Książkę tę dedykuję
Fundacji Społeczeństwa Otwartego
oraz jej beneficjentom i beneficjentkom.
Wasze osiągnięcia przerosły
moje najśmielsze oczekiwania.

Wstęp

Uważam, że żyjemy w momencie przełomowym. W związku z tym możliwe jest niemalże wszystko, a światem rządzi omylność.

Przeżyłem już co najmniej kilka takich okresów w historii. Odegrały one ważną rolę w kształtowaniu się moich koncepcji, dzięki którym potrafię odróżnić sytuacje dalekie od równowagi od tych, które nas do niej zbliżają. Momenty te nie tylko znacząco wpłynęły na moje życie, ale też na życie założonych przeze mnie fundacji.

Pierwsze doświadczenia związane z rewolucyjnymi momentami historii zdobyłem w roku 1944 podczas nazistowskiej okupacji Węgier; nie miałem wówczas nawet czternastu lat. Można też przyjąć, że zacząłem się z nimi zapoznawać jeszcze wcześniej, kiedy po szkole spotykałem się z ojcem na pływalni, a on raczył mnie opowieściami o swoich syberyjskich przygodach podczas rewolucji w Rosji w 1917 roku. Jeśli zatem do osobistych doświadczeń dodam wspomnienia ojca, z powodzeniem mogę uznać, że sięgam pamięcią sto lat wstecz.

Rok 1944 był szczególnym, bo formacyjnym okresem w moim życiu. Zwłaszcza jedno wydarzenie utkwiło mi w pamięci. Pierwszą uchwałą Adolfa Eichmanna było utworzenie Judenratu, a ja jako uczeń zostałem wysłany tam jako goniec (dzieciom żydowskim nie wolno było chodzić do szkoły). Pierwszym powierzonym mi zadaniem było dostarczyć kopie zawiadomień, które okazały się listą prawników o nazwiskach zaczynających się na litery A i B. Mieli oni zgłosić się do seminarium rabinicznego z ubraniami na zmianę i całodobowym wyżywieniem. Zanim jednak dostarczyłem zawiadomienia, udałem się do domu, by pokazać je ojcu, który też był prawnikiem. Polecił mi, bym dostarczył wezwania, ale jednocześnie ostrzegł odbiorców, że jeśli się stawią na miejscu, zostaną deportowani. Jeden z nich stwierdził, że zawsze był obywatelem przestrzegającym litery prawa, więc nie mogą mu wyrządzić krzywdy. Kiedy opowiedziałem o tym ojcu, odparł, że normalne zasady nie obowiązują w nienormalnych czasach, zaś ci, którzy ich przestrzegają, robią to na własne ryzyko. Zasada ta stała się naszą mantrą i dzięki niej wszystkim nam udało się przeżyć. Ojciec pomógł też wielu innym ludziom. W tym sensie rok 1944 stał się dla mnie pozytywnym doświadczeniem.

Przełomowe momenty historii zawsze były istotne w kontekście działalności założonej przeze mnie Fundacji Społeczeństwa Otwartego (Open Society Foundations). Wspomnę tu choćby upadek Związku Radzieckiego w latach 80. ubiegłego wieku, kiedy to fundacja po raz pierwszy odegrała tak znaczącą rolę, czy też nasze współczesne działania w krajach europejskich, kiedy to dokładamy wszelkich starań, by Unia Europejska nie podzieliła losu Związku Radzieckiego.

Mimo swego zaplecza intelektualnego i emocjonalnego przygotowania nie jesteśmy wolni od omylności, jaka w przełomowych momentach dziejów rządzi światem. Możemy reagować na pewne zjawiska, nie jesteśmy jednak w stanie ich przewidzieć. W takiej sytuacji jedyną solidną strategią może być elastyczność. A wtedy jest to już tak naprawdę taktyka – i bardzo dobrze. Bo pozwala się uczyć i jednocześnie przygotowuje na różne scenariusze. Jeśli zaś pragniemy jakichś stałych punktów odniesienia, możemy polegać na naszych wartościach i przekonaniach. I właśnie to robimy.

