Riss postanowił zlikwidować zakład. Załoga, już wcześniej podejrzewająca Amerykanina o wyprowadzanie pieniędzy, postanowiła w tej sytuacji przejąć fabrykę na własność, informując o tym telegraficznie de Rissa. Ten w odpowiedzi zwolnił wszystkich 106 robotników.

Podczas spotkania u rybnickiego starosty, 17 lutego 1923 roku, wojewódzki inspektor Wydziału Przemysłu oświadczył, że fabryka zostanie uruchomiona pod warunkiem cofnięcia przez robotników groźby uspołecznienia. Z kolei wojewódzka inspekcja przemysłowa stwierdziła, że zgodnie z przepisami nie można zmusić rady nadzorczej do uruchomienia fabryki. Na szczęście dla robotników potwierdziło się, że de Riss – finansowy cwaniak – dopuścił się malwersacji, za co w kwietniu został aresztowany w Poznaniu, a pozostali akcjonariusze zakładu uruchomili w końcu produkcję. Robota ruszyła…

Więcej:

A. Mrowiec, Z dziejów Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej w latach 1918–1939: stosunki społeczno-polityczne, Katowice 1966.

56

Selbstschutz: Na straży kapitału i „niemieckiej kultury”

Selbstschutz nie była tylko organizacją broniącą niemieckich praw do Ślaska – znaczną jej część stanowiły bojówki dotowane przez fabrykantów, by przykładowo rozbijały robotnicze strajki. Po podziale regionu na niemieckim Śląsku Selbstschutz odpowiadał także za nacjonalistyczną nagonkę i hańbiące akcje, jak osławiona „Komisja obcinania warkoczy”.

„W organizacji Selbstschutz zjednoczyły się różne, społecznie zróżnicowane prawicowe elementy. Należy do niego cały szereg byłych członków Freikorpsów i ludzi, którzy w walce o egzystencję ponieśli klęskę. Znajdujemy tam urzędników kolei, kopalń i fabryk, posłuszne narzędzie ich pracodawców. (…)

Na czele tych organizacji Selbstschutzu stoją reakcyjni przywódcy wykorzystujący robotników do celu, któremu w rzeczywistości służy ta organizacja, mianowicie jako gwardia ochronna dla kapitalistów górnośląskich, baronów kopalń i przemysłu. Usiłują oni wykorzystać Selbstschutz w najbardziej nieodpowiedzialny sposób przeciwko klasie robotniczej i podżegać robotników przeciwko sobie. Guenther powiedział w czasie demonstracji 5 czerwca w Gliwicach, że nienawiść jest obowiązkiem każdego, a zemsta jest nakazem chwili.

W tych tonach usiłuje zaprowadzić się na Górnym Śląsku »spokój«. Osoby tworzące kierownictwo Selbstschutzu są odpowiedzialne za rozruchy i szkody, które powstały w ich następstwie. (…)

W łonie Selbstschutzu powołano komisję pałkarzy (Rollkommission). Ich zadaniem jest bicie robotników podejrzanych w jakiś sposób o przyjaźń do Polski. Następnie utworzono komisje kuferkowe (Kofferkommission), które wyrzucają robotników z zakładów – nazywa się je tak, ponieważ robotnicy przy zwolnieniu zabierają ze sobą jedynie narzędzia w kuferku. Powołują również komisje eksmisyjne (Raumungskommission), których zadaniem jest wyrzucać pozbawionych chleba robotników z mieszkań. Niemieccy apostołowie nagonki myślą, że uda im się zlikwidować nędzę mieszkaniową przez wyrzucanie na ulice polskich robotników w celu uzyskania mieszkań dla Niemców.

Ilustracja z polskiego pisma „Kocynder” z 1921 roku

Największą jednak hańbą Selbstschutzu są tak zwane Komisje obcinania warkoczy (Zopfabschneiderkommission). W Gliwicach pod wpływem nacjonalistycznego podżegania usiłowano i przeprowadzono prześladowanie kobiet i dziewcząt, podejrzanych o zadawanie się w okresie okupacji z żołnierzami wojsk francuskich i włoskich. W nocy wyciągano je z mieszkań i obcinano im włosy, zdzierano ubiór, smarowano czarną farbą lub smołą i nago pędzono ulicami, bijąc pałkami. Podczas demonstracji 5 czerwca jedna z dziewcząt, która wyrwała się ze szponów bojówkarzy wczołgała się 1500 metrów w głąb kanału odwadniającego. Uciekinierka udusiła się w kanale.

Te hańbiące czyny dokonuje się tylko na kobietach pochodzenia robotniczego. W stosunku do kobiet burżuazji i ich córek nie próbuje się dokonywać takich zamachów na godność człowieka, a to ze względu na zapłacenie wystarczająco wysokich sum odczepnego. To jest niemiecka kultura!?

To jest dzieło Selbstschutzu na Górnym Śląsku i dlatego jednym z najważniejszych zadań proletariatu niemieckiego na tym terenie jest zlikwidować tą hańbiącą organizację niemiecką”[1].

Tak grzmiał 4 października 1922 roku na forum pruskiego Landtagu komunistyczny poseł Wilhelm Pieck, późniejszy przywódca Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Swoje wystąpienie zatytułował: O wspólną walkę polskich i niemieckich robotników Górnego Śląska przeciwko nędzy i nagonce szowinistycznej.

Więcej:

Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim 1921–1933, red. T. Minczakiewicz, t. 1, Opole 1967.

[1] Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim 1921‒1933, red. T. Minczakiewicz, t. 1, Katowice 1967, s. 86‒88.

57

Biskupice 1923: Szturm na „zamek” dyrektora

Jedenaście tysięcy ludzi pracowało w koncernie Borsiga (dwie kopalnie i huta), gdy w 1922 roku przewodniczącym rady zakładowej został tam komunista Artur Wyschka z Biskupic, były uczestnik słynnego buntu marynarzy w Kilonii. Wśród robotników koncernu wpływy lewicy były bardzo duże. Na początku 1923 roku na ponad 4500 robotników pracujących w hucie Borsiga działało pięć formacji samoobrony, tak zwanych setek proletariackich (Proletarische Hundertschaften) – w tym jedna zrzeszająca głównie kobiety.

Tymczasem po podziale Górnego Śląska po niemieckiej stronie uaktywniły się bojówki „wielkoniemieckich” narodowców, wykorzystywane przez fabrykantów do „ochrony” zakładów przed zrewoltowanymi robotnikami. To właśnie na bazie tych bojówek rozwinął się później na Śląsku ruch nazistowski. W Hindenburgu (Zabrzu) zorganizowano konferencję związkową poświęconą rozbrojeniu tych grup. Zaproszono na nią nawet socjaldemokratycznego prezydenta policji. Na konferencji postanowiono przeprowadzić demonstracje: w zakładach produkcyjnych w godzinach pracy, a w kopalniach już po wyjeździe na powierzchnię. Hasłem przewodnim miało być zwolnienie faszystowskich bojówkarzy z pracy, a przede wszystkim ich rozbrojenie. W zakładach Borsiga robotnicy ruszyli szturmem na gmach dyrekcji, gdzie – jak wiedzieli – znajdował się ukryty skład broni bojówkarzy. Doszło do strzelaniny. Narodowcy uciekli w popłochu. Robotnicy zdobyli ponad 70 karabinów i dwa karabiny maszynowe. Ponieważ policja wiedziała o tej akcji od swojego szefa, sama usiłowała przechwycić tę broń. Udało jej się skonfiskować jedynie 18 karabinów i dwa zupełnie już zniszczone karabiny maszynowe. „Pozostała broń została przez robotników zabezpieczona”, pisał w swych wspomnieniach Artur Wyschka. „Klasa robotnicza przeciwstawiła się postępowaniu uzbrojonych faszystów”[1].

Panorama Borsigwerk

Jednak dyrekcja fabryki jeszcze tego samego dnia zwolniła z pracy przywódców protestu, w tym samego Wyschkę. Na następny dzień zaplanowano zatem kolejną demonstrację na terenie zakładu. O dziewiątej rano syreny zakładowe dały sygnał – na wiec przybyli robotnicy ze wszystkich oddziałów, wśród których pojawił się zwolniony Wyschka. Brama była zamknięta, ale szybko została otwarta, gdy łomy poszły w ruch. Robotnicy ze śpiewaną po niemiecku Międzynarodówką na ustach, wnieśli na teren zakładu swego zwolnionego dzień wcześniej przywódcę.

Doszło do kolejnego ataku na budynek dyrekcji, zwany przez robotników zamkiem. Dyrektor generalny Euling wraz z dyrektorem huty i głównymi inżynierami musieli salwować się ucieczką przez tylne wyjście i wysoką hałdę szlaki.

Dyrekcja koncernu chciała skorumpować Wyschkę, proponując mu objęcie szefostwa zakładowej kantyny. Ten odmówił – i znalazł się na czarnej liście.

Sama huta jednak nie przetrwała wielkiego kryzysu. Zamknięto ją w 1932 roku. Wyschka został kierownikiem organizacyjnym górnośląskiego okręgu Komunistycznej Partii Niemiec, z jej ramienia był radnym w Hindenburgu i deputowanym do górnośląskiego sejmiku prowincjonalnego. Wkrótce po tym, jak w hucie wygaszono piece, zaczęła się jego tułaczka po obozach koncentracyjnych – Buchenwald i Sachsenhausen. Po wojnie pracował w służbie dyplomatycznej NRD (m.in. w konsulacie w Warszawie). Zmarł w 1964 roku.

Więcej:

Wspomnienia opolskich komunistów, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978.

[1] Wspomnienia opolskich komunistów, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978, s. 244.

58

Racibórz 1923: Krew na rynku

Gdy w dzień targowy – w czwartek 9 sierpnia 1923 roku – w Raciborzu zabrakło podstawowych artykułów żywnościowych, związki zawodowe wezwały do strajku generalnego i demonstracji, która miała odbyć się następnego dnia na rynku. Nadburmistrz miasta Hans Piontek ostrzegł szefa związkowców Nowaka, że Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zakazało organizowania demonstracji w całych Niemczech. Było już jednak za późno.

Warto spojrzeć szerzej na ówczesną sytuację na niemieckim Śląsku. Przy szalejącej hiperinflacji bogacili się producenci żywności: zamożniejsi chłopi, a przede wszystkim śląscy latyfundyści. Warto zauważyć, że na Śląsku w posiadaniu wielkich obszarników był największy odsetek ziem w skali całych Niemiec. Właściciele ziemscy zarabiali krocie, sprzedając żywność, a jednocześnie płacili nędzne grosze robotnikom rolnym. W czerwcu 1923 roku ci zastrajkowali więc przeciwko głodowym płacom w całej prowincji śląskiej (protest objął w sumie 80–120 tysięcy osób). W połowie czerwca odbył się także strajk powszechny w śląskich zakładach (120 tysięcy uczestników).

W Raciborzu 10 sierpnia o godzinie jedenastej rozpoczął się strajk generalny. Robotnicy zaczęli gromadzić się na placu przed dworcem kolejowym, gdyż rynek obsadziły wzmocnione siły Schutzpolizei. Wysłany na rozpoznanie stupięćdziesięcioosobowy oddział policji został powitany przed dworcem głośnymi okrzykami. Pod naporem tłumu policjanci zostali zmuszeni do wycofania się na rynek. Za nimi wdarli się tam szeroką ławą strajkujący. Nowak, sekretarz socjaldemokratycznych związków zawodowych, zabrał głos, ostrzegając przed zamieszkami, i jednocześnie zwrócił uwagę, iż robotnicy wynagradzani są bezwartościowymi pieniędzmi, podczas gdy większość ich pracodawców wymienia swoje towary na złote marki i dewizy”[1]. Część robotników po wiecu rozeszła się do swoich zakładów, a „pewna grupa robotników jednak opanowała samochód policyjny i skradła 200 ręcznych granatów. W tym zdenerwowaniu komendant policji zaczął strzelać w powietrze. Został wówczas pobity i zabrano mu karabin” – głosił oficjalny komunikat sporządzony po tych wypadkach[2]. Tak naprawdę było jednak o wiele ostrzej, niż to opisywano. Robotnicy napadli na sklep z bronią palną. Na ich opór napotkały przybyłe z Gliwic dwa plutony policji, a także oddział policjantów ściągniętych z Nadrenii. Funkcjonariusze zaczęli strzelać ostrą amunicją. Byli zabici i ranni, także wśród gapiów.

Dzieci strajkujących robotników z Raciborza

Późnym popołudniem odbyło się u nadburmistrza Piontka spotkanie przedstawicieli związkowców, przemysłowców i kupców, na którym pojawili się także komuniści. Zażądali oni natychmiastowego wycofania uzbrojonej policji, a kupcom zarzucili spekulowanie żywnością. Przerażony burmistrz obiecał, że zorganizuje spotkanie z właścicielami ziemskimi z całego powiatu, by zapewnić miastu dostawy żywności. Policja wycofała się z centrum miasta – nie chciała swym widokiem drażnić zdesperowanych robotników. Sami manifestanci też się rozeszli.

Była to największa w historii międzywojnia masakra na Górnym Śląsku. Zabito cztery osoby (w tym dwie kobiety), troje ciężko zraniono, 15 – lżej, a kolejnych kilkadziesiąt osób odniosło niewielkie obrażenia.

W okresie PRL na jednej z kamienic zawieszono tablicę upamiętniającą to wydarzenie: „Na tym rynku w krwawy piątek 10 sierpnia 1923 rok w walce z niemieckimi kapitalistami lała się niewinna krew raciborskich robotników”.

Następnego dnia, 11 sierpnia 1923 roku na wezwanie berlińskich rad zakładowych odbył się w całych Niemczech strajk generalny pod hasłem obalenia rządu Wilhelma Cuno. Wzięło w nim udział trzy miliony osób, Cuno zmuszony został do ustąpienia. W niektórych miejscach, przykładowo w Opolu, udało się także wywalczyć podwyżki płac. Tego samego dnia, w rocznicę uchwalenia konstytucji weimarskiej, w Nysie także wybuchły zamieszki, które nazwano później „krwawym nyskim świętem konstytucji”. Tu też polała się krew: zginęły dwie osoby, a 13 zostało rannych.

Krwawe wydarzenia w Raciborzu oraz październikowa wielka fala protestów robotniczych na polskim i niemieckim Górnym Śląsku zamknęły okres wielkich konfliktów społecznych, rozpoczęty w tym regionie, tak samo jak w całej Europie, w 1917 roku.

Więcej:

R. Mika, Dzieje ziemi raciborskiej, Kraków 2010.

F. Hawranek, Ruch robotniczy na Śląsku Opolskim w latach 1918–1944, Opole 1974.

[1] Cyt. za: N. Mika, Dzieje ziemi raciborskiej, Kraków 2010, s. 132.

[2] Tamże, s. 132.

59

Katowice 1923: Lancami w robotników

W październiku 1923 roku Śląskiem – zarówno polskim, jak i niemieckim – wstrząsały ogromne robotnicze protesty. W Katowicach 15 października odbyły się największe demonstracje w historii tego miasta.

Gdy Polska przejęła część Górnego Śląska, nadal była pogrążona w powojennym kryzysie, zresztą podobnie jak Niemcy. Głód, bieda, hiperinflacja doprowadziły do radykalizacji nastrojów – Śląskiem po oby stronach granicy wstrząsnęła fala wielkich protestów robotniczych.

Już w lutym 1923 roku śląska policja tak oceniała nastroje społeczne po polskiej stronie: „niebywałe niezadowolenie i oburzenie na nieznośne warunki”. A przy tym „ludność na ogół nie wierzy w dobre chęci i wysiłki czynników rządzących”[1] i domaga się spełnienia obietnic przedplebiscytowych.

Pierwsze protesty miały miejsce już na początku roku. Strajkowano nawet w polskim teatrze w Katowicach. Aby skoordynować te rozproszone strajki, 27 maja 1923 roku kongres rad zakładowych powołał do życia Centralny Komitet Akcji Górnego Śląska, znany jako Komitet 21 – nazwę wziął od liczby członków. Na jego czele stanął komunista Józef Wieczorek, członek Rady Załogowej kopalni Giesche. W kongresie wzięło udział w sumie 110 przedstawicieli załóg, należących do różnych związków zawodowych, ale w większości byli to górnicy.

Komitet początkowo próbował zorganizować wspólne działania z istniejącymi związkami zawodowymi, ale przeszkodziły mu w tym ich powiązania polityczne. Komenda śląskiej policji komentowała: „Ze względu na to, że związki zawodowe nie posiadają należytego wpływu na masy robotnicze, wśród których skonstatować można brak dyscypliny, Komitet ma pracę ułatwioną”[2].

Dziewiątego października wybuchł proklamowany przez zespół pracy związków zawodowych strajk ostrzegawczy we wszystkich zakładach przemysłowych polskiego Górnego Śląska. Już w pierwszym dniu wynegocjowano podwyżki płac o 130 procent – wbrew pozorom przy szalejącej hiperinflacji wcale nie tak wielkie. Mimo to część robotników nie chciała przerwać strajku. Do Komitetu 21 zaczęły się zgłaszać kolejne delegacje zakładów. Proklamował on zatem strajk powszechny i stanął na jego czele. Postanowiono walczyć o podwyżkę płac o 200 procent, jednorazową zapomogę na zimę i cotygodniową wypłatę zarobków. Jedenastego października strajkowała już większość kopalń i hut. W chorzowskich Azotach pracowali tylko urzędnicy. Do strajku dołączali także pracownicy kolei i poczty, tramwajarze, a nawet załogi rzeźni i gazowni w Katowicach.

„Gazeta Robotnicza” pisała: „Nastrój w strajkujących masach jest ten, ażeby raz rozpoczętą walkę doprowadzić do zwycięskiego końca”[3].

Władze jednak nie chciały na to pozwolić. Jedenastego października o godzinie czternastej na Nikiszowcu policja aresztowała Wieczorka i młodego górnika z Giesche – Stanisława Pietrzaka. Postawiono im zarzuty podżegania robotników przeciwko władzy. Wówczas za pomocą syren kopalni Giesche zwołano robotników i siedmiotysięczny tłum osób ruszył z Nikiszowca w stronę centrum miasta. Po drodze rozbrojono próbujący ich zatrzymać oddział policji, a zdobytą broń zniszczono. Pochód stanął przed urzędem wojewódzkim, żądając zwolnienia zatrzymanych. Obu dość szybko wypuszczono. Wieczorek wezwał zebranych, aby się rozeszli.

Następnego dnia w Katowicach zebrał się zwołany przez Komitet 21 ogólny kongres rad załogowych. Pojawili się na nim tym razem także przywódcy związkowi, delegacje z różnych zakładów, a nawet byli powstańcy. Ogółem – dwa tysiące osób. Podjęto decyzję o kontynuowaniu strajku i wezwano do manifestacji 15 października przed urzędem wojewódzkim w Katowicach. Chciano w ten sposób wywrzeć nacisk na władze, ale te w ogóle nie odpowiedziały na postulaty wysłanej do urzędu delegacji.

Po zakończeniu obrad uczestnicy kongresu natknęli się na burzliwą demonstrację kolejarzy i wraz z nimi zostali rozpędzeni przez wzmocnione oddziały policji. Na całym Górnym Śląsku już wrzało, wszędzie odbywały się wiece i demonstracje. Aż 18 tysięcy osób zgromadził w Królewskiej Hucie wiec zwołany 12 października przez Zjednoczenie Zawodowe Polskie, które choć samo dalekie od radykalizmu, musiało również wysuwać żądania pod oddolną presją.

Władze zamknęły drukarnię socjaldemokratycznego dziennika „Volkswille” w Katowicach, w której drukował swoje materiały Komitet 21. Czternastego października wojewoda Antoni Schultis wydał zakaz wszelkich zebrań i manifestacji bez zgody policji. Wprowadzono godzinę policyjną dla restauracji, kantyn i oberży. Wojewoda został jednak wkrótce odwołany przez władze centralne. „Gazeta Robotnicza” sugerowała, że zwolniono go ponieważ był zbyt miękki – zgodził się wypuścić Wieczorka z aresztu i nie kazał strzelać do robotników. Na jego miejsce przysłano Tadeusza Konckiego[4].

Moment przełomowy nastąpił 15 października. Niektóre załogi nie wytrzymywały presji i wracały do pracy. Od samego rana olbrzymie tłumy szykowały się jednak do wymarszu. Kilka pochodów zostało natychmiast zablokowanych przez policję. W katowickiej kopalni Ferdynand – cztery tysiące robotników, na katowickim Zawodziu 10 tysięcy, podobna liczba w Brynowie.

Patrol polskiej policji konnej

Maszerujące na Katowice grupy uformowały się w dwa główne pochody, którym towarzyszyły oddziały milicji robotniczej, złożone z byłych powstańców. Większy z nich ciągnął od strony Giszowca, Nikiszowca i Janowa – dołączyli do niego demonstranci z Mysłowic, Szopienic, Roździenia i Małej Dąbrówki. Liczył on według policji 25–30 tysięcy osób, a na jego czele szedł sam Józef Wieczorek. Drugi pochód skupiał głównie robotników z kopalni powiatu pszczyńskiego, którzy zdołali się przedostać do Katowic polnymi drogami w rejonie Brynowa. W liczbie 15 tysięcy zostali zatrzymani dopiero w śródmieściu. Mniejsze pochody szły jeszcze ze Świętochłowic, Załęża i Dębu. Policja zaatakowała je, gdy znalazły się przy dworcu kolejowym i na rynku.

Pochody były spokojne, starano się unikać prowokacji, ale władze nie zamierzały iść na ustępstwa. Ściągnięto oddziały wojska, a także dodatkowe siły policji z Zagłębia i Krakowa.

Ścisły kordon policji zamknął teren wokół urzędu wojewódzkiego. Robotnicy nie byli na to przygotowani. Część z nich, w obawie przed starciami, postanowiła się wycofać. Część, głównie młodsi, próbowała przedrzeć się przez kordon policji. Zaprotestowali przeciwko temu organizatorzy demonstracji, którzy nie chcieli dopuścić do masakry. Musieli mieć w pamięci niedawne protesty robotnicze krwawo spacyfikowane przez policję na niemieckim Śląsku.

Wieczorek zażądał od komendanta policji przepuszczenia delegacji robotników. Władze nie chciały uznać komitetu, ale również bały się zamieszek. Przedstawiciel rządu na zasadzie kompromisu zgodził się rozmawiać z członkami komitetu, należącymi do związków zawodowych.

I taki był koniec protestu. Ludzie się rozeszli. Ostatnich pogonili policjanci. Strajki zaczęły wygasać.

W nocy z 18 na 19 października policja zatrzymała 200 osób, wśród nich znalazł się Wieczorek. Większość szybko zwolniono, ale w grudniu w więzieniu pozostawało jeszcze 29 przywódców protestu. Ich proces odbył się w marcu następnego roku.

Lider śląskiej PPS Józef Biniszkiewicz w pełnym pasji przemówieniu grzmiał w Sejmie Śląskim przeciwko policyjnej przemocy: „Ja nie życzyłbym nikomu z Panów, aby w ten dzień pozwolił sobie iść po trotuarach w mieście, jak dzicy Kozacy jeździli tu i tam po ulicach. Nie mówiono, żeby zamykać domy, nikomu nie zakazywano na ulice wychodzić, a pomimo to właśnie z lancami i pikami, jak wściekli pędzili po trotuarach i wszystko jedno, kto to był, czy młody czy stary, został stratowany i musiał uciekać”[5].

Zmiany odczuli też robotnicy w niemieckiej części Śląska. Po krwawym rozprawieniu się z robotnikami Hamburga, Saksonii i Turyngii rząd Republiki Weimarskiej wprowadził dziesięciogodzinny dzień pracy w górnictwie i hutnictwie.

Więcej:

H. Rechowicz, Proletariat Górnego Śląska w walce o poprawę warunków bytowych (1923–1924), Katowice 1965.

[1] Cyt. za: J. Walczak, Komunistyczna Partia Polski na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem (1922‒1938), Katowice 1989, s. 83.

[2] Tamże, s. 88.

[3] Strejk na całej linii, „Gazeta Robotnicza” 1923, 13 października.

[4] Więc jednak Wojewoda idzie, „Gazeta Robotnicza” 1923, 17 października.

[5] Stenogram, 63 posiedzenie Sejmu Śląskiego, I kadencja, 26 października 1923.

60

Biblioteki wędrowne śląskiej „Siły”

„Jeden ze starszych powinien powiedzieć kilka serdecznych słów o potrzebie oświaty, samokształcenia i zatem czytania oraz o konieczności szanowania książek, które są najcenniejszym skarbem dobra społecznego”[1] – tak według instrukcji miało wyglądać pierwsze spotkanie z tzw. bibliotekami wędrownymi na międzywojennym Śląsku Cieszyńskim.

Ludwik Lizak, jeden z liderów Robotniczego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Siła”, w 1920 roku opublikował instrukcję Urządzenie bibliotek robotniczych, podając wzory między innymi spisu książek, kart książek, katalogów.

W 1923 roku zorganizowano bibliotekę wędrowną „Siły”. Z dotacji województwa zakupiono siedem skrzyń książek, które bezustannie krążyły między kołami wchodzącymi w skład stowarzyszenia. W roku 1927 – jak pisze Józef Pilch, autor monografii organizacji i jej działacz – „ponieważ niektóre książki zostały zaczytane, dokonano przeglądu biblioteki”[2].

W każdej skrzyni oprócz książek znajdowały się katalog, egzemplarze statutu „Siły” i regulamin biblioteki. Dwunasty punkt regulaminu głosił: „Książek zwróconych dopiero co, nie należy w zasadzie natychmiast wypożyczać, wpierw należy książkę zbadać czy w niej kartek nie brakuje, czy nie jest zabrudzona, lub czy nie poczyniono w niej dopisków itp. Należy czytelników przyzwyczajać do szanowania książek i utrzymania ich w czystości. Kazania tu nic nie pomogą, najskuteczniej działa dobry przykład. Więc należy mieć w pogotowiu odpowiednio przygotowany papier, np. ze starych gazet i dawać czytelnikom do zawijania książek. Plamy i bazgraniny usuwać z książek przy pomocy dobrej gumolastyki [gumki – przyp. D.Z.] w oczach członków i nic przy tym nie ganiąc. To najlepiej skutkuje”[3]. Do „Siły” należała młodzież robotnicza i chłopska, „której, nikt nie uczył szacunku do wypożyczonej książki” – jak zauważył Pilch.

Spotkanie członków „Siły” w Bielsku

W 1928 roku zmarł działacz „Siły”, właściciel warsztatu stolarskiego, z Cieszyna. Zapisał on stowarzyszeniu w testamencie swoje oszczędności w wysokości dwóch tysięcy złotych. Przeznaczono je na powiększenie biblioteki wędrownej – zakupiono dodatkowe 10 skrzyń z książkami. Nowa biblioteka wędrowna otrzymała imię swojego darczyńcy – towarzysza Pawła Lazara.

Środki na zakup książek zdobywano zresztą w różny sposób. Na przykład 3 lipca 1927 roku w restauracji Ryby w Bielsku odbył się odczyt Tadeusza Regera z obrazami świetlnymi zatytułowany Jak żył człowiek pierwotny, po którym zorganizowano jeszcze zabawę taneczną – a dochód zasilił budżet biblioteki.

Jak wspomina Pilch, młodzi „siłacze” często słyszeli w domu, że na co komu czytanie, skoro roboty tyle. Mimo to szacuje się, że w 1938 roku ponad 60 procent członków organizacji korzystało z bibliotek.

Sama ta organizacja była swoistym fenomenem. Została powołana przez działaczy Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej w 1908 roku w Cieszynie. Jeden z twórców „Siły” – Tadeusz Reger – pisał: „Tak się stało, że robotnicy socjalistyczni nie mieli dla swoich dążeń dachu nad głową, nie mieli wspólnego ogniska, przy którym mogliby ogrzać dusze łaknące światła i kultury. (…) musieliśmy stworzyć nasze własne towarzystwo oświatowe i kulturalne”[4]. „Siła” stała się wkrótce wielotysięczną organizacją działającą na austriackim Śląsku Cieszyńskim. Po podziale regionu między Polskę a Czechosłowację większość jej kół pozostała za Olzą, w regionie o wiele bardziej uprzemysłowionym. Mimo to i po polskiej stronie zaczęły masowo powstawać koła „Siły” – i to nawet w niewielkich miejscowościach, takich jak Rudzica, Ligota czy Zarzecze. Grupy „Siły” zachęcały swych członków do uprawiania sportu, turystyki, organizowały chóry i amatorskie zespoły teatralne.

„Była ona w ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej szkołą życia młodzieży robotniczej. Praca ta nie należała do łatwych. Wychowaniem wszak objęto najniżej pod względem wykształcenia postawioną młodzież robotniczą i, częściowo, chłopską”[5] – pisał Pilch.

Więcej:

J. Pilch, Z dziejów Robotniczego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Siła” na Śląsku Cieszyńskim 1908–1939, Opole 1987.

[1] Cyt. za: J. Pilch, Z dziejów Robotniczego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Siła” na Śląsku Cieszyńskim 1908‒1939, Opole 1987, s. 46.

[2] Tamże, s. 48.

[3] Tamże, s. 47.

[4] Tamże, s. 9.

[5] Tamże, s. 96.

61

Górny Śląsk 1924: Harujcie po 10 godzin!

„Robotnik musi się do tego przyzwyczaić, iż w okresie aktualnego kryzysu gospodarczego trzeba mniej jeść, gorzej się ubierać i mieszkać” – tak skwitował jeden z górnośląskich fabrykantów skutki kryzysu po podziale Górnego Śląska[1]. Wiadomo bowiem, kto miał ponieść jego koszty…

Czternastego grudnia 1923 roku rząd Rzeszy przedłużył czas pracy w ciężkim przemyśle do 54 godzin tygodniowo, a dla pozostałych robotników – aż do 59 godzin. Zezwolił też na pracę po 10 godzin dziennie, likwidując tym samym jedną z największych zdobyczy rewolucji niemieckiej – ośmiogodzinny dzień pracy.

Oczywiście wywołało to niezadowolenie pracowników. Naciskano na robotników, by w indywidualnych oświadczeniach wyrażali zgodę na przedłużenie czasu pracy, a w niektórych hutach usiłowano go przedłużyć nawet do 12 godzin dziennie. W styczniu doszło do wielkiego strajku w przemyśle w niemieckiej części Śląska – na 30 tysięcy robotników aż 25 tysięcy porzuciło pracę. Strajkowano w elektrowni w Zaborzu, hutach: Donnersmarcka, Julia, Hermina, Małapanew czy gliwickich zakładach Borsiga, Huldczyńskiego i niklowni w Łabędach. Niestety, prorządowi związkowcy zablokowali strajki, a marna organizacja doprowadziła do ich porażki. Łamistrajków rekrutowano z prawicowych ochotników Technische Nothilfe. W hutach obniżono pensje o 10 procent, a wielu strajkujących przedstawicieli załogi zostało zwolnionych.

Górnicy z niemieckiego Śląska

Pod koniec kwietnia 1924 roku w Zagłębiu Ruhry rozpoczął się wielki ruch na rzecz odzyskania siedmiogodzinnego dnia pracy w górnictwie węglowym. Na początku maja protest objął też kopalnie na Górnym Śląsku. Górnicy po siedmiogodzinnej szychcie opuszczali stanowiska, odmawiając pracy w wydłużonym wymiarze. W związku z tym 5–6 maja przedsiębiorcy ogłosili masowy lokaut, zwalniając 65 tysięcy górnośląskich górników. Ci zaś organizowali w poszczególnych kopalniach komitety, stawiali opór łamistrajkom – w starciach z nimi w Rokitnicy polała się krew – urządzali zbiórki pieniędzy i żywności. Początkowo przestraszone władze rejencji opolskiej zabroniły na wsiach zbiórki żywności dla strajkujących, ale pod naciskiem opinii publicznej musiały się z tego wycofać.

„Niech żyje ośmiogodzinny dzień pracy na powierzchni i siedmiogodzinna szychta! Niech żyją bohaterscy mężczyźni i kobiety górnośląskiej klasy robotniczej”[2] – głosił apel kongresu rad zakładowych przyjęty 31 maja we Wrocławiu. Przygotowywano się do długiej walki, ale kierownictwo wspierającego rząd związku zawodowego podczas rokowań się ugięło. Protest wygasł w połowie czerwca.

Wszystko to nie pozostało bez wpływu na sytuację na polskim Śląsku. Mimo strajku na przełomie marca i kwietnia 1924 wprowadzono dłuższy czas pracy w kopalniach, a potem dziesięciogodzinny dzień pracy w hutnictwie. Siedemnastego maja Kongres Rad Załogowych w Katowicach wydał apel do niemieckich górników: „Ponieważ wobec nadchodzących u nas walk nie mamy możliwości wesprzeć was materialnie, musimy się ograniczyć do zamanifestowania wam naszych uczuć solidarności. Zdajemy sobie sprawę, że wasze zwycięstwo oznacza nasze zwycięstwo, wasza porażka naszą porażkę”[3].

Dłuższy czas pracy utrzymywał się na Śląsku niemieckim do 1927, a na polskim do 1928 roku.

Sytuacja ta odbiła się na kondycji politycznej niemieckiego zagłębia śląskiego – w majowych wyborach w 1924 roku komuniści zdobyli dwa mandaty, a do ich obozu przyłączyła się część socjaldemokratów zrażonych prorządową postawą swojej partii.

Więcej:

F. Hawranek, Ruch robotniczy na Śląsku Opolskim w latach 1918–1944, Opole 1974.

[1] Cyt. za: F. Hawranek, Ruch robotniczy na Śląsku Opolskim w latach 1918‒1944, Opole 1974, s. 57.

[2] Ze wspólnych walk niemieckiego i rewolucyjnego ruchu robotniczego w latach 1918‒1939. Dokumenty i materiały, wyb. i oprac. F. Hawranek, Opole–Berlin 1976, s. 115.

[3] Tamże, s. 116.

62

Hans Marchwitza: Młodość pewnej generacji

Czytelników nie powinna zwieść okładka z czerwonym sztandarem na jedynym polskim wydaniu tej książki z 1950 roku. Jej autor, choć identyfikował się z czerwonym sztandarem, bynajmniej nie stworzył autobiograficznej Mojej młodości na partyjne zlecenie. Hans Marchwitza, śląski górnik, późniejszy emigrant – najpierw ekonomiczny, potem polityczny – przedstawił w niej panoramę Górnego Śląska daleką od dominujących do dziś sielankowych obrazów przeszłości tego regionu. Opowiada o świecie biednej większości Ślązaków, z którego trudno się wyrwać i gdzie nadzieja umiera dość szybko. Świat wynajmowanych nor, pracy ponad siły, ucieczki w alkohol, a często przedwczesnej śmierci. Chyba nikt lepiej nie opisał robotniczego Śląska sprzed ponad 100 lat. W przeciwieństwie do Gustawa Morcinka – innego śląskiego pisarza wywodzącego się ze środowiska górniczego – Marchwitza nie popada w patos ani dydaktyzm. Nie upiększa.

Co ciekawe – i chyba dlatego ta książka nie doczekała się w Polsce kolejnych wydań – na ponad 400 stronach nie ma tam nic o rzekomej odwiecznej walce polskości z niemieckością na Śląsku. Pojawia się parę epizodów ocierających się o tematykę narodową, ale w opisach codziennej ciężkiej pracy niewiele jest na tę tematykę miejsca.

„Nie umiem określić swej narodowości” – mówił sam Marchwitza. „Rodzice moi chodzili do polskiej szkoły, w domu mówiono po polsku, oczywiście górnośląską gwarą. Na Śląsku byłem górnikiem. W Zagłębiu Ruhry byłem górnikiem”[1].

Hans Marchwitza

Emigracji Ślązaków do Nadrenii poświęcony jest zresztą jeden z rozdziałów jego książki o znamiennym tytule: Zagłębie Ruhry – przylądek dobrej nadziei!

Przede wszystkim jednak to historia w dużej mierze autobiograficzna. Marchwitza urodził się w górniczej rodzinie w podbytomskim Szarleju w 1890 roku i zaczął pracować w kopalni już w wieku 14 lat. W 1910 roku wyjechał za lepszą pracą do Zagłębia Ruhry, ale stracił ją, ponieważ brał udział w strajkach. Wojnę spędził na froncie zachodnim. W 1920 roku walczył w szeregach zrewoltowanych robotników Zagłębia Ruhry i związał się z komunistami. Nadreńskie doświadczenia były kanwą jego debiutu literackiego z 1930 roku – powieści Szturm na Essen. Już wcześniej pisywał do prasy robotniczej.

Po dojściu nazistów do władzy udał się na emigrację do Szwajcarii, skąd został wydalony w rok po publikacji powieści Kumiacy. Zamieszkał we Francji, a stamtąd ruszył do Hiszpanii, by wziąć udział w wojnie domowej jako oficer Brygad Międzynarodowych. Po porażce republiki został internowany we Francji – udało mu się jednak uciec i dostać się do Stanów Zjednoczonych. Pracował w Nowym Jorku jako robotnik, ale ponownie go internowano. To w tym czasie napisał Moją młodość.