Książka ta nosi tytuł W obronie społeczeństwa otwartego, ale w 1979 roku, kiedy zakładałem swoją fundację, nie miała ona służyć obronie, a promowaniu idei otwartych społeczeństw. Przez kolejne dwadzieścia pięć lat opresyjne reżimy takie jak Związek Radziecki upadały, oddając pole wyłaniającym się społeczeństwom otwartym, w tym Unii Europejskiej. Tendencja ta odwróciła się dopiero po światowym kryzysie gospodarczym w 2008 roku, osiągając krytyczny punkt w 2016 roku wraz z Brexitem i wyborem Donalda Trumpa na prezydenta Stanów Zjednoczonych. Aktywnie uczestniczyłem w tych wydarzeniach, po wielokroć wygłaszając swoje opinie. Dziś widzę zalążki zmiany, zwiastuny tego, że tendencje znów zaczynają się odwracać.

***

Publikacja ta jest wyborem moich ostatnich wykładów i artykułów. Została podzielona na sześć rozdziałów. Pierwszy z nich dotyczy bezprecedensowych zagrożeń, na jakie narażone są dziś społeczeństwa otwarte. Jako założyciel Fundacji Społeczeństwa Otwartego uznaję ten problem za priorytetowy. Rozdział pierwszy zawiera zatem dwa przemówienia, które wygłosiłem podczas Światowego Forum Ekonomicznego w Davos w styczniu 2018 i 2019 roku. Pierwsze z nich odnosi się do niebezpieczeństw, na jakie potencjalnie narażają nas platformy mediów społecznościowych. Z kolei rok później ostrzegałem świat przed jeszcze poważniejszym zagrożeniem w postaci narzędzi kontroli, które dzięki sztucznej inteligencji i uczeniu maszynowemu mogą wpaść w ręce opresyjnych reżimów. Skoncentrowałem się na reżimie Xi Jinpinga w Chinach, a zatem na kraju najbardziej zaawansowanym we wspomnianych obszarach. Uważam za swój obowiązek zaprezentować te mowy osobno, ponieważ moje własne poglądy na poruszane tematy radykalnie się zmieniły w ciągu ostatniego roku.

Mój światopogląd zaczął się kształtować pod wpływem mojego mentora, austriackiego filozofa Karla Poppera, jeszcze podczas studiów w London School of Economics. Swoje koncepcje rozwijałem przez całe życie. Wypracowana filozofia była mi przewodnikiem, gdy zarabiałem pieniądze i kiedy wydawałem je, by uczynić świat lepszym – ale nie o pieniądze tu chodzi, lecz o skomplikowane zależności między sposobem myślenia a rzeczywistością. Zdecydowałem się wyjaśnić tę filozofię dopiero w ostatnim rozdziale, ponieważ najlepiej opisałem ją w artykule opublikowanym w „Journal of Economic Methodology” z 2014 roku. Artykuł ten skierowany był do specjalistów i specjalistek w dziedzinie, dlatego też jest niełatwy w lekturze. Obawiałem się w związku z tym, że wielu spośród czytelników i czytelniczek odłoży tę książkę zbyt wcześnie, jeśli narażę ich na takie katusze. Mam nadzieję, że ktoś kiedyś opisze moje podejście w sposób bardziej przystępny, ja sam jestem już na to za stary i zbyt zajęty. Jednak na użytek tej książki postarałem się wspomnianą publikację nie tylko skrócić, ale też zaktualizować.

Drugi rozdział poświęciłem temu, co nazywam swoją „polityczną filantropią”. W 2012 roku napisałem na ten temat pierwszy artykuł, w którym zadałem sobie następujące pytania: jak ktoś tak bezsprzecznie samolubny i skoncentrowany na sobie mógł stworzyć bezinteresowną fundację, której celem jest poprawa kondycji świata? I jak taka osoba może wciąż dążyć do celu, nawet jeśli rezultaty nie są zadowalające? Odpowiedziałem na nie bardzo szczerze. W niniejszej książce wprowadziłem do wywodu drobne zmiany – nie tylko po to, by zaktualizować swoje podejście, ale również ze względu na fakt, że tak czynniki zewnętrzne, jak i struktura oraz działalność moich fundacji znacznie się od 2012 roku zmieniły. Wraz ze zmianą okoliczności niektóre moje poglądy również ewoluowały.

Sytuacja zewnętrzna uległa bowiem znacznemu pogorszeniu. Jak wyjaśniam w pierwszym rozdziale, w ostatnich latach pojawiły się bezprecedensowe zagrożenia. Gwałtowny rozwój sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego doprowadziły do stworzenia narzędzi kontroli społecznej, które dały opresyjnym reżimom oczywistą przewagę nad społeczeństwami otwartymi. Technologie te są użytecznymi instrumentami dla dyktatur, za to społeczeństwa otwarte stawiają w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa. Naszym głównym zadaniem na dziś jest znaleźć sposób, by ich nieodłącznie negatywnym skutkom przeciwdziałać.

W 2012 roku założona przeze mnie fundacja wciąż prężnie się rozwijała, choć czynniki zewnętrzne już jej nie sprzyjały. Sam byłem aktywny na rynkach finansowych, a mój fundusz zarabiał krocie. Postawiło nas to w dość niecodziennej sytuacji, bo czuliśmy się tak, jakby prawa ciążenia nas nie dotyczyły. Te czasy jednak już dawno minęły. Ja odszedłem na emeryturę, a represja finansowa znacznie utrudniła zarabianie pieniędzy dyrektorom i dyrektorkom zarządzającym wszystkich funduszy. Jednocześnie zapotrzebowanie na udzielaną przez nas pomoc znacznie wzrosło, a nasze źródła finansowania nie były w stanie go w pełni zaspokoić. W rezultacie siła ciążenia uderza w nas teraz z niewyobrażalnym wręcz impetem.

W rozważaniach na temat kłopotów, z którymi mierzą się moje fundacje, nie sposób pominąć aspektu, który dotyka tak ich, jak i mnie osobiście: starzejemy się. Jako że zjawisko starzenia jest procesem, temat ten był aktualny również w 2012 roku – omówiłem go szczegółowo w swoim artykule. Ale od tamtego czasu minęło siedem lat. Pierwszy prezes fundacji, Aryeh Neier, odszedł na emeryturę w 2012 roku, a na nowy zarząd pod przewodnictwem Patricka Gasparda, byłego ambasadora Stanów Zjednoczonych w RPA, spadło trudne zadanie gruntownej reorganizacji struktur fundacyjnych. Dobrze sobie z tym radzą.

Choć wszedłem w dziesiątą dekadę życia, myśl o emeryturze jest dla mnie dość odstręczająca; uważam, że wciąż mam coś do zaoferowania, a jako założyciel fundacji mogę szybciej i bardziej przedsiębiorczo podejmować decyzje niż rada, która przejmie moje dziedzictwo. Mam już jednak mniej energii i niższą odporność niż dawniej. Wiele ze swoich obowiązków deleguję na syna, Alexa, który jest obecnie członkiem nowego zarządu.

Najbardziej radykalną spośród korzystnych zmian w stworzonej przeze mnie fundacji jest wzrost znaczenia Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego (Central European University, CEU). Założyłem go w 1991 roku, ale w artykule z roku 2012 ledwie o nim napomknąłem. Od tamtego czasu uczelnia stała się jednym z wiodących obrońców wolności akademickiej. Trafiła też na listę stu najlepszych na świecie uniwersytetów wykładających nauki społeczne. Mamy ambitne plany na przyszłość. Uznaję je za tak ważne, że postanowiłem poświęcić im cały rozdział trzeci.

Kiedy aktywnie działałem na rynkach finansowych, również wiele na ten temat pisałem. Na przekór dominującej teorii równowagi ogólnej opartej na teorii racjonalnych oczekiwań osobiście uważam rynki finansowe za niestabilne z natury. Moja pierwsza książka Alchemia finansów została wydana w 1987 roku[1]. Od tamtej pory stała się lekturą obowiązkową na uczelniach biznesowych, natomiast ekonomiści akademiccy skrupulatnie ignorowali ją aż do krachu w 2008 roku. Odrzucali ją, uznając za przejaw zarozumialstwa ze strony odnoszącego sukcesy prezesa funduszu hedgingowego, któremu na dodatek wydaje się, że jest filozofem. Osąd ten był tak jednogłośny, że trudno mi było go zignorować. Sam zacząłem postrzegać siebie jako filozofa nieudacznika. W 1995 roku wygłosiłem nawet wykład zatytułowany „Filozof nieudacznik podejmuje kolejną próbę”.