W 1946 roku wrócił do Niemiec Wschodnich. Nie było to może państwo jego marzeń, ale nie widział innej możliwości. „Chłopcze, wszędzie jest tak samo. Człowiek zawsze musi zginać głowę i nigdy nie było inaczej”[2] – tłumaczył ojciec bohaterowi Mojej młodości. Skupił się więc na pisaniu, ale starał się nie zginać głowy. Zmarł w roku w 1965 roku w Poczdamie.

Więcej:

H. Marchwitza, Moja młodość, Warszawa 1950.

[1] Cyt. za: M. Skop, H. Marchwitza. „Górnik i pisarz” ze Śląska, w: „Zaranie Śląskie”, seria druga, nr 3, Katowice 2017, s. 12.

[2] H. Marchwitza, Moja młodość, Warszawa 1950, s. 49.

63

Zabrze 1924: Lepszy Lenin czy Hindenburg?

Po podziale Śląska wybory komunalne w Hindenburgu, jak nazwano Zabrze na cześć niemieckiego marszałka, wygrali komuniści. Jedenastego lipca 1924 roku na posiedzeniu rady miasta, w której zajmowali 15 miejsc na 48, zgłosili następujący wniosek:

„W obecnym Hindenburgu społeczeństwo składa się w większości z robotników. Nie leży to w najmniejszym stopniu w interesie tych robotników, żeby za pomocą nazw ich własnych miast uwieczniać osoby, które przyniosły masom robotniczym największe szkody. Z imieniem Hindenburga wiążą się najsmutniejsze wspomnienia niemieckich robotników, a przede wszystkim robotników Górnego Śląska. Imię to przypomina robotnikom i warstwie średniej ciągle od nowa ich nędzę, wdowom – poległych na wojnie mężów i żywicieli, dzieciom-sierotom – ich ojców, wychowawców. (…) Przemianowanie dawnej gminy Zabrze na Hindenburg wprowadzone zostało przeciwko woli mas robotniczych przez militarystycznych mocodawców wilhelmińskich czasów i jest wyszydzeniem klasy robotniczej. (…)

Z drugiej strony – proletariacka część miasta Hindenburg nie zna odpowiedniejszego imienia dla nadania nazwy jej miejscu zamieszkania jak imię największego bojownika o ich prawa – Lenina. (…) Pod znakiem Leninburg klasa robotnicza stworzy warunki do zbudowania lepszej przyszłości”[1].

Oczywiście, jak można było się spodziewać, wniosek o zmianę nazwy na Leninburg nie zdobył wystarczającej większości podczas głosowania w nowej radzie miasta.

Komuniści na posiedzeniu Rady Miasta w Hindenburgu według ówczesnej karykatury

Na niemieckim Śląsku były jednak bastiony Komunistycznej Partii Niemiec. W wyborach do Reichstagu w 1924 roku komuniści zdobyli 50 procent głosów w powiecie bytomskim i w Zabrzu, a 30 procent Gliwicach i Strzelcach Wielkich (późniejszych Opolskich). Przez cały okres republiki weimerskiej cieszyli się dużym poparciem w robotniczych miastach tego regionu.

Więcej:

F. Hawranek, Ruch robotniczy na Śląsku Opolskim w latach 1918–1944, Opole 1974.

[1] APK, KW PZPR Kat., Kolekcje, sygn. 128/I/1.

64

Katowice 1925: Nauczycielki do zwolnienia, dodatki dla księży

Autonomiczny Śląsk w międzywojennej Polsce miał własny parlament regionalny. Prace przez niego prowadzone były zazwyczaj dość efektywne, choć tematy, którymi się zajmował, bywały mocno kontrowersyjne.

„Wzywa się p. Wojewodę, aby w jak najkrótszym czasie wniósł projekt ustawy, zaprowadzającej w szkolnictwie śląskim celibat dla nauczycielek”[1] – taką rezolucję w czerwcu 1924 roku uchwaliła Komisja Budżetowa Sejmu Śląskiego. Inicjatorem był Klub Chrześcijańskiej Demokracji, kierowany przez Wojciecha Korfantego. Na posiedzeniu rady wojewódzkiej przeciwko tej ustawie wystąpili tylko dwaj socjaliści – Machej i Rumpfelt – oraz ludowiec Szuścik.

Ustawę o celibacie nauczycielek Sejm Śląski przyjął w końcu w 1926 roku. Obowiązywała ona na tym terenie do 1938 roku. Kobiety musiały wybierać: praca albo rodzina, gdyż ‒ jak argumentowali obrońcy tej ustawy ‒ „łączenie obowiązków żony, matki i nauczycielki wpływa ujemnie na ich wypełnianie”[2]. Tylko w 1926 roku w wyniku jej wprowadzenia zwolniono 250 nauczycielek zamężnych (także z pełnymi kwalifikacjami), a w następnych latach odchodziło ze śląskiego szkolnictwa z tego powodu co roku kilkadziesiąt pedagożek.

Zresztą autonomiczny Śląsk był daleko w tyle za resztą Polski pod względem uprawnień pracowników umysłowych – opłacanych z budżetu państwa i Skarbu Śląskiego. Urzędnicy sądownictwa i prokuratury nie otrzymywali wynagrodzenia za nadgodziny, a nauczyciele – mniejsze niż w innych regionach. Śląscy policjanci mieli mniejszy wymiar urlopu niż w reszcie kraju – trzytygodniowy urlop przysługiwał im dopiero po 10 latach pracy, a czterotygodniowy – aż po 20. W pozostałych częściach Polski było to odpowiednio po trzech i 10 latach. Urzędnicy opłacani ze Skarbu Śląskiego nie mieli prawa do korzystania z pięćdziesięcioprocentowej ulgi w opłatach za naukę dzieci w szkołach średnich. Urzędnikom, którzy przed pierwszą wojną światową pracowali w pruskiej służbie, wbrew obietnicom z 1922 roku, nie zaliczono tamtych lat do emerytury.

Klasa szkolna na polskim Śląsku w latach 30.

Nie wszystkim pracowników budżetówki wiodło się tu jednak gorzej niż w pozostałej części kraju. Zdecydowanie lepiej mieli na polskim Śląsku księża. Zaliczamy ich do pracowników budżetówki, gdyż na mocy konkordatu z 1925 roku duchowieństwo katolickie opłacane było z budżetu państwa, a na Śląsku – ze śląskiego. Co więcej, Sejm Śląski przyznał księżom 20 procent dodatku drożyźnianego i przeznaczał corocznie znaczne kwoty na cele duchowieństwa i kościołów (w latach 1925–1926 przyznano pożyczkę na budowę katowickiej katedry w wysokości 950 tysięcy złotych, którą potem zmieniono na… subwencję). Ale to w końcu farorze, a nie nauczycielki, zapewniali głosy wyborców.

Więcej:

H. Rechowicz, Sejm Śląski, Katowice 1977.

[1] Cyt. za: H. Rechowicz, Sejm Śląski 1922‒1939, Katowice 1971, s. 132.

[2] Tamże, s. 133.

65

Sport: zbuntowane tradycje

Sportem rządzi „pogoń za rekordem” i zasada „produkcji bohaterów”, o czym w przedwojennej Polsce pisywał Henryk Kuroń. Ale w niektórych miejscach stawiono na amatorski sport robotniczy, choćby na Śląsku…

Pierwszym krajem, w którym zaczęto uprawiać sport na szeroką skalę, były Niemcy. Konkurowały ze sobą wówczas dwa modele sportu: tworzony pod patronatem władz (a więc zaciągający pod sztandary narodowe) oraz związany z robotniczą kontrkulturą, związkami zawodowymi i partią socjaldemokratyczną. Oczywiście tradycje te przeniosły się na Górny Śląsk, gdzie jednak świat sportu został zdominowany przez kwestie narodowe. Były od tego pewne wyjątki: organizacje i kluby sportowe tworzyli na Górnym Śląsku i niemieccy socjaldemokraci, i komuniści, a przede wszystkim Polska Partia Socjalistyczna. Mało kto pamięta, że korzenie wielu śląskich klubów tkwią w tradycji pepeesowskich Robotniczych Klubów Sportowych.

We władzach Związku Robotniczych Stowarzyszeń Sportowych Rzeczpospolitej Polskiej zasiadał młody działacz socjalistyczny ze Śląska, redaktor „Gazety Robotniczej”, sławny później Henryk Sławik. Wśród założycieli związku był m.in. RKS „Siła” z Kochłowic.

Z RKS „Siła” związana jest interesująca historia. Otóż klub przymierzał się do międzynarodowego meczu z Robotniczym Klubem Sportowym z Ostrawy. W ostatniej chwili sanacyjne władze zaniepokojone olbrzymim zainteresowaniem towarzyszącym imprezie, odwołały ją, oskarżając o… „komunizm”. Mecz odbył się jednak na terenie parku Kościuszki w Katowicach. Ekipa z Kochłowic wygrała, lecz klub został rozwiązany. Odrodził się potem pod nową nazwą „Samson”.

W grudniu 1934 roku w Katowicach obradował kongres RKS, w którym wzięło udział kilkuset (!) zaproszonych sportowców z niemieckiej części Śląska, Czechosłowacji i Wolnego Miasta Gdańska. Obrady rozpoczęto od Międzynarodówki.

Czerwoni sportowcy z Chorzowa, lata 30.

Rok później, 29–30 czerwca z okazji święta sportu w Katowicach gościło aż 800 delegatów RKS-ów z Czechosłowacji, 400 z Gdańska i 117 z niemieckiego Śląska, gdzie robotniczy ruch sportowy był już likwidowany przez hitlerowców. W czasie pochodu ulicami miasta ponownie zaśpiewano Międzynarodówkę – i to zarówno w języku polskim, jak i w niemieckim. W ramach imprezy zorganizowano między innymi robotnicze mistrzostwa kolarskie Polski, zawody w piłkę nożną, palanta, a nawet szachy. Podczas akademii kończącej święto w Teatrze Miejskim w Katowicach Chór Robotniczy z Janowa wykonał Hymn Młodzieży Robotniczej, Chór Kolejarzy z Tarnowskich Gór – Czerwony Sztandar, a wystąpiły także niemiecki Chór Robotniczy „Freie Sanger” oraz Robotniczy Zespół Mandolinistów.

Osobnym fenomenem był Śląsk Cieszyński, w którym działało skupiające młodych robotników lewicowe stowarzyszenie „Siła”. Sport w jej strukturach uprawiał podobno co 100 mieszkaniec regionu.

Na obrzeżach robotniczego sportu pojawiła się także idea turystyki – podobnie jak sport mającej prowadzić do rozwoju osobistego. Robotnicze organizacje, zwłaszcza w Niemczech, już wcześniej organizowały często wycieczki po najbliższej okolicy. I tak przykładowo w czerwcu 1926 roku socjalistyczna organizacja młodzieżowa „Siła” z Nowego Bytomia urządziła wycieczkę do Paprocan koło Tychów, na którą zgłosiło się aż 100 osób. Na pokrycie kosztów zebrano od uczestników 130 złotych, jako środka transportu użyto trzech wynajętych wozów. Działacze z polskiego Śląska często organizowali latem wyjazdy w okolice Ojcowa i do Jęzora koło Mysłowic.

Najmocniej przyciągały jednak Beskidy, a to dzięki temu, że Bielsko było silnym ośrodkiem zarówno niemieckich, jak i polskich socjalistów – a zwłaszcza związanych z nimi „Siły” i niemieckiego stowarzyszenia Naturfreunde (Przyjaciele Przyrody). Bielski Dom Robotniczy, wspólnie prowadzony przez PPS i DSAP (niemieccy socjaliści), zapewniał grupom bezpłatne noclegi. Dla górnośląskich młodych lewicowców podobne wyprawy w Beskidy w okresie Zielonych Świątek stały się od 1923 roku tradycją. Ulubioną bazą było schronisko Naturfreunde na Błatniej, zbudowane przez Przyjaciół Przyrody z podbielskich Aleksandrowic. Była to filia ruchu Naturfreunde, powstałego z inicjatywy mającego śląskie korzenie Georga Schmiedla. Ruch ten założony został przez działaczy bliskich socjaldemokracji w 1895 roku w Wiedniu, a następnie rozszerzył swoją działalność na inne państwa – w 1905 roku powołano jego międzynarodową centralę. Istnieje do dziś i promuje „odpowiedzialną turystykę”, a także „internacjonalizm i solidarność”.

Więcej:

J. Walczak, Kultura fizyczna w ruchu robotniczym na Górnym Śląsku, w Cieszyńskiem i Zagłębiu Dąbrowskim do 1939 r., w: Z dziejów kultury fizycznej na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, red. H. Rechowicz, Katowice 1989.

66

Emanuel Gomolla: Między Polską a Niemcami

Losy tego działacza, tłumacza i pisarza doskonale oddają skomplikowaną historię społeczności śląskiego pogranicza.

„Urodziłem się 24 grudnia 1915 roku w Janowie koło Katowic. Moi rodzice byli pochodzenia polskiego. Dziadkowie znali język niemiecki bardzo słabo. Matka moja nauczyła się niemieckiego po wyjściu za mąż, gdy przeniosła się do Wrocławia. Ojciec w domu rodziców posługiwał się językiem polskim, uważał się jednak za Niemca i nas dzieci wychowywał w duchu niemieckim. Na szczęście nie był jednak nacjonalistą. Utrzymywaliśmy dobre stosunki z polskimi sąsiadami; problem narodowościowy nie odgrywał w naszym kręgu rodzinnym ważniejszej roli”[1].

Gomolla wywodził się z robotniczej rodziny i dość szybko związał się z organizacjami lewicowymi. W 1933 roku przeniósł się do Strzelec Wielkich, gdzie w pobliskiej Rozmierzy mieszkała należąca do mniejszości polskiej część jego rodziny.

Stał się szybko jednym z aktywniejszych działaczy komunistycznej konspiracji antyfaszystowskiej w Strzelcach, pomagając między innymi w przerzucie bibuły z Czechosłowacji na Śląsk. Gestapo aresztowało go w 1938 roku i trafił na długie lata do ciężkiego więzienia karnego Brandenburg-Görden, gdzie hitlerowcy przetrzymywali zarówno komunistów, jak i działaczy polskich – przykładowo Alojzego Smołkę, dyrektora teatru opolskiego. Mężczyźni z jego rodziny w Rozmierzy trafili do Buchenwaldu – ojciec i jego sześciu synów. Na wolność Emanuel wyszedł dopiero w 1945 roku.

Kalendarz ze Strzelec Wielkich już z czasów nazizmu

Po wojnie Gomolla mieszkał w Berlinie i był między innymi tłumaczem literatury polskiej na język niemiecki. W 1956 roku ukazały się jego górnośląskie opowieści – Oberschlesier erzählen.

Więcej:

Wspomnienia opolskich komunistów, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978.

[1] Wspomnienia opolskich komunistów, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978, s. 38.

67

Ze śpiewem i szałamajką

Pieśni – i te bardziej patetyczne, i te bardziej zawadiackie – nieodłącznie towarzyszyły dziejom ruchu robotniczego.

Dwudziestego siódmego marca 1927 roku w Koźlu odbył się Czerwony Dzień Pieśni, promujący działalność Związku Czerwonych Frontowców (RFB – Rotfrontkämpferbund). Ekipa robotników, poprzedzana przez kapelę szałamajek (rodzaj oboju), przemierzała między innymi Starą Kuźnię, Kotlarnię i Kłodnicę. Główny koncert kapeli odbył się w kozielskiej strzelnicy. Dwa lata później, gdy zdelegalizowano RFB, prezydent gliwickiej policji pisał: „Ponieważ instrumenty muzyczne kapeli i grup muzycznych, łącznie z częściami do tych instrumentów, stanowiły najistotniejszą część mienia RFB, kazałem dla zdobycia tych przedmiotów przeprowadzić rewizje u 83 członków kapel i grup na całym Górnym Śląsku”[1]. Instrumenty skonfiskowano, a wspomniany Polizeipräsident donosił, że były to: „różnego rodzaju fujarki, bębny, czynele, kuranty, flety i jeden triangiel”[2]. Można przypuszczać, że tymi fujarkami były właśnie szałamajki.

Pszczyńska policja pisała do komendy do Katowicach: „Melduję /donoszę/ że dnia 3 października 1932 około 22.30 w czasie odbywającej się zabawy weselnej u Śliwki w Łaziskach Dolnych, w której to gospodzie znajdował się i miejscowy element wywrotowy, komunista Michalik Antoni i Mildner Stanisław, śpiewali na sali Śliwki pieśni komunistyczne, a mianowicie: »Z hut kopalń fabryk i roli, hej twórcy powstańcie by żyć, by zniszczyć niewolę i wyzysk, a wolnym człowiekiem być. Do walki z zgniłym ustrojem, o wolność wspólnoty i ład, z czerwonym sztandarem na czele, o Polską Republikę Rad«. Pomiędzy innym odśpiewali również »III Międzynarodówkę«, a następnie niemiecką piosenkę również komunistyczną »Volkerhörtdie Signale – auf zum Gefecht«. Kiedy Michalik i Mildner zauważyli, że przybyła do lokalu policja, celem utrzymania w czasie zabawy bezpieczeństwa publicznego, wymienieni zaprzestali dalszych podobnych śpiewów. W tej sprawie tut. komenda przeprowadzi dochodzenie”[3].

Kapela Komunistycznej Partii Niemiec z Bobrka

Jeden z mikołowskich komunistów – Leopold Neudek – opowiadał podczas przesłuchania, że wciągnął się do działalności komunistycznej dzięki muzyce. Pewnego razu szedł, pogwizdując melodię jakiejś robotniczej pieśni, którą poznał w chórze niemieckich socjalistów, i wtedy zaczepił go mężczyzna, pytając, skąd zna ten utwór[4].

Śpiewanie Międzynarodówki też było przed wojną sprawą niejednoznaczną, nad którą głowiły się władze. Był to bowiem hymn II Międzynarodówki (a więc też legalnego PPS), ale również Kominternu, a nawet w pewnym okresie ZSRR. Zdenerwowana policja poprosiła nawet w tej sprawie o opinię prawną, czy można pieśń tę śpiewać, czy nie. Wydział Bezpieczeństwa Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach skierował w końcu do starostów i policji 8 marca 1937 roku pismo, w którym wskazywał, że „sowiecka” wersja pozbawiona jest trzeciej i czwartej zwrotki, a w drugiej zwrotce zmieniono słowa z „carskich praw” na „pańskich praw”. Na inne wersje nałożono zakaz „rozpowszechniania i kolportażu”[5].

Więcej:

Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim 1921–1933, red. T. Minczakiewicz, t. 1, Opole 1967.

[1] Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim 1921‒1933, red. T. Minczakiewicz, t. 1, Katowice 1967, s. 140.

[2] Tamże, s. 140.

[3] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 718, s. 754.

[4] Tamże, s. 236.

[5] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 720, ss. 292-297.

68

Śląsk–Anglia 1926: Górnicza solidarność

W maju 1926 roku wybuchł w Anglii wielki strajk górników. Na niemieckim Śląsku lewicowa opozycja w łonie socjaldemokratycznych związków zawodowych prowadziła kampanię za udzieleniem pomocy strajkującym górnikom brytyjskim. Do Hindenburga (Zabrza) przyjechał generalny dyrektor Rady Nadzorczej kopalni Preussen (późniejsza kopalnia Miechowice) z propozycją, by górnicy zgodzili się pracować co drugą niedzielę lub też dwa razy w tygodniu o trzy godziny dłużej – w celu zwiększenia produkcji i zdobycia nowych rynków kosztem angielskich kopalń. Opozycjoniści wystąpili przeciwko temu, tłumacząc, że jeśli górnicy się na to zgodzą, to strajk angielski może się załamać, a wtedy węgiel z Anglii – tańszy, gdy pójdą w dół płace angielskich hajerów – nie tylko odzyska stracone rynki, lecz także wyprze z nich śląskie kopalnie.

Górnicy z niemieckiego Śląska

Ostatecznie załogi kopalń na zebraniach zwoływanych przez dyrekcję nie zgodziły się na przedłużenie pracy, a wprost przeciwnie – urządzano zbiórki pieniężne, by wesprzeć górników angielskich.

Na polskim Śląsku Zespół Pracy Górniczych Związków Zawodowych wystąpił z apelem podkreślającym solidarność z angielskimi górnikami: „Waszym [tzn. śląskich górników – przyp. D.Z.] obowiązkiem jest wszystkimi siłami ją [angielską klasę robotniczą – przyp. D.Z.] popierać. (…) Odrzućcie wszystkie propozycje pracodawców zdążających do zmuszenia Was pracowania nadszycht. Nie stańcie się judaszami na angielskim robotniku”[1]. Postulowano przy tym, by robotnicy nie godzili się na wykonywanie w ramach nadgodzin dodatkowych prac. Ostro zaatakowała związkowców chadecka „Polonia”, zarzucając im postawę antypaństwową.

Więcej:

Dzieje górniczego ruchu zawodowego w Polsce 1918–1944, red. J. Kantyka, t. 2, Warszawa 1986.

[1] Do Robotników na Górnym Śląsku, „Gazeta Robotnicza” 1926, 9 maja.

69

Skoczów 1929: Sojusz pana, plebana i policyjnej pałki

Dziewięćdziesięciu pracowników fabryki Dawida Spicera odważyło się założyć w niewielkim Skoczowie na Śląsku Cieszyńskim niezależny od dyrekcji związek zawodowy chemików.

Działający dotychczas w fabryce związek chrześcijański cieszył się jednak silnym poparciem dyrektora i księdza, który był jednocześnie burmistrzem miasta. Aby zastraszyć robotników, zwolniono z pracy sześciu członków nowego związku, a na ich miejsce z polecenie burmistrza przyjęto członków związku chrześcijańskiego. Z tego powodu 4 marca 1929 roku wybuchł strajk części załogi, a dwa dni później – jak donosiła policja – „strajkujący usiłowali sterroryzować pracujących tam robotników, członków Związku Zawodowego Chrześcijańskiego Robotników”[1] – innymi słowy, łamistrajków. Funkcjonariusze wkroczyli do akcji, usunęli strajkujących i aresztowali pięć osób.

Przedwojenny Skoczów

W tej sytuacji socjaliści oraz klasowe związki zawodowe zorganizowały 28 marca wiec w Skoczowie, gdzie zagrożono rozszerzeniem protestu, jeśli zwolnieni robotnicy nie zostaną przywróceni na swoje stanowiska. Na rzecz strajkujących zebrano też kilkaset złotych. W efekcie 12 kwietnia strajk ogarnął fabryki Skoczowa, a następnie zorganizowano kolejne dwa wiece protestacyjne. W końcu pod tym naciskiem część zwolnionych przyjęto do pracy, a reszcie wypłacono odszkodowania.

Warto było się postawić.

Więcej:

J. Pabisz, Walka klasy robotniczej województwa śląskiego w okresie wielkiego kryzysu gospodarczego, Katowice‒Kraków 1972.

[1] Cyt. za: J. Pabisz, Walka klasy robotniczej województwa śląskiego w okresie wielkiego kryzysu gospodarczego, Katowice‒Kraków 1972, s. 48.

70

Między młotem a kowadłem: Niemieccy socjaliści na polskim Śląsku

W sierpniu 1925 roku na zjazdach w Królewskiej Hucie i Katowicach odbyło się formalne zjednoczenie niemieckich socjaldemokratów w Polsce, w wyniku czego powstała Deutsche Sozialistische Arbeitspartei Polens (DSAP – Niemiecka Socjalistyczna Partia Pracy w Polsce).

Głównymi ośrodkami nowej partii, poza Górnym Śląskiem – w tym Śląskiem Cieszyńskim – były Łódź i Pomorze. Mimo wielu tarć partia współpracowała zarówno z polską lewicą, jak i z obozem niemieckim, zdominowanym przez Volksbund, teoretycznie apolityczny związek całej ludności niemieckiej na polskim Śląsku. W momencie powstania DSAP na Śląsku liczyła ponad 2700 członków, a w połowie lat 30. osiągnęła swoje maksimum, czyli ponad 5000 członków. Mogła liczyć na stałe wsparcie niemieckich związków zawodowych: Freie Gewerkschaften, skupiających głównie górników i hutników, ale też urzędników. W wyborach do rad zakładowych w górnictwie i hutnictwie uzyskiwały one około 10 procent głosów. W wyborach lokalnych DSAP wystawiała własne listy lub startowała razem z PPS. Członkami DSAP byli burmistrzowie Starego Bielska czy Aleksandrowic. W 1922 roku DSAP wprowadziła do Sejmu Śląskiego dwóch posłów. Siedziba partii mieściła się przy ulicy Dworcowej 11 w Katowicach.

Zgodnie z ówczesnym modelem partii robotniczych nie ograniczano się do tematyki politycznej i związanej z życiem zawodowym. Z partią współpracowały Bund für Arbeiterbildung (Towarzystwo Oświaty Robotniczej), któremu podlegały sekcje odpowiedzialne za sport, chóry amatorskie, turystykę, dobroczynność, opiekę nad dziećmi, walkę z alkoholizmem oraz sekcja młodzieżowa (Deutscher Sozialistischer Jugendbund in Polen). Pod koniec 1926 roku na Śląsku działało w nich około 3500 osób. Co roku młodzi niemieccy socjaliści organizowali w Katowicach Ognisko Świętojańskie – Sonnenwendfeier. Dwudziestego siódmego czerwca 1933 roku wieczorem w lesie w Załeskiej Hałdzie zgromadziło się przy nim dwieście osób. Jak donosiła policja: „Przy ogniu odśpiewano kilka pieśni socjalistycznych. Krótką mowę wygłosił niemiecki poseł na Sejm Śląski Johann Kowoll z Katowic, o treści zbratania się narodów i współpracy o lepszy byt”[1].

Wspólny plakat wyborczy polskich i niemieckich socjalistów

Niemieckie środowiska robotnicze były mniej sklerykalizowane niż polskie, toteż do organizacji socjaldemokratycznych należało więcej kobiet – stanowiły one ponad jedną piątą członków partii, a 30–40 procent w różnych sekcjach BfA. Górnośląskim organem partii był „Volkswille”, w Bielsku wychodziło pismo „Volksstime”.

W połowie lat 30. DSAP napotkała jednak dwie przeszkody: wzrost nastrojów pronazistowskich wśród mniejszości niemieckiej, czemu przysłużyły się hojne dotacje z Berlina, oraz nastrojów antyniemieckich wśród społeczności polskiej (w tym w PPS). „Według informacji konfidencjonalnych znana działaczka Jantowa zgłosiła swoje wystąpienie z DSAP” – czytamy w notatce do Śląskiego Wydziału Bezpieczeństwa Publicznego z 12 lutego 1933 roku. „Powody jej wystąpienia są następujące: Syn Jantowej, chcąc się uchylić od obowiązkowej służby wojskowej, zbiegł do Niemiec i zaangażował się w ruchu hitlerowskim. Ostatnio miał on wspólnie z innymi bojówkami bardzo agresywnie występować przeciwko niemieckim socjalistom. Z ramienia członków zarządu okręgowego DSAP poproszono Jantową, by wpłynęła na swojego syna, aby zaniechał prześladowań socjalistów. Jantowa oburzyła się i oficjalnie zapowiedziała wystąpienie z partii”[2].

Warto podkreślić, że gdy jeszcze trwał flirt Warszawy z Berlinem, polskie władze masowo konfiskowały odezwy DSAP skierowane przeciwko rządom hitlerowskim w Niemczech. Ostatnie komórki partii w aglomeracji śląskiej działały w Katowicach, Bielszowicach i Chorzowie.

Długoletnim liderem DSAP był Johann Kowoll, urodzony w 1880 roku w górniczej rodzinie w Laurahütte (Siemianowice Śląskie). Już w młodości pracował na różnych stanowiskach robotniczych i związał się z socjaldemokracją. W 1914 roku został przywódcą związku maszynistów na Górnym Śląsku, a w czasie rewolucji niemieckiej kierował Radą Robotniczo-Żołnierską w Laurahütte. Po podziale Śląska był redaktorem „Volkswille” i posłem na Sejm Śląski. Zmarł z wyczerpania w 1941 roku w Związku Radzieckim.

Więcej:

A. Szefer, Z działalności Niemieckiej Socjalistycznej Partii Robotniczej w województwie śląskim w latach 1933–1938, „Zaranie Śląskie” 1964, nr 4.

J. Walczak, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku i w Cieszyńskim po przewrocie majowym 1926‒1939, Katowice 1980.

P. Blachetta-Madajczyk, Klassenkampf oder Nation? Deutsche Sozialdemokratie in Polen 1918‒1939, Düsseldorf 1997.

D. Sieradzka, Johann Kowoll, działacz niemieckiego ruchu robotniczego na Śląsku, „Z Pola Walki” 1987, nr 4.

[1] APK, zespół 12/40 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 365, s. 67.

[2] APK, zespół 12/40 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 365, s. 56.

71

Zygmunt Glücksmann: Ponad narodami

Był prawnikiem i działaczem politycznym, fascynującą, a zarazem zapomnianą postacią, zawieszoną między kultura polską, żydowską a niemiecką.

„Zwalczaliśmy nacjonalizm i junkierstwo. Pan prof. Witczak uważał za wskazane podniesionym głosem potępić nacjonalizm niemiecki. I my socjaliści potępiamy go. Ale nie ma on prawa równocześnie gloryfikować nacjonalizmu polskiego, bo to tylko odwrotna strona tego samego medalu. Moglibyśmy podać sobie ręce, aby zwalczać nacjonalizm we wszystkich jego odmianach. Jeżeli jednak ktoś tak kwestię stawia, że zwalcza nacjonalizm rosyjski, niemiecki, ale hoduje swój własny nacjonalizm, wtedy nas ma również przeciwko sobie”[1] – to słowa posła doktora Zygmunta Glücksmanna, jednego z liderów Deutsche Sozialdemokratische Arbeiterpartei Polens, wygłoszone w Sejmie Śląskim 12 stycznia 1933 roku.

Nieliczne środowiska żydowskie na Górnym Śląsku przed pierwszą i drugą wojną światową należały do społecznej elity, poczuwając się przy tym głównie do związku z kulturą niemiecką. Glücksmann urodził się jednak poza Śląskiem, pod Wadowicami w 1884 roku, w rodzinie żydowskiej, której bliższa była kultura polska. W gimnazjum uczestniczył w działalności związanej z Polską Partią Socjalno-Demokratyczną organizacji „Promieniści”. Z tego powodu został wydalony ze szkoły i zmuszony do przeniesienia się do Krakowa. Po studiach prawniczych na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskał dyplom doktora praw i rozpoczął aplikaturę adwokacką w Bielsku, gdzie ożenił się z Hildą Rosner i nawiązał stosunki z tamtejszym światem niemieckiej inteligencji. Był jednocześnie również jednym z głównych działaczy Żydowskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji, która wyodrębniła się z PPSD. W czasie pierwszej wojny światowej walczył jako oficer austriacki, odnosząc rany na froncie wschodnim. Podczas zjednoczenia ŻPSD i Bundu w Krakowie w 1920 roku znalazł się we władzach zjednoczonej partii. Wkrótce jednak zerwał z Bundem i związał się z niemiecką socjaldemokracją na polskim Śląsku.

Zygmunt Glücksmann (pośrodku)

W międzywojennej Polsce Glücksmann stał się jednym z liderów DSAP, z ramienia której był posłem w Sejmie Śląskim. Ze wspólnej listy polskich i niemieckich socjalistów wchodził także w skład rady miasta Bielska. Wbrew niemieckim i niemiecko-żydowskim elitom Bielska, wraz z DSAP i PPS, walczył o przyłączenie do Bielska okolicznych obszarów wiejskich, aby pozyskać tanie tereny pod budowę domów dla robotników. Tej kwestii poświęcił wydaną w 1930 roku broszurę Wohungsproblem in Polen (Problem mieszkaniowy w Polsce).

W kołach lewicowej palestry uzyskał przydomek „towarzysz doktor Glücksmann”. Zdobył też popularność wśród polskich i niemieckich bezrobotnych w Bielsku, udzielając im bezpłatnych porad prawnych – bez względu na ich poglądy polityczne. Opowiadał się za autonomią narodowo-kulturową mniejszości niemieckiej w Polsce, deklarując równocześnie lojalność wobec państwa polskiego. Jako obrońca występował w procesach komunistów, bronił także pisarza Emila Zegadłowicza podczas sprawy sądowej wytoczonej z powodu jego skandalizującej powieści Zmory.

Gdy wśród mniejszości niemieckiej w Polsce dominować zaczęły wpływy nazizmu, z uwagi na żydowskie pochodzenie zrezygnował z kierowania DSAP w Bielsku. Po najeździe hitlerowskim uciekł na Wschód, gdzie we Lwowie pracował jako nauczyciel. Został deportowany na Syberię, skąd zwolniono go po zawarciu umowy Sikorski–Majski. Zmarł w 1942 roku w Bucharze.

Więcej:

J. Walczak, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem po przewrocie majowym 1926–1939, Katowice 1980.

P. Blachetta-Madajczyk, Klassenkampf oder Nation? Deutsche Sozialdemokratie in Polen 1918–1939, Düsseldorf 1997.

[1] Stenogram, 31 posiedzenie Sejmu Śląskiego, III kadencja, 29 marca 1933.

72

Szopienickie Betlejem i katowicki Egipt

Czasy wielkiego kryzysu z początku lat 30. wiążą się także z powstaniem na obrzeżach miast polskiego Śląska osiedli slumsów.

„Lepianki rosną jak grzyby po deszczu. Pod bokiem miast i wsi powstają kolonie pariasów, których kryzys i wady dzisiejszego systemu społecznego wyrzuciły poza nawias i odgraniczyły od reszty społeczeństwa. Położone zazwyczaj w polu za miastem czy wsi, lepianki przypominają kolonie trędowatych na Dalekim Wschodzie, tak są odseparowane i odcięte”[1] – notował dziennikarz „Polonii” w 1936 roku.

Stary górnik opowiadał dziennikarzowi: „Sami wiedzom. Kaj to dziesiej biedny człowiek mieszkanie znajdzie. Szukołech, alech nie znalozł. Wiedziałech po tym, jak se sam inni budowali te klotki, toch se tyż zaczął chałupka stawiać. Trzeba było najprzód nazbierać cegły. Jest jej tu wszędy dość, bo połobolali szyby i cechownie i kominy na Fanny i Knopie”[2].

W Szopienicach na 24 tysiące mieszkańców było około dwóch tysięcy bezrobotnych, do których trzeba doliczyć ich rodziny. „Wybrałem się na zwiedzanie lepianek na terenie Szopienic. W bok od Wilhelminy, tuż obok kopalni »Giesche«, napotykam na pierwszą kolonię. Z dala przypomina mi ona Betlejem z kiepskiej dekoracji do szopki. 17 domów przylepionych jak jaskółcze gniazda do murów starej prochowni, która niegdyś na tym miejscu istniała”[3].

Kolonię baraków położonych w polu w Katowicach Dębie nazywano Egiptem. „Rodziny liczne, po dwie nawet czasami gnieżdżą się w izbie i kuchni. W mieszkaniach wyczuwa się zapach nędzy”[4].

Innym tego typu miejscem była biedakolonia między Wełnowcem a Siemianowicami. „Dziesięć niezdarnych domków, przyczepionych do stoku czarnej hałdy. Każdy domek – to świadectwo znojnej pracy rąk, które go wznosiły i cały majątek rodziny w nim mieszkającej. Z malutkich okienek rozciąga się widok na hałdę smutną, czarną, zrytą lejami i wyrwami po wysadzonych biedaszybach”[5].

Jedyną nadzieję na pracę w kryzysie dawały biedaszyby, nielegalne szyby, w których prymitywnymi metodami wydobywano węgiel. „Na biedaszybie nakopie się trochę lepszego węgla sprzeda się za parę groszy drożej, ale za to – co rusz to policjant. Nieraz wraca się z pełnym workiem węgla po całej nocy roboty. Łapie cię wnet wywiad z kopalni i już nie tylko węgiel odbiorą, szyb, który trzeba kopać dwa tygodnie, zasypią, ale jeszcze do kozy wsadzą. Wszyscy nie pozwalają, że to niby kopalnia ma koncesję. Niech sobie ma. Ale dlaczego biednemu człowiekowi bezrobotnemu – który chce uczciwie żyć, nie dadzą nawet parę groszy zarobić?”[6] – pytał biedaszybikorz dziennikarza.

Biedaszyby w Katowicach

A to inny obraz polskiego Śląska z tych samych czasów: „W Katowicach nie ma bezrobocia. W Katowicach nie widać nędzy. Nie widać górników. Katowice mogą okazywać światu czyste ręce i schludne oblicze cnoty. (…) Wokół Katowic nieprzerwany ciąg miast i osad, skupiający na małej przestrzeni potężne procesy kapitalistycznej produkcji z mizernymi aktami robotniczego spożycia. Całe miasto żerujące jak polip na ogromie pracy, omotujące mackami szynków i sklepów, kin i cukierni wypłatę sobotnią”[7].

Więcej:

J. Ziemba, Biedaszyby Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, Katowice 1967.

[1] E. Kabe, Z wędrówki po lepiankach, w: Z Czarnego Kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym, wyb. i oprac. W. Janota, Katowice 1981, s. 185.

[2] Tamże, s. 184.

[3] Tamże, s. 186.

[4] Tamże, s. 188.

[5] Tamże, s. 182.

[6] W. Piorun, Śląscy bieda-ludzie, w: Z Czarnego Kraju…, dz. cyt., s. 174.