Sytuacja zmieniła się diametralnie po kryzysie w 2008 roku. Ekonomiści nie mogli tak zwyczajnie przejść do porządku dziennego nad faktem, że nie zdołali go przewidzieć. Miałem przyjemność usłyszeć, jak dyrektor generalny Banku Anglii, Mervyn King, publicznie stwierdza, że moja teoria dotycząca rynków finansowych zasługuje na uwagę. Zmiana postaw wśród ekonomistów w środowisku akademickim była jeszcze bardziej satysfakcjonująca. Powszechnie uznano, że dominujący paradygmat zawiódł, pojawiły się więc potrzeba i wola, by zrewidować jego podstawowe założenia. To zachęciło mnie do przekazania środków na Instytut Nowej Myśli Ekonomicznej (Institute for New Economic Thinking, INET), którego misją jest odebranie monopolu hipotezie rynku efektywnego i teorii racjonalnych oczekiwań, które królują tak w akademii, jak i wśród decydentów. Zaprosiłem do współpracy grupę wybitnych specjalistów i specjalistek, w tym wielu laureatów nagrody im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii, a oni odpowiedzieli z entuzjazmem. Powołano radę pod przewodnictwem Anatole’a Kaletsky’ego, a stanowisko prezesa instytutu objął mój przyjaciel i były współpracownik, Rob Johnson, którego metody zarządzania wciąż bardzo inspirują. Instytut Nowej Myśli Ekonomicznej prężnie się rozwija, ale tylko dzięki temu, że sam nie zasiadam w jego zarządzie. Uważam, że wystąpiłby potencjalny konflikt interesów, gdybym pełnił funkcję fundatora i sponsora, będąc jednocześnie orędownikiem konkretnej teorii dotyczącej zmian rynkowych.

Po załamaniu się rynków napisałem wiele artykułów. Zaciekle krytykowałem zaproponowany przez ówczesnego sekretarza skarbu USA, Hanka Paulsona, program wsparcia finansowego dla banków – TARP (Trouble Asset Relief Program) – ze środków publicznych, stworzony w celu usunięcia toksycznych aktywów z ich zestawień bilansowych. Argumentowałem wówczas, że znacznie bardziej efektywne byłoby przekazanie siedmiuset miliardów dolarów z TARP bankom jako kapitału własnego. Zdecydowanie skuteczniej i szybciej doprowadziłoby to do zażegnania kryzysu finansowego. Ściśle współpracowałem z liderami i liderkami demokratów w Kongresie przy wprowadzaniu poprawek do ustawy o TARP tak, by pieniądze z pomocy mogły być wykorzystane do dokapitalizowania banków poprzez zakup ich udziałów. To właśnie zrobił rząd Wielkiej Brytanii: znacjonalizował upadające banki i w efekcie odzyskał większość z zainwestowanych środków. Jednakże mój przyjaciel i następca Hanka Paulsona, Larry Summers, z miejsca odrzucił ten pomysł, bo – jak twierdził – nacjonalizacja banków byłaby równoznaczna z wprowadzeniem socjalizmu, a tego nikt w Ameryce by nie zaakceptował. Miałem też wiele pomysłów, na których wprowadzenie liczyłem po objęciu prezydentury przez Baracka Obamę, w tym dogłębną reformę systemu kredytów hipotecznych, ale żaden z nich nie został zrealizowany. Niektóre z materiałów przygotowanych na ten temat, w tym jeden artykuł z 2018 roku, stanowią rozdział czwarty niniejszej książki.

Krach z roku 2008 poskutkował kryzysem waluty euro w roku 2011. Zjawisko to sprawiło, że zainteresowałem się wadami euro, a to z kolei zachęciło mnie do studiów nad strukturalnymi niedoskonałościami Unii Europejskiej. Moje zainteresowanie tematem wzrastało wraz z tym, jak ujawniały się kolejne słabości. Rozdział piąty zawiera moje najnowsze artykuły na ten temat. Jak już wspomniałem wcześniej, rozdziałem szóstym uczyniłem mój poprawiony i skrócony artykuł z „Journal of Economic Methodology”.

[1] Alchemia finansów w polskim przekładzie Grzegorza Łuczkiewicza i Piotra Wdowińskiego została wydana w 1996 roku przez wydawnictwo Znak. (Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).

Rozdział 1

Bezprecedensowe zagrożenia dla społeczeństw otwartych

Platformy informatyczne system zaufania społecznego Xi Jinpinga

Część 1

Uwagi wygłoszone podczas konferencji Światowego Forum Ekonomicznego, Davos, Szwajcaria, 25 stycznia 2018 r.

Gdzie dziś jesteśmy?

To już pewnego rodzaju tradycja corocznej konferencji w Davos, że podsumowuję minione wydarzenia i odnoszę się do obecnego stanu świata. I tym razem chciałbym poruszyć kilka kwestii, które mnie ostatnio niezwykle zajmują.

Znaleźliśmy się w dość trudnym i bolesnym momencie historii. Społeczeństwa otwarte przeżywają kryzys, podczas gdy rozmaite dyktatury i reżimy rządzone przez mafię, których doskonałym przykładem jest putinowska Rosja, wydają się być w pełni rozkwitu. W Stanach Zjednoczonych prezydent Donald Trump również chciałby stworzyć system oparty na mafijnych powiązaniach. Wciąż do tego nie doszło, ale wyłącznie dlatego, że nie pozwalają mu na to konstytucja, instytucje państwowe oraz niezwykle aktywne społeczeństwo obywatelskie.

Chcąc nie chcąc, moje fundacje, większość naszych beneficjentów, a także ja sam toczymy obecnie żmudną batalię o to, by zabezpieczyć i utrzymać dotychczasowe osiągnięcia demokracji. W przeszłości założone przeze mnie organizacje koncentrowały swoje działania przede wszystkim na krajach rozwijających się, jednak dziś, gdy zagrożone są społeczeństwa otwarte w Stanach Zjednoczonych i Europie, ponad połowę budżetu wydajemy w rejonach położonych bliżej miejsca, gdzie sami żyjemy. Bo to, co dzieje się tutaj, ma negatywny wpływ na resztę świata.

Samo zabezpieczenie i ochrona dotychczasowych osiągnięć demokracji tym razem jednak nie wystarczą. Musimy też bronić wartości reprezentowanych przez społeczeństwa otwarte tak, by w przyszłości móc lepiej odpierać ataki. Społeczeństwa otwarte zawsze będą miały swoich wrogów. By przetrwały, kolejne pokolenia muszą stawać po stronie idei, które nam przyświecają. Najlepszą obroną jest dobrze przygotowany atak. Wrogowie społeczeństw otwartych czują się obecnie zwycięzcami, a to skłania ich do przekraczania kolejnych granic. W ludziach budzi się gniew, który daje możliwość skutecznej walki z opresją władz. To właśnie dzieje się dziś na Węgrzech.

Gra toczy się o najwyższą stawkę: przetrwanie naszej cywilizacji

Kiedyś wyznaczałem swoim fundacjom cele takie, jak „obrona społeczeństw otwartych przed ich wrogami, egzekwowanie od rządów państw odpowiedzialności za prowadzoną politykę i rozwijanie krytycznego myślenia”. Ale sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu. Ważą się losy nie tylko społeczeństw otwartych, ale też całej naszej cywilizacji. Duży związek ma z tym dojście do władzy takich przywódców jak Kim Dzong Un w Korei Północnej czy Donald Trump w Stanach Zjednoczonych. Obaj są skłonni zaryzykować rozpętaniem wojny nuklearnej, by tylko utrzymać się u władzy. Ale źródła problemu sięgają znacznie głębiej.

Zdolność gatunku ludzkiego do ujarzmiania sił natury – tak w pozytywnych celach, jak i tych, które sieją zniszczenie – wciąż wzrasta, podczas gdy nasza umiejętność zarządzania samymi sobą przypomina sinusoidę, która obecnie plasuje się na dole wykresu.

Zagrożenie wojną nuklearną jest tak niewyobrażalne, że wolimy je zignorować. Tymczasem jest ono rzeczywiste. Stany Zjednoczone wkroczyły na drogę prowadzącą do konfliktu w momencie, gdy odmówiły przyjęcia do wiadomości faktu, że Korea Północna stała się krajem posiadającym broń atomową. Dla władz Korei stanowi to dodatkową motywację, by szybko i konsekwentnie rozwijać program nuklearny, co z kolei może doprowadzić do tego, że Stany Zjednoczone prewencyjnie wykorzystają swoją przewagę i wywołają wojnę atomową po to, by zapobiec wojnie atomowej, co oczywiście jest paradoksem.