[7] Z-ORM, Z Górnego Śląska w: Z Czarnego Kraju…, dz. cyt., s. 52.

73

Karol Śliwka: Czerwony Polak za Olzą

Karol Śliwka, którego losy znakomicie pokazują skomplikowaną historię Polaków na czeskim Śląsku, urodził się w 1894 roku w Bystrzycy nad Olzą, należącej jeszcze do austro-węgierskiej monarchii. W czasie pierwszej wojny światowej jako kilkunastoletni ochotnik znalazł się w Legionach Polskich. Trafił do rosyjskiej niewoli i w szeregach bolszewików brał udział w rewolucji 1917 roku. W 1919 roku w drodze powrotnej do domu przesiedział w Warszawie za radykalizm dwa miesiące w więzieniu. A gdy wrócił do czechosłowackiej już Bystrzycy – jak wspominała jego siostra – to „w jakimś rosyjskim mundurze i wtedy chciała go pobóść nasza krowa, ale on był tak silny, że jak ją chwycił za rogi, to aż przyklękła”[1].

W 1920 roku został współzałożycielem sekcji polskiej Komunistycznej Partii Czechosłowacji. „Partia Komunistyczna posiada swe najmocniejsze baszty w śląskiej części Zagłębia, a mianowicie głównie między robotnikami polskimi”[2] – notowała dyrekcja policji w Morawskiej Ostrawie w 1925 roku. Polscy komuniści stanowili blisko 80 procent członków KPCz i okazali się najsilniejszą partią wśród polskiej społeczności na Zaolziu, w wyborach zdobywali nawet do 40 procent wszystkich głosów Polaków. Na przykład w 1925 roku w powiecie frysztackim i bogumińskim komuniści wygrali ze wszystkimi – w tym z polską listą. Ta sytuacja utrzymywała się praktycznie przez cały okres międzywojenny.

Karola Śliwkę wspominano jako charyzmatycznego mówcę, społecznika, propagatora sportu, dziennikarza, poliglotę, działacza związkowego i spółdzielczego. Był jednym z najważniejszych liderów mniejszości polskiej w międzywojennej Czechosłowacji. Pierwszy raz mandat do czeskiego parlamentu w Pradze zdobył już w 1925 roku, jako najmłodszy poseł tej kadencji. Był jedynym polskim politykiem, któremu udała się sztuka trzykrotnego odnowienia mandatu poselskiego i zasiadał w parlamencie czeskim bez przerwy aż do 1938 roku. „O skromności Śliwki świadczy fakt, iż zamiast w hotelu spędzał noc, korzystając z wolnego biletu, w wagonach I klasy pociągu pośpiesznego tak, aby rano być na miejscu w Pradze” – wspominał Józef Kazik. I dodawał: „wystarczyła mu na obiad kupiona u rzeźnika bułka z kawałkiem najtańszej kiełbasy”[3]. Całe diety przeznaczał na działalność. Żył jednak nie tylko polityką: jego pasją był sport. Należał do klubu futbolowego „Siły” w Trzyńcu.

Śliwka zdecydowanie występował w obronie praw polskiej mniejszości, a po wybuchu wojny w Hiszpanii współorganizował przerzut polskich ochotników do Brygad Międzynarodowych. W obronie polskości Zaolzia współpracował z innymi polskimi partiami politycznymi. Ostro sprzeciwiał się jednak wykorzystywaniu przez ministra Becka mniejszości polskiej do walki z państwem czechosłowackim. W jednym ze swoich przemówień w parlamencie czeskim – w listopadzie 1935 roku – proroczo mówił: „Polityka antyczeska Becka jest polityką dla i na korzyść Hitlera, czyli na korzyść największego wroga niepodległości polskiej. Polityka Becków i Radziwiłłów jest nową haniebną Targowicą”[4].

Tuż przed aneksją przez Polskę Zaolzia, na łamach ostatniego numeru tygodnika sekcji polskiej KPCz „Głosu Robotniczego i Ludowego” zwracał się do zaolziańskich Polaków: „Wyście mnie wybrali, abym Was bronił i nie opuścił w nieszczęściu, abym Wam radził w wątpliwościach i zamieszaniu. (…) Najlepiej przysłużycie się sobie, republice i Polsce, jeśli jako obywatele CzSR będziecie bronić pokoju, demokracji, przeciw wojnie i faszyzmowi. Ja Was nie opuszczę, ale wierny swemu ludowi śląskiemu będę bronił Was w dobrym i złym”[5].

Karol Śliwka

Po zajęciu Zaolzia przez Polskę, w październiku 1938 roku został aresztowany i osadzony w więzieniu na Mokotowie w Warszawie. Miesiąc później w prasie polskiej ukazało się oświadczenie, w którym Śliwka rzekomo zrywał z działalnością komunistyczną i wzywał innych do pójścia w swoje ślady. Załamały go wiadomości o rozwiązaniu KPP, stalinowskich represjach lub poczucie porażki, a może chodziło o policyjną prowokację? Zaraz po warunkowym wyjściu na wolność, mimo policyjnego dozoru, rozpoczął odbudowę komunistycznych struktur na Zaolziu. Niebawem nadeszła jednak hitlerowska okupacja. W czerwcu 1940 roku Śliwka został aresztowany przez Gestapo. Odbywał kary w kilku hitlerowskich więzieniach i w 1943 roku zginął w obozie koncentracyjnym w Mauthausen. Rodzinie odmówiono wydania jego prochów.

W okresie stalinowskim, w 1951 roku, konferencja powiatowa KPCz w Czeskim Cieszynie na podstawie wspomnianego oświadczenia z 1938 roku potępiła Karola Śliwkę za „zdradę klasy robotniczej i wbicie noża w plecy Partii Komunistycznej w Polsce” (choć KPP wtedy formalnie już nie istniała). Władze partii zrehabilitowały go dopiero w 1969 roku.

Więcej:

J. Chlebowczyk, Karol Śliwka i towarzysze walki: z dziejów ruchu komunistycznego na Zaolziu, Katowice‒Kraków 1972.

[1] Cyt. za: J. Chlebowczyk, Karol Śliwka i towarzysze walki. Z dziejów ruchu komunistycznego na Zaolziu, Katowice‒Kraków 1972, s. 25.

[2] Tamże, s. 55.

[3] Cyt. za: S. Zahradnik, Polacy z Zaolzia w najwyższych organach ustawodawczych Czechosłowacji, Republiki Czeskiej i Polski 1919‒2010, Czeski Cieszyn 2011, s. 15‒16.

[4] K. Śliwka, Śląsk Cieszyński: jego postulaty, krzywdy i bolączki przed forum parlamentu Cz.S.R., Karwina 1935, s. 6.

[5] K. Śliwka, Do Ludu Polskiego!, „Głos Robotniczy i Ludowy” 1938, 30 września.

74

Sztuka spod hałd

Rewolucja 1918 roku przeorała niemiecką kulturę. Romantyczne peany na cześć cesarza i Vaterlandu zgniły w okopach. Część twórców opowiedziała się wprost po stronie ruchu robotniczego, a i sami robotnicy częściej zaczęli sięgać po pióro. Podobnie było na niemieckim Górnym Śląsku.

W 1924 roku w Berlinie odbyła się pierwsza konferencja korespondentów robotniczych komunistycznego dziennika „Die Rote Fahne”, wzięli w niej udział również delegaci ze Śląska. Na tej bazie powstała Proletarische Feuilleton-Korrespondenz – organizacja pomagająca piszącym robotnikom w publikowaniu ich utworów.

Cztery lata później powstał Związek Proletariackich i Rewolucyjnych Pisarzy Niemiec (Bund proletarisch-revolutionärer Schriftsteller Deutschlands), skupiający zarówno profesjonalistów, jak i robotników próbujących swoich sił w pisaniu. Jego hasło brzmiało: „Kunst ist Waffe!” (Sztuka jest orężem!). Wśród 25 oddziałów terenowych były Hindenburg (Zabrze) i Opole. W 1929 roku związek liczył 320 członków, a 42 procent stanowili robotnicy i urzędnicy. Podobny odsetek reprezentowali zawodowi pisarze i redaktorzy, a resztę nauczyciele i studenci.

Oddział górnośląski w Zabrzu powstał w 1929 roku, jego organizatorem był młody – urodzony w 1907 roku – robotnik Wilhelm Tkaczyk, natomiast oddział opolski na czele z Josefem Wiessallą powołano w 1932 roku.

Oddział zabrzański w szczytowym momencie skupiał blisko 20 członków, głównie górników: w tym komunistów, socjaldemokratów i bezpartyjnych. Siedziba oddziału mieściła się w komitecie Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) na obecnym placu Krakowskim. Prace publicystyczno-literackie członków zabrzańskiego oddziału oraz korespondencje robotników z zakładów pracy publikowano na łamach górnośląskiej prasy komunistycznej: „Oberschlesische Rote Fahne”, „Arbeiterzeitung Fur Schlesien und Oberschlesien”, „Neue Zeitung”, ale zamieszczała je także czasami prasa centralna. Na przełomie 1931 i 1932 roku rolę własnego pisma literacko-politycznego zabrzańskiego oddziału odgrywało „Schlot und Buhne”.

Oddział organizował dyskusje na temat twórczości Brechta i Majakowskiego, wieczory poezji rewolucyjnej oraz spotkania z twórcami, także spoza regionu: znanym poetą i publicystą Erichem Weinertem, pochodzącą z Wadowic, a mieszkającą w Berlinie poetką Bertą Lask czy legendarnym „czerwonym zadymiarzem” Maxem Hoelzem.

Górny Śląsk był pod większą kontrolą policyjną niż inne regiony Niemiec. Dwudziestego siódmego września 1931 roku Erich Weinert przybył do Zabrza, gdyż miał rozpocząć cykl spotkań –następne były Gliwice, Bytom, Nysa i Opole. Jednak w ostatniej chwili władze zakazały mu wystąpienia. Prezydent policji w Gliwicach stwierdził, że „polityczne wiersze Weinerta jak również jego wystąpienia, jego satyra zagrażają w chwili obecnej bezpieczeństwu publicznemu”[1]. Pod naciskiem zmobilizowanej przez KPD opinii publicznej i posłów komunistycznych władze w końcu ustąpiły i Weinert wystąpił w dużej sali gospody Eisnerta (późniejszej zabrzańskiej restauracji Znicz).

Ciekawą inicjatywą było wystawienie rewii politycznej, która odwoływała się do wzorców zaczerpniętych z berlińskiego teatru Piscatora. W latach 1929–1930 wystawiono w Zabrzu i Bytomiu program Geku – Ideologia przez sztukę (Gesinnung in der Kunst). Występowali w nim: chór robotniczy z solistami, sympatyzujący z lewicą zawodowi artyści oraz dwudziestoosobowy zespół taneczny złożony z młodych bezrobotnych dziewcząt. Rewia – której scenariusz przygotował Tkaczyk – prezentowała obrazki sceniczne z życia robotników, o bardzo realistycznej i antyreligijnej treści. Po przedstawieniu w bytomskiej Strzelnicy na scenę wkroczyła policja i zakazała wystawiania rewii.

Już zresztą w 1925 roku zakazano na Górnym Śląsku wystawiania obrazów scenicznych Piscatora. Tropiono także „Czerwoną Grupę Strzelewicza”, która objeżdżała wschodnie Niemcy z „Proletariackimi wieczorami artystycznymi”, na które składały się pieśni i sceny satyryczne. Pod kierownictwem Georga Prudlika działał w Opolu zespół teatralny KPD, występujący głównie na wsiach w okolicach miasta. W berlińskiej centrali związku pracowała z kolei pochodząca z Katowic pisarka i późniejsza aktorka Berta Waterstradt.

W 1929 roku powstał kartel organizacji kulturalnych bliskich KPD – IfA – Interessengemeinschaft für Arbeiterkultur (Wspólnota Zainteresowanych Kulturą Robotniczą). W jego składzie znalazł się związek pisarzy, ale także stowarzyszenia: Teatrów Robotniczych, Fotografów Robotniczych, Śpiewaków Robotników. Pierwszy kartel Ify na Górnym Śląsku powstał w Opolu. W Zabrzu zaczął działać zespół teatralny Ify, a w 1931 roku zorganizowano w Gliwicach Dzień Kultury i Sportu Robotniczego.

Komunistyczna grupa teatralna z Miechowic

Członkowie grupy artystycznej KPD z Toszka

Robotniczy pisarze należeli również do regionalnego oddziału Związku Ochrony Interesów Niemieckich Pisarzy (SDS), w którym uformowali opozycję przeciwko wzrostowi sił nacjonalistycznych. W 1931 roku do opozycji przeszedł śląski oddział SDS. Z opozycją związany był także August Scholtis, autor słynnej powieści Wiatr od wschodu. Kierownictwo SDS próbowało przywołać opozycjonistów „do porządku”, oferując im przykładowo bezpłatne skierowania do domu wypoczynkowego w podlublinieckiej Ciasnej. Tkaczyk odpisał: „Uważam taką instytucję, umożliwiającą niezamożnemu pisarzowi spędzenie dwóch lub więcej tygodni w spokoju lasów, niezakłóconych troskami dnia codziennego, za pożyteczną. Lecz istotniejszą jest mi instytucja wolności poglądów i tej nie sprzedałbym nawet za rok bezpłatnego pobytu”[2].

Atmosfera jednak coraz bardziej gęstniała. Młodogórnośląska Wspólnota Poetów przeszła wręcz na pozycje faszystowskie. Gdy Hitler doszedł do władzy w opublikowanym w „Der Oberschlesier” oświadczeniu lojalności jednego z pisarzy czytamy: „Spaliliśmy mosty za nami. Powrotu już nie ma. Teraz chodzi o to, aby za Niemcy umrzeć lub zwyciężyć”[3]. Tkaczyk już wtedy siedział w hitlerowskim więzieniu. Ci, którzy pozostali na wolności, jeśli nie poddali się zniechęceniu, kontynuowali swoją „małą wojnę” z faszyzmem.

Więcej:

S. Wysocki, Przyczynek do historii Związku Pisarzy Proletariacko-Rewolucyjnych na Śląsku Opolskim (1928–1935), w: Klasa robotnicza na Śląsku, red. F. Hawranek i in., t. 2, 1976.

[1] Cyt. za: Sz. Wysocki, Przyczynek do historii Związku Pisarzy Proletariacko-Rewolucyjnych na Śląsku Opolskim, w: Klasa Robotnicza na Śląsku, red. F. Hawranek i in., t. 2, Opole 1976, s. 146.

[2] Tamże, s. 154.

[3] Tamże, s. 155.

75

Czarne Szeregi anarchistów

Paradoksem historii może się wydać, że niemiecka część Górnego Śląska była jednym z bastionów anarchosyndykalizmu. Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę fakt, że ruch mający w swym programie zniesienie granic rozwinął się bujnie w regionie, gdzie od wieków mieszkali obok siebie przedstawiciele wielu narodowości, przestaje się to jawić jako paradoks. „Narodowa bestia raz zbudzona w ogóle nie zważa na nic oraz nie zna granic” – przestrzegali anarchiści w momencie podziału Śląska.

Pierwsze informacje o przenikaniu z Austro-Węgier na niemiecki Śląsk wpływów anarchistycznych pochodzą sprzed pierwszej wojny światowej. Franz Nowak (pseudonim „Cygan”), działacz anarchistyczny ze Śląska Opawskiego, jeździł po Rzeszy, szerząc nieprawomyślne idee. Policja podejrzewała, że to on w 1911 roku próbował zastrzelić z rewolweru dyrektora zakładu Plania w Raciborzu. Zamach się nie udał, a sprawca zbiegł.

Szybki rozwój ruchu anarchistycznego na początku lat 20. był efektem fali radykalizacji związanej z rewolucją niemiecką. Potem okopał się on w kilku ośrodkach: Raciborzu, Bytomiu, Gliwicach oraz wśród działaczy związku zawodowego Freie Arbeiter Union Deutschland (FAUD). Problem narodowej przynależności nie grał w tym ruchu żadnej roli. W Bytomiu do FAUD, według wspomnień Paula Czakona, należało „wielu polskich dezerterów”. W połowie drugiej dekady XX wieku większość grup rozpadła się jednak i przy ruchu pozostali tylko najwytrwalsi działacze. Ale za to nie byle jacy.

To z Raciborza wywodził się Augustin Souchy, jeden z ówczesnych liderów europejskiego anarchizmu. Tomasz Pilarski, który przeszedł z ruchu komunistycznego, wydawał we Wrocławiu wściekle antyreligijne pismo „Freiheit”. Był też jednym z pomysłodawców powołania antyfaszystowskiej bojówki Czarne Szeregi (Schwarze Scharen). Pierwsze grupy powstały jesienią 1929 roku w Raciborzu i Bytomiu, a kolejne w Kietrzu, Olesnie, Gliwicach i na Bobrku. Zmilitaryzowany sznyt Czarnych Szeregów, uniformy działaczy, budzi mieszane uczucia w środowisku anarchistycznych wolnościowców. Na Górnym Śląsku udało się jednak zbudować dość silne struktury, mogące zmobilizować nawet kilkaset osób.

W maju 1932 roku policja odkryła tajny skład broni Czarnych Szeregów w Bytomiu. Bernhard Pacha, Alfons Malina i Paul Czakon uciekli wówczas aż do Hiszpanii, mekki ówczesnych anarchistów. Skorzystali z pomocy towarzysza z Kravare, na czeskim Śląsku, znakomitego fałszerza paszportów i biletów kolejowych.

Grupa anarchistów w Raciborzu

Dojście Hitlera do władzy zakończyło ten etap historii śląskich anarchistów. Kilkanaście osób z ich grona znalazło się wkrótce za Pirenejami, by walczyć przeciwko rebeliantom generała Franco – w imię marzenia o społecznej rewolucji. Paul Czakon z Hajduk Wielkich (dzisiejszy Chorzów Batory) był dowódcą – pod pseudonimem „Maximo Mas” – baterii artylerii „Sacco y Vanzetti”, należącej do kolumny milicji „Tierra y Libertad”.

Z kolei Heinrich Friedetzky z Raciborza przez przypadek znalazł się nie w oddziałach anarchistycznych, ale w szeregach XI Brygady Międzynarodowej. Friedetzky wspominał, że jego dowódca uznawał, co prawda, anarchistów za dobrych żołnierzy, ale ostrzegał, że jak tylko nadejdzie zwycięstwo, „zostaniecie zastrzeleni od razu!”[1]. Tę wojnę toczono na wielu frontach – także wśród teoretycznie swoich.

Po drugiej wojnie światowej tych śląskich „wywrotowców” porozrzucało po świecie. Heinrich Friedetzky mieszkał w Lubece i Kolonii, wciąż utrzymując kontakt z anarchistami, a Paul Czakon musiał uciekać przed prześladowaniami z radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Bernhard Pacha i Max Piechulla wrócili po wojnie do Polski, ale pierwszy z nich po 10 latach wybrał emigrację na Zachód, a drugi – aż za ocean, do Kanady. W Polsce pozostał tylko Tomasz Pilarski.

Więcej:

H. Döhring, Mutige Kamfergestalten. Syndikalismus in Schlesien 1918 bis 1930, Lich 2012.

H. Döhring, Schwarze Scharen, Lich 2011.

[1] libcom.org/history/friedetzky-heinrich-1910-1998 [dostęp: 5.01.2021].

76

Policjałki z rewoltą w tle

Alkohol rozplątuje języki, często również w kwestii tematów politycznych. O tym, że czasami w takich wypadkach interweniować musiała policja, dowiemy się ze śląskich archiwów.

Bogucice: „W dniu 12 sierpnia, i to wieczorem, zauważono w kolonji Ferrum w Bogucicach sześciu osobników, wznoszących okrzyk »Niech żyje rewolucja!«, poczem zbiegli oni w kierunku restauracji Fischera. Tego samego dnia rozrzucono na ulicy Wolności 6 ulotek komunistycznych”[1] – to z meldunku śląskiej policji z sierpnia 1935 roku.

Katowice: „Dn. 11 marca 1938 rok o godz. 10.45 została zatrzymana Bugaj Wanda, urodz. 8 maja 1916 w Sosnowcu, zamieszkała w Nikiszowcu, przy ul. Poprzecznej 6, wolna, rzym.kat., bez zawodu i zajęcia, córka Melchiora i Walerii – z domu nie pamięta, która bawiła się w towarzystwie kelnera Kołeczkiego Stefana, zatrudnionego w restauracji »Zdrój Okocimski« w Katowicach przy ul. Stawowej oraz Mazura Jana, st. asystenta kolejowego. Według oświadczenia Kołeczkiego i Mazura to wymieniona Bugaj w obecności ich po wypiciu kilku piw i wódek stanęła z krzesła i trzymała referat podniesionym głosem na temat wychwalania stosunków komunistycznych. Jak »Polskę może uratować tylko komunizm, co księżą głoszą na kazaniach to tylko głupi naród słucha i cała religia katolicka to Schwindel« i wiele innych słów, których świadkowie sobie nie mogą przypomnieć. Referat wymieniona ogłaszała około 15 minut. Po skończeniu referatu Mazur takową zapytał, kto ją tak nauczył na co odpowiedziała, że tylko przez złą drogę przyszła na stronę komunistyczną. Ponieważ Bugaj znajdowała się w stanie podchmielonym przeto została zatrzymana przez tut. Komis. do wytrzeźwienia. Świadkowie Mazur i Kołeczko zostali pouczeni, aby zgłosili się następnego dnia, gdyż wymienieni również znajdowali się nieco podchmieleni”[2].

Niestety, nie podano miejsca wspomnianej przedpołudniowej imprezy oraz okoliczności zatrzymania Wandy – w każdym razie kompanów nie ma co jej zazdrościć. Szkoda też, że policjanci nie rozwinęli enigmatycznego pojęcia „złej drogi”.

Skoczów: „Ojciec święty, ta świnia święta w Rzymie, ten skurwysyn – chwała Bogu, że już zdycha, on jest pobudką wojny w Hiszpanii” – stwierdził w styczniu 1937 roku w restauracji w Skoczowie murarz Franciszek Wardas, lat 65. Kiedy zwrócono mu uwagę, rzekł, „cóż mi zrobią jestem pijany”. Szybko trafił do sądu. Dostał sześć miesięcy więzienia w zawieszeniu na pięć lat plus koszty sądowe. Adwokat przygotował odwołanie od wyroku: „Fakt, że oskarżony lubi sobie popić nie może być podstawą do ustalenia, że oskarżony w krytycznym dniu i czasie świadomie i rozmyślnie użył alkoholu, aby wprawić się w taki stan upojenia, w którym to stanie mógłby bezkarnie dokonywać przestępstwa”[3]. Nic to nie dało.

Goleszów: W lipcu 1938 roku w kamieniołomie goleszowskim doszło do podlanej piwem kłótni dwóch robotników na temat działalności związku zawodowego. Jeden stwierdził, że temu drugiemu trzeba zawiesić na szyi szkaplerz z Matką Boską i odesłać go do Kalwarii. No i się zaczęło:

– Matka Boska może ci się przydać, a sam nie wiesz, gdzie ta Kalwaria.

– Matkę Boską mam w d…

Sprawa trafiła od razu do sądu za „lżenie dogmatów i wierzenia wyznania rzym.kat.”. Oskarżony bronił się, że powiedział tylko, iż oponent „może mu rzyć wylizać”[4]. Dostał sześć miesięcy w zawieszeniu na dwa lata.

Czasem konsekwencje sznapsa mogły być jednak dużo poważniejsze. Oto wspomnienie ze Śląska niemieckiego, z połowy lat 30. „W Jemielnicy mieszkał pewien niebezpieczny hitlerowiec – w dodatku zaprzaniec, który po dojściu Hitlera do władzy, został Amtsvorsteher [szef lokalnej policji na wsi – przyp. D.Z.]. Ojciec jego słabo znał niemiecki, a syn zbił go za to, że mówił po polsku do przyjezdnych przedstawicieli NSDAP. Wyrzuciliśmy go z naszego domu, gdy przyszedł po ojca, który się u nas schronił. Po tym incydencie byłem z Fruhholzem w gospodzie w Jemielnicy, gdzie graliśmy w bilard. Zjawił się tam pijany Amtsvorsteher w towarzystwie dwóch żandarmów i chciał nas sprowokować do sprzeczki. Nie reagowaliśmy na jego zaczepki. Tymczasem przyszli dwaj Niemcy ubrani po cywilnemu, usiedli przy stoliki i poprosili o posiłek. Zobaczywszy ich Amtsvorsteher powiedział pod ich adresem: »Was sind das fuer Pinkel« (Co to za żigolaki?). Zapytali go, kim jest. W odpowiedzi wyjął z kieszeni pieczątkę służbową i przyłożył na ilustrowanym czasopiśmie leżącym na ich stoliku, mówiąc: »Lesen Sie hier, Wer ich bin« (Przeczytajcie, kim jestem). Nieznajomi wyjęli wówczas swoje legitymacje, pokazali w klapach oznaki NSDAP i zażądali od niego legitymacji. Żandarmi natychmiast się ulotnili, a my mieliśmy satysfakcję, widząc, jak nasz butny Amtsvorsteher prosi o wybaczenie. Okazało się, że to byli dwaj członkowie NSDAP z Wrocławia, którzy przeprowadzali inspekcję na Śląsku Opolskim. Wkrótce Amtsvorsteher stracił swój urząd w Jemielnicy, powołano go do wojska, a w czasie wojny miał zostać rozstrzelany za niesubordynację”[5].

Warto dodać, że autor tych wspomnień Teodor Krzyk, urodzony w 1906, był szefem komórki KPD w Jemielnicy. Większość rządów Hitlera przesiedział w więzieniach i obozach koncentracyjnych.

[1] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939).

[2] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939.

[3] APK Oddział w Cieszynie, zespół 14/44, sygn. 1514.

[4] Tamże, sygn. 1655.

[5] Wspomnienia opolskich komunistów, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978, s. 112.

77

Gliwice 1930: Przeciw schadzce hitlerowców

Na początku lat 30. na ulicach miast niemieckich zaczęli panoszyć się rosnący w siłę naziści. Wciąż jeszcze napotykali jednak na opór organizacji robotniczych. Przypomnijmy jeden z takich śląskich epizodów.

„Grupa miejscowa NSDAP w Gliwicach zamierzała urządzić dnia 18 września 1930 capstrzyk ulicami miasta z okazji jej »zwycięstwa«. Gdy dowiedziały się o tym koła komunistyczne, grupa KPD w Gliwicach wezwała swoich członków do kontrdemonstracji. Obie partie chciały w tym samym czasie odbyć wiece na rynku. Kierownik polityczny KPD Karol Behr otrzymał jednak wiadomość, że pochód demonstracyjny KPD będzie dozwolony dopiero po odbyciu wiecu przez NSDAP”[1] – czytamy w meldunku gliwickiej policji z 26 września 1930 roku.

Na wiecu KPD, który odbył się na Germaniaplatz (obecnie plac Piastów) 18 września około godziny dziewiętnastej, zebrało się prawie tysiąc zwolenników KPD. Wiec otworzył komunistyczny radny Theodor Lellek: „Narodowi faszyści ściągnęli dziś w pochodzie do Gliwic ze wszystkich miejscowości Górnego Śląska, aby urządzić tu sobie schadzkę. Ulica nie należy jednak do faszystów tylko do robotników gliwickich. Zabroniono nam maszerować na rynek. Nie jesteśmy tak głupi, żebyśmy stawali przed karabinami maszynowymi. Przy Wilhelmstrasse (ul. Zwycięstwa) jest tyle okien wystawowych, więc zobaczymy, czy spadły ceny środków żywnościowych. Mówi się, że do Rzymu prowadzi wiele dróg, my mówimy, że wiele dróg prowadzi na rynek. Towarzysze, idźcie teraz luźno i obejrzyjcie okna wystawowe”.

Robotnicy próbowali przebić się na rynek, ale zablokowała im drogę policja. Doszło do przepychanek. „Asystent kryminalny Reimann, który przysłuchiwał się mowie Lellka, został zaczepiony przez ślusarza Augusta Mytzkę i zakrzyczany słowami: »Dlaczego pan mnie potrąca?«, »Ten pan mnie potrącił«. Mytzka wymierzył potem cios urzędnikowi zaciśniętą pięścią w prawe biodro”. Wspomniany w meldunku Mytzka trafił do więzienia. Po przemówieniu komunisty Smudy tłum zaczął się rozchodzić. Część demonstrantów udała się jeszcze pod były katolicki dom związkowy, a wówczas lokal zebrań narodowych socjalistów. „Policja wypędziła jednak komunistów z chodników i tak narodowi socjaliści mogli bez przeszkód pod osłoną policji, odmaszerować względnie odjechać do domów”.

Warto jeszcze zacytować przemawiającego wtedy lidera gliwickich faszystów, Filluscha: „Jest to wielka rzecz, na którą zdobyły się dziś Gliwice. Okazało się, że motłoch ma więcej prawa na ulicach niż my”. Złajał swoim zwyczajem obecny system, Centrum i Żydów oraz dał wyraz nadziei, że niebawem nadejdzie chwila powstania wspaniałych Niemiec.

Na ulicach faszystom czoła stawiali także bojowcy komunistycznego Związku Walki z Faszyzmem. „Ja, syn klasy robotniczej, żołnierz armii ochrony robotniczej, składam uroczystą przysięgę być bezwzględnie posłusznym i wiernym. Przysięgam bronić klasę robotniczą przed każdym zbrojnym i innym napadem ze strony naszych wrogów” – tak brzmiał fragment przysięgi członków związku.

[1] T. Minczakiewicz, Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim 1921‒1933, t. 1, Katowice 1967, s. 165‒167.

78

Paweł Komander: Skazany na zapomnienie

Nie umiał zbyt dobrze mówić po polsku, padł ofiarą represji stalinowskich – może dlatego w PRL-u jakoś specjalnie nie przypominano życiorysu jednego z dwóch posłów komunistycznych na polskim międzywojennym Śląsku. Hutnika ze Świętochłowic.

Paweł Komander urodził się w 1894 roku w Hajdukach Wielkich (Chorzów Batory). Po ukończeniu ośmiu klas szkoły ludowej zaczął pracować w różnych kopalniach, gdzie zetknął się z niemieckim ruchem socjaldemokratycznym. W czasie Wielkiej Wojny walczył na Zachodzie i w Galicji. Gdy w listopadzie 1918 roku w Niemczech wybuchła rewolucja, stworzył w swym oddziale radę żołnierską i szybko wrócił na Śląsk. Nową pracę znalazł w hucie Falva (potem Florian) w Świętochłowicach. Ponieważ cieszył się popularnością wśród załogi, został wybrany przewodniczącym rady zakładowej huty.

Jako działacz Komunistycznej Partii Górnego Śląska należał do frakcji, która odrzucała narodowe podstawy sporu o podział regionu. W czasie trzeciego powstania został z tego powodu aresztowany przez powstańców, choć szybko go zwolniono. Ofiarami powstańców padli jednak jego dwaj towarzysze, bracia Bochynek.

Po podziale Śląska pozostał w Świętochłowicach. W latach 1923–1924 w ramach Komitetu 21 był jednym z organizatorów największych protestów robotniczych w dziejach regionu. Odpowiadał za komitet redakcyjny, informujący opinię publiczną o prowadzonych akcjach. Od 1927 roku był we władzach Komunistycznej Partii Polski, wciąż udzielając się w związkach zawodowych, a także kołach wolnomyślicieli. Kilkakrotnie został aresztowany.

W maju 1930 roku wybrano go – wraz z Józefem Wieczorkiem ‒ z listy Bloku Jedności Robotniczo-Chłopskiej do Sejmu Śląskiego. Ich hasłami były: ziemia dla chłopów bez wykupu, siedmiogodzinny dzień pracy, podwyżka zasiłków dla bezrobotnych, podwyższenie rent i pensji inwalidom, wdowom oraz sierotom. Blok zdobył 4,6 procent głosów, najwięcej w powiatach katowickim i świętochłowickim – po około 10 procent.

Komander nie był typem teoretyka, lecz działacza. Nie opanował literackiego języka polskiego, przemawiał – jak pisał profesor Franciszek Hawranek – na wiecach i zebraniach po niemiecku lub w gwarze śląskiej. Dlatego może, mając naprzeciw siebie politycznych „wyjadaczy”, nie sprawdził się w parlamencie regionalnym. Zdecydowanie lepiej radził sobie natomiast na ulicach i w zakładach pracy. Dziennik sanacyjny „Polska Zachodnia” określił Komandera i Wieczorka, organizujących wówczas wiece niemal co dzień, mianem „robotów”[1]. W krótkim czasie spotkania z nimi w miastach aglomeracji śląskiej zaczęły gromadzić tysiące osób. Atakowali ich policjanci i bojówkarze Związku Byłych Powstańców. Dwudziestego dziewiątego czerwca 1930 roku przed wiecem w Królewskiej Hucie kilku osobników tak pobiło Komandera, że aż stracił przytomność. Gdy robotnicy stanęli w jego obronie, zostali rozpędzeni przez oddział policji konnej. Trzeciego lipca aresztowano go po spotkaniu w Siemianowicach. Szóstego lipca podczas kongresu Lewicy Związkowej w katowickim lokalu Tivoli grzmiał, według raportu policji, że burżuazja broni się przed robotnikami „terrorem, ale to i tak pewnego dnia pójdzie do diabła”. Po spotkaniu 8 lipca w budynku starego browaru w Roździeniu policja zanotowała: „przemówienie posła Komandera z uwagi na obecny kryzys gospodarczy i ogólne niezadowolenie mas bezrobotnych, przyczynia się w wielkiej mierze do podniecenia wzburzonych już bezrobotnych”[2].

Ta kadencja II Sejmu Śląskiego była krótka – od maja do września 1930 roku. Po jego rozwiązaniu przez sanację Komanderowi udało się uciec przed grożącym mu wobec tego aresztowaniem. Ukrył się w Hindenburgu (Zabrzu), u przyjaciół z Komunistycznej Partii Niemiec. Przez pewien czas pracował w redakcji „Głosu Pracy” w Berlinie, a potem z rodziną wyjechał do ZSRR. Mieszkali w Moskwie.

Śląski komunista Józef Engel spotkał tam w 1932 roku przypadkowo żonę Komandera. Żyła w skrajnej nędzy. Opowiadała, że jej mąż pracuje w Moskwie jako ślusarz, ale jeździ także po ZSRR z odczytami. W tym czasie w Polsce krążyły plotki, że go rozstrzelano.

Paweł Komander został aresztowany przez NKWD w 1937 roku, podczas wielkiej czystki, gdy złożył w ambasadzie polskiej prośbę o zgodę na powrót do kraju. Nie udało mu się wrócić. Zmarł w 1945 roku. Dokładne okoliczności jego śmierci nie są znane. Pośmiertnie został zrehabilitowany przez Sąd Najwyższy ZSRR 8 sierpnia 1956 roku. Tego dnia zrehabilitowano także jego żonę, Klarę, która wróciła po wojnie do Świętochłowic. Dopiero cztery lata później oczyszczono z zarzutów ich syna – Hansa, skazanego w lipcu 1942 roku w Kazachstanie na rozstrzelanie[3].

Na jednej z konferencji partyjnych w latach 20. Komander stwierdził: „Ogromnym brakiem naszej pracy na Górnym Śląsku jest brak wyszkolenia naszych członków”[4]. Tacy byli ówcześni komuniści na polskim Śląsku – zradykalizowani robotnicy, rozgoryczeni sytuacją w Polsce. Działając nielegalnie, ledwo wiążąc koniec z końcem, nie mieli czasu na dokształcanie. Wierzyli, że gdzieś jest ten „lepszy świat”, i spoglądali na Wschód. I to okazało się największym rozczarowaniem: stalinowski Kraj Rad był zaprzeczeniem ich ideałów, nie ich spełnieniem.

Więcej:

J. Walczak, Komunistyczna Partia Polski na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem (1922–1938), Katowice 1989.

[1] Śląski komunistyczny „Robot” przy robocie, „Polska Zachodnia” 1930, 7‒8 września.

[2] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 720, s. 43.

[3] APK, KW PZPR Kat., Wspomnienia, sygn. 245, Paweł Komander, s. 13-15.

[4] Cyt. za: J. Walczak, Komunistyczna Partia Polski na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem (1922‒1938), Katowice 1989, s. 46‒47.

79

Wolnomyśliciele i esperantyści

Wiosną 1933 roku polskie władze rozwiązały, skupiające kilkuset członków (w samym powiecie katowickim blisko 200), Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Śląskich z siedzibą w Królewskiej Hucie. Popularyzowało ono świecką obyczajowość, organizowało liczne pogadanki (przychodziło na nie w większych miastach do 100 osób), a nawet popularne niedzielne wycieczki, w których brały udział całe rodziny. Prelegentami byli albo goście ściągani z Poznania lub Warszawy, albo miejscowi amatorzy samoucy. Prym wśród nich wiódł Jan Kawalec, pochodzący z Zaolzia redaktor PPS-owskiej „Gazety Robotniczej”. Warto wspomnieć, że korzenie stowarzyszenia sięgały Związku Wolnomyślicieli, który działał na Górnym Śląsku w okresie „burzy i naporu” lat 1918–1921.

Stowarzyszenie zostało rozwiązane pod pretekstem „infiltracji komunistycznej”, nader często wykorzystywanym przez władze do pozbywania się niepokornych organizacji lewicowych, choć w rzeczywistości liczba komunistów w całym województwie nie przekraczała wówczas 200 osób.

Pałeczkę po stowarzyszeniu przejął jednak, założony z inicjatywy działaczy PPS, śląski oddział Polskiego Związku Myśli Wolnej, propagujący między innymi idee świadomego macierzyństwa i świeckiej szkoły. Łatwo się domyślić, jaka była reakcja lokalnej hierarchii kościelnej.

O tym, że antyklerykalne nastroje nie były rzadkie zwłaszcza wśród młodych robotników, świadczy przypadek czeladnika z rzeźni w Chorzowie oskarżonego o to, że w latach 1931–1932 wśród kolegów z pracy „znieważał religie wyrażając się następująco:

a) że katolicy to wariaci, nawystrugują różnych figurek z drzewa i uważają je za święte,

b) nazwał księży katolickich »pierońskimi bykami«, którzy wyzyskują naród i bałamucą,

c) twierdził wśród czeladników, że Boga nie ma, a każdy jest Bogiem dla siebie”[1].

Innym ówczesnym mało znanym ruchem społecznym bliskim lewicy były koła esperantystów. Język esperanto jawił się jako odpowiedź na marzenia o zniesieniu granic i podziałów między narodami. Nic zatem dziwnego, że pewną popularność zdobył także wśród robotników na wielojęzycznym Górnym Śląsku.

Wolnomyśliciele z Chorzowa na wycieczce w Kochłowicach

Zapewne jeszcze przed pierwszą wojną światową docierało na austriacką część Śląska pismo „Kultura” czeskiego Stowarzyszenia Esperantystów Robotników. W 1912 roku pisano na jego łamach: „prawdziwy esperantyzm powinien być sposobem myślenia każdego człowieka postępowego, antyklerykała, antynacjonalisty, antymilitarysty i socjalisty”.

Do ówczesnego „Robotnika Śląskiego”, organu polskich socjaldemokratów, pisywał z kolei wywodzący się z Kamesznicy pod Żywcem Jan Zawada, który później był jednym z czołowych działaczy ruchu esperantowskiego w Polsce.

Na łamach pisma „Oświata” wydawanego przez stowarzyszenie młodzieży robotniczej „Siła” na Śląsku Cieszyńskim pisano o roli esperanto: „Łacina jest za trudną i brak jej wyrażeń współczesnych, co się zaś tyczy języków narodowych, to zawiść narodowa nie pozwala, by pomocniczym językiem całej ludzkości został jeden z nich. Ponieważ zaś nauka kilku języków obcych pochłania bardzo wiele czasu i pieniędzy, i jest dostępną tylko dla nielicznych wybranych, przeto siłą rzeczy pomocniczym językiem międzynarodowym może być tylko język neutralny, a takim jest język esperanto”[2]. Podkreślano także, że esperanto mogłoby być pomocne dla emigrantów zarobkowych: „Robotnik bowiem nie ma nigdy ani czasu, ani pieniędzy, by mógł uczyć się kilku języków, jakże zaś często robotnik zmuszony jest dla chleba wyjeżdżać ze swego ojczystego kraju i udawać się do krajów innych”.

W okresie międzywojennym komórki esperanto działały wśród komunistów i socjaldemokratów zarówno na niemieckim, jak i czechosłowackim Górnym Śląsku. W polskiej części regionu pozostawały jednak pod specjalną kontrolą.

Pod koniec 1932 roku rozwiązano Towarzystwo Esperanto Progresso w Dąbrówce Małej jako „opanowane przez elementy wywrotowe” – jak donosiła policja. Liczyło ono 25–30 członków. Na jego czele stał między innymi Franciszek Kiczka, bezrobotny, który według policjantów: „prowadzi się pod względem moralnym nienagannie, pod względem politycznym jest zwolennikiem ruchu komunistycznego”[3].

Dziesiątego kwietnia 1934 roku sąd grodzki w Królewskiej Hucie postanowił skonfiskować przesyłkę z broszurami w języku esperanto skierowaną na adres Laborista Esperanto – Rondo Królewska Huta przy ulicy 3 Maja 6. Wśród broszur były La Komunista Manifesto de Karolo Marks kaj Friedrich Engels, Proletario Kantoro, Etiko Kropotkina, La Laborista Esperantismo…

Pierwszego sierpnia 1935 roku Wydział Bezpieczeństwa Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego skierował do policji i starostów pismo: „W Warszawie od 1934 wydawany jest miesięcznik »Język Międzynarodowy« poświęcony propagandzie języka międzynarodowego Esperanto wśród klasy robotniczej. (…) Wobec otrzymanych informacji, że omawiane czasopismo rozpowszechniane jest głównie wśród członków partii komunistycznej, Urząd Wojewódzki prosi o stwierdzenie w drodze wywiadu i doniesienie, czy informacje te odpowiadają prawdzie”.

Po 1945 roku Górny Śląsk był jednym z centrów ruchu esperanto w Polsce: działały tu kluby, w tym młodzieżowe, a nawet grupa muzyczna Fratoj.

Niestety, losy języka esperanto pokazują, jak trudno burzyć językowe mury. Choć wciąż może warto próbować…

[1] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 718, s. 585.

[2] L. Kronenber, Ruch robotniczy wobec esperanto, „Oświata” 1921, wrzesień.

[3] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922–1939).

80

Augustin Souchy: Życie dla wolności

Życiorys tego raciborzanina mógłby stanowić kanwę serialu. I to o ogólnoświatowym zasięgu…

Augustin Souchy urodził się w 1892 roku w Raciborzu w rodzinie robotniczej. Jak wspominał w swej autobiografii: „Mój ojciec był jednym z pierwszych socjaldemokratów na Śląsku. Pewnego dnia – miałem osiem lat, kolega z którym się bawiłem, nazwał mnie »socjaldemokratą«. Kiedy zapytałem matkę, czy to obelga, ona tylko położyła palec na ustach”[1]. Często gościła u Souchych policja w poszukiwaniu „bibuły”, ale ojciec ukrywał ją w gołębniku.

„Po porażce Rewolucji Rosyjskiej 1905, rewolucjoniści z polskiej Kongresówki przybywali do naszego granicznego Raciborza. Wielu pojawiało się w naszym domu, a ich opowieści i dyskusje o rewolucji i socjalizmie były dla 13-letniego chłopca wielkim objawieniem”[2]. Gdy z bratem nie wstali podczas szkolnej uroczystości na cześć urodzin cesarza, zostali usunięci z sali. Poszli wówczas nad rzekę i spacerując, śpiewali pieśni niemieckich rewolucjonistów z 1848 roku. Pewnego razu starszy brat Franz zabrał Augustina zamiast do kościoła pod pomnik poety Eichendorffa. Ojciec ateista ich pochwalił, matka – praktykująca katoliczka – nie.

Tuż po wybuchu Wielkiej Wojny Souchy uciekł z niemieckiego Raciborza do Austrii, aby uniknąć poboru. Austriaccy sojusznicy Berlina deportowali go jednak, a dodatkowo sąd nakazał mu noszenie na szyi obroży z napisem „Uwaga, anarchista!”. Udało mu się zbiec do neutralnej Szwecji, ale nawet tam miał problemy z powodu swych antymilitarystycznych przekonań, za co zapłacił kolejną odsiadką. Przeniósł się więc do Danii. Dopiero w 1919 roku wrócił do Niemiec, gdzie związał się z ruchem anarchosyndykalistycznym. W drodze powrotnej zahaczył o kotłującą się Rosję, gdzie rozmawiał z Leninem oraz z Piotrem Kropotkinem, jednym z ideologów anarchizmu. W 1920 roku reprezentował nieformalnie związek zawodowy Freie Arbeiter-Union Deutschland na drugim kongresie Międzynarodówki Komunistycznej. Jego drogi z bolszewikami rozeszły się jednak dość szybko. W 1921 roku wraz z żoną Teresą i synem zamieszkał we Francji, skąd wkrótce został wydalony jako anarchista. Po powrocie do Niemiec przez następną dekadę był redaktorem pisma „Der Syndykalist”, a po dojściu do władzy Hitlera – dzięki interwencji francuskiej Ligi Praw Człowieka – mógł wrócić nad Sekwanę. Znów jednak nie na długo… Jako jeden z trzech sekretarzy anarchistycznej „międzynarodówki” – Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników – miał kontakty z dominującą w całym ruchu, hiszpańską anarchosyndykalistyczną centralą związków zawodowych CNT (Confederación Nacional del Trabajo). Od razu po wybuchu wojny domowej w Hiszpanii zaczął organizować pomoc dla towarzyszy zza Pirenejów.

Augustin Souchy

Augustin Souchy wspominał po latach: „Mariano Vasquez, sekretarz regionalnego komitetu CNT, powiedział mi swoim głębokim głosem: »Uznaj się za naszego rzecznika wobec mediów zagranicznych«. Na piątym piętrze budynku regionalnego komitetu w Barcelonie ustanowiłem swoje biuro, umeblowałem i publikowałem biuletyny w kilku językach z pomocą przyjaciół politycznych, którzy przybyli z zagranicy. Tu przyjmowałem dziennikarzy i delegacje partii socjalistycznych czy związków zawodowych z innych państw”[3]. W tym biurze Souchy gościł pisarza George’a Orwella, Willy’ego Brandta, młodego Niemca, wysłannika norweskiej prasy robotniczej, czy Nehru – późniejszego premiera Indii. „Wykazali się odwagą, wchodząc do centralnego bastionu przerażających anarchistów – czy był to jednak dowód naszej dobrej reputacji?” – zastanawiał się Souchy, mając w pamięci niezbyt dobrą opinię o swoich przyjaciołach w głównym nurcie mediów. A co do wspomnianych Biuletynów Informacyjnych ukazywały się one w wielu językach, w tym także po polsku.

Souchy jeździł potem z odczytami po wiecach, pisał wiele o kolektywizacji wsi w Katalonii podczas hiszpańskiej rewolucji. Był w swoim żywiole. W 1939 roku, po zwycięstwie frankistów został internowany we Francji, skąd udało mu się uciec do Meksyku, kolejnej mekki uchodźców. W 1952 roku wyjechał do Izraela, by badać życie w kibucach. Gościł także na Kubie w czasach rewolucji. W 1962 roku pracował dla Międzynarodowej Konfederacji Związków Zawodowych na Madagaskarze. Rok później zatrudniła go Międzynarodowa Organizacja Pracy jako eksperta pomagającego w tworzeniu związków zawodowych – podróżował z jej poruczenia po Etiopii i krajach Ameryki Łacińskiej. Żartując, stwierdził: „Wyobraźcie sobie, że w wieku 71 lat, kiedy już wszyscy dawno są na emeryturze, ja dostałem swoją pierwszą pracę”. Do tego czasu pracował wyłącznie dla organizacji anarchistycznych.

W 1966 roku Souchy powrócił do Niemiec i osiadł w Monachium. Pracował jako niezależny publicysta. Współpracował z niemieckimi dokumentalistami nad filmem o walce niemieckojęzycznych antyfaszystów w Hiszpanii – wraz ze Szwajcarką Clarą Thalmann – anarchistyczną uczestniczką tych wydarzeń. Nie doczekał premiery. Zmarł 1 stycznia 1984 roku w Monachium. Film ukazał się w tym samym roku pod tytułem Długa nadzieja (Die lange Hoffnung).

Autobiografia Augustina Souchy’ego Vorsicht; Anarchist! (Uwaga, anarchista!) nosi podtytuł: Życie dla wolności.

Więcej:

A. Souchy, Beware! Anarchist! A Life for Freedom, Chicago 1992.

[1] A. Souchy, Beware: Anarchist! A Life for freedom, Chicago 1992, s. 1.

[2] Tamże, s. 1.

[3] Tamże, s. 91.

81

Wirek 1932: Śmierć bezrobotnego

Listopad był zimny. Wielu ubogich, by ogrzać rodziny, wybierało mimo zakazu władz kopalnianych węgiel z płonących hałd. Bezrobotny górnik Emil Zieliński został z tego powodu zastrzelony przez kopalnianego strażnika obok szybu Lech. Był 1932 rok.

Na miejscu śmierci Zielińskiego szybko zebrała się gromada bezrobotnych, odgrażająca się strażnikom i policjantom. Uformowali kilkusetosobowy pochód, który ruszył pod ratusz na Wirku. Z pobliskiego komisariatu na robotników rzucił się oddział policji. Doszło do zamieszek, które przeciągnęły się do wieczora.

Działacze organizacji skupiających bezrobotnych wezwali do zorganizowania manifestacyjnego pogrzebu zastrzelonego górnika. W przeddzień policja aresztowała wielu komunistów, którzy mieli wziąć udział w przemarszu. Mimo to kilka tysięcy osób uczestniczyło w pogrzebie, niosąc transparenty z żądaniami, czerwone sztandary i wieńce z czerwonymi wstęgami.

Zmarły miał zostać pochowany na cmentarzu w Kochłowicach. Przybyły na uroczystość ksiądz nakazał usunięcie z konduktu czerwonych sztandarów, jednak nikt go nie posłuchał. Zabrał więc krzyż, zamknął kościół i odszedł, nie pozwolił wnieść trumny do świątyni. Zrozpaczony ojciec miał bić pięściami w drzwi, krzycząc: „To ja wam fundowałem ołtarz, a wy mego zamordowanego syna nie chcecie wpuścić do kościoła?”.

Policja wzmocniona posiłkami z Katowic konwojowała kondukt. Zaatakowała żałobników koło szybu Artur, gdy już wracali z pogrzebu. Policjantów wsparli bojówkarze Związku Rezerwistów i Powstańców. Doszło do starć na pałki i kamienie. Dopiero groźba użycia broni przez policję zmusiła bezrobotnych do wycofania się w kierunku Nowej Wsi, gdzie zamieszki trwały do wieczora.

Więcej:

Wielki kryzys gospodarczy 1929–1933 na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim oraz jego społeczne konsekwencje, red. J. Chlebowczyk, Katowice 1974.

P. Cichoracki, J. Dufrat, J. Mierzwa, Oblicza buntu społecznego w II Rzeczypospolitej doby wielkiego kryzysu (1930–1935), Kraków 2019.

H. Krahelska, Zdrada Heńka Kubisza, Katowice 1956.

82

Jan Kawalec: Dziennikarz wiecowy

„Tow. Kawalec miał na wiecu wystąpić przeciw budowie nowych kościołów, a w szczególności przeciw budowie katedry i pałacu biskupiego w tym czasie, gdy bezrobotni nie mają co jeść, a robotnicy gdzie mieszkać”[1] – to fragment raportu tajniaka z wiecu bezrobotnych na Giszowcu w 1932 roku.

Jan Kawalec pochodził z Zaolzia, z wioski Żywocice, gdzie urodził się w 1901 roku w rodzinie robotniczej. Jak mówił na swoim procesie w 1935 roku: „Ukochałem ideę socjalistyczną jeszcze w dzieciństwie, pochodzę bowiem z rodziny proletariackiej. Ojciec był działaczem robotniczym na długo przed wojną i za swe przekonania był prześladowany przez kapitalistów i żandarmerię austriacką”[2]. Ojciec Jana był działaczem PPSD i Związku Górników, czynnie zaangażowanym w walki robotnicze, za co nieraz spotykały go represje. Młody Kawalec tymczasem skończył szkółkę w Cierlicku i zaczął uczęszczać do gimnazjum w Cieszynie, gdzie związał się z robotniczym Stowarzyszeniem Kulturalno-Oświatowym „Siła”.

Trudna sytuacja rodzinna zmusiła go do przerwania nauki i szukania pracy. W 1919 roku udało mu się znaleźć posadę w Komisji Szkolnej Śląska Cieszyńskiego. Zaczął także aktywnie działać w PPS, już zjednoczonej. Potem trafił do Wydziału Oświecenia Publicznego w Katowicach, ówczesnego kuratorium oświaty, gdzie pracował jako sekretarz. W 1925 roku w końcu zdał maturę.

Zafascynowany dziennikarstwem szybko zaczął pracować w wydawanej w Katowicach PPS-owskiej „Gazecie Robotniczej”, gdzie wkrótce został sekretarzem redakcji. Po zamachu majowym, gdy grupa prosanacyjna dokonała rozłamu w PPS, próbując przeciągnąć ją do obozu władzy, bronił niezależności partii. Kawalec był pełen energii: udzielał się dalej w „Sile”, zajmował się sportem robotniczym, działał w Stowarzyszeniu Wolnomyślicieli Śląskich, znalazł się także we władzach Organizacji Młodzieżowej Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Z relacji mu współczesnych wiadomo, że otwartością i humorem potrafił szybko zjednywać sobie ludzi.

Karykatura Jana Kawalca

Ostre pióro prowadziło do częstych konfliktów z władzą. Często trafiał za kratki. W „Gazecie Robotniczej” z 16 maja 1930 roku pojawił się tytuł: „Policja zabiera z łóżka socjalistycznego redaktora na rozprawę do sądu”. Tym razem był akurat sądzony w Pszczynie. Na pieńku miał również z hierarchią kościelną, którą oskarżał o wystawne życie. Ten konflikt także skutkował procesami sądowymi.

Chociaż ciągle był we władzach śląskiej PPS, pod wpływem kryzysu ekonomicznego i społecznego zaczął się radykalizować. Występował często na wiecach bezrobotnych i protestach robotniczych, ostro atakując władzę „Kawalec miał podawać cyfry z budżetu śląskiego, wg których na policję przeznaczono 13 mln zł, na bezrobotnych zaś tylko 3 mln” – ze wspomnianego wcześniej donosu na policję. Liczba bezrobotnych w województwie śląskim wzrosła z 22 tysięcy w 1929 do 126 tysięcy w 1935 roku.

Zaczęli atakować go wówczas koledzy z PPS: „Tow. Kawalec krytykuje małą aktywność partii w walce klasowej. Kładzie on nacisk nie na organizację, lecz na zradykalizowanie samej walki klasowej”[3]. Został odsunięty na boczny tor.

W końcu przyszedł czas rozstania. W lipcu 1933 roku Kawalec ogłosił list otwarty do członków PPS. Miedzy innymi upublicznił w nim skorumpowanie powiązanego z PPS sekretarza Centralnego Związku Górników. Niebawem utworzył Tymczasowy Komitet Opozycji Socjalistycznej, z siedzibą przy ulicy Wojewódzkiej w Katowicach – w lutym 1934 roku wyłoniła się z niego Robotnicza Partia Socjalistyczna. Wkrótce wraz ze swoimi najbliższymi współpracownikami został aresztowany. W grudniu 1935 roku co prawda zapadł wyrok uniewinniający, ale zaprzepaściło to szanse na rozwój nowej partii.

We wrześniu 1939 roku Kawalec trafił do niemieckiej niewoli, skąd wrócił w grudniu do Katowic. Udało mu się znaleźć pracę, ale nie potrafił żyć bez działalności. Pod koniec 1942 roku wstąpił do konspiracyjnej Polskiej Partii Robotniczej – był odpowiedzialny za wydawanie „Trybuny Śląskiej”. Trzydziestego pierwszego maja 1944 roku aresztowało go Gestapo. Podczas śledztwa miał zachowywać się bardzo odważnie. Wycieńczony zmarł – tuż po wyzwoleniu – 23 maja 1945 roku w Ebensee w Górnej Austrii.

Więcej:

T. Głowacki, Jan Kawalec, Katowice 1967.

[1] Tow. Kawalec przed sądem za przemówienie na wiecu w Giszowcu, „Gazeta Robotnicza” 1932, 16 czerwca.

[2] Cyt. za: T. Głowacki, Jan Kawalec, Katowice 1967, s. 5.

[3] Tamże, s. 22.

83

Zabrze 1932: Spotkania na granicy

„Tu na tym biednym południowym wschodzie Niemiec, tu w samym środku podszczuwania nacjonalistycznego i szowinistycznego rozwijamy nasz międzynarodowy sztandar antyfaszystowskiej akcji!”[1] – grzmiał w 1932 roku w Hindenburgu (Zabrzu) Ernest Thälmann, przywódca niemieckich komunistów.

Solidarność klasowa jest ważniejsza niż narodowa – głosił ruch robotniczy, a lewica marzyła o obalaniu granic. Partie komunistyczne w różnych krajach organizowały więc spotkania na granicach. Podobnie było na międzywojennej granicy polsko-niemieckiej. Uczestniczyli w nich robotnicy z Niemiec, Polski i z Czechosłowacji.

Pierwsze takie spotkania zorganizowano w 1929 roku w Bytomiu i Głuchołazach. W Bytomiu wyglądało to tak: 28 lipca odbył się wiec z udziałem kilku tysięcy osób z Gliwic, Zabrza, Mikulczyc, Bobrka, Miechowic i Szombierek. Przybyło nań także kilkuset robotników z polskiego Śląska. Potem ulicami miasta pomaszerował pochód, który dotarł do Miechowic, gdzie w jednym z lokali wystawiono sztukę teatralną amatorskiego zespołu robotniczego. Przedstawiciele polskich komunistów musieli się kamuflować, gdyż na miejscu byli też agenci polskiej policji.

Na podobne spotkanie w następnym roku władze województwa śląskiego dobrze się przygotowały: wydano specjalny okólnik, aby utrudnić w tym dniu przechodzenie przez granice, a przede wszystkim zapewnić dodatkową ochronę odcinka granicznego między Makoszowami a Szarlejem. I tak jednak kilkuset polskich robotników znowu przybyło na wielotysięczną manifestację zorganizowaną przez komunistów na bytomskim Moltkeplatz (obecny plac Sobieskiego). Spotkanie otworzył Friedrich Selbmann, lider górnośląskich komunistów. W tym okresie spotkania tego typu, choć na mniejsza skalę, organizowano też na Pomorzu, także na granicy z Wolnym Miastem Gdańskiem.

Na niedzielę 21 marca 1931 roku zapowiedziano manifestacje przeciwko rządom Piłsudskiego i Brüninga w Królewskiej Hucie, Bytomiu, Hindenburgu i osadach obecnej Rudy Śląskiej. Wiadomo jedynie, że bytomskie spotkanie odbyło się z udziałem kilkuset osób. Do zebranych przemawiano – jak zawsze – po polsku i niemiecku, a potem wiec rozpędziła policja. Większą frekwencję miało spotkanie w Bytomiu pod koniec czerwca tego samego roku – przybyło trzy tysiące osób, w tym robotnicy z Łagiewnik i Chropaczowa po polskiej stronie granicy. Nie doszło jednak do podobnego mitingu na granicy z Czechosłowacją. W rocznicę plebiscytu na Śląsku, komuniści zabrscy zamierzali zorganizować spotkanie graniczne w Neuhoffpark tuż obok polskiej granicy. Zostali jednak szybko rozpędzeni przez policję. Częstym tematem podnoszonym na tych spotkaniach był sprzeciw wobec rzekomych planów wybuchu wojny ze Związkiem Radzieckim.

Podczas faszystowskiej fali w Niemczech kierownictwo Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) zalecało zorganizowanie latem 1932 roku wielu spotkań na wszystkich granicach kraju: od Holandii, poprzez Francję, Polskę, do Czechosłowacji. To wtedy właśnie zawitał na Górny Śląsk Ernst Thälmann.

Manifestacja 17 lipca 1932 roku zgromadziła na Reitzensteinplatz (obecnie plac Warszawski) w Hindenburgu (Zabrze) 30 tysięcy osób. „Z całego Górnego Śląska, z Gliwic, Bytomia, Prudnika itd., przybyły samochodami ciężarowymi i rowerami rzesze antyfaszystów”[2] – pisał dziennik „Die Rote Fahne”, po czym dodawał: „Cały Hindenburg był gorączkowym napięciu”.

„Na żelaznym froncie, który tworzą antyfaszystowscy, socjaldemokratyczni, wolnozwiązkowi, chrześcijańscy i bezpartyjni robotnicy powiązani z komunistycznymi braćmi klasowymi, muszą się rozbić w całych Niemczech plany krwawego faszyzmu”[3] – mówił Thälmann. Jego przemówienie nosiło tytuł: Trzy kraje – jeden czerwony sztandar.

Kolejne spotkanie odbyło się 27 października 1932 roku w Gliwicach. W przepełnionej sali „Neue Welt” przemawiał członek władz KPD Theodor Neubauer: „Walka, którą masy Polski i Niemiec prowadzą jest taka sama – walka o chleb i pracę, o wolność i socjalizm”[4]. Wiec zakończono odśpiewaniem pieśni Brüder zur Sonne, zur Freiheit autorstwa Ernsta Buscha.

Po pięć tysięcy uczestników zgromadziły spotkania graniczne 8 stycznia 1933 roku w Hindenburgu i Gliwicach. W zabrzańskim spotkaniu brał udział poseł Wilhelm Pieck, późniejszy przywódca NRD.

Ostatnią tego typu inicjatywą był zorganizowany w Gliwicach 29 stycznia 1933 roku, a więc dosłownie tuż przed przejęciem władzy przez Hitlera, Antyfaszystowski Kongres Wolności z udziałem 349 delegatów, w tym ponad 300 przedstawicieli rad zakładowych oraz różnych partii. Obradom przewodniczył Artur Paczyński, działacz związkowy z Opola. Podczas obrad zapowiedziano, że kolejne spotkanie odbędzie się 5 marca 1933 roku w Gdańsku. Nie doszło jednak do tego: 30 stycznia prezydent Hindenburga powierzył tekę kanclerza Adolfowi Hitlerowi.

Warto zaznaczyć, że działacze z zagranicy nie występowali tylko podczas spotkań granicznych. W 1924 roku współorganizatorem pochodu pierwszomajowego w Biskupicach byli działacze z polskiej strony. Pod kopalnią Concordia doszło wówczas do starcia z policją, w wyniku czego zginęło dwóch młodych robotników: Emil Richter i Alojzy Mende, członek PPS w Niemczech.

Niemieccy działacze brali też udział w demonstracjach po polskiej stronie – pod hutą Falva czy w Królewskiej Hucie w 1930 roku. W grudniu tego roku Rudolf Tunkel, poseł komunistyczny z pruskiego sejmu krajowego, wziął udział w kilku mitingach na polskim Śląsku. Oczywiście przebywał w Polsce nielegalnie, a nad jego bezpieczeństwem czuwała grupa zaufanych działaczy. Dziesiątego grudnia odbyło się spotkanie w kopalni Max, jednak z powodu interwencji policji trzeba było odwołać podobne w hucie Bismarck. Piętnastego grudnia w łaźni kopalni Mysłowice Tunkel spotkał się z 400 górnikami i tego samego dnia z bezrobotnymi w sali w Świętochłowicach. Niemiecki poseł został zatrzymany przez polską policję 16 grudnia podczas wiecu z Królewskiej Hucie, w którym wzięło udział 500 robotników.

Socjaliści również, choć na mniejszą skalę, organizowali podobne akcje. Siedemnastego kwietnia 1930 roku w Bytomiu odbył się wielki wiec polskiej i niemieckiej młodzieży socjaldemokratycznej, współorganizowany przez niemiecką SPD i polską PPS. Ewald Braschke deklamował po polsku i niemiecku wiersz Juliana Tuwima (niestety, prasa nie podała który). Feliks Gross z Krakowa, przypomniał, że Karol Marks – Niemiec, zawsze żądał wolności Polski. Johann Kowoll, lider niemieckich socjalistów w Polsce, bronił praw przedzielonych kordonem granicznym robotników śląskich, których po obu stronach traktowano jak obcokrajowców. Poseł PPS Adam Ciołkosz – po niemiecku – stwierdził: „Dopóki szerzy się militaryzm, dopóty będzie istniało niebezpieczeństwo wojny po obydwu stronach granicy. A przecież walka o granice nie jest warta robotniczej krwi. Naszą ojczyzną jest lud pracujący i solidarność wszystkich robotników”[5].

Więcej:

R. Dermin, Współpraca KPP z KPD na pograniczu polsko-niemieckim w latach 1922–1938, Opole 1978.

Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim, red. T. Minczakiewicz, t. 1, Katowice 1967.

[1] Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim 1921‒1933, red. T. Minczakiewicz, t. 1, Katowice 1967, s. 274.

[2] Tamże, s. 267.

[3] Tamże, s. 275.

[4] Cyt. za: S. Migdał, Opolszczyzna przeciw faszyzmowi, Katowice 1960, s. 109.

[5] Wielka manifestacja pacyfistyczna młodzieży socjalistycznej w Bytomiu, „Gazeta Robotnicza” 1930, 19 kwietnia.

84

1932: Wielka draka w lasach murckowskich

Odbywały się właśnie huczne obchody dziesięciolecia przyłączenia Śląska do Polski, gdy młodzi komuniści zorganizowali zlot w lasach pod Katowicami. Jego wyjątkowo brutalne rozbicie wstrząsnęło całym Śląskiem.

Spotkanie mieli wspólnie zorganizować działacze ze Śląska i Zagłębia. Pomysł ten promowany był w lewicowych organizacjach sportowych, związkach zawodowych i bibliotekach zagłębiowskiej „Wiedzy”. Ślązak Paweł Zielonka miał za zadanie zalegalizować na 19 czerwca 1932 roku w Murckach międzyokręgowe zawody sportowe, firmowane przez młodzieżowe organizacje, takie jak „Siła” i „Przyszłość”. Na Śląsku łatwiej było uzyskać pozwolenie, gdyż przepisy administracyjne wciąż były tutaj bardziej liberalne. Ale sanacja czuwała…

Już od świtu tego dnia policja i szpicle obsadzili wszystkie drogi prowadzące do Murcek, ale i tak ciągnęli tam chętni: na rowerach, furmankach i pieszo. Na moście szopienickim legitymowano przechodniów, część uczestników przechodziła więc wpław Brynicę i Przemszę. Jedną z furmanek przyozdobiono jak na wesele, by zmylić czujność policji. Kursowała ona spokojnie kilkakrotnie tam i z powrotem, zabierając po drodze ludzi.

Organizatorzy liczyli na tysiąc osób, pojawiło się jednak o wiele więcej (według profesora Walczaka 2500, w tym 700 ze Śląska – byłby to więc największy taki zlot w międzywojennej Polsce). Byli tam też przedstawiciele miejscowej lewicowej młodzieży niemieckiej z DSAP, której silna komórka istniała w Murckach.

Na zaimprowizowanej na boisku trybunie Paweł Zielonka odczytał program uroczystości, wyliczając imprezy kulturalne i sportowe. A na koniec dodał: „Na razie nie podajemy programu politycznego, bo jak sami widzicie kręcą się tu »wściekłe psy« i mogliby nam rozwiązać zgromadzenie”[1].

„Wściekłymi psami” nazywano policjantów.

Trudno było jednak zapanować nad tłumem. Grupa działaczy z Chorzowa wystąpiła z wnioskiem, aby utworzyć pochód do Mysłowic i uwolnić więźniów politycznych z tamtejszego więzienia. Z trudem udało ich się odwieść od tego zamiaru, choć ustalono, że ekipa zagłębiowska w drodze do Sosnowca przejdzie obok wspomnianego więzienia ze śpiewem na ustach.

Jakiś uczestnik zgromadzenia wywiesił czerwony sztandar na najwyższym drzewie, ktoś kolportował wprost komunistyczne ulotki, a organizatorzy drżeli przed konsekwencjami.

Na szczęście zawody sportowe – będące osłoną spotkania – przebiegały bez zakłóceń. W południe, po spartakiadzie i rozdaniu dyplomów, zaczęła się część polityczna. O 14 miało się odbyć spotkanie z delegacją młodzieży lewicowej z Niemiec, ale ta została zablokowana na granicy. Zorganizowano wiec antywojenny, a potem zaczął się program artystyczny: deklamacje, scenki rodzajowe, a nawet tańce. Wydawało się, że zagrożenie minęło.

„Dzień był gorący i słoneczny. Las rozbrzmiewał melodiami pieśni rewolucyjnych. Dziewczęta i chłopcy w kostiumach plażowych opalali się na słońcu. Zakochane pary kryły się w gąszczu leśnym. Wydawało się, że Murcki zamieniły się w małą, socjalistyczną republikę młodzieżową”[2] – taką sielankę opisywał Leon Winiawski, jeden z organizatorów zlotu.

I wtedy się zaczęło: lasek został otoczony przez ściągnięte z całego Śląska i Zagłębia oddziały policji pieszej i konnej, a oddział interwencyjny policji z Golędzinowa, ówczesne ZOMO, przypuścił atak. Funkcjonariusze z Golędzinowa w hełmach, z bagnetami nasadzonymi na karabiny wynurzali się zza drzew, a za nimi jechała policja z obnażonymi szablami. Na szosie stanęły nawet samochody pancerne. Większość uczestników zawodów i wiecu była już w strojach plażowych, a kamieni w lesie było jak na lekarstwo.

Uczestnicy zlotu w Murckach

Policjanci byli tuż po zakrapianym alkoholem uroczystym obiedzie, więc hamulce puściły. Zaczęło się brutalne bicie, uciekających okładano pałkami i kolbami, a z dziewcząt zrywano stroje kąpielowe. Do ataków przyłączyli się członkowie sanacyjnego Związku Powstańców Śląskich, w tym kierownik szkoły z Murcek.

Policja załadowała kilka ciężarówek: ubraniami, rowerami i plecakami, pozostawionymi przez uciekającą młodzież. Setki dziewcząt i chłopców musiało przeczekać w swych skąpych strojach do zmroku, a następnie przedzierać do domów przez las.

Następnego dnia brukowce miały używanie: zlot miał być bluźnierczy i obrażać uczucia chrześcijańskie, bo dziewczęta chodziły „gołe lub z obnażonymi częściami ciała”[3].

Były jednak i głosy rozsądku. Opozycyjna, korfantowska „Polonia” pisała tak o „powstańcach” bijących uczestników zlotu: „Czy osobnicy ci, którzy znęcali się wprost nad rozpędzanymi przez policję uczestnikami imprezy sportowej, mieli prawo do maltretowania ich, nieoszczędzania nawet kobiet? (…) Czy w pojęciu chrześcijańskim i ogólnoludzkim może w ogóle istnieć prawo maltretowania bliźnich chociażby byli oni socjalistami?”[4].

Aresztowano 300 osób, w tym wiele przypadkowych, większość więc szybko zwolniono. W stan oskarżenia postawiono ostatecznie 14 osób. Dowody przeciwko nim nie były zbyt mocne. Słabo sformułowany zarzut o chęci obalenia ustroju i oderwania Śląska od Polski łatwo został obalony. Maria Zielonka dostała sześć miesięcy za „wychwalanie bezbożnego związku wolnomyślicieli, szkalowanie kościoła i księży”[5]. Kary dla pozostałych, za zakłócanie spokoju i podburzanie przeciwko policji, były już jednak wyższe.

Więcej:

L. Winiawski, Młodość za kratami, Warszawa 1964.

[1] L. Winiawski, Młodość za kratami, Warszawa 1964, s. 73.

[2] Tamże, s. 74.

[3] Tamże, s. 76.

[4] Co się działo w Murckach?, „Polonia” 1932, 21 czerwca.

[5] L. Winiawski, Młodość…, dz. cyt., s. 78.

85

Śląska Antifa

Ponad cztery tysiące śląskich robotników należało do Antify, jak potocznie nazywano antyfaszystowskie organizacje samoobrony Komunistycznej Partii Niemiec. Jej filie powstały od Biskupic po Racibórz – we wszystkich robotniczych ośrodkach niemieckiego Górnego Śląska.

W październiku 1924 roku założone zostały pierwsze placówki Roter Fronkampferbund (Czerwony Związek Bojowników, RFB) w Bytomiu i Opolu, a parę miesięcy później w Gliwicach i Hindenburdu (Zabrzu). W 1925 roku powstał oficjalnie okręg górnośląski RFB związanego z Komunistyczną Partią Niemiec (KPD). Ponieważ w tym okresie KPD odeszła od puczystowskich tendencji, to główna rola RFB polegała na obronie akcji partyjnych przed atakami grup nacjonalistycznych, którym wsparcie zapewniała część śląskich przemysłowców. Podobną organizacją samoobrony partii „koalicji weimarskiej”, a faktycznie socjaldemokratów, był Reichsbanner. Nacjonalistyczna prawica i niektórzy fabrykanci od dawna korzystali z dawnych bojówkarzy Freikorpsów, występując zarówno przeciwko samej republice weimarskiej, jak i protestom robotniczym.

Śląska RFB z rozmachem prowadziła akcje propagandowo-werbunkowe w stylu Czerwonych Niedziel Wiejskich (Rote Landsonntage). Na przykład 2 października 1927 roku grupa agitatorów wyruszyła z Opola do Nowej Wsi Królewskiej, by odwiedzić 60 wsi w regionie. Podczas IV zjazdu związku, zorganizowanego w Opolu 4–5 sierpnia 1928 roku, w imprezach towarzyszących wzięło udział dwa tysiące osób. Członkowie RFB posiadali umundurowanie w postaci bluzy wojskowej, czapki, czerwonej opaski na ramieniu, pasa wojskowego i odznaki. Koszty ponosili sami członkowie, z wyjątkiem bezrobotnych. Grupy zorganizowane były w zakładach pracy lub w miejscach zamieszkania działaczy.

Charakterystyczny był skład grupy w Łaziskach, obok Strzelec Wielkich: na 17 członków nowej struktury RFB było siedmiu górników i 10 hutników. Co ciekawe, wśród nich znajdowało się – według władz – siedmiu byłych propolskich powstańców śląskich.

Zakaz działalności związku wprowadzony wiosną 1929 tylko częściowo sparaliżował jego aktywność. Organizacja była przygotowana do działalności konspiracyjnej. Na początku 1932 roku policja szacowała, że istnieje 12 grup lokalnych RFB w Gliwicach, Bytomiu, Biskupicach, Rokitnicy, Mikulczycach, Miechowicach, Zaborzu, Bobrku, Hindenburgu czy Nysie. Przywódcą tajnej organizacji RFB był górnik Ernst Meyer z Rokitnicy, a wśród liderów lokalnych grup można wymienić Georga Prokopa (Bytom), Wilhelma Nitsche (Hindenburg), Johanna Postawę (Biskupiec) i Theofila Walczucha (Gliwice).

Organizacja próbowała trafiać z propagandą także w szeregi wojska i policji – wśród policjantów na Górnym Śląsku powstało nawet kilka komórek Rote Schupozellen.

Pod koniec 1931 roku policja przeprowadziła aresztowania wśród przywódców śląskiej RFB. Zostali oni skazani na kary więzienia, nie przerwało to jednak rozwoju organizacji.

Tymczasem sukcesy faszystów – zarówno na ulicach, jak i w wyborach – wymogły stworzenie nowej, bardziej masowej organizacji. Terror faszystowski nie był ułudą: tylko w 1929 roku faszyści zamordowali 35 aktywistów robotniczych, w tym trzech z Górnego Śląska: Masakiewicza z Kluczborka, Broja i Krawczyka z Hindenburga. Ruch robotniczy nie mógł istnieć bez samoobrony.

Z tego powodu we wrześniu 1930 roku powołano do życia Kampfbund gegen Faschismus (Związek Walki z Faszyzmem, KgF). Miesiąc później powstał już jego górnośląski okręg z siedzibą w Gliwicach. Na pierwszej konferencji związku w Hindenburgu w grudniu 1930 roku wykazano, że skupia on tysiąc członków. Liczba placówek terenowych wynosiła 22, a znajdowały się one na wszystkich osiedlach robotniczych niemieckiego Górnego Śląska. Rezolucja przyjęta na konferencji głosiła: „Na Górnym Śląsku trwa nacjonalistyczna heca judząca przeciw sobie robotników niemieckich i polskich. Należy obecnie masy, ogarnięte chęcią walki z faszyzmem, do walki tej zorganizować. To jest cel i zadanie Związku Walki z Faszyzmem”[1].

Grupa Związku Czerwonych Bojowników

W skład związku weszły też grupy Antifaschistische Arbeiterwehr, powstałe w kopalniach i zakładach regionu Bytom‒Gliwice‒Hindenburg. Na całym niemieckim Śląsku rozkwitały lokalne inicjatywy antyfaszystowskie, które później znalazły się w Związku: Samoobrona robotnicza w Zaborzu (130 członków), Gwardia Antyfaszystowska w Hindenburgu, Samoobrona Robotnicza w Raciborzu, Gwardia Robotnicza na Bobrku. Socjaldemokraci w tym czasie utworzyli Schutzformationen (Schufo) – oddziały ochronne w Reichsbanner, które także pojawiły się na Górnym Śląsku. Z komunistami niejednokrotnie współpracowali z kolei anarchiści z Czarnych Szeregów – silnych zwłaszcza w Raciborzu i Bytomiu.

Komunistyczny poseł do Reichstagu ze Śląska, Anton Jadasch, pisał na łamach „Głosu Pracy” 24 grudnia 1930 roku: „Po wiecu umundurowani stahlhelmowcy kłusem zmiatali z Zabrza, policja zaś znów niemało się napracowała, aby nie dopuścić do tego, aby proletariat górnośląski przetrzepał tych nacjonalistycznych »frontowców«. W Gliwicach przeszło pięć tysięcy robociarzy demonstrowało w ubiegły poniedziałek przeciw faszyzmowi. Potężny więc w Mikulczycach wypowiedział się przeciw szalejącej nacjonalistycznej hołocie”[2].

W 1931 roku liczba członków związku wzrosła do 2200 osób z 49 oddziałami terenowymi. Podajmy przykłady z kilku miejscowości, na podstawie zachowanych danych: Bytom – 135 członków, Opole – 130, Gliwice – 120, Hindenburg – 112, Biskupice, Miechowice, Mikulczyce, Bobrek, Rokitnica, Łabędy – od 50 do 80, a niewielkie Stolarzowice – 35.

W pierwszej połowie 1932 roku związek skupiał już 4300 osób. Jego przywódcą był Franz Wuttke – robotnik z Biskupic, a wśród liderów byli komunistyczny radny z Gliwic – Theodor Lellek i Józef Spyra z Bytomia.

Jedenastego września 1931 roku związek współorganizował wielki wiec w Bytomiu. Dwudziestego września tego roku na tzw. apelu KgF w Biskupicach przemawiał Lellek. Zapowiedział: „Chcą mi zabronić przemawiać tak, jakbym chciał. Jeśli więc zrobię wśród zdania pauzę, myślcie sami dalej”[3].

Podczas wielkiego strajku górników w styczniu 1931 roku związek tworzył także drużyny dla obrony strajków – mające chronić protestujących zarówno przed łamistrajkami, jak i przed atakami hitlerowców.

Gra szła już na ostro. Tylko w ciągu półtora miesiąca – od połowy czerwca do końca lipca 1932 roku – hitlerowcy zamordowali 103 działaczy robotniczych. Straty NSDAP w ciągu całego tego roku miały wynieść 84 zabitych i 9715 pobitych.

Na Śląsku naziści nie mieli łatwo. Dochodziło do niemal regularnych bitew z nimi, jak w Rokitnicy (dzisiaj dzielnica Zabrza). Wyniki wyborcze też notowali niższe niż w reszcie Niemiec. Za to wszystko zapłacili działacze górnośląskiej Antify – wiosną i latem 1933 roku przerzedziły jej szeregi masowe aresztowania. Wielu z nich zaangażowało się jednak w tworzenie antyfaszystowskiego ruchu oporu. W końcu to byli Antifaschisten.

Więcej:

M. Cygański, Organizacje obronne KPD 1924–1933 i ich aktywność, w: Klasa robotnicza na Śląsku, red. F. Hawranek, t. II, Opole 1976.

[1] Cyt. za: S. Migdał, Opolszczyzna przeciw faszyzmowi, Katowice 1960, s. 80.

[2] Tamże, s. 77.

[3] Tamże, s. 82.

86

Katowice 1933: Z mediami kneblem lub przekupstwem

Prasa miała wielką moc. Na polskim międzywojennym Śląsku wychodziły dziesiątki gazet – większość z nich sympatyzowała bądź to z największymi siłami politycznymi, bądź zdawała sobie sprawę, że żyje z reklam i wsparcia wielkich koncernów. Niemniej czasem i w środowisku dziennikarskim należało ‒ zdaniem władz ‒ interweniować.

„W związku z akcją obniżkową zarobków zaszła potrzeba przeciwdziałania wystąpieniom prasowym zmierzającym do szerzenia w sferach robotniczych fermentu i niepokojów. Na akcję tę wydano jednorazowo 4500 zł”[1] – czytamy w sprawozdaniu z posiedzenia prezydium Unii Górniczo Hutniczej, które odbyło się 31 lutego 1933 roku. Mówiąc wprost, ten największy śląski związek przemysłowców przekupywał redakcje, by nie pisały o robotniczych protestach przeciwko obniżaniu płac albo przedstawiały je w świetle korzystnym dla dyrekcji. Czasami jednak taniej było „podłechtać” dziennikarza – w tym samym sprawozdaniu czytamy: „Przyznano również 200 zł miesięcznie na cele związane z utrzymaniem ściślejszego kontaktu towarzyskiego z prasą”[2].

A jeżeli już to nie pomogło, to w maju 1933 roku władze państwowe wprost wydały zarządzenie nakazujące konfiskatę (!) pism z informacjami o strajkach okupacyjnych, aby prasa nie przyczyniała się do upowszechniania takich form protestów robotniczych.

Prasę opozycyjną, a przede wszystkim lewicową, szykanowano na różne sposoby. Cenzurowano ją, konfiskowano, jej redaktorzy trafiali za kraty. Henryk Sławik, redaktor „Gazety Robotniczej” PPS, pisał z goryczą w 1928 roku: „Nikt nie przypuszczał, że polską robotniczą prasę, która ma swój dorobek dziejowy i historyczne zasługi, że tę prasę i szykany, wobec których bledną wszelkie praktyki Polizeikommisarów”[3].

A było coraz gorzej. W 1930 roku: „Sanacja rozpoczęła na wszystkich frontach atak przeciwko opozycji, a szczególnie przeciwko PPS (…). Dotychczas gnębiono nas konfiskatami i procesami. Nie potrzebujemy podkreślać, że konfiskaty i ich konsekwencje wyrządzają nam ogromne szkody. Teraz chwycono się nowych, dalszych represji wobec nas. Wszelkie podatki i składki zaległe ściąga się pod groźbą sprzedania maszyn i urządzeń drukarni. Doręczono nam nakazy, że wszelkie zaległości, które spłacaliśmy ratami, mamy zapłacić od razu”[4]. Dobiło to „Gazetę Robotniczą”, od początku wieku wydawaną w Katowicach.

Więcej:

E. Długajczyk, Oblicze polityczne i własnościowe prasy polskiej w województwie śląskim 1922–1939, Katowice 1990.

[1] Cyt. za: J. Pabisz, Walka klasy robotniczej województwa śląskiego w okresie wielkiego kryzysu gospodarczego, Katowice‒Kraków 1972, s. 16.

[2] Tamże.

[3] H. Sławik, W dziesiątą rocznicę! 38 procesów prasowych „Gazety Robotniczej”, „Gazeta Robotnicza” 1928, 14 listopada.

[4] Nie damy zniszczyć jedynego polskiego pisma robotniczego na Śląsku!, „Gazeta Robotnicza” 1930, 15 października.

87

Czantoria 1933: Sztandary i piłka

Na szczycie Czantorii, na polsko-czechosłowackiej granicy odbył się w 1933 roku międzynarodowy wiec antywojenny. Przed południem 30 lipca zorganizowano konferencję z udziałem delegatów różnych zakładów, a potem piknik. Spotkanie odbyło się z inicjatywy Karola Śliwki i Fryderyka Krausa, liderów lokalnej Komunistycznej Partii Czechosłowacji, będącej – według polskiego konsulatu – najsilniejszą partią wśród Polaków za Olzą.

Łagodny i łatwo dostępny szczyt Czantorii aż się prosił, by organizować takie wydarzenia. W podobnym spotkaniu 17 maja 1936 roku wzięło udział, według policji, przeszło 200 osób. W następnym roku zorganizowano kolejną imprezę z udziałem młodych polskich robotników ze stowarzyszenia „Siła”.

Często odbywały się one pod pretekstem wycieczek, organizowanych choćby przez Proletariacką Federację Wychowania Fizycznego z Czechosłowacji. Jedna z nich odbyła się 20 maja 1934 roku, a wzięły w niej udział grupy z Karwiny i Jabłonkowa. Na Czantorię udano się pochodem, z orkiestrą i sztandarem, a przemawiał komunistyczny poseł Karol Śliwka.

Jan Rusnok, polski działacz z Zaolzia, wspominał: „Dobrze zapamiętałem swoją pierwszą wycieczkę na Czantorię z ojcem w 1933, kiedy to zobaczyłem Karola Śliwkę w podwójnej roli polityka i piłkarza.

Na szczycie Czantorii odbywał się swego rodzaju międzynarodowy piknik komunistyczny. Kiedy weszliśmy na górę, zdębiałem z wrażenia. Szczyt wyobrażałem sobie jako coś spadzistego na wszystkie strony, podobnego do innych znanych mi kopców, gdy tymczasem na Czantorii odbywał się normalny mecz piłkarski, a wśród piłkarzy rej wodził szpakowaty już, ale smukły i sprawny, poseł Śliwka. Boisko, chyba normalnych rozmiarów z bramkami bez siatek, znajdowało się między schroniskiem a Skałką – skalnym rumowiskiem. Podziwiałem Śliwkę jeszcze bardziej potem, kiedy przemawiał, wyśmiewając w żywe oczy licznie asystujących temu zgromadzeniu żandarmów i »financów«. Szczególnie dowcipnie ośmieszał szpiclów w cywilnych ubraniach, informując zgromadzonych, skąd który z tajniaków przybył i czym sobie zaskarbia zaufanie panów”[1]. Śliwka bardzo lubił futbol – należał do klubu piłkarskiego „Siły” w Trzyńcu.

Czantoria wyróżniła się także w czasach wojny domowej w Hiszpanii. Henryk Jasiczek z Zaolzia pisał: „Ochotnicy polscy przechodzili najczęściej nielegalnie granicę w Beskidach na Czantorii, gdzie po czeskiej stronie oczekiwali ich towarzysze z Trzyńca. Niejeden z późniejszych żołnierzy brygad międzynarodowych nocował u Krausa, Kluza, Pietrońca, Sporysza i innych”[2]. Tu jednak należałoby dodać, że o wiele więcej tych ochotników przeszło granicę przez niedaleki Stożek, a przede wszystkim przez Zwardoń.

Te śląskie gronicki niejedno widziały…

Więcej:

J. Rusnok, Dlaczego podpisał? Sto lat temu urodził się Karol Śliwka, „Kalendarz Śląski” 1994.

[1] J. Rusnok, Dlaczego podpisał?, „Kalendarz Śląski” 1994, s. 91.

[2] Cyt. w: J. Kantyka, A. Konieczny, Gdzieś za Pirenejami. Ze wspomnień dąbrowszczaków, Katowice 1968, s. 41‒42.

88

Śląsk 1933/1934: Ulotką, flagą, balonem – w Hitlera

Działalność opozycji antyhitlerowskiej na niemieckim Górnym Śląsku – jeszcze przed wybuchem wojny – jest mało znana. Przypomnijmy kilka epizodów z jej historii na podstawie oficjalnych dokumentów Gestapo i władz niemieckich.

Pismo placówki Gestapo Opolu do centrali w Berlinie 23 kwietnia 1934 roku:

„Robotnik Georg Placzek, urodz. 23.04.1899 roku w Raciborzu, zamieszkały w Łąkach, pow. Koźle, został aresztowany 17.03.1933 roku ponieważ organizował tajne zebrania KPD [Komunistycznej Partii Niemiec – przyp. D.Z.] w lesie pod Łąkami i w swoim mieszkaniu oraz podjudzał na nich przeciwko NSDAP. (…) Po zwolnieniu 19 grudnia 1933 roku w lutym 1934 roku ponownie aresztowano Płaczka ponieważ wezwał jednego z byłych komunistów do przeprowadzenia wśród byłych komunistów werbunku do nielegalnej KPD. Płaczek siedzi obecnie w areszcie policyjnym w Kłodnicy. Wniosek o przekazanie go do obozu koncentracyjnego został już wysunięty”[1].

„Robotnik Johan Bramer, urodz. 1.05.1902 w Bytomiu, zamieszkały w Bytomiu, Grossfeldstrasse 8. Działał w zarządzie kierownictwa podokręgu KPD i był szefem grupy teatralnej KPD. (…) Dochodzenie w sprawie o zdradę główną wykazało, że był pośrednikiem i popierał organizację KPD, którą ponownie powołano do życia w Bytomiu w sierpniu 1933 roku. Organizacja była podzielona na grupy czwórkowe, względnie piątkowe”[2].

Siódmego maja 1934 roku Gestapo raportowało, że „w niektórych dzielnicach Gliwic oraz w miejscowościach powiatu gliwickiego rozlepiono nalepki o wymiarach 7 × 4 cm w różnych kolorach”. Głosiły m.in. »Hitlerowska ustawa o pracy zmierza do pozbawienia robotników wszelkich praw i do ich obezwładnienia« (nalepki pojawiły się m.in. w Sośnicy, Pyskowicach, Czechowicach). Ogólna sytuacja w Raciborzu uspokoiła się znowu po zaaresztowaniu 29 komunistów, przeciwko którym wszczęto postępowanie o przygotowanie zdrady stanu”[3].

Raport z 5 czerwca 1934 roku: „W Gliwicach-Zabrzu w dniu 1 maja w godzinach porannych odkryta została przez patrol na trasie kolejowej komunistyczna flaga, zawieszona nad torami na linii wysokiego napięcia na wysokości około 20 metrów w ten sposób, że była tam łatwo widoczna z pociągów przybywających z Polski. Długość flagi wynosiła prawie 1,5 m, a szerokość ok 1 m. Flaga została usunięta”[4].

Dzień wcześniej w Głuchołazach wylądowały natomiast… małe balony z przyczepionymi do nich ulotkami o następującej treści: „Niech żyje międzynarodowy czerwony maj. Zbudź się, ludu, wyzwól się, fałszerzy myśli, Krwawe bestie – Göringa, Hitlera, Goebbelsa, na szubienicę wszystkich trzech!”.

Wtedy też w Dobrzeniu Wielkim „nieznany dotychczas sprawca napisał białą kredą na drzwiach wejściowych lokalu Jacoba: »Zdechnij, Hitlerze – Czerwony Front!«. Napis natychmiast usunięto”.

Dziesiątego sierpnia 1934 roku doniesiono, że w czechosłowackim Krnovie, blisko granicy, odbyło się spotkanie Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD), w którym wzięło udział trzech działaczy z Raciborza: goniec Max Krzikalla, robotnik Ludwig Koczur oraz służąca Else Pitsch. „W czasie przekraczania granicy oskarżeni ukrywali ulotki w swoich butach i pończochach”[5].

Karykatura antyhitlerowska z „bibuły” przerzucanej na Śląsk

Poirytowany prezydent rejencji opolskiej A. Schmidt informował Berlin 5 września 1934 roku: „Działalność NSBO [hitlerowska organizacja quasizwiązkowa – przyp. D.Z.] została mocno pokrzyżowana przez kontrpropagandę KPD. (…) Można było zauważyć, że podczas robót publicznych w pewnym powiecie granicznym (Olesno) szereg robotników zjawiło się w nowych bluzach według kroju bluz rosyjskich noszonych dawniej w KPD”[6].

Schmidt zwracał też uwagę, że „po drugiej stronie zakłada się tak zwane punkty czytelnicze. Wykłada się tam gazety zagraniczne SPD i jej materiał werbunkowy. Jeden z takich punktów czytelniczych wykryto w Rudzie (polski Górny Śląsk), leżącej w połowie drogi między Zabrzem a Bytomiem na południe od granicy”[7].

Fragment następnego sprawozdania Schmidta do Berlina z 5 października 1934 roku:

„Marksizm i komunizm istnieją nadal. Propagandę uprawia się za pośrednictwem przemycanych nielegalnie pism drukowanych w Czechosłowacji. W znacznej ilości rozprowadzano »Sozialistische Aktion«, ośmiostronicowe pismo drukowane w 4 szpaltach o formacie 15 × 22 cm. Głównym terenem kolportażu jest powiat Racibórz, a stamtąd dalej zagłębie przemysłowe, gdzie gazetkę rozprowadza się głównie w kopalniach na dole. Jak donosi prezydent policji w Gliwicach, rozplakatowano ją tam również jawnie na drewnianych podporach w kopalniach. Istnieją ponadto znowu oznaki, że KPD usiłuje wedrzeć się w sposób niszczycielski w szeregi SA”.

Kolejny cytat z dokumentu jest już perełką: „Trzeba pilnie dbać o to, aby niżsi przywódcy [NSDAP – przyp. D.Z.] przez niepotrzebnie rozrzutny tryb życia i pijatyki nie ułatwiali komunistom działalności rozkładowej, zwłaszcza że wysokie ceny na środki żywnościowe i niskie zarobki stanowią wystarczającą pożywkę dla agitacji marksistowskiej i komunistycznej”.

I wreszcie: „Pewien urzędnik policji z zagłębia przemysłowego stwierdził podobno, że zwolennicy komunistycznego światopoglądu przyjęli nowy znak rozpoznawczy, a mianowicie »Stern Zwirn« [forma gwiazdy robionej z nici – przyp. D.Z.]”[8].

Nie wszyscy Niemcy poszli na lep propagandy Hitlera – także na Górnym Śląsku.

Więcej:

Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim 1933–1939, red. T. Minczakiewicz, t. 2, Opole 1977.

[1] Źródła do historii ruchu robotniczego na Śląsku Opolskim, red. J. Wendt, t. II, Instytut Śląski, Opole 1977, s. 73.

[2] Tamże, s. 73.

[3] Tamże, ss. 76‒77.

[4] Tamże, s. 84.

[5] Tamże, s. 111.

[6] Tamże, s. 116.

[7] Tamże, s. 122.

[8] Tamże, ss. 117-118.

89

O pechu leśniczego i bezbożnych przezroczach

To byłaby historia jak z komedii, gdyby nie jej tragiczny finał. A spisał ją słynny socjolog Józef Chałasiński, który w połowie lat 30. prowadził badania w Murckach.

W Murckach (obecna dzielnica Katowic) był leśniczy B., który „nie dał z lasa nic ukraść, i chłopi się przebrali w ubrania kobiece, pośli do lasa na pościel, gdy ów B. ich zobaczył poszedł ich wygonić i zaczął ich bić; wybił jednej drugiej trzeciej, a ta czwarta się już postawiła na niego, nie dała się bić, wtenczas postąpiła i piąta do niego, a te trzy powalone też powstały i zaczęli w pięciorga okładać pana B., ile się do niego zmieściło; na ostatek owi chłopi go rozebrali do naga i uwiązali koło drzewa do mrowiska, a pysk mu zawiązali, żeby nie potrafił ryczeć”[1]. Skończyło się to tragicznie – okazało się, że leśniczy zmarł, a ciało znaleziono po trzech dniach.

Jak pisał Chałasiński: „Chłopi zemścili się być może nie tylko za to, że im wcześniej baby obito i pozbawiono korzyści ekonomicznych, lecz że »german« targnął się na zwyczaj zbierania chrustu i pościeli w lasach, zwyczaj uświęcony przez tradycje chłopską i tolerowany przez gajowych”. Wspomniana „pościel” to ściółka leśna, którą palono w piecach.

Ot anegdota, ale to przede wszystkim świetne studium socjologiczne świata pogranicza. Chałasiński w 1935 roku opublikował wyniki swoich badań w pracy Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej Kopalnia na Górnym Śląsku. Nie pisał wprost o Murckach, gdyż zbyt zalazł za skórę włodarzom tej miejscowości, wspominając choćby o lokalnej korupcji.

Chałasiński opisuje przykładowo „bunt” młodych mieszkańców Murcek, którzy wstępowali do niemieckiej socjaldemokracji, śpiewali przy otwartych oknach bezbożne pieśni i zorganizowali pokaz przezroczy o Darwinie, że „człowiek od małpy pochodzi” – jak skarżyła się jedna ze starszych mieszkanek[2]. Ci młodzi ludzie jednak często nie znali nawet niemieckiego, na co zwracał uwagę socjolog.

Notował także opinie mieszkańców związanych z pobliską kopalnią. Nieraz pełne goryczy: „I to bolesność je, że ten Rząd polski oddał tę Polskę do dyspozycji kapitalistom. Walczyliśmy o tę Polskę, a teraz tej Polski nie mamy. (…) Ten polski robotnik był tu uciemiężony za Niemca i tak samo teraz”[3].

Aż dziwne, że ta znakomita praca nie doczekała się wznowienia.

Więcej:

J. Chałasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej Kopalnia na Górnym Śląsku, Warszawa 1935.

[1] J. Chałasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia” na Górnym Śląsku, Warszawa 1935, s. 24‒25.

[2] Tamże, s. 97.

[3] Tamże, s. 101.

90

Katowice 1936: Czarna flaga nad Wujkiem

Kopalnia Wujek kojarzy się przede wszystkim z jednym strajkiem – tym z 1981 roku. Podobne protesty zdarzały się tam jednak częściej.

W 1936 roku wybuchł dziki strajk z powodu ciężkich warunków materialnych górników. Protestujący żądali podwyżki zarobków oraz obniżenia wyśrubowanych norm wydobycia. W sobotę 28 listopada pierwsza zmiana nie wyjechała po dniówce na powierzchnię. Przyłączyła się do nich druga zmiana. Trzeciej już nie pozwolono zjechać, więc zaczęła okupować kopalnię na powierzchni. Na czele protestu stanął komitet strajkowy, w którym znaleźli się: socjaliści, działacze prorządowego Związku Związków Zawodowych, komuniści, a także bezpartyjni.

Dyrekcja nie ustępowała, górnicy ogłosili więc strajk głodowy. Nad szybem zjazdowym pojawiła się czarna chorągiew w trupią czaszką i piszczelami.

„Ci z poziomów 600 i 540 przebywają w starym ganku, śpią na łatach, które służą do okapów. Ci z pokładu 300 znajdują się na pochylni, powietrze u nich niezdrowe, słabną, pochrypli. Ale najgorzej mają ci z pokładu 370. Tam jest najzimniej, więc porozłazili się w poszukiwaniu lepszych miejsc, nie są w kupie, a to źle. Dwóch stamtąd wywieziono, bo nie wytrzymali tej biedy, reszta jednak uparła się i dużo wytrzyma”[1] – przekazywał jeden z protestujących dziennikarzowi „Polski Zachodniej”.

Żony górników wspierały mężów, protestując przed kopalnią oraz urzędem wojewódzkim, gdzie zostały rozpędzone przez policję.

Kobiety przed strajkującą kopalnią

Piątego grudnia, jak donosiła „Gazeta Robotnicza”: „Ani policja, ani straż pożarna nie mogły przeszkodzić temu, że ciężka żelazna brama ponad naporem tłumu została wyważona i masy wtargnęły na teren kopalni. Szereg kobiet pobiegł do szybu, chcąc rzucić się w głąb. Tylko dzięki natychmiastowej akcji robotników, znajdujących się na powierzchni, udało się zapobiec tej tragedii. Pomimo tego kilka kobiet, z obawy o losy swych mężów, ojców i synów głodujących w podziemiach uległo ciężkim wstrząsom nerwowym. Były to straszne chwile, gdy wiele setek zrozpaczonych kobiet oblegało szyb, wołając na swoich żywicieli”[2].

Wszystko to ostatecznie zmusiło dyrekcję do ustępstw. Przyznano podwyżki, obniżono normy. Czwartego grudnia 1936 roku górnicy z Wujka zwyciężyli.

Więcej:

Dzieje górniczego ruchu zawodowego w Polsce 1918–1944, red. J. Kantyka, t. 2, Warszawa 1986.

[1] W Barbórkę na okupowanej kopalni „Wujek”, „Polska Zachodnia” 1936, 5 grudnia.

[2] Rozpaczliwe sceny w czasie strajku na kopalni „Wujek”, „Gazeta Robotnicza” 1936, 6 grudnia.

91

Skoczów 1936: Bunt nad brzegiem Wisły

„Napływające do tutejszej komendy informacje i meldunki wskazują na wzrost bojowości w masach robotniczych w tut. okręgu. (…) Radykalne nastroje wśród mas robotniczych i małorolnych na terenie Chybia i Strumienia, i okolic”[1] – to fragmenty z meldunku policji do starosty w Bielsku 29 kwietniu 1936 roku.

Przed urzędem gminy 20 i 22 kwietnia demonstrowali bezrobotni z Drogomyśla. W szkole w Zarzeczu kilkaset zdesperowanych osób ogłosiło głodówkę. Wielkie grupy bezrobotnych okupowały urząd gminy w Strumieniu, a 800 z okolic Wisły kilkakrotnie protestowało przed tamtejszym urzędem. Wśród strajkujących znajdowały się kobiety i dzieci. Do podobnych wydarzeń doszło w Bielsku i w Małopolsce: Andrychowie, Kętach i Wadowicach. Wysuwano żądania uruchomienia prac publicznych i zatrudnienia, względnie przyznania zapomóg pieniężnych. Pod tą presją władze zarządziły rozpoczęcie niektórych prac sezonowych, ale starczyło ich tylko dla nielicznych.

W maju wybuchł strajk okupacyjny pracowników sezonowych pracujących przy regulacji Wisły i Brennicy oraz przy budowie dróg i wodociągów. Rozpoczął się 8 maja w Górkach Wielkich i błyskawicznie rozlał na cały region. Na przestrzeni 60 kilometrów brzegi Wisły pokryły się mrowiem protestujących ludzi. W strajku wzięli udział mieszkańcy Wielkich i Małych Górek, Nierodzimia, Lipowca, Hermanic, Harbutowic, Skoczowa, Wiślicy, Ochab, Pierśca, Strumienia, Zarzecza, Zabrzega, Zabłocia, Drogomyśla i wielu innych miejscowości. Przyłączyli się do nich pracownicy kamieniołomów w Ustroniu i Brennej, budowlańcy z Wisły, robotnicy z małych skoczowskich fabryk, a nawet junacy z ówczesnych OHP (których zazwyczaj starano się wykorzystać jako łamistrajków). Łącznie ponad pięć tysięcy osób. Strajkiem kierowały związki zawodowe: małorolnych oraz budowlanych. Protestującym pośpieszyli z pomocą okoliczni chłopi, spółdzielnia spożywcza z Ustronia, rzeźnicy, piekarze oraz kupcy, którzy dostarczali im żywność.

Prace przy regulacji Wisły

Przerażone władze ściągnęły 200 uzbrojonych policjantów, którymi obsadzono najważniejsze drogi w pobliżu miejsc objętych strajkiem. Związkowców straszono, że jeśli nie przerwą protestu, zostaną zesłani do obozu w Berezie Kartuskiej. Obok żądań podwyżki płac dla pracowników sezonowych (dotychczas 1,8 złotego dziennie), zatrudnienia bezrobotnych lub udzielenia im zapomóg pojawiły się też żądania polityczne – między innymi zwolnienia więźniów politycznych.

Po tym, jak wojewoda śląski Michał Grażyński obiecał, że żądania zostaną częściowo spełnione, 19 maja protest zawieszono. Władze jednak nie dotrzymały słowa – strajkującym nie przyznano jednolitej podwyżki, nie zwiększono także zakresu robót publicznych. Do tego zwolniono 350 pracowników sezonowych zatrudnionych w Górkach Wielkich. Przywódcy protestu także zostali zwolnieni.

Niemal cały powiat cieszyński i część bielskiego objęły więc ponownie strajki: przy regulacji Wisły w Lipowcu i Ochabach oraz potoku Równica w Ustroniu. Dziewiątego czerwca z Ochab, Górek, Ustronia i Lipowca ruszyły pochody na Skoczów. Policja użyła pałek. Pod cegielnią w Nierodzimiu demonstranci zdobyli karabin maszynowy i ustawili na moście, na co strzałami odpowiedzieli policjanci. Kule zraniły czterech robotników. Wśród policjantów także było kilku rannych. Zostało aresztowanych 120 manifestantów, 30 z nich sąd w Cieszynie skazał na kary od dwóch tygodni do trzech lat więzienia.

[1] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 719, s. 208.

92

Bielsko 1936: Narodowcy przeciw strajkowi

W 1936 roku w bielskich Zakładach Przemysłu Lniarskiego „Lenko” wybuchł strajk przeciwko obniżce płac o 10 procent. Endecka bojówka, pod kierownictwem zatrudnionego w fabryce majora Soczyka, próbowała rozbić wiec protestujących robotników. „Robotnicy dali im należytą odprawę” – czytamy we wspomnieniach Jana Hernika. „Do rozbicia endeckiej bojówki przyczynili się w pierwszym rzędzie robotnicy działu mechanicznego”[1].

Ślusarz zakładu Paweł Stanik prowadził agitację strajkową wśród pracownic przędzalni juty. „Endecy natychmiast podali go na policję i został w tym dniu aresztowany. W wyniku procesu dostał wyrok trzy miesiące w zawieszeniu. (…)

Przewodniczący endecji w Bielsku Zajączek przyniósł w czasie strajku paczkę ulotek i wręczył ją robotnicy członkini swojego stronnictwa Porębskiej Annie i kazał je kolportować wśród robotników. W ulotkach tych pisano, że strajk wywołali Żydzi i była narysowana karykatura Żyda prowadzącego na sznurku robotnika do przepaści. Porębska te ulotki zaniosła do komitetu strajkowego i z oburzeniem pytała się, co z nimi zrobić. Gdy usłyszała odpowiedź, że sama powinna wiedzieć, jak w tym przypadku postąpić, wzięła całą paczkę ulotek i wrzuciła w kotłowni do pieca”[2].

Protest wywołał wielką falę solidarności w regionie. Fundusz strajkowy wsparli robotnicy innych zakładów (jako pierwsi pracownicy kamieniołomu w Kozach), a nawet chadecja (której szef w Bielsku, ksiądz Mączyński, według wspomnień Hernika „prowadził żywot wesoły, był pijakiem i uwodził kobiety”). Właściciele piekarni i masarni, którzy „chcą pozyskać w przyszłości klientelę wśród robotników”, również wysyłali paczki z żywnością dla strajkujących.

Bielska włókniarka, połowa lat 30.

Ósmego czerwca na wezwanie związków zawodowych zorganizowano w regionie strajk solidarnościowy z pracownikami „Lenko”. Wzięło w nim udział 25 tysięcy robotników – zarówno w powiecie bielskim, jak i w samych Bielsku oraz Białej. W bielskich fabrykach dochodziło do regularnych walk z endeckimi łamistrajkami, a pod fabryką Veslanka kilkutysięczny tłum robotników odparł atak policji, demolując przy tym dwa policyjne autobusy. Wiec robotników na tak zwanym placu cyrkowym zgromadził 10 tysięcy osób.

„Gdy strajk objął cały zakład i robotnicy objęli warty na kominie wywieszono czerwony sztandar jako symbol walki robotników z kapitałem. Strajk trwał siedem tygodni, a okupacja zakładu trzy tygodnie”. Ale co najważniejsze, strajk był zwycięski.

Bielsko miało pewną specyfikę. Jan Bieniek, jeden z liderów przedwojennego bielskiego Związku Zawodowego Robotników i Robotnic Przemysłu Włókienniczego, był przepytywany przez historyka już w PRL o narodowość kolegów w zarządzie oddziału związku. Bieniek miał przed sobą fotografię z 1932 roku, na której poznawał wszystkie osoby. Pytanie o narodowość mocno go jednak zdziwiło i odpowiedział: „myśmy się tym nie zajmowali. O to nikt nie pytał”[3].

Na otwarciu obrad VII Zjazdu Delegatów tego związku, Antoni Szczerkowski mówił: „W tym okręgu przemysłowym Bielsko-Biała, gdzie dawniej jak i obecnie, nacjonalizm polski i niemiecki prowadzą politykę wszczepiania nienawiści i niewiary we własne siły klasy robotniczej, a mimo to robotnicy pracują wspólnie bez różnicy narodowości w jednolitych organizacjach związkowych”[4].

Rzeczywiście w Bielsku klasowe związki zawodowe grupowały zarówno robotników polsko-, jak i niemieckojęzycznych (a także żydowskich), w przeciwieństwie do górnośląskiej aglomeracji, gdzie powstawały oddzielne narodowe organizacje związkowe.

Więcej:

E. Kopeć, Włókniarze bielsko-bialskiego okręgu przemysłowego w okresie wielkiego kryzysu, Warszawa‒Kraków 1973.

[1] APK KW PZPR Bielsko, Kolekcja, sygn. K/A/10/ t. 1, Wspomnienia Jana Hernika, s. 81.

[2] APK KW PZPR Bielsko, Kolekcja, sygn. K/A/10/ t. 1, Wspomnienia Jana Hernika, s. 82.

[3] E. Kopeć, Włókniarze bielsko-bialskiego okręgu przemysłowego w okresie wielkiego kryzysu, Warszawa–Kraków 1973, s. 33.

[4] Tamże, s. 34.

93

„Dziwnie wrogi nastrój do rządu”

W 1936 roku gospodarka Polski i Śląska wychodziła powoli z wielkiego kryzysu. Zbyt powoli dla Ślązaków dotkniętych biedą przesłanianą sanacyjną propagandą sukcesu.

„Melduję, że od dłuższego czasu daje się zauważyć podniecający nastrój u ludności, szczególnie u robotników tak zatrudnionych, jak i bezrobotnych. Nastrój jest powodowany ciężkim położeniem gospodarczym kraju, brakiem pracy i środków utrzymania mas bezrobotnych, od pewnego czasu jest stale podniecany przez żywioły wywrotowe, które wykorzystują ostatnie wypadki krakowskie i lwowskie itd. i wśród mas robotniczych szerzą niezadowolenie i dziwnie wrogi nastrój do obecnego Rządu, urzędników i funkcjonariuszów państwowych.

U robotników i bezrobotnych słychać pomruki i groźby: »Precz z Rządem, precz z Prezydentem, precz z ordynacją wyborczą, żądamy nowych wyborów itd.« Pod adresem Rządu ciskane są różne obelgi przypisujące mu, że on winien obecnemu ciężkiemu położeniu kraju, że nie liczy się z wymaganiami społeczeństwa, a szczególnie z robotnikami. Na ten temat robotnicy jawie rozmawiają w pociągach robotniczych. (…) Liczą na wojsko, że nie będzie strzelać do nich, bo tam służą synowie robotnika i bezrobotnego.

Podobne wyrażenia i rozmowy słyszałem kilka razy w przepełnionych pociągach robotniczych, a nawet na ulicy przy większych zgrupowaniach bezrobotnych. Mając duże znajomości wśród robotników w rozmowach prowadzonych z niemi, wyczułem, że w tym kierunku potajemnie się organizują i jednomyślnie dążą do wywołania przewrotu w Polsce. Może nie tak komunistycznego, ale aby opozycję powołać do objęcia rządów.

Bezrobotni na Śląsku w latach 30.

Ten wrogi stosunek ludności wpływa również ujemnie na tok służby wywiadowczej werbowanie informatorów jest obecnie bardzo utrudnione, gdyż ludność szczególnie uboższa podejrzliwym i niechętnym okiem patrzy na urzędników i nie lubi się z niemi stykać, a tem bardziej udzielać im jakichkolwiek informacji o znajomych lub sąsiadach. »Pan jest syty, to pan nie odczuwa naszej doli«. Z takiemi zdaniami spotyka się kilka razy”[1].

Cytaty te pochodzą z 28 kwietnia 1936 roku z raportu policyjnego tajniaka z Bielska.

[1] APK, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 719, s. 207.

94

Śląsk 1936: Solidarni z „czerwoną Hiszpanią”

Walka hiszpańskich robotników przeciwko rebeliantom generała Franco w Hiszpanii wywołała na polskim Śląsku falę solidarności. Można się o tym przekonać, czytając archiwa śląskiej policji.

Już 20 sierpnia 1936 roku podczas rewizji w mieszkaniu Wincentego Nierychło w Pawłowie znaleziono listę składkową z nagłówkiem „Dobrowolna składka dla walczących robotników hiszpańskich”. „Na zajętą listę nie rozpoczął jeszcze Nierychło zbierać składek, gdyż przeszkodzono mu w tym przez aresztowanie” – donosił komisarz policji[1].

Dwudziestego ósmego sierpnia zbiórka w fabryce Brevilier i Urban w Ustroniu przyniosła 85 złotych 70 groszy. Dzień później zbiórkę w cementowi w Goleszowie przeprowadzili Jerzy Sosna i Jan Hadasik, nazywani „ruchliwymi działaczami PPS”. Zebrali 15 złotych.

Tego samego dnia w kamieniołomie w Wiśle Obłaźcu Jerzy Szturc zebrał 15 złotych 30 groszy, które przekazał do sekretariatu Związku Zawodowego Małorolnych w Skoczowie. Szturc tłumaczył się, że zbierał na rzecz pomocy rodzinom aresztowanych po wystąpieniach w Nierodzimiu. Podkablował go jednak majster, który widział na liście zbiórkowej nagłówek „Na współbraci w Hiszpanii”.

„Za nielegalne zbieranie składek winnych doniesiono do władz”. Zbieranie składek było bowiem dozwolone jedynie wśród członków związku, a ścigano je wtedy, gdy zbiórka była przeprowadzana publicznie.

Trzydziestego sierpnia z okazji odsłonięcia sztandaru PPS w niewielkiej Rudzicy „urządzono zbiórkę dla akcji hiszpańskiej, lecz dowodowego świadka na tą okoliczność nie wskazano”. Miesiąc później podczas odsłonięcia sztandaru PPS w pobliskim Strumieniu uchwalono rezolucję solidaryzującą się z Hiszpanią. Podobny wniosek uchwalono podczas zebrania żydowskiego Bundu w Bielsku.

Piątego września w lokalu Związku Zawodowego Kolejarzy w Tarnowskich Górach odbyło się zebranie około 30 członków. Poinformowano o zbiórce, zwłaszcza na kolejarzy hiszpańskich. W sąsiednim pokoju wyłożono listę, gdzie każdy mógł się dobrowolnie opodatkować. „Widziałem, że na liście było około 20 nazwisk, a ja ofiarowałem również 50 groszy” – zeznał przesłuchiwany przez policję kolejarz.

Związek Robotników Przemysłu Metalowego w Polsce, filia Chorzów, na zebraniu 14 września „uchwalił wyasygnować z własnej kasy 20 złotych na rzecz rodzin po poległych w walkach proletariuszach hiszpańskich”.

Dwudziestego dziewiątego września w Michałkowicach zatrzymano Józefa Misia i Józefa Hadasia, gdy zbierali składki na „Listę dobrowolnych datków na rzecz rodzin poległych robotników hiszpańskich, z pieczątką Centralnego Związku Górników w Polsce. Na liście było zadeklarowanych 17 osób w kwocie od 10 do 50 groszy”.

W kwietniu 1937 roku przesłuchano Roberta Niemca z Rybnika, uczestnika lokalnego zjazdu PPS. Policja nie dowiedziała się zbyt wiele. „Oświadczył, iż na wspomnianym zjeździe przebywał w lokalu wśród delegatów z tyłu, zaś osobnik podający wniosek na urządzenie zbiórek na rzecz Czerwonej Hiszpanii siedział na przodzie, wobec czego nie widział go dokładnie”.

Miesiąc później policja przesłuchiwała Jana Bieńka ze Związku Zawodowego Robotników i Robotnic Przemysłu Włókienniczego w Bielsku, który zeznał, że zjawił się u niego Franciszek Tymon z Jasienicy, jako delegat robotników fabryki „Lenko” i „złożył kwotę 20 złotych na rzecz wdów i sierot po poległych w Hiszpanii”. Pieniądze postanowiono zwrócić Tymonowi, „czego nie da się na razie uskutecznić, ponieważ Tymon znajduje się w areszcie śledczym”. Posadzono go za „wywrotowość”.

Wydział Bezpieczeństwa Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego skierował 18 stycznia 1937 roku okólnik „do wszystkich starostw i Dyrekcji Policji Woj. Śl.”.

„Nawiązując do zarządzenia Min. Spraw Wewnętrznych z dnia 24 listopada 1936 r., Urząd Wojewódzki Śląski komunikuje, że jak wynika z posiadanych materiałów, akcja zbiórkowa w związku z walkami w Hiszpanii jest nadal kontynuowana w szerokim zakresie. Prowadzą ją na rzecz »rządowców«:

1) socjalistyczne organizacje polityczne, zawodowe i społeczne zasadniczo pod szyldem pomocy rodzinom poległych w Hiszpanii, przy czym część zebranych kwot przelewana jest na konto czekowe PKO nr 451 należące do Zw. Stow. Zawodowych w Polsce,

2) komunistyczne organizacje przy czym akcję koncentruje w swoich rękach Czerwona Pomoc. (…) Zbiórka komunistyczna odbywa się pod hasłem dania konkretnej pomocy (koszty wyjazdu i wyekwipowania ochotników do wojsk rządowych, kupno samolotów wojennych, karabinów maszynowych i granatów itp.) wojskom walczącym po stronie rządu. (…)

O spostrzeżeniach oraz wynikach akcji represyjnej należy zgłaszać”.

Więcej:

D. Zalega, Śląsk zbuntowany, Warszawa 2019.

[1] Ten i kolejne cytaty z materiałów policyjnych za: AP Katowice, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922‒1939), sygn. 719, s. 158‒205.

95

Katowice 1937: Tysiąc górników ginie z głodu…

Kopalnia Giesche – późniejsza KWK Wieczorek – przeszła już do historii. Przypomnijmy największy, dramatyczny strajk głodowy, jaki odbył się w tej kopalni w marcu 1937 roku.

„Kopalnia Giesche, jedna z największych w Polsce, stanęła do strajku okupacyjnego. Przeszło 1000 górników zjechało w podziemia kopalni, by solidarnie walczyć o szereg postulatów, które nagromadziły się w ciągu ostatnich lat. 1500 górników, których zatrzymano na powierzchni, okupuje cechownie poszczególnych szybów tej olbrzymiej kopalni. W podziemiach górnicy są panami sytuacji. Nikt nie potrafi ich usunąć, panuje tam dyscyplina oddziału jak w ogniu walki” – pisał w „Gazecie Robotniczej” jej redaktor Henryk Sławik. „Postanowiłem zetknąć się osobiście i poznać bezpośrednio prądy, które nurtują w tak wielkiej masie strajkujących. Wyjeżdżam z Katowic autobusem do Nikiszowca, na terenie którego znajdują się szyby kopalni. Już na ulicach widać, że jest strajk. Przed cechownią tłumy kobiet i dzieci z posiłkami dla strajkujących. Twarze ich zdradzają nie tylko troskę o los najbliższych; wyryła na nich głębokie ślady długoletnia nędza, a dzieci nacechowała śladami niedożywienia”[1].

„Strejkujący na dole ulokowali się w szopie lokomotyw, na krzyżownicy pokładu górnego, w komorze pomp pod szybem itd. na deskach i spali. Niektórzy grali w karty. Na dole i na powierzchni strejkujący zachowywali się spokojnie” – czytamy w sprawozdaniu kierownika ruchu II kopalni Giesche z 15 marca[2].

„Organizacja jest wzorowa. Wszędzie patrolują oddziały strajkujących jako łącznicy poszczególnych pól objętych strajkiem. Trzy komisje: strajkowa, żywnościowa i sanitarna, regulują ruch” – pisze dalej Sławik.

Wobec fiaska poniesionego w negocjacjach z dyrekcją „Rada Załogowa zjechała do strejkujących na dole, gdzie urządzono zebranie w komorze drzewnej. Na dole uchwalono dalszy strejk, z tym, że od piątku nastąpi zaostrzenie strejku głodówką. Rada Załogowa po wyjeździe z dołu oświadczyła, że w piątek również zjedzie na dół i przyłączy się do głodówki”[3] – sprawozdanie kierownika ruchu II z 18 marca.

„Na terenie kopalni Giesche w Nikiszowcu doszło w piątek 19 marca do niezwykłej demonstracji. Jak wiadomo, załoga przystąpiła do strajku głodowego. W związku z tym zebrało się w piątek o godz. 19 około 1000 bezrobotnych, 1000 kobiet i tyleż dzieci, ogółem około 3000 osób, które zabarykadowały wejście do kopalni oraz do budynku dyrekcji. W chwili tej znajdowało się w biurach dyrekcji około 100 urzędników z dyrektorem Michejdą. Równocześnie na gmachu dyrekcji i kopalni wywieszono czarne chorągwie. Demonstrujący tłum nie chciał urzędników wypuścić z gmachu krzycząc: »Nasze chłopy głodują, to i wy głodujcie!«. Kobiety przyniosły drut kolczasty, którym zagrodziły wejście do gmachu dyrekcji i kopalni. Na miejsce przybył większy oddział policji z Katowic, który po kilku godzinach uwolnił urzędników. W czasie akcji jeden z urzędników usiłował zbiec do domu przez płot, został jednak przez tłum zauważony i dotkliwie pobity”[4] – notował dziennik „Polonia” 21 marca.

„Ilość zasłabnięć na dole powiększa się, chorych transportuje pogotowie do Szpitala Spółki Brackiej w Katowicach i Mysłowicach; ilość zasłabnięć dochodzi do 40 dziennie”[5] – sprawozdanie zarządu kopalni z 21 marca.

Strajkujący górnicy

„Strajk głodowy w kopalni Giesche przybrał formy tragiczne. Zupełnie osłabionych i wyczerpanych a po części nieprzytomnych 45 górników wywieziono na powierzchnię. W szpitalu lekarze z wielkim trudem starają się o ich uratowanie. W podziemiach kopalni, gdzie głoduje tysiąc górników, nie przyjmując ani wody, ani papierosów, ani żadnego pokarmu od kilku dni, sytuacja jest rozpaczliwa. Ludzie są skrajnie wyczerpani. Wielu mimo krańcowego wyczerpania nie chce zgodzić się na wyjazd na powierzchnię, mówiąc: »WOLIMY UMRZEĆ NIŻ WYCOFAĆ SIĘ Z WALKI«. Głodówka wprowadziła walczących górników w stan gorączkowy, toteż Centralny Związek Górników zwrócił się do wojewody, aby wywarł nacisk na amerykański kapitał w kierunku ustępliwości”[6] – donosiła „Gazeta Robotnicza” 23 marca.

„We wtorek zmarł jeden z robotników kopalni Giesche. Zmarły był jednym spośród 87 robotników, którzy zachorowali w podziemiach, a których wywieziono na powierzchnię i umieszczono w szpitalach”[7] – czytamy w „Gazecie Robotniczej” z 25 marca.

Ostatecznie 23 marca strajk zakończył się – po zgodzie dyrekcji na podstawowe postulaty protestujących. Co warto podkreślić: był to protest dziki, rozpoczęty bez wsparcia związków zawodowych, a wzięli w nim udział także pracujący na dole pracownicy firm podwykonawczych. Był to prawdopodobnie największy strajk głodowy robotników w Polsce. To właśnie on stał się inspiracją do stworzenia słynnego filmu Perła w koronie Kazimierza Kutza.

Więcej:

J. Pabisz, Z historii strajku w kopalni „Giesche” w Nikiszowcu, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1958, t. 13.

[1] W podziemiach kopalni, „Gazeta Robotnicza” 1937, 19 marca.

[2] Cyt. za: J. Pabisz, Z historii strajku w kopalni „Giesche” w Nikiszowcu, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1958, t. 113, s. 101.

[3] Tamże, s. 105.

[4] Strajkująca załoga kopalni „Giesche”, „Polonia” 1937, 21 marca.

[5] Cyt. za: J. Pabisz, Z historii strajku…, s. 107.

[6] Tysiąc górników ginie z głodu, „Gazeta Robotnicza” 1937, 23 marca.

[7] Zgon robotnika, „Gazeta Robotnicza” 1937, 25 marca.

96

Józef Machej: Człowiek instytucja

Józef Machej – spółdzielca, socjalista, poseł na Sejm Śląski, obrońca praw robotników i autonomii śląskiej – urodził się w 1885 roku w chłopskiej rodzinie w Kończycach Małych pod Cieszynem.

Gdy po wypadku w kopalni Henryk w Karwinie został inwalidą, był już w wirze działalności społecznej. Już jako młody człowiek działał bowiem w związkach zawodowych i Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej. Od 1908 aż do 1939 roku zasiadał we władzach robotniczego stowarzyszenia oświatowego „Siła”. Był mówcą na wielu spotkaniach tej organizacji, będącej – jak ujął to historyk i dawny „siłacz” Józef Pilch – „społeczno-polityczną szkołą życia młodzieży robotniczej”[1].

Po pierwszej wojnie światowej Machej wchodził w skład Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego, a po podziale regionu stał się wieloletnim liderem Polskiej Partii Socjalistycznej na Śląsku Cieszyńskim. W 1922 roku został posłem na Sejm Śląski z ramienia PPS – pełnił tę funkcję do 1935 roku. Bronił ośmiogodzinnego dnia pracy. Opowiadał się za rozwojem bezpłatnej oświaty. Domagał się ochrony praw lokatorów. Występował przeciwko klerykalizmowi lansowanemu przez obóz Korfantego. W Sejmie I kadencji okazał się najaktywniejszym posłem. Ciekawym wątkiem jego działalności była walka o połączenia kolejowe mające ułatwić życie lokalnym społecznościom. Toczył więc boje choćby o bezpośrednie połączenie Cieszyna z Katowicami. W 1925 roku był współautorem wniosku domagającego się utworzenia linii kolejowej łączącej Cieszyn z Rybnikiem i „wprowadzenia dwóch pociągów nocnych celem umożliwienia kulturalnego i gospodarczego kontaktu z Katowicami i Krakowem”[2]. Miał cięty język, za co często dostawał reprymendę. Kiedyś został ostro skarcony za to, że do księdza z partii Korfantego rzekł: „Ja się śmieję z głupoty księdza”[3]. Był przy tym wielkim obrońcą autonomii śląskiej, o ile gwarantowała ona prawa społeczne miejscowej ludności. W 1935 roku mówił: „Wszystko to, co okazało się dla ludności śląskiej i naszej dzielnicy korzystne, nie mogłoby mieć miejsca, gdyby autonomii nie było”[4]. Jeden z ówczesnych śląskich satyryków tak go określił:

Machej, socjał zatwardziały,
zajrzy we wszystkie szpargały,
zawsze znajdzie rządu błędy[5].

Był człowiekiem terenu: brał aktywny udział w spotkaniach, wspierał strajki, organizował demonstracje. Dał się poznać także jako aktywny działacz spółdzielczy. W 1920 roku współtworzył spółdzielnię Konsum Robotniczy w Cieszynie, której prezesem był do 1939 roku. Z tego powodu znalazł się nawet w Radzie Nadzorczej Związku Spółdzielni Spożywców „Społem” w Warszawie. Pracował też w spółdzielni rolniczej „Niwa”, współtworzył także Powiatową Kasę Chorych w Cieszynie, której prezesem był do 1931 roku, zanim stanowiska pozbawiła go sanacja.

W 1935 roku kupił niewielkie gospodarstwo rolne na cieszyńskich Pastwiskach. Po wojnie został członkiem PPS, a po przymusowym zjednoczeniu partii robotniczych – należał do PZPR. Mimo sędziwego wieku pozostał działaczem społecznym – działał w Gminnej Radzie Narodowej. Zmarł 20 grudnia 1974 roku w Cieszynie.

Więcej:

J. Pilch, Z dziejów Robotniczego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Siła” na Śląsku Cieszyńskim 1908–1939, Opole 1987.

[1] J. Pilch, Z dziejów Robotniczego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Siła” na Śląsku Cieszyńskim 1908‒1939, Opole 1987, s. 96.

[2] Stenogram, 100 posiedzenie Sejmu Śląskiego, I kadencja, 11 lutego 1925.

[3] Stenogram, 138 posiedzenie Sejmu Śląskiego, I kadencja, 12 maja 1926.

[4] Stenogram, 48 posiedzenie Sejmu Śląskiego, III kadencja, 21 stycznia 1935.

[5] S. Janicki, Śląsk w krzywym zwierciadle, Mikołów 1932, s. 49.

97

Wielkie Hajduki 1937: Strajk piłkarzy z Baskami w tle

Po słynnym meczu reprezentacji Górnego Śląska z ekipą Kraju Basków przedstawiciele 250 śląskich klubów proklamowali strajk.

Wszystko zaczęło się w ogarniętej wojną domową Hiszpanii. Ekipy piłkarskie tego kraju ruszyły w antyfaszystowskie tournée po świecie, by wesprzeć walczącą republikę. Uzyskane środki zamierzano przeznaczyć na zakup uzbrojenia dla armii republikańskiej. Zespół FC Barcelony pojechał z taką misją do Meksyku.

Baskowie wyjechali wiosną 1937 roku. W Paryżu niespodziewanie rozgromili ekipę FC Racing de France, zwycięstwa odnieśli także w Tuluzie i Marsylii.

Śląski Oddział Związku Piłki Nożnej postanowił ściągnąć legendarną już baskijską ekipę z jej czołowym napastnikiem Langarą na mecz do Wielkich Hajduk. Piłkarze przybyli do Katowic 7 czerwca 1937 roku. Na nowo wybudowanym stadionie Ruchu zasiadło aż 15 tysięcy kibiców – było to wydarzenie nie tylko roku, ale i dziesięciolecia. Zacięty pojedynek wygrali w końcu Baskowie – cztery do trzech. Gospodarzy w ostatnich minutach pogrążył Isidro Lángara. I wtedy zaczęły się kłopoty.

Przed meczem na obecnym stadionie Ruchu Chorzów

Niespodziewanie władze Polski, przy biernej postawie PZPN, odwołały drugi mecz drużyny z Hiszpanii, który miał odbyć się w Warszawie. Nagonkę przeciwko republikańskim Baskom rozpętały zarówno „Ilustrowany Kurier Codzienny”, jak i „Oberschlesische Kurier”. I choć rząd w Warszawie głosił neutralność i sprzedawał broń obu stronom konfliktu w Hiszpanii, to sympatyzował po cichu jednak z rebeliantami Franco reprezentującymi „wyższe” sfery. Swoje musiał też dorzucić Berlin, który pozostawał wówczas w dobrych relacjach z Warszawą.

Dwudziestego siódmego czerwca zarząd śląskiego oddziału PZPN podał się do dymisji. Oficjalny komunikat opublikowany na łamach sanacyjnej „Polski Zachodniej” podawał wprawdzie, że „przyczyną nie była sprawa Basków”[1], ale z pewnością coś było na rzeczy. Odwołanie meczu w Warszawie postawiło śląski oddział w trudnej sytuacji, nie mógł on bowiem uregulować zobowiązań finansowych wobec Basków. Pojawił się nawet pomysł przeniesienia drugiego meczu na stadion KKS Pogoń do Katowic.

Powołano komisarza do zbadania sprawy, a działaczy śląskich zdyskwalifikowano. Przedstawiciele śląskich klubów zorganizowali więc walne zgromadzenie, na którym proklamowano strajk. W roli łamistrajków wystąpił Policyjny KS Katowice. Zgodnie z terminarzem rozgrywek jego piłkarze wyjechali do Chropaczowa – nie rozegrali jednak meczu z zawodnikami Czarnych, tylko grali w karty w swoim gronie.

Protest zakończył się ostatecznie we wrześniu. Sprawa Basków mogła być zresztą tylko pretekstem, spory finansowe między Śląskim OZPN i PZPN ciągnęły się bowiem od dwóch lat, a czarę goryczy przelało nieuwzględnienie pism śląskich działaczy „w sprawie rozgrywek o wejście do ligi państwowej”.

[1] Przyczyny dymisji śląskich władz piłkarskich, „Polska Zachodnia” 1937, 30 czerwca.

98

Józef Kolorz: Mądry człowiek z szeregów…

„Byliśmy dumni, że mamy mądrych ludzi z szeregów robotniczych”[1] – tak oceniał Józefa Kolorza jeden z jego współpracowników. Ten młody górnik z Radlina szybko został bowiem liderem robotniczej emigracji polskiej we Francji.

Józef Kolorz urodził się w 1900 roku w cieniu nowej kopalni Emma w Radlinie. Gdy miał 14 lat, został zatrudniony jako uczeń w fabryce butów, skąd szybko przeszedł do pracy w pobliskiej kopalni. W wieku 16 lat wstąpił do górniczego związku zawodowego, a gdy odgłosy niemieckiej rewolucji 1918 roku dotarły na Górny Śląsk, przyłączył się do strajków. W marcu 1919 roku zasilił szeregi polskiej armii, z którą brał udział w wyprawie kijowskiej Piłsudskiego. W listopadzie 1920 roku wrócił na Śląsk, do „swojej” kopalni. Podczas trzeciego powstania śląskiego był dowódcą plutonu w pułku wodzisławskim. Wyróżnił się w walkach o Wodzisław Śląski.

W 1922 roku – jak wielu innych śląskich robotników – Kolorz zdecydował się wyjechać do Francji. Pracował w kopalni soli potasowej w Alzacji. Tam dzięki kontaktowi z Tomaszem Olszańskim, liderem polskich komunistów we Francji, związał się z komunistycznym związkiem zawodowym Jednościowa Powszechna Konfederacja Pracy. Pod koniec 1923 roku zaczął pracować w górniczym zagłębiu Pas-de-Calais, gdzie został członkiem Komunistycznej Partii Francji. Pisał notatki do prasy związkowej, najpierw pracował jako górnik, ale w 1927 roku przeszedł – pod pseudonimem Marcel Dumont – na etat partyjny jako instruktor komunistycznej grupy polskiej na północy kraju.

Jego współpracownik Ludwik Zgraja wspominał: „Kolorz różnił się tym od innych, że po ciężkiej pracy czytał dużo książek, pracował nad sobą. Nie umiał po francusku, toteż cały wolny czas poświęcał na opanowanie choć częściowe mowy francuskiej. Poprawnie władał językiem polskim, mimo że był Ślązakiem. Był bardzo okazałym człowiekiem, dość barczysty, włosy czarne, kędzierzawe, twarz okrągła, oczy czarne, bystry, znakomita pamięć. Ze względu na wzrok musiał nosić okulary. Wygląd raczej urzędnika, a nie górnika”[2].

Kolorz jeździł po polskich osadach górniczych i tworzył komórki kompartii. Wciągnął do działalności politycznej dziesiątki Polaków. Jego współpracownik wspominał: „Każdy z nas musiał pracować ciężko na chleb, a dodatkowo dla postępu społecznego”. Inny zaś mówił: „Wielu wyrzekło się życia prywatnego, wymagało to wielkiego poświecenia”[3].

W końcu został zatrzymany przez policję, na szczęście pod przybranym nazwiskiem, co uchroniło go przed deportacją grożącą emigrantom zaangażowanym w działalność komunistyczną. Wyjechał na krótko do Belgii. Po powrocie został sekretarzem i skarbnikiem komisji centralnej grup polskich KPF. Cieszył się ogromnym szacunkiem francuskich komunistów, wybierano go jako delegata na zjazdy partii – oczywiście pod pseudonimem – a nawet do centralnych władz KPF.

W 1936 roku przez Francję przetoczył się strajk generalny, a wybory wygrał Front Ludowy. Skończyły się represje antykomunistyczne, a także antypolskie. Polacy masowo wstępowali do zjednoczonych związków zawodowych – Powszechnej Konfederacji Pracy. Kolorz tłumaczył działaczom: „Wyłazimy z lasów i piwnic do ogrzewanych sal na zebrania. Wcześniej porządek obrad mieliśmy w głowie, a uchwały w kieszeni, obecnie musimy nauczyć się pisać, otwarcie dyskutować i przekonywać”[4]. Komuniści byli wówczas na fali. Na wielkim wiecu w Sallaumines po przemówieniu Kolorza dziewczęta w strojach krakowskich wręczyły mu kwiaty.

Józef Kolorz

Aby bliżej związać z partią komunistyczną rosnącą rzeszę jej sympatyków, postanowiono stworzyć polski „Dziennik Ludowy”. Wśród Polaków w całym kraju rozwijała się sieć kół Stowarzyszenia Przyjaciół „Dziennika Ludowego”. W sierpniu 1936 roku ruszyła zbiórka pieniędzy – w ciągu kilku miesięcy 8027 osób zebrało potrzebną do uruchomienia pisma kwotę 100 tysięcy franków. Gazeta zaczęła ukazywać się 1 grudnia 1936 roku i szybko odniosła sukces. Jeden z przedstawicieli polskiego konsulatu raportował do Warszawy: „»Dziennik Ludowy« dzięki umiejętności redakcji i systematycznej propagandzie wybił się w krótkim stosunkowo czasie na czoło prasy polskiej we Francji i stał się najpoczytniejszym dziennikiem wśród emigracji polskiej”[5]. Kolorz stał na czele pisma – tym razem pod pseudonimem Józef Kostecki – wraz z Esterą Golde-Stróżecką, weteranką polskiego ruchu socjalistycznego, a potem komunistycznego.

Po wybuchu wojny w Hiszpanii zajmował się organizacją kampanii solidarności z Madrytem. Wyjechał na dziennikarski objazd Hiszpanii, skąd wysyłał korespondencje do „Dziennika Ludowego”. I choć Warszawa nie szczędziła środków, by powstrzymać wpływy komunistów wśród Polaków we Francji, najgorszy cios przyszedł z Moskwy. Stalin rozwiązał Komunistyczną Partię Polski, za granicą odsuwano polskich działaczy od odpowiedzialnych funkcji, a w Związku Sowieckim ich mordowano.

Ludwik Grojnowski, były działacz komunistyczny we Francji, wspominał, że po rozwiązaniu KPP, kierownictwo polityczne emigracji polskiej zostało zmienione: „Niektórzy przywódcy, w tym Józef Kostecki Kolorz, zostali wysłani do Hiszpanii, inni odsunięci. Bardzo dobrze znałem Kolorza. Byliśmy przyjaciółmi. To był robotnik, górnik, samouk, z tych ludzi, którzy dzięki sile lektury, nauki, przez pracę na rzecz związku lub w organizacjach politycznych i dzięki swej inteligencji, wspinali się po szczeblach organizacji, stając się przywódcami politycznymi. Lubiłem go spotykać. Mówił wolno, ważąc każde słowo. Był spokojny i zawsze pogodny”[6].

Kolorz przyjechał do Hiszpanii 30 lipca 1938 roku. Nie walczył jednak długo, zginął już 22 września podczas bitwy nad Ebro.

W 1949 roku uczczono jego postać, zmieniając nazwę kopalni „Emma” w Radlinie na „Marcel”.

Więcej:

D. Zalega, Od Góry św. Anny nad Ebro. Powstańcy śląscy wśród antyfaszystowskich ochotników w wojnie domowej w Hiszpanii, „Śląski Almanach Powstańczy” 2019, t. 5.

[1] APK, KW PZPR Kat., sygn. 1/I/172, Teczka: Józef Kolorz, Wspomnienia Ludwika Zgrai, s. 40.

[2] Tamże, s. 35.

[3] APK, KW PZPR Kat., sygn. 1/I/172, Teczka: Józef Kolorz.

[4] APK, KW PZPR Kat., sygn. 1/I/172, Teczka: Józef Kolorz, Wspomnienia Ludwika Zgrai, s. 26.

[5] H. Janowska, Polska emigracja zarobkowa we Francji 1918–1939, Warszawa 1964, s. 232.

[6] L. Grojnowski, Le Dernier grand soir. Un Juif de Pologne, Paris 1980, s. 99.

99

Góra Świętej Anny 1937: Pielgrzymka polityczna

W Strzelcach Wielkich, tak jak w całych Niemczech, od czterech lat rządzili naziści. Ich przeciwnicy byli już w większości w obozach, więzieniach, na emigracji – albo siedzieli cicho. Jednak nie wszyscy…

Ryszard Mikołaszek, działacz podziemnej Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), miał brata Pawła, sekretarza katolickiego związku zawodowego. „Paweł Mikołaszek otrzymywał antyfaszystowską literaturę i pomagał w jej rozpowszechnianiu w kołach katolickich, nawet w kręgu kilku księży znajdujących się w opozycji do faszyzmu”[1] – wspominał po latach Emanuel Gomolla. Ta literatura dochodziła nawet do wpływowych działaczy rozwiązanej partii Centrum, jak Jan Bartetzko, znany strzelecki adwokat. Zresztą wielu młodych komunistów wywodziło się z organizacji katolickich.

Ta nietypowa współpraca miała pewne tradycje w regionie strzeleckim. Przed dojściem Hitlera do władzy komuniści ochraniali tam zebrania Związku Polaków w Niemczech, a nawet przedstawienie katowickiego Teatru Polskiego w Strzelcach. Dzięki temu mogli organizować spotkania w salach ZPwN, przykładowo w dużej sali „Rolnika” w Strzelcach, w czasach gdy coraz więcej gospód – pod naciskiem SA-manów – odmawiało im miejsca na spotkania. Obie strony czerpały zatem z tej ochrony korzyści. W 1932 roku w pobliskiej Jemielnicy hitlerowcy próbowali zastraszać ludność uczęszczającą na polskie nabożeństwa. Grupa SA-manów z różnych miejscowości stawała w niedzielę przed kościołem i fotografowała wychodzących z polskiego nabożeństwa, grożąc im przy tym „konsekwencjami”. Komunista Teodor Krzyk z Jemielnicy wspominał: „Jednej niedzieli przeciwstawiliśmy się hitlerowcom czekającym przed kościołem, dotkliwie ich poturbowaliśmy i przepędziliśmy ze wsi. Skutek był radykalny. Nie zjawili się więcej”[2].

Wróćmy jednak do 1937 roku. W kwietniu na nielegalnym spotkaniu strzeleckich komunistów Emanuel Gomolla zaproponował, aby rozrzucić antyhitlerowskie ulotki podczas pielgrzymki na Annaberg (Górę Świętej Anny). Miało w niej wziąć udział około 100 tysięcy osób. Specjalne ulotki – skierowane do pielgrzymów – przygotował gliwiczanin Jan Wilk, który kierował tak zwanym odcinkiem granicznym w Czechosłowacji, zapewniającym łączność władz emigracyjnej KPD z jej konspiracyjnymi komórkami na Śląsku. Czas gonił. Ulotki trzeba było opracować, wydrukować na czeskim Śląsku przy współpracy tamtejszych antyfaszystów, a potem przemycić je z powrotem. Miały być rozrzucone w noc poprzedzającą pielgrzymkę. Głoszono hasła przeciwko przygotowaniom wojennym, o przywrócenie praw demokratycznych i o wolność dla więźniów politycznych.

W annaberską akcję zaangażowało się wiele osób. Taksówkarz Alfred Ritschel pożyczył samochód, który miał poprowadzić Józef Szuba. Ulotki z Czech przewiózł kurier Alfred Hoffmann i przekazał je Pawłowi Gawlikowi (zresztą byłemu powstańcowi), u którego z kolei mieszkał Gomolla. Walizki z ulotkami mieli potem zabrać Mikołaszek i Strzelczyk, którzy 26 czerwca przepakowali je do dwóch aktówek, wynieśli z miasta i ukryli w zbożu na polu. Nocą ulotki zostały przewiezione przez Mikołaszka, Strzelczyka i Szubę taksówką na Górę Świętej Anny i tam rozrzucone lub wyłożone w różnych miejscach. Podobno wywołały wielkie poruszenie, a przede wszystkim wściekłość wśród hitlerowców. Akcja miała zresztą już tylko symboliczny wymiar. Strzelecką komórkę komunistyczną rozbiły wkrótce aresztowania i zniechęcenie: trudno płynąć pod prąd „wielkoniemieckich poglądów”.

Więcej:

Wspomnienia opolskich komunistow, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978.

[1] Wspomnienia opolskich komunistów, red. F. Hawranek, J. Wendt, Opole 1978, s. 49.

[2] Tamże, s. 109.

100

Artur Trunkhardt: Pacyfista w koloratce

„Niemcy przestali go uważać za rodaka, a Polacy ciągle oczekiwali od niego dalszych potwierdzeń jego polskości”[1] – pisał Roman Adler, historyk badający życiorys tego pełnego pasji działacza.

Artur Trunkhardt urodził się w 1887 roku w Gelsenkirchen. Jego ojciec był przez pewien czas kierownikiem oddziału ratownictwa górniczego w rejonie Nadrenii, miał więc do czynienia z wieloma górnośląskimi górnikami, którzy trafili tam za chlebem. Był to pierwszy kontakt młodego Artura ze Śląskiem. Jak wspominał, „w moim rodzinnym domu nie panował duch »Deutschland, Deutschland über alles«”[2].

W kolegiach jezuickich Trunkhardt studiował teologię, filozofię, prawo, a z zamiłowania też historię, no i nauczył się języków obcych, w tym śląskich, tak zwanych westfaloków. Postanowił jednak nie przyjąć święceń kapłańskich, czym powinny się zakończyć jego studia.

Nie wiadomo, dlaczego w 1914 roku zamieszkał w Rybniku. Nie na długo zresztą – szybko upomniała się o niego armia kajzera. Walczył na froncie zachodnim, w Serbii i przeciw Włochom. Został pięciokrotnie ranny.

Po wojnie od razu wrócił do Rybnika, gdzie znalazł pracę w lokalnej gazecie podlegającej Radzie Robotniczej i Żołnierskiej. To była jednak jedna z tych rad, która tylko z nazwy wydawała się radykalna. Trunkhard z coraz większą sympatią zaczął wówczas obserwować polski ruch narodowy. Został redaktorem gliwickiej „Oberschlesische Volksstimme”: organu katolickiej partii Centrum. Zaczął również współpracować z polską prasą i w końcu założył – po spotkaniu między innymi z Wojciechem Korfantym, propolską gazetę „Katholische Volkszeitung”. Zasiadał też wtedy, do końca 1924 roku, w radzie miasta Rybnika z listy Centrum i wkrótce znalazł się w jej propolskiej frakcji. Poślubił Polkę Marię Nowak. Ostatecznie wybrał: został przyjęty do Polskiej Organizacji Wojskowej. Skąd ta polska opcja? Wydaje się, że postrzegał Polaków jako naród uciskany, a lata wojny ostatecznie zniechęciły go do niemieckiego nacjonalizmu.

To był okres „burzy i naporu”. Wiosną 1920 roku Trunkhardt był redaktorem naczelnym aż trzech śląskich gazet: „Oberschlesische Volksstimme”, „Katholische Volkszeitung” oraz „Oberschlesische Post”, finansowanej przez Polski Komitet Plebiscytowy.

Zaangażowanie po polskiej stronie sprawiło, że dokonano nań kilku zamachów, a ze strony niemieckiej spotkał go bojkot towarzyski. Co gorsza, pod wpływem argumentacji zwolenników niemieckiego Śląska publicznie wyrzekła się go mieszkająca w Westfalii matka. Nie miał lekko: w okresie plebiscytowym wytyczono mu aż 500 (!) procesów prasowych lub karnych za zniewagę. Z rewolwerem się nie rozstawał.

W listopadzie 1921 roku wszedł do nowego zarządu magistratu w Rybniku: potępiał działania szowinistów niemieckich, ale krytykował i odwetowe reakcje strony polskiej. Jego relacje z Korfantym stopniowo ulegały pogorszeniu. Polski Związek Obrony Kresów Zachodnich określał wprost jako polskich hakatystów.

Po zamachu majowym w 1926 roku miał napięte stosunki z sanacją. Zablokowano jego wybór na honorowego członka magistratu.

Przed wyborami 1928 roku na łamach „Katholische Volkszeitung” zamieścił tekst Uwaga! Niebezpieczeństwo faszyzmu, w którym twierdził, że scenę polityczną zmonopolizowały dwa bloki wyborcze: Korfantego i sanacji, na które składają się prawicowe partie dryfujące ku faszyzmowi. „Uwaga więc, aby nie było za późno!” – przestrzegał. Ale na pieńku miał także z radykalnymi organizacjami mniejszości niemieckiej.

W 1930 roku Trunkhard stanął na czele Ligi na rzecz Pokoju Ludów (Liga für Volksfrieden). „Celem tej organizacji było stworzenie ugodowej platformy między polską a niemiecką ludnością”. Została ona przyjęta do międzynarodowej Ligi Praw Człowieka.

Nowy etap w życiu Trunkhardta rozpoczął się, gdy do władzy doszedł Hitler. Już w czerwcu 1933 roku stanął przed polskim sądem w Królewskiej Hucie za obrazę w artykule niemieckiej głowy państwa. Stwierdził, że krytykował Hitlera nie jako głowę państwa, lecz jako „wodza bandy zbrodniarzy”. Został uniewinniony.

Od listopada 1933 roku wydawał dwutygodnik satyryczny „Die Spritze” („Sikawka”) – na okładce pierwszego numeru znalazła się karykatura Hitlera z tytułem Der Verführer – Uwodziciel. Próbowano przemycać gazetę do Trzeciej Rzeszy, ale po zawarciu paktu o nieagresji między Polską a Rzeszą w styczniu 1934 roku pismo przestało się ukazywać.

Kolejne numery „Katholische Volkszeitung” były konfiskowane z powodu krytyki Hitlera. W października 1934 roku odbył się kolejny proces – w Rybniku. Dziennikarz relacjonował: „Trunkhardt zapodał do przesłuchania paru świadków, którzy uciekli z niemieckich obozów koncentracyjnych. Prokurator określił owych świadków jako bezwartościowych, a w ich miejsce jako świadków kazał wezwać urzędników Hitlera”[3]. Dziennikarza skazano na 10 miesięcy więzienia w zawieszeniu, a sąd pokreślił, że jego teksty mogą zaburzyć sąsiedzkie stosunki, a ponadto „notoryczną jest rzeczą, że Wódz i kanclerz Adolf Hitler cieszy się wśród ogółu obywateli Rzeszy Niemieckiej bezgraniczną czcią i niezwykłym uwielbieniem”[4]. Trunkhardt nie odpuszczał – czekały go kolejne procesy. W sumie w latach 1934–1936 uzbierał za obrazę Hitlera wyroków na dwa lata. Stał się znany w całej Polsce.

Po wybuchu wojny w Hiszpanii podjął się obrony 22 młodych ludzi, którzy próbowali przez okolice Rybnika przedostać się do Czechosłowacji i dalej – za Pireneje. Wtedy – jako ekspert Oddziału II Wojska Polskiego – był już jednak związany również z polskim wywiadem. Widać, że próbowano wykorzystać jego antyhitlerowskie zaangażowanie. Mimo to znów skrytykował Warszawę – tym razem za aneksję Zaolzia, ponownie narażając się na represje.

Podczas okupacji ukrywał się w komórce na poddaszu w Krzyżkowicach. Przez sześć lat wojny nigdy nie rozbierał się do snu i nie rozstawał z pistoletem – gotowy do ucieczki lub obrony. „Odległe ogrody, pasieki lub psie budy bywały zastępczą kryjówką”[5] – wspominał.

Jego żonę wyrzucono z mieszkania, a córkę Ritę wysłano do obozu pracy w Kłodzku. Po wejściu Armii Czerwonej w 1945 roku pisał: „musiałem się wpierw znów nauczyć chodzić, musiałem wydobrzeć z wygłodzenia oraz przezwyciężyć inne ciosy psychiczne i cielesne”[6].

Wsparcie miejscowych działaczy lewicowych uchroniło go przed represjami nowej władzy. Co więcej, wstąpił do PPR, ale wkrótce rozpadła się jego rodzina. Od końca wojny kontrolowała go bezpieka, a w 1953 roku został wyrzucony z partii. Dorabiał ziołolecznictwem. Do życia społecznego wrócił w okresie postalinowskiej odwilży – i zaczął śledzić dla UB prasę niemieckich ziomkostw[7]. Przyznano mu Śląski Krzyż Powstańczy. Zmarł w 1965 roku w Krzyżkowicach.

Więcej:

R. Adler, Artur Trunkhardt (1887–1965) – westfalski antyhakatysta, katolicki antyfaszysta, polski Ślązak, w: Z kart historii powiatu rybnickiego, red. D. Keller, Rybnik 2008.

[1] R. Adler, Artur Trunkhardt – westfalski antyhakatysta, katolicki antyfaszysta, polski Ślązak, w: Z kart powiatu rybnickiego, red. D. Keller, Rybnik 2008, s. 293.

[2] Tamże, s. 294.

[3] Tamże, s. 310.

[4] Tamże.

[5] Tamże, s. 312.

[6] Tamże, s. 313.

[7] Akta Artura Trunkhardta, IPN Ka, sygn. 08/1967, t. 2.

101

Arthur Goldstein: Rewolucjonista z Lipin, wróg Stalina, ofiara Hitlera

Zapomniany działacz i dziennikarz z Lipin był dzieckiem swoich czasów – rewolucyjnej pasji, sprzeciwu wobec stalinowskiej dyktatury. Później padł ofiarą nazizmu.

Arthur Goldstein urodził się 18 marca 1887 roku w Lipinach. Wywodził się z mieszczańskiej rodziny żydowskiej, mógł więc bez problemów zdobyć wykształcenie prawnicze, swoje życie związał jednak z dziennikarstwem – specjalizował się w tematyce ekonomicznej.

W roku wybuchu pierwszej wojny światowej został członkiem niemieckiej socjaldemokracji, jednak już wiosną 1917 roku znalazł się w szeregach tak zwanych niezależnych socjaldemokratów z USPD, coraz krytyczniejszych wobec wojennej masakry. Arthur związał się z ruchem spartakusowskim – i naturalną koleją rzeczy znalazł się wśród założycieli Komunistycznej Partii Niemiec. Nie wszystko było jednak takie proste: już jesienią 1919 roku został z niej wykluczony – jako jeden z przywódców lewicowej opozycji, która nastawiona była przeciw działalności parlamentarneji i ukierunkowana na rozwój rad robotniczych, a zwłaszcza na bliską rewolucję. Ci ówcześni „lewacy”, jak byśmy ich dziś nazwali, skupili się w szeregach Robotniczej Partii Komunistycznej Niemiec (KAPD), liczącej wówczas 40 tysięcy członków. Pod pseudonimem „Stahl” (Stal) Goldstein był jednym z redaktorów programu KAPD.

Od listopada 1920 do marca 1921 roku był przedstawicielem KAPD przy Międzynarodówce Komunistycznej w Moskwie. Utrzymywał wówczas kontakty z działaczami opozycji robotniczej w łonie partii bolszewickiej. Był świadkiem buntu w Kronsztadzie, a jego raport na ten temat przyczynił się do zerwania KAPD z Kominternem.

Plakat antywyborczy KAPD

Po powrocie do Niemiec Goldstein był jednym z wydawców pisma „Klassenkampf”, organu KAPD w Zagłębiu Ruhry, bastionie partii. Był także jednym z animatorów Biura Informacyjnego Komunistycznej Międzynarodówki Robotniczej, którą bezskutecznie próbowała stworzyć KAPD. Ta porażka doprowadziła do scysji w partii i odejścia Goldsteina. W 1923 roku wrócił on do SPD i rozpoczął współpracę z pismem „Unser Weg”, wydawanym przez Paula Leviego, byłego lidera KPD. W latach 1929–1931, wspólnie z wieloma byłymi działaczami KAPD, był inicjatorem powstania nielegalnej grupy Rote Kämpfer, która odwoływała się do tradycji „komunizmu rad” KAPD.

Po dojściu Hitlera do władzy Goldsteinowi udało się zbiec w lutym 1933 roku do Paryża, gdzie żył z korespondencji dla anglosaskich agencji prasy ekonomicznej. Nie poddawał się zniechęceniu. We Francji próbował odtworzyć grupę Rote Kämpfer wśród niemieckich emigrantów – marzył o stworzeniu fundamentów nowej międzynarodówki, jednocześnie zdając sobie sprawę z tego, że w Rosji zamiast dyktatury proletariatu już na dobre usadowiła się dyktatura biurokratów. Ostatecznie, na przełomie roku 1933 i 1934 związał się z grupą trockistów niemieckich wydających pismo „Unser Wort”.

Po zajęciu Francji przez wojska niemieckie Gestapo aresztowało go – jako osobę pochodzenia żydowskiego – w maju 1943 roku i wysłało do obozu zbiorczego w Drancy pod Paryżem. Stamtąd 23 czerwca 1943 roku wyjechał transportem numer 55 do obozu Auschwitz-Birkenau. Został zamordowany dwa dni po przybyciu.

Więcej:

P. Berens, Trotzkisten gegen Hitler, Kolonia 2007.

102

Trzech braci z Wisły

Było w beskidzkiej Wiśle trzech braci Pilchów: Jan (ur. 1901), Jerzy (ur. 1904) i Józef (ur. 1906). Pochodzili z chłopskiej rodziny, toteż od najmłodszych lat musieli pracować nie tylko w rodzinnym gospodarstwie, lecz także dorabiać u bogatszych gospodarzy. Pola było zbyt mało, żeby wszystkich wyżywić.

Jan już w 1918 roku wyjechał do pracy na kopalni pod Ostrawą. Tam, jak wspominał, „stąpiłem do zawodowych organizacyj zaras w pierwszych dniach jako członek, później stąpiłem tagrze do Partyji Komunistycznej”[1]. Za tę działalność został wydalony z pracy i w 1925 roku wyemigrował, jak tysiące Ślązaków, do Francji. Przez 12 lat pracował tam w kopalni rudy, działał w związkach zawodowych (w komórce związku CGT był skarbnikiem), ale także w Komunistycznej Partii Francji (pod pseudonimem partyjnym „Pajor” – emigranci oficjalnie nie mogli należeć do partii, gdyż groziła im za to deportacja).

Jerzy Pilch również najpierw trafił do Czechosłowacji, skąd
w 1923 roku wyjechał do Francji, gdzie pracował w górnict-wie. W 1929 roku został tam członkiem partii komunistycznej.

Najmłodszy, Józef od razu wyjechał, w ślad za braćmi, do francuskich kopalni. Podobnie jak oni zaangażował się w działalność lewicową.

Kolejnym przystankiem tej rodzinnej historii była Hiszpania. Niestety, był to przystanek tragiczny. Józef w listopadzie 1936 roku wyjechał w jednym z pierwszych transportów antyfaszystowskich ochotników, a już w styczniu następnego roku został ciężko ranny na froncie pod Guadalajarą. W tym samym miesiącu do Hiszpanii trafił Jerzy. Walczył on najpierw w batalionie im. Palafoxa 13. Brygady im. Dąbrowskiego, a następnie w grupie artylerii ciężkiej Brygad Międzynarodowych służył jako intendent. Przeniesienie mogło być związane z raną, którą odniósł na froncie pod Kordobą w kwietniu 1937 roku. Spędził wówczas pięć miesięcy w szpitalu. Kierownictwo grupy artylerii bardzo dobrze oceniało jego pracę.

Książeczka wojskowa Jerzego Pilcha

Najstarszy z braci Pilchów przyjechał jako ostatni – w styczniu 1938 roku. Niestety, nie dane było mu długo walczyć. Zginął w szeregach dąbrowszczaków podczas walk w Estremadurze.

Jerzy po ewakuacji z Hiszpanii został na terenie Francji internowany, a w 1940 roku wywieziono go do obozu w Algierii. Zmarł tam w przeddzień wyzwolenia w 1942 roku.

Okaleczony Józef spędził resztę wojny w Związku Radzieckim. Wrócił do kraju w 1945 roku i zamieszkał we Wrocławiu. Dziewiętnastego lipca 1945 roku został odznaczony krzyżem V klasy Orderu Virtuti Militari.

To tylko trzech z grona blisko 200 Górnoślązaków z polskiej, czeskiej i niemieckiej części Śląska, którzy ruszyli walczyć za Pireneje w obronie hiszpańskiej republiki, przeciw nadciągającemu faszyzmowi.

Więcej:

Pięść i dynamit. Gawęda o śląskich antyfaszystach w Hiszpanii, reż. D. Zalega, https://bit.ly/3tTO993.

[1] Dokumenty dostępne online: RGASPI, razdel 9, Interbrigady…, fond 545 Interbrigady, Дело 757, Личные дела польских добровольцев интербригад (Pil-Pix), [za:] Dokumenty sovetskoj epohy, http://sovdoc.rusarchives.ru/sections/organizations//cards/223960/images [dostęp 5.02.2020].

103

Henryk Sławik: Bohater innej Polski

Postać tego Ślązaka, wsławionego uratowaniem tysięcy żydowskich uchodźców, jest powszechnie znana. Mniej znany jest jako radykalny działacz socjalistyczny, obrońca robotników, antyklerykał, ofiara represji w międzywojennej Polsce czy zwolennik świadomego macierzyństwa.

Henryk Sławik urodził się w 1894 roku w Szerokiej, obecnej dzielnicy Jastrzębia-Zdroju. Pochodził z biednej chłopskiej rodziny i, jak wielu innych, ruszył na zachód Niemiec za chlebem. W 1912 roku związał swe życie z ruchem socjalistycznym – w Altonie pod Hamburgiem wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Podczas pierwszej wojny światowej walczył w szeregach armii kajzera, potem dostał się do niewoli rosyjskiej, a w grudniu 1918 roku wrócił do kraju. Po latach wspominał: „Składaliśmy hołd bożkom militaryzmu i gwałtu. Dziesiątki milionów proletariuszów, tych samych, tą samą nędzę cierpiących, stało naprzeciw siebie, mordowało się, głucho i ślepo”[1].

Po wojnie znalazł się w szeregach Polskiej Organizacji Wojskowej. Walczył w powstaniach śląskich. Liczył, że ta nowa Polska, w której znajdzie się Śląsk, będzie jednak inna. Wierzył, że „kto zna robotnicze masy w Polsce, ten jest pewny, że klasa, która walczyła o niepodległość narodową, jest zdolna z tą samą siłą walczyć o wyzwolenie klasowe”. Tym boleśniejsze było rozczarowanie. W 1928 roku pisał: „Idąc do walk o przyłączenie Śląska do Polski, wierzyliśmy głęboko, że górnośląska klasa robotnicza napotka na lepsze warunki bytu, na serdeczniejszą i cieplejszą atmosferę już pod własnym dachem. Wiedzieliśmy, że czeka nas walka z wyzyskiem, ale nie spodziewaliśmy się, że wyzyskiwacze będą się cieszyć ochroną państwa, że warunki społeczne i gospodarcze, w jakich żyć musi górnośląska klasa robotnicza będą się pogarszać z roku na rok”[2].

Od 1920 roku Sławik związał się z „Gazetą Robotniczą”, wydawaną na Śląsku przez PPS. Wkrótce został jej redaktorem odpowiedzialnym – reprezentującym gazetę w procesach sądowych, a więc i ponoszącym ich konsekwencje. Do 1926 roku zaliczył 50 spraw sądowych: artykuły zaskarżali a to przemysłowcy, a to policja, a to kler. Do więzienia trafiał zazwyczaj na kilkanaście dni.

Bywało jednak i gorzej. W marcu 1927 roku do redakcji „Gazety Robotniczej” weszło dwóch oficerów ze szpicrutami. „Oficerowie ci bez jakiegokolwiek przedstawienia się zajęli postawę agresywną i zaczęli potrząsać szpicrutami, z czego redaktor Sławik miał możność domyśleć się chęci zaczepki”. Wołali, że przyszli pobić Sławika i wzięli się do dzieła. „Na takie postawienie sprawy red. Sławik uderzeniem rozdzielił atakujących, ujął krzesło i uderzył nim por. P. W chwili rozdzielenia por. B. skoczył na boku ku oknu, wyciągnął rewolwer i wycelował ze słowami »zastrzelę jak psa!«, poczem odbezpieczył rewolwer i wymierzył”[3] – relacjonowała „Gazeta Robotnicza”. Strzał nie padł, ale to pokazało, jak bardzo rozjechały się wizje Polski sanacyjnych oficerów i lewicowych robotników.

W 1928 roku, po rozłamie w PPS, w wyniku którego odeszła część działaczy wspierających Piłsudskiego, wzrosło w partii znaczenie Sławika – był we władzach zarówno śląskich, jak i ogólnopolskich PPS, został również redaktorem naczelnym „Gazety Robotniczej”. Pismo popadało jednak w długi, gnębione represjami i konfiskatami nakładu.

Henryk Sławik był samoukiem, doceniał więc znaczenie nauki – zaangażował się w tworzenie w regionie zrębów Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych. Wspierał rozwój robotniczego sportu – nie nastawionego na wyniki, lecz na rozwój – i został prezesem górnośląskiego Związku Młodzieży Robotniczej „Siła”.

Wiele uwagi poświęcał także prawom kobiet. Był nie tylko zwolennikiem zakładania przez samorządy miejskie przedszkoli i żłobków, lecz także rozpowszechniania idei świadomego macierzyństwa.

W latach 1928–1930 Sławik był radnym Katowic, a potem członkiem Śląskiej Rady Wojewódzkiej. Dał się poznać jako antyklerykał, występując przeciwko subwencjom miejskim na cele religijne czy udzielaniu gwarancji na pożyczki na budowę kościołów. Przeciwstawiał się przekazaniu przez Katowice gruntów pod budowę kościoła garnizonowego – twierdził, że są ważniejsze potrzeby takie jak opieka nad bezrobotnymi. W archiwach zachowały się cytaty z jego wystąpień: „Mam wrażenie, że Rada Miejska nie jest na to, żeby budować kościoły”, „Wątpię, żeby młodzież chodziła do kościoła dla podniesienia swego poziomu moralnego”[4]. Protestował także przeciwko budowaniu kompleksu domów z sześciopokojowymi mieszkaniami dla urzędników, ale twierdził jednocześnie: „Jeżeli gdzieś można oszczędzać, to nigdy nie można oszczędzać na opiece społecznej”.

Pod jego karykaturą ukazał się wierszyk:

Sławik nie słowik, więc miękko nie śpiewa,
Za to wszystkich burżujów wyzywa[5].

Zwolenników sanacji na Śląsku uznawał za zwykłych oportunistów, niemających zasług w czasie walk o niepodległość, a potem sztucznie „nadymanych”. To o nich napisał prześmiewczy tekst My czwarta brygada[6]. Był zdecydowanym przeciwnikiem nacjonalizmu, którym szermowała sanacyjna władza. W 1928 roku PPS wystąpiła w wyborach razem z niemieckimi socjaldemokratami z DSAP. „Gazeta Robotnicza” pisała: „Zwrot ten jest niewątpliwie momentem historycznym w rozwoju stosunków politycznych i społecznych na Górnym Śląsku. Klasa robotnicza tak polska, jak i niemiecka podała sobie dłonie bratnie, spracowane, przy jednym warsztacie pracy. Nastąpiło zawieszenie broni. Krok ten uczynili, jak zwykle socjaliści. Nie łudzimy się ani na chwilę, że już wszystko jest skończone. W końcu nie zapominajmy, że przez zawieszenie broni, nie uśmierciliśmy jeszcze nacjonalizmu ani niemieckiego, ani polskiego”[7].

Henryk Sławik

Gdy wielki kryzys uderzył w Śląsk, Sławik dwoił się i troił, pisząc reportaże o biedaszybikorzach czy protestach zdeterminowanych robotników. „Śląsk kraj lepianek, biedaszybów i nędzy” – głosił tytuł w „Gazecie Robotniczej” w styczniu 1935 roku. W reportażu ze strajku w kopalni Giesche Sławik pisał: „Na wiadomość, że przyjechał nasz własny, socjalistyczny redaktor zjawiają się z wszystkich stron czarni od pyłu węglowego górnicy. (…) Przed bramą kopalni czekała już policja, która odprowadziła mnie z radcami załogowymi na posterunek policji, by dowiedzieć się, jakiego to »niebezpiecznego gościa« gościła kopalnia »Giesche«”[8].

Żył pełnią życia: doczekał się córeczki, jeździł na wyprawy w Tatry, działał w Syndykacie Dziennikarzy Polskich. Córka tak wspominała swe rozmowy z ojcem: „były to dziwne rozmowy z dzieckiem, które pragnął wszystkiego nauczyć na zapas. Zaczynało się na przykład od małej koniczynki, zwykłego krzaczka, otoczenia, a kończyło się na zagadnieniu rasizmu na świecie i postawie, jak mówił, prawdziwego człowieka”[9].

Po ataku hitlerowskim we wrześniu 1939 roku Sławik musiał uciekać. Jego nazwisko umieszczono w Specjalnej księdze gończej policji Rzeszy. Wśród tysięcy polskich uchodźców znalazł się na Węgrzech. Zaprzyjaźnił się tam – i związał swe losy – z Józsefem Antallem, urzędnikiem MSW w Budapeszcie oddelegowanym do zorganizowania opieki nad polskimi uchodźcami. Znów wpadł w wir pracy. Kierował komitetem obywatelskim, zaangażował się w tworzenie prasy uchodźczej i polskiego szkolnictwa. Z Antallem załatwiali tak zwane lewe papiery żydowskim uchodźcom z Polski, ratując życie tysięcy z nich. Pod koniec 1943 roku Sławik miał możliwość wyjazdu do Szwajcarii – nie zgodził się jednak – twierdził, że nie może zostawić ludzi będących pod opieką komitetu obywatelskiego. Wiosną 1944 roku Węgry zostały zajęte przez sojusznicze wojska niemieckie. W lipcu Sławik z Antallem wpadli w ręce Gestapo, które szukało dowodów głównie na temat akcji pomagania Żydom. Sławik wziął całą winę na siebie. Dwudziestego trzeciego sierpnia 1944 roku został powieszony w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen. Jeszcze na sali sądowej zdążył szepnąć Antallowi: „Tak odpłaca się Polska”. Ale nie Polska nacjonalistów i antysemitów, tylko ta z jego ideałów i marzeń – kraj „prawdziwego człowieka”.

Więcej:

T. Kurpierz, Henryk Sławik 1894‒1944. Biografia socjalisty, Katowice 2020.

[1] H. Sławik, To nasz dzień!, „Gazeta Robotnicza” 1921, 1 maja.

[2] H. Sławik, W dziesiątą rocznicę!, „Gazeta Robotnicza” 1928, 14 listopada.

[3] Napad dwóch oficerów na redakcję „Gazety Robotniczej”, Gazeta Robotnicza 1927, 11 marca.

[4] Cyt. za: Ł. Kobiela, T. Kurpierz, Tak płaci Polska, Katowice 2014, s. 28.

[5] S. Janicki, Śląsk w krzywym zwierciadle, Mikołów 1932, s. 63.

[6] H. Sławik, My Czwarta Brygada, „Gazeta Robotnicza” 1928, 11 stycznia.

[7] Walczymy wspólnie, „Gazeta Robotnicza” 1928, 29 stycznia.

[8] W podziemiach kopalni, „Gazeta Robotnicza” 1937, 19 marca.

[9] Cyt. za: M. Ostoja-Mitkiewicz, „Wojna jest grzechem”. Przykłady braterstwa polsko-węgierskiego w okresie II wojny światowej, Warszawa 2001, s. 136

104

Pociąg strachu

Dwudziestego drugiego czerwca 1940 roku z obozu internowania Les Milles nad wybrzeże Atlantyku ruszył transport niemieckich antyfaszystów uciekających przed Wehrmachtem. Wśród nich znaleźli się malarz surrealista Hans Bellmer oraz Wilhelm Zając, uczestnik wojny w Hiszpanii.

Po dojściu Hitlera do władzy Francja stała się azylem dla setek uchodźców z Niemiec. Przez kraj nad Sekwaną niemieccy antyfaszyści trafiali także do Hiszpanii, by walczyć w szeregach brygad międzynarodowych przeciwko siłom Franco, wspieranym przez Hitlera. Po upadku hiszpańskiej republiki byli ochotnicy znaleźli się we francuskich obozach internowania.

Wybuch drugiej wojny światowej odbił się jednak na losie niemieckich antyfaszystów we Francji. Co z tego, że byli przeciwnikami nazizmu – francuska biurokracja nakazała internować ich razem ze zwolennikami Hitlera. Internowano zatem Wilhelma Zająca z podrybnickich Krostoszowic, który był wcześniej działaczem antyfaszystowskich organizacji w Westfalii i – zanim trafił do Hiszpanii – zdążył już poznać hitlerowskie więzienia. Internowano też pochodzącego z Katowic surrealistę Hansa Bellmera, którego dzieła uznano w Berlinie za sztukę zdegenerowaną.

Francuzi przerzucali ich po różnych obozach, aż do ataku Hitlera na Francję. Wtedy znów zaczęły się transporty z miejsca na miejsce, pojawiły się plotki, że wywiozą ich do Afryki. Zając zapamiętał wszechogarniający chaos towarzyszący tym wydarzeniom.

Francuzi pozostawili ich w obozie Les Milles, w którym znalazły się setki internowanych antyfaszystów przerażonych wizją zbliżających się hitlerowców. Tymczasem artykuł 19 umowy rozejmowej francusko-niemieckiej, podpisanej 22 czerwca 1940 roku, nakładał na Paryż zobowiązanie do wydania osób pochodzenia niemieckiego na żądanie rządu Trzeciej Rzeszy. Tego dnia – z inicjatywy kierownika obozu – podstawiono uchodźcom pociąg, którym mieli wyjechać do Bajonny nad Zatoką Biskajską. Zając wspomina go jako „pociąg strachu”, niemiecko-żydowski pisarz Lion Feuchtwanger pisał o „pociągu śmierci”, z kolei poświęcony temu epizodowi francuski film fabularny, zrealizowany w 1995 roku, nosił bardziej optymistyczny tytuł – Les Milles. Pociąg wolności (kręcono go zresztą m.in. w Ścinawce Średniej w Polsce). Na atlantyckim wybrzeżu panowała jednak totalna dezorganizacja, a niemieccy uchodźcy bez dokumentów nie mieli szans na dalszą ucieczkę. Co więcej, pojawiła się informacja, że hitlerowcy zajmą cały pas wybrzeża atlantyckiego. Zdecydowali się pojechać pociągiem przez Tuluzę, w kierunku Marsylii. Brakowało jedzenia, strażnicy ulotnili się, cały czas padało. „Byliśmy śmiertelnie zmęczeni, wyczerpani z napięcia. (…) Wagon był pełen nocy i strachu”[1], wspominał Lion Feuchtwanger. Wśród nich było 19 byłych ochotników – przyjaciół Zająca. „Wszyscy, co w Espanii walczyli, zawsze sztamę trzymali, nie ma co”[2]. Udało im się jakoś załatwić mapy, więc postanowili uciec. Maszerowali całą noc – byle dalej od strefy okupowanej przez nazistów.

W końcu Zając znalazł schronienie w Tuluzie, gdzie – wraz z innymi kombatantami wojny hiszpańskiej – zaangażował się we francuski ruch oporu. Mieścił się u niego punkt kontaktowy niemieckich antyfaszystów. Hans Bellmer, wykorzystując swoje graficzne umiejętności, produkował natomiast fałszywe paszporty dla La Résistance. Ogółem, ponad tysiąc Niemców, w tym wielu Ślązaków z niemieckiej części regionu, brało czynny udział we francuskim ruchu oporu.

Więcej:

Z. Kapała, Ślązacy w europejskim ruchu oporu, Bytom 1991.

[1] L. Feuchtwanger, Diabeł we Francji: przeżycia, tłum. A. Donatt, Warszawa 1987, s. 123.

[2] AAN, Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa, sygn. 11870, wspomnienia Wilhelma Zająca, s. 30.

105

Opór w piekle

W 1943 roku z obozu w Buchenwaldzie wydzielono i przekształcono w samodzielną jednostkę obóz Dora-Mittelbau. Wywodzący się z wielu krajów więźniowie Dory byli zatrudnieni w podziemnych zakładach zbrojeniowych przy produkcji rakiet V1 i V2. Jednak nawet w tych strasznych warunkach zawiązał się tam ruch oporu.

Jednym z przywódców konspiratorów był Ludwik Szymczak, były członek Komunistycznej Partii Niemiec z Górnego Śląska. Wiosną 1944 roku został on usunięty z funkcji starszego obozu za odmowę wykonania rozkazu – powieszenia własnymi rękami kilku więźniów. Dwunastego grudnia 1944 roku aresztowano go za działalność w obozowym ruchu oporu i osadzono w bunkrze. Na kilka dni przed wyzwoleniem, 4 kwietnia 1945 roku, został rozstrzelany.

Ludwik Wilczek z Janowa – jako były dąbrowszczak – trafił do obozu w Dachau. Jak wspominał: „Blok, do którego należałem, liczył około 1000 ludzi, miał 4 pomieszczenia, po 250 ludzi każde. Znalazłem się w grupie więźniów, którzy mieli epizod hiszpański. My, komuniści, posiadaliśmy własną organizację. Wspólnie organizowaliśmy pomoc dla tych towarzyszy, którzy mieli umrzeć, o czym z góry wiedzieliśmy. Akcja taka polegała na podmienianiu żyjącym więźniom nazwisk i numerów osób zmarłych – w ten sposób uratowaliśmy życie pewnemu francuskiemu generałowi, który miał zostać rozstrzelany. Działalność polegała także na organizowaniu wyżywienia dla wycieńczonych towarzyszy, względnie na zapewnianiu im lżejszej pracy”[1].

Więźniowie obozu w Buchenwaldzie

W obozie w Buchenwaldzie działała grupa samopomocowa złożona głównie z Polaków ze Śląska Opolskiego, w tym działaczy przedwojennego Związku Polaków w Niemczech. W wyniku rozmów prowadzonych z kierownictwem buchenwaldzkiej organizacji PPR ich grupa została przekształcona w Komitet Antyfaszystowski, który w listopadzie 1944 roku uznał się za Radę Narodową Polaków w Buchenwaldzie. Rada poparła zresztą „rząd lubelski”. Powstały wówczas także obozowe siły zbrojne. Międzynarodowy Komitet Obozowy powołał je w celu przeciwdziałania ewentualnemu wymordowaniu przez hitlerowców jeńców przed upadkiem Trzeciej Rzeszy. Na tym polu wyróżniało się zwłaszcza kilkunastu Ślązaków, zatrudnionych w komandzie Divisionsnachschub. To oni zajmowali się między innymi segregacją zdobyczy wojennych dywizji Waffen-SS „Totenkopf”. A ponieważ wśród tych zdobyczy była także broń, wynosili więc co się dało. Najwięcej broni przetransportowano i ukryto podczas nalotu alianckiego w sierpniu 1944 roku, gdy w schronach ukryli się wartownicy. Jedenastego kwietnia 1945 roku zbrojne wystąpienie więźniów – na wezwanie Międzynarodowego Komitetu Obozowego – zakończyło się rozbrojeniem załogi SS i wyzwoleniem obozu jeszcze przed przybyciem wojsk amerykańskich. To jedyny znany przypadek udanego powstania w obozie koncentracyjnym.

Więcej:

Z. Kapała, Ślązacy w europejskim ruchu oporu, Bytom 1991.

[1] APK, KW PZPR Kat., Wspomnienia, sygn. 1331, Wspomnienia Ludwika Wilczka, s. 19.

106

Pawonków 1944: Śmierć desantowców

Josef Gieffer i Rudolf Gyptner zginęli w podpalonej przez hitlerowców stodole. Byli działaczami komitetu Wolne Niemcy. Do płonącej stodoły wrzucono również zwłoki ich gospodarza Rudolfa Kurpiesa, członka AK.

Latem 1944 roku nie było już wątpliwości, kto wygra wojnę. Zastanawiano się raczej, co stanie się z Niemcami po zwycięstwie aliantów. Jak udowodnić, że nie wszyscy byli zwolennikami Hitlera i nie wszyscy powinni ponieść odpowiedzialność za jego zbrodnie? W Związku Radzieckim działał wówczas Komitet Narodowy Wolne Niemcy, skupiający zarówno komunistów, jak i niemieckich żołnierzy. Dla tych drugich mogła to być szansa na przeżycie w stalinowskiej niewoli, ci pierwsi mieli już za sobą inną gehennę: wielu ich towarzyszy Stalin wydał Hitlerowi, a innych wysyłał od 1941 roku w samobójczych misjach na tyły Wehrmachtu.

Tymczasem latem 1944 roku front stanął nad Wisłą. W nocy z 22 na 23 sierpnia pięcioosobowa grupa niemieckich antyfaszystów została zrzucona na spadochronach na tyły niemieckiego frontu, w powiecie radomszczańskim. W jej skład wchodzili: Josef Gieffer (ślusarz z Zagłębia Ruhry, weteran wojny w Hiszpanii), Ferdinand Greiner (Saksończyk, również weteran wojny domowej), Rudolf Gyptner (radiotelegrafista), Artur Hofmann i Josef Kiefel (radiotelegrafista). Grupa Gieffer‒Gyptner miała działać w lasach w okolicach Gliwic, natomiast Greiner‒Kiefel powinni trafić w rejon Görlitz‒Cottbus. Partnerem Hofmanna miał być berlińczyk radiotelegrafista Walter Koppe, który powinien przybyć jednym z kolejnych zrzutów. Mieli ze sobą radiostacje i antyfaszystowską bibułę w języku niemieckim, między innymi pismo „Freies Deutschland”. Trudno jednak realizować plany w partyzantce…

Desantowców przyjęli na miejscu batalion 3. Brygady Armii Ludowej im. Bema oraz radzieccy partyzanci. Dwudziestego szóstego sierpnia tereny, na których stacjonowali, stały się celem akcji odwetowej nazistów. Należało zakopać część ekwipunku i ewakuować się razem z partyzantami. Wąskimi leśnymi ścieżkami udało się jednak wyjść z okrążenia. Grupa Niemców wraz z częścią partyzantów oddzieliła się od głównych sił, kierując się na zachód. Szli nad Wartą, kryjąc się przed patrolami wroga. Poważniejsze trudności zaczęły się, gdy weszli na tereny Rzeszy. Lasami podeszli pod Herby. Na szczęście mieli przewodników i łączników.

Znaleźli schronienie w domu rolnika Franciszka Prandziocha, na przedmieściach Lublińca. Zaczęli nadawać. Nawiązali kontakt z oddziałem AK Józefa Karpe (pseudonim „Tadeusz”), który miał zadbać o nowe, fałszywe dokumenty dla nich. Od członków polskiej konspiracji otrzymali jednak wiadomość, że wyznaczono trzy wozy pelengacyjne do wytropienia ich stacji nadawczej. Do kontrakcji przystąpiły hitlerowskie służby bezpieczeństwa. Rozbito w lublinieckich lasach radziecki oddział Niewojta – „Anatola”. Niemcy przeszukiwali Lubliniec. „Tadeuszowi” udało się wymknąć w przebraniu kobiety. Wcześniej Kiefel, Greiner i Hofmann opuścili miasto w poszukiwaniu nowych kwater i próbowali przebić się na zachód. Nie było już na to szans. Roiło się od wojska, często musieli wdawać się w strzelaniny z żandarmami, kluczyli po lasach, a ich radiostacja zamokła przy przekraczaniu jednej z rzek. Zawrócili, licząc na kontakt z partyzantami na Kielecczyźnie. Choć polowali na nich i Gestapo, i polscy faszyści z NSZ, przeżyli. Mimo odniesionych ran udało im się przetrwać, dzięki pomocy polskich chłopów, do czasu ofensywy styczniowej w 1945 roku.

O wiele gorszy los spotkał Gieffera i Gyptnera. Liczyli prawdopodobnie, że uda się im przejść w rejon Gliwic, gdzie działała już grupa innego kombatanta z Hiszpanii – Vinzenta Porombki. Opuścili Lubliniec i znaleźli schronienie w młynie w pobliskim Pawonkowie, u młynarza Rocha Kurpiesa, członka AK. Jednak na skutek zdrady 28 listopada 1944 roku Kurpies został aresztowany przez Gestapo. Stodołę, w której schronili się niemieccy desantowcy, otoczono, ostrzelano z broni maszynowej, a w końcu podpalono. Obaj Niemcy zginęli. Kurpiesa rozstrzelano w pobliżu, a jego zwłoki zostały wrzucone do ognia. Pozostały po nich groby na cmentarzu w Pawonkowie pod Lublińcem – kiedyś znajdowała się tam również tablica pamiątkowa.

Więcej:

W. Góra, S. Okęcki, Walczyli o nowe Niemcy. Niemieccy antyfaszyści w ruchu oporu na ziemiach polskich, Warszawa 1972.

107

Śląscy partyzanci w powstaniu słowackim

Powstanie słowackie, które wybuchło 29 sierpnia 1944 roku, było jednym z największych zrywów tego typu w Europie. W ciągu dwóch miesięcy walk wzięło w nim udział prawie 100 tysięcy żołnierzy wywodzących się z byłej armii słowackiej księdza Tiso, oddziałów partyzanckich oraz jednostek czechosłowackich przerzuconych z ZSRR. W szeregach powstańców walczyli przedstawiciele aż 27 narodów. Skupmy się jednak na Ślązakach.

Emil Krzystanek (ur. 1905, Stanisłowice – obecnie część Czeskiego Cieszyna) dowodził oddziałem partyzanckim „Żylina” wchodzącym w skład brygady „Za Slobodu Slovanov”. Od jesieni do końca wojny był komisarzem politycznym międzynarodowego, siedmiusetosobowego oddziału „Pobieda”, w którym walczyli Czesi, Słowacy, Ukraińcy, Azerowie, Ormianie, Gruzini, Uzbecy, Serbowie, Rosjanie, Węgrzy, Żydzi, Rumuni, Belgowie, Francuzi, Niemcy i Polacy. Wśród nich też inni Ślązacy: Ryszard Wilk z Katowic, Wiktor Dejas z Pszczyny, Alojzy Majda z Brennej. Wszyscy wcześniej służyli w Wehrmachcie (było tam też kilku żołnierzy wcielonych do Wehrmachtu z polskiego Pomorza).

Ośmiu Ślązaków zdezerterowało w 1944 roku z transportu do więzienia wojskowego w Kłodzku, podczas postoju na stacji kolejowej w Rużomberku. Pochodzili z Czyżowic, Ustronia, Katowic i Chorzowa. Franciszek Nachtigal wspominał, że przyłączyli się do międzynarodowego oddziału sowieckiej partyzantki majora Martynowa. Okazało się, że w jej szeregach znajdowali się już Alojzy Hausmann i Zygfryd Kuperski z Katowic. Walczyli głównie w rejonie Bańskiej Bystrzycy. Mieczysław Milan spod Gliwic walczył z kolei w Hornonitriańskiej Brygadzie Partyzanckiej, a Jan Stelmaszczyk z Katowic w 1. Partyzanckiej Brygadzie im. generała Milana Rastislava Štefánika.

Zdecydowana większość walczących w powstaniu słowackim Ślązaków była wcześniej w szeregach Wehrmachtu. Przejście na stronę powstańców nie zawsze było zapewne ideowym wyborem – czasem ucieczką przed więzieniem albo konsekwencją uświadomienia sobie, że to Niemcy przegrywają wojnę.

Więcej:

Z. Kapała, Ślązacy w europejskim ruchu oporu, Bytom 1991.

108

Vinzent Porombka: Czerwony komandos z Zabrza

Jego życie wystarczyłoby na scenariusz niezłego serialu – dalekiego od biało-czarnych schematów.

Vinzent Porombka urodził się w Zabrzu 2 stycznia 1910 roku w rodzinie górniczej. Od 1926 do 1930 roku pracował w kopalni, a potem w dobie kryzysu głównie dorywczo, poznał też smak bezrobocia. Był typem zawadiaki – w Rokitnicy przewodził prawdziwym bitwom z nazistami, chcącymi tam założyć struktury swej partii. Tuż po rozpoczęciu pracy zawodowej związał się z Roter Frontkämpferbund, a w dwudzieste urodziny wstąpił do młodzieżówki Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), bardzo silnej wówczas w Hindenburgu. Tuż po tym, jak zasilił szeregi KPD w 1933 roku, trafił – po dojściu Hitlera do władzy – na kilka miesięcy do obozu koncentracyjnego w Esterwegen. Po zwolnieniu działał jako lider nielegalnych grup komunistycznych w okręgu bytomskim. Zagrożony dekonspiracją musiał w sierpniu 1935 roku uciekać do Czechosłowacji, gdzie pracował jako robotnik w Stonawie, a także pomagał w przerzucie literatury antyhitlerowskiej na niemiecki Śląsk. Aresztowano go w lipcu 1936 roku, ale udało mu się uciec tuż przed przewiezieniem przez granicę i od tego czasu nielegalnie przebywał na terenie Czechosłowacji. W tym czasie jednak zaczęła się wojna domowa w Hiszpanii, a Praga stała się jednym z centrów przerzutu ochotników do brygad międzynarodowych. Wstąpił do nich również Porombka.

W Hiszpanii walczył najpierw w 13. Brygadzie im. Dąbrowskiego, a potem w 11. Brygadzie. Kierował jednostką karabinów maszynowych, między innymi w bitwie pod Teruelem, gdzie został ciężko ranny. Podczas walk w północnej Katalonii w 1939 roku zgubił torbę ze swoimi dokumentami, którą frankiści uznali za własność jego poległego towarzysza. Niezwłocznie przekazano dokumenty do Berlina, gdzie Gestapo mogło odfajkować, że „Rot Porombka” z Rokitnicy już nie żyje.

Sam Porombka został tymczasem internowany w lutym 1939 roku we Francji, a w czerwcu wraz z grupą innych rannych ochotników ewakuowano go do Związku Radzieckiego. Udało mu się uniknąć stalinowskich czystek i do końca 1942 roku – po wyleczeniu – pracował w fabryce traktorów w Czelabińsku. Skierowano go wówczas na kurs spadochronowy. W kwietniu 1943 roku – jako radiooperator, z dwójką innych niemieckich antyfaszystów – został zrzucony w Prusach Wschodnich. Mieli prowadzić działalność wywiadowczą, ale też nawiązywać kontakty z grupami ruchu oporu. W Niemczech dowiedział się, że jego dwaj bracia polegli, walcząc w szeregach Wehrmachtu, a rodzice trafili do obozu Gross-Rosen, gdzie mieli zginąć w 1945 roku. W tym czasie Porombka zaczął działać na Śląsku, gdzie nawiązał kontakty z byłymi towarzyszami z KPD oraz polskimi członkami ruchu oporu z Lipin i Rudy. Dzięki ich pomocy zbierał informacje wywiadowcze, które przesyłał za pomocą radiostacji ukrytej w jego rodzinnej Rokitnicy. Pomagało mu przekonanie Gestapo, że zginął za Pirenejami.

Wiosną 1944 roku w ich szeregi wkradła się agentka Gestapo – młoda dziewczyna podająca się za żydowską uciekinierkę z obozu. „Zadałem jej kilka pytań, na które otrzymałem niepełne odpowiedzi, i z uwagi na to, że zachowywała się zbyt pewnie, spostrzegłem, że zastawiono na nas pułapkę”[1]. Wytrawnemu konspiratorowi Porombce udało się uniknąć niebezpieczeństwa: uciekł najpierw do Raciborza, a potem do Ostrawy. Jako jeden z nielicznych zrzuconych spadochroniarzy przeżył i w styczniu 1945 roku, tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej, wrócił do Zabrza, gdzie ponownie nawiązał kontakty przede wszystkim z grupą Romana Ligendzy, byłego komunistycznego posła do parlamentu Prus. W marcu 1945 roku został przez Armię Czerwoną desantowany z Ligendzą pod Chemnitz z kolejną misją.

Po wojnie zamieszkał w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec, gdzie pracował jako tłumacz. Już w NRD został działaczem partyjnym rządzącej partii, a nawet pracownikiem jej Komitetu Centralnego. Zmarł w 1975 roku w Berlinie Wschodnim. Jego imię do 1990 roku nosiła jedna z berlińskich szkół.

Więcej:

W. Góra, S. Okęcki, Walczyli o nowe Niemcy. Niemieccy antyfaszyści w ruchu oporu na ziemiach polskich, Warszawa 1972.

[1] Cyt. za: W. Góra, S. Okęcki, Walczyli o nowe Niemcy. Niemieccy antyfaszyści w ruchu oporu na ziemiach polskich, Warszawa 1972, s. 197.

109

Górny Śląsk 1945: Rady robotnicze w roku zero

Najbezpieczniejszy rejon Trzeciej Rzeszy – ocalony przed masowymi bombardowaniami, z dala od horrorów wojennych Generalnego Gubernatorstwa – przeżył swoją apokalipsę na początku 1945 roku. Przyjrzyjmy się jednak mniej znanym aspektom początków nowych czasów na Śląsku – aktywności społecznej tutejszych robotników.

Punkt wyjścia: w województwie śląskim, obejmującym także Zagłębie Dąbrowskie, na 3361 zakładów zniszczeniu uległo 2124, a przeciętny poziom zniszczeń wynosił 39 procent. Najdotkliwsze straty dotyczyły gospodarki energetycznej i urządzeń technicznych, oczywiście straty większe były w tych regionach, gdzie walki toczyły się najdłużej.

Kilka tysięcy pracowników wzięło udział w ratowaniu zakładów zagrożonych przez wycofujących się hitlerowców. Oczywiście, nie zawsze uciekający w popłochu funkcjonariusze Trzeciej Rzeszy mieli czas, a także chęci na stosowanie taktyki „spalonej ziemi”, niemniej przygotowano do zniszczenia tę część przemysłu, który mogliby od razu wykorzystać na potrzeby toczącej się wojny Rosjanie. Górnicy z kopalni Barbara-Wyzwolenie z Chorzowa (należącej zresztą do koncernu Göringa) w porę wykryli założony przez Niemców w celu jej wysadzenia materiał wybuchowy, a w kopalni Chorzów zlikwidowali pożar wywołany przez cofający się niemiecki personel techniczny. Załoga kopalni Wujek zapobiegła wysadzeniu szybu wydobywczego oraz ugasiła pożar. Kolejarze – członkowie AK – nie pozwolili na zniszczenie tarnogórskiego węzła kolejowego

Mimo braku regulacji prawnych i zasad działania w przedsiębiorstwach niezwykle prężnie powstawały rady zakładowe, jako przedstawicielstwa załogi, czasem wywodzące się ze struktur konspiracyjnych, a nawiązujące w swym kształcie do rad będących jeszcze efektem rewolucji niemieckiej. To właśnie te rady były początkowo rzeczywistym podmiotem władzy w miejscach pracy, a tymczasowe dyrekcje były od nich uzależnione. Już w styczniu 1945 roku rady zakładowe powstały między innymi w hucie cynku w Wełnowcu, hucie Baildon, kopalniach Prezydent i Wujek. Mimo trudnych warunków praca rad była z reguły zorganizowana sprawnie. Obowiązywał wyraźny podział kompetencji. To rady często decydowały o wielu kluczowych dla zakładów sprawach i wybierały dyrektorów.

„Zapał, z jakim robotnicy zabierają się do pracy jest ogromny” – stwierdził po pobycie na Śląsku inżynier Ignacy Borejdo, pełnomocnik Komitetu Ekonomicznego rządu ds. hutnictwa. „Bardzo liczne są przypadki, kiedy robotnicy samorzutnie organizują straże fabryczne, ochraniają majątek zakładów i kopalń, a kiedy przychodzą pełnomocnicy naszej Grupy Operacyjnej, znajdują już wszystko w porządku. Są wypadki, kiedy robotnicy samodzielnie przygotowali zakłady do uruchomienia”[1].

Oczywiście pojawił się nowy problem – Armia Czerwona. Trzeba było bronić zakładów przed wywożeniem maszyn, co zazwyczaj się nie udawało, a niektórzy członkowie rad byli za tą obronę majątku aresztowani. Powszechnym problemem było również masowe internowanie pracowników posiadających dowolną z grup Volkslisty, tak że niekiedy nie było komu ratować kopalń przed zalaniem, nie mówiąc o uruchomieniu produkcji. Tysiące śląskich górników wywieziono na Wschód. Rada zakładowa kopalni Sośnica informowała: „10 lutego 1945 na rozkaz Czerwonej Armii wszyscy robotnicy od 18 do 50 lat byli aresztowani. Kopalnia była w fatalnej sytuacji. Do jej uratowania pozostało tylko kilku inwalidów i mała część robotników (51–56 lat)”[2]. Interwencja przewodniczącego rady zakładowej pozwoliła wyciągnąć z rąk Rosjan przynajmniej 50 robotników, niezbędnych do zabezpieczenia zakładu.

W kwietniu 1945 roku w województwie śląsko-dąbrowskim działało już około 600 rad zakładowych. Choć w skład rad wchodzili robotnicy przed wojną należący do różnych związków zawodowych, to oczywiście były one zdominowane przez PPR i dopiero wiosną 1945 roku wzrosła w nich aktywność PPS. To zapowiadało kłopoty – obie partie miały kompletnie różne wizje miejsca rad w strukturze gospodarki. Socjaliści z PPS popierali samoorganizację środowisk robotniczych, postrzegając rady jako jeden z fundamentów nowego systemu. Początkowo – ze względów taktycznych – popierała to także PPR, ale w 1947 roku nastąpił zwrot ku centralizacji na modłę stalinowską.

Rady już wcześniej jednak zderzały się z różnymi wyzwaniami. Miały rządzić czy bronić praw pracowników? „Lwią część pracy administracyjnej, a nierzadko i handlowej, troskę o aprowizację zakładu, o stołówki, zabiegi o mieszkania dla pracowników dyrektorzy chętnie zwalali na barki członków rad zakładowych”[3] – skarżył się związkowiec Józef Renik 1 czerwca 1945 roku.

Rady postrzegane początkowo jako forma samorządu robotniczego, w czerwcu 1945 roku – po instrukcji ministra przemysłu – zostały odsunięte od zarządzania zakładami, a dyrektor ponosił za nie całkowitą odpowiedzialność i miał pełną władzę.

Związkowcy z kopalni Wirek skarżyli się: „Dyrektor Wójcik wynajął sobie willę razem z ogrodem. Koszt reparatury owej willi wynosił 11 tysięcy złotych, pokryło to zjednoczenie. Oprócz tego ma milicjanta do stróżowania, ogrodnika i jedną służącą – wszyscy są płatni przez kopalnię. Zaznaczamy, że choć nie mamy odpowiedniego dowozu aprowizacji, to on dla celów burżuazyjnych swoich osobistych wykorzystuje Państwo i społeczeństwo”[4].

Szybko okazało się, że błędne decyzje gospodarcze, zła organizacja pracy i niska wydajność występowały zarówno w zakładach o dominującej pozycji dyrektora, jak i tam, gdzie silną pozycję miała rada robotnicza. Jedno jest pewne: brak kontroli społecznej tylko pogłębiał skalę negatywnych zjawisk.

Tymczasem 2 lutego 1945 roku w kinie Zorza w Katowicach podczas zebrania dwóch tysięcy delegatów powołano Tymczasową Okręgową Komisję Związków Zawodowych. Rady stopniowo stały się najniższymi komórkami związkowymi.

Początkowo wielu mieszkańcom nowej Polski wydawało się, że znika świat, w którym panował podział na pracodawców i pracobiorców. „Wojna ostatnia przekreśliła kapitalistów, obszarników i ich pachołków – pisano na łamach jednego z lokalnych pisemek związkowych. Obecnie robotnik stał się współwłaścicielem kopalń i fabryk, i dzisiejsze strajki są przeciwko sobie”[5].

I tak doszło jednak na Śląsku do kilkuset strajków, głównie na tle aprowizacyjnym. Państwo stało się „kapitalistą zbiorowym”. Ale to już temat na inną opowieść.

Więcej:

Z. Kantyka, Między utopią a ideologią. Ruch zawodowy w województwie śląsko-dąbrowskim 1945–1949, Katowice 1991.

[1] I. Borejdo, Z Lublina na Śląsk, „Trybuna Śląska” 1945, 11 lutego.

[2] Cyt. za: Z. Kantyka, Między utopią a ideologią. Ruch zawodowy w województwie śląsko-dąbrowskim, Katowice 1991, s. 300.

[3] Tamże, ss. 120-121.

[4] Tamże, s. 125.

[5] Tamże, s. 204.

110

Franciszek Trąbalski: Za bary z historią

Sadzali go w więzieniu za kajzera, Hitlera i PRL. Miał dwie obsesje: socjalizm i Polskę. I jedno ukochane miejsce: Śląsk.

„Był to człowiek ideowy, zawsze aktywny, owiany wiarą w postęp i zwycięstwo słusznej sprawy. Instynktownie szukał właściwych dróg, by w skomplikowanej sytuacji znaleźć właściwe rozwiązanie trapiących go problemów”[1] – tak pisali o nim historycy Franciszek Hawranek i Wiesław Lesiuk.

Pochodzący z wielkopolskiego Czempina Trąbalski (ur. 1870) przejawiał pęd do nauki. W okresie studiów handlowych w Lipsku związał się z Socjaldemokratyczną Partią Niemiec (SPD). Gdy w 1890 roku w Berlinie powstało Towarzystwo Socjalistów Polskich – z którego później wyłoniła się Polska Partia Socjalistyczna (zwana „zaboru pruskiego”), Trąbalski od razu się do niego włączył. Ale nie tylko polityka go interesowała – był gorącym propagatorem teatru robotniczego i członkiem „kółka śpiewu”. Podczas jednego ze spotkań PPS do jego krytyki stanowiska Róży Luksemburg wobec niepodległości Polski przyłączył się akurat przebywający w Niemczech Włodzimierz Lenin. Tak się poznali.

Kiedy w 1901 roku zostali aresztowani wszyscy członkowie redakcji „Gazety Robotniczej”, dopiero co przeniesionej z Berlina do Katowic, funkcję naczelnego przyjął ściągnięty z Lipska Trąbalski. Pisał w niej: „Pierwszym naszym zadaniem jest uświadomienie sobie, że w szeregi proletariatu zorganizowanego wstępujemy nie tylko dla walki o chleb, ale głównie chodzi nam o prawa polityczne”[2]. Redakcja i drukarnia mieściły się wówczas przy obecnej ulicy Mariackiej 19. Trąbalski, podobnie jak inni lewicowi dziennikarze, odsiedział kilkakrotnie po parę miesięcy za tak zwane przestępstwa prasowe.

Brał udział w kolejnych kampaniach wyborczych PPS, współpracującej jeszcze wówczas z SPD. Podczas wyborów w 1903 roku opowiedział się za poparciem Wojciecha Korfantego, przywódcy polskiego ruchu narodowego, przeciwko kandydatowi katolickiej partii Centrum. W zamian Korfanty miał występować w Reichstagu przeciwko zwiększeniu wydatków na wojsko oraz nowym podatkom od żywności. Przed głosowaniem doszło do zamieszek w Siemianowicach. Trąbalskiemu udało się uspokoić tłum, ale i tak zginął jeden robotnik, a kilku zostało rannych. Korfanty nie wywiązał się potem z obietnic, starając się – dość skutecznie – zepchnąć polskich socjalistów w cień.

W 1905 roku Trąbalski zaangażował się w akcję pomocy dla dezerterów z armii rosyjskiej przedzierających się przez Śląsk. Wtedy też pomagał w organizacji strajku generalnego w pobliskim Zagłębiu Dąbrowskim – w zaborze rosyjskim ogarniętym wówczas rewolucją.

W 1906 roku został sekretarzem PPS i pełnił tę funkcję przez pięć lat. Chociaż coraz bardziej usuwał go na bok Józef Biniszkiewicz, nowy lider PPS, dążący do zerwania z SPD, czemu sprzeciwiał się Trąbalski. W 1912 roku Trąbalskiego wykluczono nawet z partii za „dążenia do jej rozbicia”. Zgodnie z jego przewidywaniami liczba członków PPS po zerwania z SPD gwałtownie spadła.

Pierwszą wojnę światową przeczekał Trąbalski w Saksonii, gdzie uruchomił niewielki zakład produkcji cygar. Dopiero w 1920 roku przyjęto go z powrotem do PPS, dwa lata później powrócił na Śląsk.

Po podziale regionu pozostał w jego niemieckiej części, w Hindenburgu, i pełnił funkcję przewodniczącego PPS w Niemczech oraz tamtejszego Centralnego Związku Zawodowego Polskiego. Jeden z działaczy wspominał: „jak objeżdża nasze placówki, to przyjeżdża pociągiem przed południem i tego samego dnia wieczorem lub w nocy wyjeżdża i nieraz od czterech do sześciu nocy spędza w wagonach kolejowych, by zaoszczędzić czasu”[3]. Z jego inicjatywy powstał prężnie działający Związek Robotniczych Klubów Sportowych. Wydawał pismo „Głos Ludu”, na którego łamach krytykował także sanacyjne władze Polski, co wywołało interwencję polskiego konsula. Polskim socjalistom nie udało się jednak rozwinąć szerszej działalności, gdyż wśród robotników w aglomeracji śląskiej na lewicy zdecydowanie dominowała Komunistyczna Partia Niemiec. Syn Trąbalskiego – Stanisław – był wtedy działaczem SPD w Lipsku: wybrał opcję niemiecką.

Franciszek Trąbalski

Oczywiście dojście Hitlera do władzy utrudniło działalność – pojawiły się cenzura i represje. W 1935 roku Trąbalski przesiedział pięć miesięcy w więzieniu. Jak wspominał, nie było tygodnia, żeby nie miał rewizji w domu czy w biurze. Tuż przed wybuchem wojny dzięki informacji od znajomego urzędnika, że jest na liście wysyłki do obozu koncentracyjnego, uciekł do Polski (jego syn był wcześniej aresztowany siedmiokrotnie przez Gestapo). Podczas okupacji ukrywał się w Wiśle, Istebnej i katowickiej Ligocie. Nie mógł jednak znieść bezczynności.

Hawranek i Lesiuk pisali: „Często narażał swoje życie. Cechowała go uczciwość i bezinteresowność. Był typem samorodnego przywódcy”[4].

W sierpniu 1942 roku Trąbalski – posługując się fałszywymi dokumentami – jako Kurt Mueller, nauczyciel sportu, wyjechał do Lipska. Zaczął nawiązywać kontakty z dawnymi towarzyszami. Dla blisko tysiąca Polaków załatwił dokumenty chroniące ich przed zesłaniem do obozów.

Rok później, na polecenie centralnych władz PPS, wrócił na Śląsk, gdzie zorganizował socjalistyczny ruch oporu. Jak wspominano, broń dla partyzantów zdobywano między innymi za żywność u jeńców: „Rosjan, pracujących przy rozbiórce zdobyczy wojennych z frontu w hucie »Marta« w Katowicach. W ten sposób skompletowano szereg karabinów i pistoletów pochodzenia rosyjskiego. Można było pewnego razu wydostać stamtąd cały czołg, lecz nie było miejsca na ukrycie go, a transport stanowił wielką trudność”[5].

W styczniu 1945 roku stanął na czele śląskiej PPS i został wiceprezydentem Zabrza. Wydał wówczas wraz z Romanem Motyką, pracę Pół wieku socjalizmu polskiego na Śląsku.

Z jego inicjatywy zlikwidowano powstały po wojnie w Zabrzu obóz pracy, w którym przetrzymywano osoby podejrzane o kontakty z nazistami. Przerażony postępowaniem Rosjan, określał ich wprost mianem „okupantów, którzy przez demontaż fabryk niszczą Państwo Polskie”[6]. Nie powinno nikogo zatem dziwić, że już w czerwcu 1945 roku został aresztowany – z więzienia wyciągnął go Józef Cyrankiewicz. Swoje poparcie przyszły premier Polski Ludowej uzasadniał wieloletnią aktywnością Trąbalskiego w ruchu socjalistycznym.

Zaangażował się w działalność PPS, licząc na jej realny wpływ na kształt nowej Polski. Dostał się do Sejmu Ustawodawczego, gdzie jako najstarszy wiekiem poseł pełnił funkcję marszałka seniora. Przeliczył się. W 1948 roku jego partię wchłonęła Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Nie krył się z krytyką stalinowskich porządków. Podobnie zresztą jak jego syn, który spędził kilka lat w więzieniu w Niemieckiej Republice Demokratycznej.

Znacząca była charakterystyka Trąbalskiego sporządzona przez pracowników Urzędu Bezpieczeństwa z 1946 roku: „Skłonności i zamiłowania: zamiłowany jest w pracy społecznej. Interesuje się sprawami robotniczymi, prasą i sportem. Stan majątkowy: majątku żadnego nie posiada. Cechy osobiste: jest b. litościwy, a przede wszystkim w stosunku do obywateli narodowości niemieckiej pochodzących z terenu miasta Zabrze i za wszelką cenę stara się ich bronić”[7]. W jednym z „doniesień obywatelskich” wprost oskarżano go, że „faworyzuje autochtonów”[8].

Trąbalski potajemnie napisał broszurę Barbarzyński mord w Katyniu, o której szybko dowiedzieli się inwigilujący go tajniacy. W 1954 roku do jego drzwi zapukali ubecy, którzy zarekwirowali maszynopis opracowywanej publikacji. Wprawdzie w trosce o rodzinę sędziwy Trąbalski złożył deklarację o wyrzeczeniu się działalności wymierzonej we władze, ale jak tylko zaczął wiać wiatr odwilży, przystąpił do prób reaktywacji PPS. Oczywiście nie było na to szans. Zmarł w Zabrzu w 1964 roku w wieku 95 lat.

Postać tego nestora śląskiego socjalizmu przypomina odsłonięta w 2015 roku tablica pamiątkowa na budynku Politechniki Śląskiej przy ulicy Charlesa de Gaulle’a 66. To w tej kamienicy mieszkał po wojnie Franciszek Trąbalski.

Więcej:

Z. Kantyka, Franciszek Trąbalski (1870–1964). Działacz ruchu socjalistycznego, Katowice 1985.

F. Trąbalski, S. Motyka, Pół wieku socjalizmu polskiego na Śląsku, Warszawa 1947.

[1] Cyt. za: J. Kantyka, Franciszek Trąbalski. Działacz ruchu socjalistycznego, Katowice 1985, s. 3.

[2] Tamże, s. 5.

[3] Tamże, s. 9.

[4] Tamże, s. 3.

[5] F. Trąbalski, R. Motyka, Pół wieku socjalizmu polskiego na Śląsku, Warszawa 1947, s. 57.

[6] Cyt. za: Z. Gołasz, Franciszek Trąbalski i jego broszura „Barbarzyński mord w Katyniu”, „Kroniki miasta Zabrze” 2010, nr 19, s. 240.

[7] Akta Franciszka Trąbalskiego, IPN Ka 230/6638, s. 13, 14.

[8] Tamże, s. 30.

111

Paweł Kleczka: Historia bez ostatniego rozdziału

„Aby junkersy nie zbombardowały dachu, pod którym śpisz”[1] – tak tłumaczył w liście do ojca Paweł Kleczka powód wyjazdu do Hiszpanii. Potem walczył także we Francji, a szlak bojowy zakończył z pancerniakami generała Maczka. W Polsce zdezerterował z… UB. I ślad pod nim zaginął.

Kleczka urodził się w 1909 roku w Nowej Wsi, jak kiedyś zwano Wirek, dzisiejszą dzielnicę Rudy Śląskiej. Do 1930 roku – wzorem ojca – pracował w kopalni Hildebrand. Matka zmarła jeszcze w czasie pierwszej wojny światowej, gdy ojciec walczył za kajzera. W domu nigdy się nie przelewało, ale gdy przeszła fala masowego bezrobocia w czasach wielkiego kryzysu, sytuacja jeszcze uległa pogorszeniu. Cała rodzina – on i jego cztery siostry – musiała utrzymywać się z niewielkiej renty inwalidzkiej ojca.

„Gdy wyrosłem i marzyłem o postawieniu swych pierwszych kroków w życiu, chcąc zejść ojcu z karku i pomóc mu w wyżywieniu rodziny, marzenia te rozbiły się o zamknięte bramy kopalń i hut. Odebrano mi pracę, odebrano mi chleb i tym samym prawo do życia. Ciężkie to były dni dla człowieka, który chciał uczciwie żyć, chciał pracować i być szczęśliwy, a tu tylko prześladowania. A kto był temu wszystkiemu winny? Ustrój ten podły, który jest w Polsce”[2] – pisał potem Paweł w liście z Hiszpanii do ojca.

Podczas kryzysu Kleczka zradykalizował się i w 1931 roku przyłączył się do komunistów. Rok później dostał pierwszy wyrok. Był sekretarzem komitetu dzielnicowego partii w Bielszowicach. W maju 1936 roku został aresztowany z grupą towarzyszy. „Dostałem rok” – pisał w życiorysie. „Głodówka wywalczyła nam zwolnienie do apelacji”[3]. Wtedy postanowił wyjechać do Hiszpanii. Sam, bez niczyjej pomocy, przedostał się tam przez Czechy, Austrię i Szwajcarię.

„Wierz mi, że dużo cierpiałem w podróży fizycznie i duchowo” – tak o swej drodze do Hiszpanii pisał do ojca. „Może się będziesz wstydził, gdy się dowiesz, że Twój syn żył o żebraczym chlebie. Ale chcąc się tu dostać, aby móc czuwać z bronią w ręku nad twą siwą głową”[4].

W 13. Brygadzie im. Dąbrowskiego znalazł się w kompanii CKM, gdzie był też delegatem politycznym. Walczył pod Tardietną, w Estremadurze, Aragonii, nad Ebro. „Zdyscyplinowany, był wzorem dla innych” – tak oceniało go dowództwo. Po ranie odniesionej w marcu 1938 roku został kierowcą ambulansu. Dziewiątego lutego 1939 roku, gdy republika upadała, z resztą polskich intebrygadzistów przeszedł do Francji. Łączyły ich wspólne losy i obozy internowania: Saint-Cyprien, potem Gurs.

W lutym 1940 roku zgłosił się do Armii Polskiej we Francji. W szeregach 2. Dywizji Strzelców Pieszych walczył pod Belfort, gdzie 29 czerwca trafił do niemieckiej niewoli, a następnie do obozu pracy przymusowej we Francji. Znów za drutami. W czerwcu 1942 roku udało mu się jednak uciec i postanowił przez Hiszpanię i Portugalię przedostać się do armii polskiej w Wielkiej Brytanii. Prawie się udało – ale Portugalczycy wydali go Hiszpanom. Miesiąc w więzieniu w Salamance, siedem miesięcy w obozie koncentracyjnym w Miranda del Ebro. W marcu 1943 roku po masowej głodówce więźniów zwolniono, a Paweł Kleczka przez Portugalię i Gibraltar dotarł w końcu do Anglii. Był czerwiec 1943 roku. W szeregach 1. Dywizji Pancernej gen. Maczka przeszedł cały jej szlak bojowy jako kierowca w dywizyjnej kompanii zaopatrzenia. Został zdemobilizowany 25 stycznia 1946 roku, statkiem przypłynął do Gdyni i już 1 lutego był z powrotem w Wirku.

Prośba Pawła Kleczki o przyjęcie do Komunistycznej Partii Hiszpanii

Nowa władza potrzebowała kadr. Pierwszego marca 1946 roku kierownik wydziału personalnego KC PPR Jadwiga Ludwińska napisała do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa, aby przyjęto „tow. Kleczkę” do pracy. Ale: „proponujemy do Wydziału Przemysłowego. Tow. Kleczka wolałby pracować w swoim zawodzie jako ślusarz”. Nie został jednak ślusarzem. Był młodszym referentem odpowiedzialnym między innymi za kontakty z tajnymi współpracownikami z kopalni „Kleofas”. „Ideowiec, bez nałogów, inteligentny”[5] – charakteryzowali go przełożeni.

Miał szanse na awans. Długo jednak nie popracował. Czternastego czerwca 1947 roku „wyszedł w teren” i nie wrócił. Wysłano za nim list gończy jako za dezerterem. I tu ślad się urywa…

[1] AP Katowice, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 726, s. 11.

[2] Tamże, s. 17.

[3] Dokumenty dostępne online: RGASPI, razdel 9, Interbrigady…, fond 545 Interbrigady, Дело 757, Личные дела польских добровольцев интербригад (Kl-Kob), [za:] Dokumenty sovetskoj epohy, http://sovdoc.rusarchives.ru/sections/organizations//cards/221918/images [dostęp: 5.01.2021].

[4] AP Katowice, zespół 12/38 (policja woj. śląskiego 1922-1939), sygn. 726, s. 11.

[5] Akta Pawła Kleczki, IPN Ka 0192/372, s. 20, 46, 50.

Międzynarodówka po śląsku

Tę znaną pieśń śpiewano na Górnym Śląsku po polsku, niemiecku bądź czesku. A gdyby była wtedy znana jej wersja w ślunskij godce, brzmiałaby prawdopodobnie tak:

Niych dwignōm z ziymi sie te boroki,

Co zowdy stoli ze zadku raje

Terozki wszysko bydzie inakszyj

Ôstatni pōdymy roz do chaje.

Wypucujymy maras gyszichty

Niych wylynkane bydōm pony

Wroz poradzymy szafnōnć wszysko

Zajtry bydymy hań, kaj dzisiej ône.

Ref.

Chaja to bydzie nasza ôstatnio

Niy domy wiyncyj sie utricować

Ôstanie jedna nacyjo – ludzi

I wszysko bydzie blank ôd nowa.

Styknie czekanio na Ponbōczka,

Abo na pona, aż cosik do.

Weznemy to, co sie nom należy

Fto biere swoje, tyn w życiu mo.

Rozhajcujymy srogo fojera

A kej fojera bydzie fol

Ściepnymy kety kapitalizmu

Jak chcesz być wolny, to kety spol!

Ref.

Chaja to bydzie nasza ôstatnio…

Bachrate gizdy przepadzite

Coście sie spaśli na naszyj robocie

Kej nos niy stykać na sucho sznita

Wy kapsy pełne ciyngiym mocie.

Mocie, boście nom zahabili

Erbliście gruby, werki, bany

Terozki nazod bieremy co nasze

Czerwone bydōm furgać fany!

Ref.

Chaja to bydzie nasza ostatnio…[*]

[*] Tłum. Marcin Melon.

Seria Ludowa Historia Polski

Polska żyje historią. Ale właściwie czyja to historia? Nasza świadomość i wyobraźnia historyczna zatrzymały się w mitycznych obrazach husarzy, hetmanów i białych dworków szlacheckich. Co jednak z dziejami pozostałych 90% populacji naszego kraju? Czy nie mają one znaczenia, bo pozostają jedynie milczącym tłem i nawozem dla historii elit? Czy dzieje zwykłych ludzi są mniej ważne? Nowoczesna historiografia, antropologia i socjologia historyczna przekonują, że jest wręcz odwrotnie. Nie tylko dlatego, że dotyczą one przygniatającej większości naszych przodków. Nie tylko dlatego, że niedostrzegana i przemilczana przez wieki podmiotowość klas ludowych – ich codzienny opór, a czasem otwarte bunty – zawsze wpływała na kształt dziejów oficjalnych. Ale także dlatego, że historia nieuprzywilejowanych jest tożsama z procesem demokratyzacji i jako taka pozostaje niezakończona.

Seria książkowa Ludowa Historia Polski ma stanowić przyczynek do odzyskania zapomnianych dziejów zwykłych ludzi. Chcemy w niej przedstawiać najciekawsze prace o tych, którzy nie kwalifikowali się do narodu Sarmatów, choć byli prawdziwą solą ziem dawnej Rzeczypospolitej. Będą to zatem książki o chłopach pańszczyźnianych, miejskiej biedocie, ludziach luźnych (pod pewnymi względami odpowiadających dzisiejszemu prekariatowi), a wreszcie proletariacie. Oddamy głos kobietom, migrantom, mniejszościom. Zwrócimy uwagę na skrzywdzonych i poniżonych, dla których nie ma miejsca w historii imperiów i dynastii, choć to przecież ich trud zawsze budował potęgę państw i władców. Wydobędziemy z niebytu opowieści o życiu codziennym zwykłych ludzi, ich doświadczeniach, kulturze, kondycji ekonomicznej i statusie prawnym, aspiracjach i sposobach organizowania się. Przyjrzymy się mniej lub bardziej znanym epizodom wdzierania się klas plebejskich w sferę politycznej widzialności – społecznym poruszeniom, rebeliom i powstaniom – jak w 1648, 1794, 1846, 1905, 1980 roku. Opowiemy inaczej zarówno historię dawną, jak i XX wieku.

Celem serii Ludowa Historia Polski jest zatem wypełnienie największej z białych plam naszych dziejów, przyczynienie się do przywrócenia należnego miejsca i godności plebejskim przodkom przygniatającej większości z nas. Z pewnością pozwoli nam to lepiej zrozumieć własną historię, ale może też pomóc stawić czoła wyzwaniom współczesności i przyszłości.

Przemysław Wielgosz

redaktor merytoryczny serii

Źródła zdjęć i ilustracji

Archiwum Państwowe w Katowicach: rozdz. 26, 39, 45, 58, 60, 65, 67, 74(1), 74(2), 79, 84, 85, 88, 95

Archiwum Socjaldemokracji Fundacji Friedricha Eberta: rozdz. 27 (6/FOTBOO2461)

Biblioteka w Ustroniu: rozdz. 12

Historia-zabrza.pl: rozdz. 57

Instytut Historii Miejskiej w Gelsenkirchen: rozdz. 22 (StadtA Ge, FS I, 2983)

Milestone-books.de: rozdz. 1 (Georgius Agricola, De Re Metallica z 1556 roku)

Muzeum Niepodległości w Warszawie: rozdz. 98, 102

Muzeum Śląska Cieszyńskiego: rozdz. 24

Muzeum Ustrońskie: rozdz. 30

Muzeum w Ostrawie: rozdz. 14

Narodowe Archiwum Cyfrowe: rozdz. 40, 52, 54, 59, 64, 69, 72, 90, 91, 92, 93, 97

Polona: rozdz. 2 (Piotr Krescenty, O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich pożytków ziemskich albo rolnych)

Śląska Biblioteka Cyfrowa: rozdz. 18, 23, 34, 54, 56, 61, 62, 66, 68, 69, 70, 82

Uniwersytet w Heidelbergu: rozdz. 15

Wikipedia: rozdz. 3, 4, 6, 8, 9, 9, 10, 20, 21, 31, 37, 50, 51, 53, 62, 103, 105

Zbiory Daniela Korbela: rozdz. 73

Zbiory Jacka Proszyka: rozdz. 71

Zbiory własne: rozdz. 28, 36, 41, 46, 48, 74, 75, 80, 101, 101, 111