Powtórzmy: Korea Północna stała się potęgą nuklearną i żadne działania zbrojne nie zdołają powstrzymać tego, co już się stało. Jedyną rozsądną strategią jest zaakceptowanie rzeczywistości, niezależnie od tego, jak dalece odbiega od naszych oczekiwań, i przyjęcie do wiadomości, że Korea Północna posiada broń atomową. To zaś wymaga od Stanów Zjednoczonych współpracy ze wszystkim zainteresowanymi stronami, przede wszystkim zaś z Chinami. Pekin trzyma w rękach większość kart niezbędnych do rozgrywki z Koreą Północną, ale niechętnie po nie sięgnie. Gdyby naciski Chin na Pjongjang okazały się zbyt mocne, reżim Korei mógłby upaść, a wtedy Chiny zalałaby fala północnokoreańskich uchodźczyń i uchodźców. Co więcej, Pekin niezbyt ochoczo odnosi się do wyświadczania przysług Stanom Zjednoczonym, Korei Południowej czy Japonii – do każdego z tych państw żywi bowiem mniejszą lub większą urazę. Nawiązanie współpracy będzie więc niewątpliwie wymagało wielu negocjacji, ale kiedy się to uda, sojusznicze kraje będą mogły rozpocząć rozmowy z Koreą Północną, stosując naprzemiennie strategię kija i marchewki. Metodą kija można by zmusić władze Korei Północnej do negocjacji w dobrej wierze, metoda marchewki zaś byłaby nagrodą za weryfikowalne zawieszenie dalszych prac nad bronią nuklearną. Im szybciej dojdzie do porozumienia zakładającego obopólne powstrzymanie się od działań, tym skuteczniejsza okaże się ta polityka. Miarą jej sukcesu nie będzie zaś to, czy Korea Północna rozwinie program nuklearny tak, by tworzony arsenał atomowy był gotowy do użytku, ale ile czasu to zajmie. Pragnę w tym miejscu zachęcić do zapoznania się z dwoma prekursorskimi raportami na temat prognoz związanych z wojną atomową w Korei Północnej opublikowanymi niedawno przez organizację Crisis Group.

Innym poważnym zagrożeniem dla naszej cywilizacji są zmiany klimatu. Coraz częściej stanowią one główny powód przymusowych migracji. O problemach wynikających z konieczności zmiany miejsca zamieszkania opowiadałem już wielokrotnie, pragnę jednak jeszcze raz podkreślić, jak poważne one są i jak trudne do rozwiązania. Nie zamierzam też wchodzić w szczegóły zagadnienia zmian klimatu, ponieważ doskonale już wiadomo, co należy zrobić. Wiedzę naukową już mamy, brakuje jedynie woli politycznej, zwłaszcza w strukturach administracji Trumpa.

Wyrażę się jasno: uważam, że administracja Trumpa stanowi zagrożenie dla świata. Ale traktuję ją jako chwilowe zjawisko polityczne, które będzie miało swój kres w 2020 roku, a może i wcześniej. Przyznaję, że prezydent Trump odniósł wielki sukces w mobilizacji swego twardego elektoratu, ale przyczynił się również do tego, że na każdego jego wyborcę i każdą wyborczynię przypada teraz jeszcze więcej zagorzałych przeciwników i przeciwniczek, którzy są równie silnie zmobilizowani. Dlatego też spodziewam się wielkiego zwycięstwa demokratów w wyborach do Kongresu w 2018 roku.

Za swój osobisty priorytet w Stanach Zjednoczonych uważam pomoc w przywróceniu sprawnie funkcjonującego systemu dwupartyjnego. Będzie to wymagało nie tylko zwycięstwa Partii Demokratycznej w 2018 roku, ale też wielu wysiłków z jej strony, by w bezstronny sposób zmienić kształt okręgów wyborczych, mianować wykwalifikowanych sędziów, poprawnie przeprowadzić spis ludności i podjąć inne działania, których system dwupartyjny wymaga.

Zagrożenia ze strony gigantów mediów społecznościowych

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

George Soros, W obronie społeczeństwa otwartego

Tytuł oryginału: In defense of open society

Warszawa 2021

Copyright © by George Soros, 2019

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2021

This edition published by arrangement with PublicAffairs, an imprint of Perseus Books, LLC, a subsidiary of Hachette Book Group, Inc., New York, New York, USA. All rights reserved.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-66586-81-9

Przekład: Aleksandra Szymczyk

Redakcja: Michał Sutowski

Korekta: Hubert Korczyc

Redaktor prowadzący: Patryk Walaszkowski

Projekt okładki: Patryk Mogilnicki

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3

00-013 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Jasna 10, lok. 3, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3) oraz księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek