Bogdan Składanek

HISTORIA PERSJI

Pakiet
(3 książki)

WARSZAWA 2021

HISTORIA PERSJI - TOM I

Redakcja i korekta: IRENA OKRUSZKO

Skład i łamanie: MAGDALENA DZIEKAN

HISTORIA PERSJI - TOM II

Redakcja i korekta: IWONA KUPIŃSKA

Okładka: KINGA WALTER

HISTORIA PERSJI - TOM III

Redakcja i korekta: MAGDALENA PLUTA

Łamanie i projekt okładki: MACIEJ KRAWCZYŃSKI

Utworzenie pakietu:

http://www.gigaproject.pl/epuby

Copyright by Wydawnictwo Akademickie DIALOG 2021

ISBN pakietu:

ISBN (ePub) 978-83-8238-006-4

ISBN (Mobi) 978-83-8238-007-1

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

00–112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./fax 022 620 87 03

e–mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Bogdan Składanek

HISTORIA PERSJI

TOM I
OD CZASÓW NAJDAWNIEJSZYCH
DO NAJAZDU ARABÓW

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

Warszawa

Redakcja i korekta: IRENA OKRUSZKO

Skład i łamanie: MAGDALENA DZIEKAN

© Copyright by Wydawnictwo Akademickie DIALOG 1999

Wydanie trzecie rozszerzone

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2014

ISBN e-pub 978-83-8002-026-9

ISBN mobi 978-83-8002-027-6

Wydawnictwo Akademickie DIALOG
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
WWW: www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

WYKAZ SKRÓTÓW

CZĘŚĆ I. PRZED ACHEMENIDAMI

ROZDZIAŁ 1. ZARYS GEOGRAFII HISTORYCZNEJ

ROZDZIAŁ 2. NIM PRZYSZLI ARIOWIE

Źródła

Wschodni Iran i Azja Środkowa przed przybyciem Ariów

Zachodni Iran

Państwa w Azji Zachodniej i w Iranie przed przybyciem Ariów

Elam

ROZDZIAŁ 3. ARIOWIE W IRANIE

Źródła

Wyłonienie się Ariów

Wewnętrzny podział Ariów. Drogi ich migracji

Praojczyzna Ariów

Początek migracji Ariów. Opanowanie Indii

Wschodni Iran. Społeczeństwo wyznawców Awesty

Ariowie w zachodnim Iranie. Mitanni

ROZDZIAŁ 4. POCZĄTKI IRAŃSKIEJ PAŃSTWOWOŚCI. MEDIA I MEDOWIE

Źródła

Początki aryjskiej dominacji w późniejszej Medii

Asyria i zachodni Iran

Powstanie państwa Medów

Kimmeriowie i Scytowie

Niezależna Media

Pokonanie Asyrii. Sojusz z Babilonią

Media mocarstwem

Bunt Cyrusa i upadek Medii

CZĘŚĆ II. OD ACHEMENIDÓW DO PARTÓW

ROZDZIAŁ 5. ŹRÓDŁA DO EPOKI ACHEMENIDÓW

ROZDZIAŁ 6. FORMOWANIE SIĘ ACHEMENIDZKIEGO IMPERIUM

Wojna z Lidią i Babilonią

Scytowie. Kambyzes II następcą Cyrusa II

Bunt maga Gaumaty. Objęcie władzy przez Dariusza, syna Wisztaspy

Starożytna „Wiosna Ludów”. Powstania przeciwko Achemenidom

Podboje Dariusza II: Indie i kraj Scytów

ROZDZIAŁ 7. PERSJA I ŚWIAT HELLEŃSKI

Przygotowania do pierwszej wojny z Grekami

Wojna Persów z Grekami (492-90)

Bitwa na Maratonie

Druga wojna Persji z Grekami. Wyprawa Kserksesa

Termopile

Bitwa morska koło Salaminy

ROZDZIAŁ 8. PERSJA I GRECJA PO SALAMINIE

Persja w odwrocie

Zmiany polityczne w Persji

Persja i Grecy po drugiej wojnie. Pokój Kalliasa

ROZDZIAŁ 9. PAŃSTWO ACHEMENIDÓW

Podział administracyjny

Sprawy gospodarcze

Podstawowe jednostki wagi w systemie perskim

Organizacja robót na zlecenie dworu

Wierzenia Persów

ROZDZIAŁ 10. PANOWANIE DARIUSZA II OCHOSA

Persja a wojna peloponeska

Rebelia Cyrusa Młodszego

Wojna ze Spartą i pokój

ROZDZIAŁ 11. KONIEC RZĄDÓW ACHEMENIDÓW

Bunt satrapów w Azji Mniejszej

Ostatnie dni chwały. Rządy Artakserksesa III

Najazd Aleksandra Macedońskiego

ROZDZIAŁ 12. PANOWANIE GREKÓW. ALEKSANDER WIELKI I SELEUCYDZI

Źródła

Persja od zamachu na Dariusza III do śmierci Aleksandra

Powstanie państwa Seleucydów

Ustrój

Kres rządów greckich

ROZDZIAŁ 13. POWRÓT IRAŃCZYKÓW DO WŁADZY. PARTOWIE

Źródła

Początki partyjskiej dynastii Arsacydów

Stosunki Persji z Rzymem. Wojny o Armenię i Mezopotamię

Dążenie Rzymu do podporządkowania Persji

Rzut oka na kulturę za Partów

Stosunki wewnętrzne

Ostatni szachowie i upadek dynastii

CZĘŚĆ III. SASANIDZI

ROZDZIAŁ 14. POCZĄTKI RODU I DYNASTII SASANIDÓW

Źródła

Budowanie fundamentów państwa. Ardaszir I

Kuszanowie

Szapur I i pierwsza wojna Sasanidów z Rzymem

Zoroastryzm religią państwową. Początki klerykalizacji państwa

ROZDZIAŁ 15. LATA STABILIZACJI. OD SZAPURA II DO JAZDGIRDA I

Persja u szczytów potęgi

Lata niepewności

Pokój na zachodniej granicy

Bahram Gur i Jazdgird II

Kryzys władzy. Heftalici

ROZDZIAŁ 16. SPOŁECZEŃSTWO PERSKIE. KONFLIKTY WEWNĘTRZNE

Ustrój społeczny i polityczny

Organizacja państwa. Miasta

Powstanie Mazdaka

ROZDZIAŁ 17. ZŁOTY WIEK I UPADEK PAŃSTWA. OD CHOSROWA I DO JAZDGIRDA III

Przebudowa państwa za Chosrowa I Nieśmiertelnego

Reforma w wojsku

Zmiany w administracji

Podsumowanie reformatorskiej działalności Chosrowa I

Polityka zagraniczna. Wojny z Bizancjum, z Turkami i o Jemen

Ostatni z wielkich: Hormizd IV i Chosrow II

Upadek dynastii i państwa

ROZDZIAŁ 18. NAJAZD ARABÓW I UPADEK PERSJI

Źródła

Arabowie. Stosunki wewnątrz arabskiej społeczności.

Hidżaz przed islamem

Prorok Muhammad

Walka o zjednoczenie Arabów

Stosunki persko-bizantyjskie

Ekspansja islamu i podbój Persji (632-661)

ANEKS

DYNASTIE

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

PRZYPISY

BOGDAN SKŁADANEK – iranista, studiował na Uniwersytecie Warszawskim, w Leningradzie i w Teheranie. Specjalizował się w historii Persji wczesnego średniowiecza. W 1966 roku uzyskał stopień doktora, w 1977 doktora habilitowanego, w 1987 zaś tytuł profesora. Przez wiele lat pełnił fukcję dyrektora Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego.

Ważniejsze publikacje:

Studia nad charydżytyzmem w Persji (rozproszone);

Gramatyka języka perskiego (wyd. I, Warszawa 1970, wyd. II, 1984);

Wieki milczenia, Warszawa 1980;

Abul Fazl Bajhaki – Historia sułtana Masuda, Wybór, przekład i komentarz..., Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, Warszawa 1996;

Wprowadzenie do gramatyki języka perskiego, Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, Warszawa 1997.

Wstęp

Persja, obecnie Iran (terminów tych będziemy używać wymiennie), państwo obejmujące ponad 1,6 km², graniczące z Irakiem, Armenią, Azerbejdżanem, Rosją przez Morze Kaspijskie, Turkmenią, Uzbekistanem, Afganistanem i Pakistanem odgrywało w odległej przeszłości niepoślednią rolę w dziejach Azji Środkowej i Zachodniej, a także w basenie Morza Śródziemnego. Pokonawszy Asyrię i Babilonię, rywalizując przez stulecia z Grecją, Rzymem i jego sukcesorem na Wschodzie – Bizancjum, kraj ten zdobył trwałą pozycję w geopolitycznych układach tej części świata.

Grecy, zetknąwszy się z Persami w połowie I tysiąclecia p.n.e., choć bez wątpienia, jak na to wskazuje tekst Herodota, byli zafascynowani ich obyczajowością, a równocześnie przerażeni potęgą i ogromem perskiego państwa, aż do nastania epoki helleńskiej nie poznali, a nawet nie starali się poznać kulturalnego i filozoficznego dorobku wschodniego sąsiada. Po obu stronach granicy wymiana myśli była ograniczana przez cenzurę, choć wypada tu zaznaczyć, że Persja weszła w interesujące układy ze światem zachodnim i jej stosunek do greckiej strefy gospodarczej, politycznej i kulturalnej był zawsze aktywny. A jednak Persowie żywo zainteresowani tym, co się działo po zachodniej stronie granicy, mimo iż doceniali rozległość greckiej nauki, doskonałość ich medycyny, nie rozwinęli u siebie nauk wykorzystując w tym celu dorobek greckiej myśli i nie chcieli, czy też nie potrafili, zastosować u siebie greckich wzorców, np. w wojsku. Widzieli oddziały niezrównanej w polu piechoty, znali bojowe walory greckich żołnierzy, ich świetne wyszkolenie i uzbrojenie, których dlatego werbowali, mimo to nie przebudowali własnej armii. Przeciwnie, z uporem utrzymywali tradycyjną, mało skuteczną jej organizację.

Niechęć do sąsiada, której nazwanie ksenofobią byłoby zapewne określeniem zbyt silnym, istniała po obu stronach granicy. Dla Greków na Wschodzie mieszkali wyłącznie barbarzyńcy, Persowie także patrzyli na zachodnich sąsiadów krzywym okiem uważając, że są ludźmi do głębi skorumpowanymi, gotowymi frymarczyć wszystkim, z umiłowaną Helladą włącznie, sprzedać każdą rzecz, jeśli tylko znajdzie się na nią kupiec. Według Persów Hellenowie byli w stanie zmienić najświętsze przekonania, byle „korzyść majątkowa” była w stosownej wysokości. Nie zawsze zainteresowanie Helladą przybierało dla niej formy pożądane. Chodzi tu o wojny persko-greckie i perskie plany podboju Hellady.

Sytuacja nieco odmieniła się, gdy w Iranie zaczęli panować Grecy. Stało się tak po najeździe Aleksandra Macedońskiego, a po jego śmierci, za Seleucydów. Rządy obcej dynastii okupującej całą Persję i znaczne obszary Azji Środkowej siłą rzeczy musiały przybliżyć te dwie narodowości i reprezentowane przez nie kultury. Okres panowania Greków w Iranie to epoka hellenizmu, synkretycznego kierunku dominującego w świecie greckim i na Bliskim Wschodzie, który objął Iran, choć tylko na krótko. Były to czasy, kiedy oba światy zbliżyły się wzajemnie, nawet przenikały, jednak do pełniejszego poznania nie doszło. Pod wpływem greckiego sposobu interpretowania zjawisk religijnych zrodziły się próby identyfikacji bóstw greckich z irańskimi. Był to znaczący przejaw rosnących zachodnich wpływów, ponieważ oznaczał naruszenie obowiązujących norm aryjskich nie dopuszczających hipostazy w pojmowaniu zjawisk religijnych. W następstwie tego procesu nie tylko Grecy widzieli w Ahura Mazdzie Zeusa, ale i Irańczycy zaczęli dostrzegać w Zeusie Ahura Mazdę. Ten kierunek myślenia rozwijał się. Do Ahura Mazdy doszli inni bogowie: Apollo odpowiadał Mitrze, Hera – Anahicie, Hades – Ahrymanowi. Jednak społeczność irańska odznaczająca się dużym stopniem tolerancji wobec innych wyznań, czego najdobitniejszym świadectwem był manifest Cyrusa I do mieszkańców zdobytego Babilonu, w równym stopniu byli odporni na oddziaływanie innych religii widząc w nich formę propagandy, w której byli mistrzami. Podobny był zapewne stosunek do religii i mitologii greckiej.

Być może z tego powodu wpływy kultury greckiej były powierzchowne, przez to jej oddziaływanie nie było długotrwałe. Irańczycy cenili dorobek myśli greckiej, zapożyczyli wiele z greckiej nauki, ale żyli po swojemu. Zachowali język i jego liczne dialekty. W stopniu bardziej widocznym hellenizm zaznaczył się w sztuce. Dominujący za Achemenidów w architekturze orientalny monumentalizm obowiązujący w Mezopotamii i stamtąd przypuszczalnie zapożyczony, zaczął ustępować estetycznym normom greckim dostosowanym do potrzeb i wymiarów człowieka.

Następstwem greckiej supremacji była popularność języka greckiego oczywiście w pewnych tylko kręgach, która utrzymywała się czas jakiś jeszcze za partyjskich rządów, a nawet, choć w mniejszym zakresie, w początkach rządów Sasanidów. Greccy artyści, np. rzeźbiarze, sporo tworzyli w Iranie, dzięki czemu styl, jakiemu hołdowali, dotarł aż do granic Indii i zaznaczył się także w wytworach rzemiosła, ale po obaleniu greckiego panowania powrócił styl orientalny, daleki od zachodniego realizmu. W Baktrii rządzonej przez Greków przez około dwa stulecia, do 140-130 r. p.n.e., wpływ greckiej kultury był znaczny; przejawiał się nie tylko w sztuce. Przyjęto tam grecki alfabet do zapisu języka baktryjskiego.

Mimo tych zbliżeń obie społeczności różniły się bardzo. Greckie świątynie stały w miastach greckich, ale interior irański miał z Grekami styczność bardzo małą. Irańczycy czy to w dużych ośrodkach miejskich, czy w głębi kraju, na prowincji, nadal wyznawali mazdaizm (zoroastryzm). Trwalsze wpływy helleńskiego sąsiedztwa i greckiej dominacji zaznaczyły się w gospodarce, gdzie niepodzielnie zapanował grecki system monetarny. Persowie zapożyczyli także jednostki miar. Nazwy drogich kamieni i wyraz sim ‘srebro’ są pożyczkami z greckiego. Jeszcze przez pewien czas po wypędzeniu Greków mennice w Iranie wypuszczały monety według dotychczasowych wzorów, ale tu główną przyczyną mogły być nie wpływy kulturalne, ale względy czysto techniczne. Mennice posługiwały się starymi stemplami, w których dokonywano tylko pewnych poprawek.

O ile Grecy, nie rozumiejąc perskiej kultury i nie przyswajając sobie tamtejszej filozofii, czy podstaw religii nie lekceważyli dorobku myśli perskiej, ani tym bardziej siły perskiego oręża, o tyle z Rzymem, politycznym sukcesorem Greków na Wschodzie, sprawy ułożyły się inaczej. Mimo wielowiekowych i wielopłaszczyznowych kontaktów handlowych, wojennych i kulturalnych, mimo licznych wieczystych rozejmów, pokojów i traktatów, Rzym i Persja istniały obok siebie nie rozumiejąc się wzajemnie i nie dążąc do wzajemnego, głębszego poznania. Rzym czy później Bizancjum, odnotowawszy całkowitą odmienność świata irańskiego ciągnącego się bez końca za wschodnią granicą, nie próbował zgłębić istoty jego kulturowych osobliwości. Takie, mało poznawcze podejście dwóch sąsiadów, doprowadziło do tego, że oba społeczeństwa, ich państwa i kultury żyły i kształtowały się dość szczelnie od siebie odseparowane. Wiadomości, jakie zawierały o Persji greckie i łacińskie traktaty geograficzne i historyczne, w niewielkim tylko stopniu docierały do szerszego ogółu. Ilustracją tego, jaki stopień osiągnęło désintéressement sprawami sąsiada, niechaj będzie fakt nieodnotowania przez Persję podziału Rzymu na dwa cesarstwa.

Stan ten trwał mimo wieloletnich wojen Persji Sasanidów z Zachodem. Kiedy, rzecz ujmując umownie, Konstantyn przeszedł na chrześcijaństwo, powinny pojawić się w relacjach dwóch państw nowe okoliczności, jednak wystąpienie tego czynnika, jakim była nowa religia, nie wpłynęło w stopniu zasadniczym na stosunki Persji z zachodnim sąsiadem. Jedynym trwalszym następstwem obecności chrześcijan w Persji były prześladowania i generalnie niechęć do nich jako poddanych nie godnych pełnego zaufania. Odpowiedzią na to było podobne traktowanie zoroastryjczyków w Bizancjum. Polityka przyznawania monopolu jednej wierze prowadziła te kraje do izolacji. Z tego powodu Europa, jako dziedziczka łacińsko-greckiej tradycji, przejęła taką postawę wobec Persji, co sprawiło, że kraj bliski Europie w swoim kulturowym substracie był dla niej krainą pod każdym względem odległą i niepojętą, opanowaną przez wszechmocnych magów.

Sąsiedztwo potężnej Persji nie pozostawało bez wpływu na kraje ościenne. Persja mogła zaimponować wyrobami technicznymi, w ówczesnym rozumieniu tego słowa, a więc uzbrojeniem, prócz tego wysoko ceniono perskie tekstylia, nowoatorska dla Europy była produkcja rolna, znaczący wkład wnieśli Irańczycy do budownictwa (łuk). Należałoby także odnotować wpływy religii irańskich. Choć zoroastryzm był w zasadzie religią irańską, która poza świat irański nie wykraczała, to niektóre jego pojęcia, szczególnie z zakresu eschatologii, oddziaływały na inne wyznania, w tym na judaizm i chrześcijaństwo. Odgałęzienia i filiacje mazdaizmu, a więc mitraizm i manicheizm, przekroczyły polityczne i etniczne granice Iranu. Mitraizm był przez pewien czas bardzo popularny i znajdował wielu wyznawców wśród legionistów, zaś manicheizm zagrażał chrześcijaństwu w północnej Afryce, rozwinął się w Azji Środkowej, skąd dotarł do Chin. Mitraizm rzymski rożnił się poważnie od swojego irańskiego pierwowzoru.

Postawa, o której mówiliśmy, dominowała przede wszystkim w kontaktach Persji z Zachodem, w mniejszym stopniu charakteryzowała relacje Persji z Indiami, natomiast pozbawione tej wady były stosunki Persów z pozostałymi sąsiadami, a więc z innymi ludami irańskimi (z Medami i mieszkańcami Azji Środkowej), z państwami i ludami Wyżyny Armeńskiej, z semicką Mezopotamią, Zachodnią Azją i Egiptem faraonów. Stosunki Ariów z ich najbliższymi i najdawniejszymi zachodnimi sąsiadami od zarania układały się inaczej niż z Grecją i Rzymem. Po zdominowaniu przez Irańczyków w VII w. areny politycznej Starożytnego Wschodu powstały warunki dla wielu narodów i wielu kultur do egzystowania pod perską władzą w politycznej i kulturalnej symbiozie. W okresie tym obserwujemy proces wielostronnej wymiany myśli i wzajemnej, wielokierunkowej ideologicznej indoktrynacji, nie stwierdzamy jednakże, aby w perskim państwie, stworzonym i rządzonym przez Achemenidów, niearyjscy poddani tracili swoją kulturalną i religijną odrębność.

Inaczej układały się związki z sąsiadami wschodnimi, którzy Persji nie podlegali. Chodzi tu o Chiny i Indie. W ciągu wieków kontakty z Chinami notujemy jako wydarzenia sporadyczne. Aktywną stroną były w tym wypadku Chiny, których przedstawiciele, czy to wojskowi, czy kupiecko-dyplomatyczni wysłannicy jeździli w te strony, ale nie docierali dalej niż do Sogdu i dzisiejszego Turkiestanu Wschodniego. Pierwsza chińska misja, której bytność w Azji Środkowej jest pewna, przypadła na początki rządów Partów (stało się to między 140 a 87 r. p.n.e.). Na przeszkodzie w nawiązaniu bliższych związków stały liczne plemiona koczownicze, irańskie i tureckie, nie zawsze chętne obcym przybyszom. Mimo tych poważnych naturalnych przeszkód, odnotowujemy pewne wpływy chińskie w gospodarce i kulturze Persji. Na pierwszym miejscu wypadnie wymienić jedwab jako rezultat długotrwałych kontaktów handlowych. Dalej odnajdujemy wpływy chińskie w malarstwie i ceramice.

O wiele ciekawsze i rozleglejsze były związki z Indiami. Najistotniejszym przejawem tych wpływów był buddyzm, który przeszedł za pośrednictwem Kuszanów i przyjął się we wschodnim Iranie i zachodnim Afganistanie. Do prowincji zachodnich Persji buddyzm nie przeniknął. W późniejszym okresie mamy wyraźne dowody wpływów literatury indyjskiej. Na średnioperski były tłumaczone lub parafrazowane utwory indyjskie, m. in. Pańćatantra, znana w kręgu literatury muzułmańskiej, perskiej i tureckiej jako Kalila wa Dimna. Prócz dzieł literatury pięknej do Persji przenikały z Indii osiągnięcia ściśle naukowe z zakresu matematyki, astronomii i medycyny. Niektóre wyroby indyjskie, jak stal, wyroby ze skóry, Persowie reeksportowali na zachód, gdzie uchodziły na produkty perskie.

WYKAZ SKRÓTÓW

a.

aryjski

ak.

akadyjski

ar.

arabski

aram.

aramejski

as.

asyryjski

aw.

awestyjski

Aw.

Awesta

babil.

babiloński

bibl.

biblijny

eg.

egipski

el.

elamicki

fem.

feminimum

fiń.

fiński

grec.

grecki

hebr.

hebrajski

IB

Inskrypcja Behistuńska

ie

indoeuropejski

ind.

indyjski

ir.

irański

Jt.

Jaszty

KAP

Karnamag i Ardachszir i Pabagan

łac.

łaciński

med.

medyjski

mord.

mordwiński

nbabil.

nowobabiloński

npers.

nowoperski

pahl.

pahlawijski

part.

partyjski

pers.

perski

pie.

protoindoeuropejskie

sanskr.

sanskrycki

stang.

staroangielski

stind.

staroindyjski

stir.

staroirański

stirl.

staroirlandzki

stpersk.

staroperski

sumer.

sumeryjski

syr.

syryjski

śrpers.

średnioperski.

tur.

turecki

CZĘŚĆ I

PRZED ACHEMENIDAMI

ROZDZIAŁ 1

ZARYS GEOGRAFII HISTORYCZNEJ

Dokładne określenie granic dawnego Iranu, który możemy nazwać Wielkim Iranem, nie jest możliwe ze względu na ukształtowanie terenu. Jedyną wyraźniejszą i naturalną linią graniczną była rzeka Syr-daria, ale nie wyznaczała ona rubieży strefy irańskiej, lecz ją dzieliła na obszar zajmowany przez scytyjskich koczowników i Irańczyków. Na zachodzie granicy nie wytyczała żadna linia, rzeka, rejon wielkich jezior czy wyraźnie rysujące się masywy górskie. Zagros, góry oddzielające płaskowyż irański od zachodu i tworzące barierę między nim i Mezopotamią, stanowił nie łatwą do pokonania przeszkodę, ale jest ona tak szeroka – miejscami dochodzi do 200 km – iż nie mogła wyznaczać granicy w sposób łatwo zauważalny. W tych górach linię graniczną wskazywał dział wodny: zachodnie stoki należały do Semitów, wschodnie do innych ludów, poźniej byli to Irańczycy. Jeszcze bardziej złożona była sytuacja na Wyżynie Armeńskiej, gdzie o ścisłej delimitacji strefy irańskiej i nieirańskiej nie mogło być w ogóle mowy z powodu ukształtowania terenu. Cały ten obszar jest górzysty i dziś także granice między Iranem, Turcją i Syrią nie są granicami naturalnymi. W czasach formowania się perskiego państwa płynność granic była okolicznością pozytywną, sprzyjała bowiem względnie łatwemu podtrzymywaniu wzajemnych wielostronnych kontaktów.

Wielki Iran w epoce prahistorycznej obejmował, prócz współczesnego Iranu, Azję Środkową po Syr-darię, (tj. obecny Uzbekistan, Tadżykistan i Turkmenię), stepy południowej Europy zamieszkałe od VII/VIII w. p.n.e. przez irańskich koczowników, zachodni i środkowy Afganistan łącznie z pakistańską częścią Beludżystanu. Z obszaru Wielkiego Iranu wyłączyć wypadnie wschodni Afganistan ciążący od dawna ku Indiom.

Zachodnia rubież tak rozumianego Iranu właściwie nie przesunęła się w ciągu dziejów. Aczkolwiek Persja, a przed nią Media – mówimy tu o państwach aryjskich – zdołały przekroczyć barierę Zagrosu i opanowawszy Mezopotamię sięgnąć wpływami aż po Egipt na południowym zachodzie i Jonię w Azji Mniejszej na zachodzie, mimo wielowiekowego, prócz Egiptu, panowania nie udało się Irańczykom zmienić ani etnicznego, ani kulturalnego charakteru okupowanych terytoriów. Wpływy Persji były na tych ziemiach powierzchowne i ulotne. Jedynym trwałym i dziś jeszcze dostrzegalnym śladem perskiej bytności w Iraku jest szyizm, który jest bezwątpienia perską odmianą islamu bazującą w dogmatyce na irańskiej mitologii.

Środek świata irańskiego zajmują stepy i pustynie, które ciągną się nieprzerwanym pasem od Zagrosu przez środkowy Iran aż po brzegi Syr-darii.Od zachodu są to Daszt-e Kawir, Daszt-e Lot, Kara-Kum i Kyzył-Kum, wszystkie lokalnie bezwodne, miejscami piaszczyste. Także zachodni Afganistan nie jest wolny od pustyń, które w rejonie Sistanu (płd. zachód) tworzą strefę bezwodną. Na obszarze tym płyną, acz nieliczne, rzeki, znaczna ich część to cieki okresowe wysychające w porze letniej, z kolei napotykane od czasu do czasu jeziora bywają słone.

W Azji Środkowej wielkie rzeki to Syr-daria i Amu-daria ograniczające ten obszar od zachodu i północy. Syr-daria, zwana także Sihun, Sejhun, Jaksartes, jako rzeka graniczna pełniła podwójną rolę: osłaniała ziemie uprawne przed najazdami koczowników od strony stepów i równocześnie dostarczała uprawom wody. Była to jednak rzeka graniczna i zapewne dlatego ziemie w jej dorzeczu nie odegrały w przeszłości takiej roli, jaka przypadła terenom leżącym nad Amu-darią. Amu-daria (a. Waxšu, → grec. Ωξοζ → łac. Oxus → późniejsze Transoxana/Transoksjana, ar. Dżajhun) to ogromna rzeka o długości ok. 2,5 tys. km, której początek dają liczne potoki wypływające z Pamiru. Największy z nich – stanowiący właściwie górny jej bieg – to rzeka Piandż. Z kolei największym prawym dopływem Piandżu jest Wachszab. Obecnie Amu-daria wpada do Jeziora Aralskiego tworząc deltę, nad którą rozwinęła się cywilizacja Chorezmu.

Po wschodniej stronie Syr-darii, na jej prawym brzegu i na północ od Amu-darii mieszkali Scytowie, zwani przez Persów Sakami. Dzielili się oni na szereg plemion (federacji plemion), z których ważniejsze to koczujący na wschód od Syr-darii Massageci i sąsiadujący z nimi od strony południowej – Saka Haumawarga. W epoce przedchorezmijskiej Amu-daria, na wysokości południowej granicy Chorezmu skręcała na zachód i wpadała do Morza Kaspijskiego. W czasach achemenidzkich dawne jej koryto stanowiło południową granicę koczowania Saków zwanych Saka Tigrachauda (‘O spiczastych czapkach’). Trzecią wielką grupę tworzyli Sakowie (Scytowie), Saka Paradraja (‘Sakowie znad Morza’) mieszkający na stepach południowej Rosji, na północ od Morza Czarnego.

Nad brzegami Amu-darii i w jej dorzeczu powstawały liczne państwa i rozwijały się wielkie kultury starożytności. W dolnym jej biegu i w delcie rozwijała się kultura starożytnego Chorezmu, w północnym Afganistanie, nad środkową Amu-darią, w dzisiejszej prowincji Mazar-i Szarif znajdowała się starożytna Baktria (stpers. Bāxtriš, aw. *Băχσiš, grec. Βακτραι, stąd syr. w III w.n.e. Bḥtrt’, fem. ‘Baktryjka’) wymieniana w tekstach asyryjskich i w inskrypcji Dariusza I. Głównym ośrodkiem Baktrii było miasto o tej samej nazwie leżące w oazie nad rzeką Balchab, w miejscu gdzie wypływa ona z gór. Materiał naukowy, jakim dysponujemy obecnie nie pozwala ustalić, w jakim okresie pojawiły się w Baktrii plemiona irańskie i kiedy założyły miasto Baktra (późniejszy Balch).

Rozwojowi Baktrii sprzyjało doskonałe położenie na styku dwóch, a nawet trzech stref kulturowych i ekonomicznych, tj. Indii, Chin i strefy zachodnich Irańczyków (Ariów), do których należeli Persowie i Medowie. Strefa aryjska, stykając się z Zachodem, stanowiła pomost między tą częścią świata, która obejmowała m.in. Mezopotamię, Elam, Urartu i Manna. Mamy dowody świadczące o tym, że Baktria utrzymywała z Mezopotamią dość ożywione stosunki handlowe już w początkach I tysiąclecia przed naszą erą. Wiemy także, że sprowadzano do Asyrii do wystroju pałaców, m.in. w Niniwie, obok środkowoazjatyckiego, także lapis lazuli z Baktrii. Za Achemenidów Baktria, jako satrapia, zachowała kulturową odrębność zapewne dzięki dużej niezależności od szachów. Po rozpadzie imperium Aleksandra Wielkiego powstało tu i istniało przez kilka dekad grecko-baktryjskie państwo zdominowane przez napływowy żywioł helleński.

Nad dolnym biegiem Amu-darii, u ujścia do Jeziora Aralskiego leżał Chorezm (stpers. Xwārazmiš), którego kultura formowała się na przełomie IV i III tys. przed naszą erą. Kraj ten sąsiadował z innym, bardzo bogatym i rozwiniętym gospodarczo rejonem, jaki tworzyły ziemie leżące między środkową i dolną Amu-darią a Syr-darią. Rejon ten to Sogd, stpers. Sugud, aw. Sughdha, mający równie starożytne dzieje co Chorezm. Krainę przecina płynąca równoleżnikowo rzeka Zerawszan (Zarawszan). Nazwy tej nie spotyka się w dawnych inskrypcjach i prawdopodobnie jej staroirańskim odpowiednikiem była nazwa Namik. Zerawszan wypływając z Gór Hisarskich zaopatrywał w wodę system kanałów, dzięki czemu kwitło rolnictwo i rozwijały się miasta. Sogd już w starożytności był, jak na ówczesne czasy, silnie zurbanizowany. Powstały tam i rozwinęły się duże ośrodki miejskie, jak Buchara i Samarkanda. W mitologii aryjskiej Sogd zajmował bardzo poczesne miejsce, ponieważ Ahura Mazda, najwyższy bóg Irańczyków, stworzył tę krainę już w drugiej kolejności, zaraz po wykreowaniu kolebki Ariów, ich praojczyzny i mitycznej krainy, Arianem Waedża.

Według Strabona (IX,11) tryb życia mieszkańców Sogdu i Baktrii, jak też ich poziom życia nie odbiegały wiele od warunków, w jakich wegetowali koczownicy na stepach. Jest to informacja zaskakująca u tak wybitnego geografa gdyż całkowicie błędna. Przede wszystkim dowodzi ona, że do Greków docierały na temat odległych krajów jak Baktria i Sogd bałamutne wiadomości, będące właściwie niesprawdzonymi pogłoskami. Orientacja Hellenów na temat tych ziem musiała być powierzchowna. Sogd, Chorezm i Baktria to rejony bogate, bardzo dobrze rozwinięte ekonomicznie (system irygacyjny, rzemiosło), kulturalnie. Były to krainy o złożonej strukturze społecznej, czego świadectwem jest Awesta powstająca właśnie w tych regionach.

Rzadka sieć rzek wymagała w tamtejszym klimacie wielkich nakładów i wydatkowania ogromnych sum na budowę kanałów ciągnących się setki kilometrów pod ziemią i na powierzchni. Wiele z tych hydrobudowli działa nadal, po wielu, obecnie nieczynnych, są tylko ślady, a wszystkie są widomym dowodem ekonomicznego poziomu tych terenów. System irygacyjny był układem sprawnie zaprojektowanym, zbudowanym i eksploatowanym. Niedobór wody stanowił, niegdyś i dziś, główną, naturalną przeszkodę, na jaką tam napotyka rolnictwo. Większość powierzchni zajmują stepy i pustynie. Stepy, choć bardzo ubogie w wodę i roślinność, stwarzały, według tamtejszych kryteriów, względnie dogodne warunki dla hodowli i były wykorzystywane jako pastwiska. Warunki naturalne – tzn. istnienie rozległych stepów – sprzyjały, mimo sąsiadowania z rozwiniętymi gospodarczo rejonami, utrzymywaniu się ekstensywnej gospodarki koczowniczej i związanego z nią środowiska wojowniczych nomadów. Konfrontacja dwóch form gospodarki, intensywnej rolniczej i ekstensywnej hodowlanej, prowadziła do pozaekonomicznej rywalizacji, do wojen, w czasie których rolnictwo było stroną słabszą. Rolnicy byli narażeni na wielkie straty, ponieważ ich gospodarka opierała się na kruchej i łatwej do zniszczenia infrastrukturze, jaką był system irygacyjny, składający się z kanałów, rowów melioracyjnych, tam i nasypów. Budowle te, jeśli chciano je utrzymywać w dobrym stanie techniczym, wymagały stałych i niemałych nakładów pracy i środków materialnych. Wystarczyło, aby w czasie nawet niewielkiego i krótkotrwego najazdu, koczownicy przerwali tamę, zasypali rów bądź doprowadzili kanał do zamulenia, o co w końcu nie trudno, i ziemia dotychczas uprawna mogła nieodwracalnie zamienić się w step, a nawet w pustynię. Nomadzi napadali na wsie, miasta, na karawany i uchodziło im to w zasadzie bezkarnie, ponieważ skuteczność wszelkich represyjnych ekspedycji przeciwko nim nie była wielka. Z tego powodu w sąsiedztwie stepów spora część sił społecznych i środków szła na zabezpieczenie się przed napadami. Budowano przeto warowne wsie i osady i wiele czasu marnowano na usuwanie szkód. Mieszkańcy żyli w nieustannej gotowości bojowej, co osłabiało potencjał ekonomiczny tych ziem.

System irygacyjny bywał dwojakiego typu. W pierwszym wodę brano z naturalnych zbiorników, w których gromadziła się w okresie topnienia śniegów, ze studni. Nie były to studnie otwarte, czerpanie wody było oparte na dyfuzji, podsiąkaniu. Takie studnie w Persji istnieją do dziś, a w XI w. dokładnie opisał je Awicenna, nazywając je ‘złodziejami wody’ (pers. abdozd). Termin dobrze oddaje istotę tej konstrukcji. W drugim systemie wodę doprowadzano podziemnymi lub odkrytymi kanałami na tereny uprawne. Te dwa sposoby decydowały o rozwoju strefy rolniczej, która mogła się ukształtować jako oaza (tak rozbudowała się m.in. oaza wokół Marwu) albo jako rozległy obszar upraw koegzystujący z gospodarką miejską. Przykładem drugiego typu były Chorezm i Sogd.

W południowej części Iranu, nad rzeką Helmand (aw. Haçtumand ‘Bogata w tamy’), w jej dolnym biegu, przy ujściu do jeziora Hamun (hamun w dialekcie sistańskim znaczy ‘jezioro’) powstała strefa o stosunkowo dużej aktywności gospodarczej i politycznej. Jest to Sistan (Sakastan) odgrywający niemałą rolę w zoroastryjskiej tradycji. Stąd pochodził Rustam, mityczny perski bohater, jedna z głównych postaci narodowego perskiego eposu, Szahname.

Obecny podział terytorialny wschodniej Persji i zachodniego Afganistanu nie odpowiada stanowi sprzed 2500 lat. Wschodnia dzielnica dzisiejszej Persji (Iranu), Chorasan, obejmuje terytorium, które nigdyś było podzielone na kilka ziem. Ziemie na wschód od obecnego Gorganu (wschodnia część wybrzeża Morza Kaspijskiego), dawniej zwanego Warkana (Wurkana), zajmowała Partia (ir. Parθawa), która w średniowieczu została wchłonięta przez Chorasan. Od wschodu Partia sąsiadowała z Haraiwą (stpers. i aw. Haraiva), tzn. z okolicami Heratu. W literaturze greckiej nastąpiło pomieszanie nazw Haraiwy z Areją i utożsamianie tych dwóch nazw na skutek podobieństwa fonetycznego i lokalizacji we wschodnim Iranie. W wyniku tej kontaminacji wschodnioirańska Haraiwa, stała się w literaturze greckiej, u Herodota, Ptolemeusza i Izydora z Charaksu, Areją (grec.Αρι lub Αρεια)[1]. Herodot co prawda pisze, że w dawniejszych czasach Chorezmijczycy, nim przenieśli się na północ, nad dolną Amu-darię, władali doliną nad rzeką Akes, (współ. Har-i rud), przepływającą przez Haraiwę, ale nie wpłynęło to na powszechnie błędne mniemanie w tej kwestii. Prawdą jest, że dzieje Ariów sięgają w Haraiwie czasów mitycznych, ale ziemia ta nie może być identyfikowana z ich praojczyzną. Na południe od Arachozji, wokół jezior, do których wpada Helmand rozciągała się kraina zwana w staroperskich inskrypcjach Zranka, stpers. Zra(n)ka, z dialektalnym z- zamiast d- (stąd gr.Zαραγγαι/Σαραγγαι ‘Kraj Wód’(?))[2]. Arachozja była w systemie administracyjnym Achemenidów ważnym centrum obejmującym cały zachodni Afganistan. Używana w piśmiennictwie europejskim nazwa Drangiana (gr. Δδραγγιαυη, Δραγγηνη) pochodzi od stpers. *dranka, ta z kolei od nazwy zamieszkującego tu niegdyś ludu, który Grecy nazywali Saragai (Σαραγγαι). Ślad po nich zachował się w nazwie miasta Zarandż.

Sistan i południowe pogranicze Arachozji początkowo zamieszkiwały ludy wymieniane w inskrypcji Dariusza I i przez Herodota. Prawdopodobnie spokrewnione były z Drawidami z północnych Indii. Był to lud Maka, gr. Μυκοι, stpers. Maka, Outii (stpers. Jautijā, lub Jutijā) i Paroikanioi. Maka dali nazwę dzielnicy Makran w południowowschodnim Iranie nad Zatoką Perską, Outii kojarzymy ze średniowiecznymi Dżutami koczujacymi w Kermanie. Stosunki ludnościowe w starożytnym Sistanie zmienia radykalnie na przełomie II i I w. p.n.e. inwazja Saków z północy, co zaznaczyło się również w zmianie nazwy dzielnicy. Ziemie te zaczęto nazywać ‘Krajem Saków’ (ir. Sakastān → Seistān → współ. Sistan). Sakowie osiedlili się najpierw w południowym Sistanie, by nieco później opanować resztę kraju.

Dzisiejszy Peszawar i Dżalalabad we wschodnim Afganistanie nosiły niegdyś wspólną nazwę Gandhara.

Na zachód od Haraiwy leżała Partia, której stosunki ludnościowe przybliżają nas do spraw perskich. W czasach achemenidzkich Partia (pers. Partθava) zajmowała północną części obecnego Chorasanu i nadkaspijską prowincję Gorgan, dawniejszą Warkane (gr. Hyrkania). Partia i Hyrkania tworzyły jedną prowincję. Była to ważna dzielnica, wymieniana jest bowiem we wszystkich spisach satrapii za Dariusza I. W jej granicach leżały dwa miasta, Wiszpauzati (pers. Višpauzāti) i Patigrabana. Dokładnych granic Partii nie jesteśmy dziś w stanie wykreślić. Przypuszczalnie Niszapur już nie leżał w jej granicach. Najdalej na północ wysuniętym w tej okolicy punktem broniącym strefy rolniczej i głębi płaskowyżu była oaza Marw. Na północ od linii biegnącej od Aszchabadu wzdłuż granic Turkmenii z Iranem znajdowała się strefa opanowna przez koczowników. Do Gorganu należał wówczas zachodni Mazanderan. Mazanderan w późniejszym rozumieniu to środkowa część perskiego wybrzeża M. Kaspijskiego. Muzułmańscy geografowie nazywali tę krainę Tabaristanem pers. Tapuristan. W starożytności Tapurowie (grec. Tάπυροι/Ταπουροι) mieszkali nad rzeką Amard (współ. Safid-rud), mając za sąsiadów Medów, Amardów i Anariaków. Posuwając się brzegiem M. Kaspijskiego na zachód dochodzimy do Gilanu, prowincji leżącej na przeciwległym w stosunku do Gorganu krańcu wybrzeża, w delcie rzeki Safid-rud. Gilan był zamieszkały przez Gelów, tzn. Kaspiów, tak bowiem ich nazywano – niekiedy wszystkich, niekiedy tylko niektórych. Achemenidzi nigdy nie zdołali podporządkować sobie tej ziemi.

Zachodnim okręgiem Partii był rejon Choarene (Ptolemeusz – Χòαρα, Izydor – Χòαρηνή. W wykazie prowincji podlegających Dariuszowi I nie wymienia się Hyrkanii leżącej nad Morzem Hyrkańskim. Ziemia ta była wówczas podzielona między Partię, Drangianę (Zranka) i Haraiwę. Admnistracyjnie za panowania tego szacha Hyrkania była połączona z Partią w jedną dzielnicę, którą zarządzał ojciec Dariusza I, Wisztaspa.

Stosunki etniczne w Partii zmieniły się po najeździe Aleksandra Wielkiego, pod rządami Seleucydów. Wówczas to z sąsiednich stepów najechały na Partię plemiona koczownicze zwane Parni przynależące do grupy Dahi, o której znajdujemy wzmiankę w inskrypcji Kserksesa I, gdzie mówi się o Dahach (stpers. Dahā, Kserkses Persepolis H,26). Prawdopodobnie od nich wzięła swoją nazwę nadkaspijska prowincja Dihistan/Dahestan. Partowie, późniejsi władcy Persji, wchodzili w skład grupy Parni. Przypuszczalnie należeli do scytyjskiej, a więc wschodnioirańskiej grupy plemion, w związku z czym ich język, pahlawanik, powinien także należeć do wschodnioirańskiej grupy językowej, wykazuje on jednak cechy właściwe grupie zachodniej. W tym braku zgody między cechami językowymi i przynależnością do grupy etnicznej niektórzy badacze dostrzegają ślad po dokonanej w Partii asymilacji wschodnioirańskich przybyłych koczowników z etnicznie zachodnioirańskim substratem. To z kolei potwierdzałoby tezę, iż granicą strefy zachodniej, zdominowanej przez ludność rolniczą i strefy wschodniej, koczowniczej, stepowej była Amu-daria, przez którą sporadycznie przedostawały się większe grupy koczowników. Po wschodniej stronie tej bariery enklawami sedentarnego trybu życia były Sogd i Chorezm. Jednak ta teza stoi w opozycji do innego poglądu, według którego nazwy etniczne ‘Pers’ i ‘Part’(wł. Part/Parθ) wywodzą się z jednego rdzenia, zaś występujący tu wariant Pers/Part można wytłumaczyć różnicami dialektalnymi: pers. s = part. θ. Kwestia ta nie doczekała się jeszcze rozstrzygnięcia.

Na granicy wschodniego i zachodniego Iranu leżało starożytne miasto Raga (el. rak-ka, babil. ra-ga-ā, obecnie podteherańskie osiedle Raj), prawdopodobnie stolica prowincji o tej samej nazwie wymienionej przez Dariusza I (IB.II, 71-72,III,2) należącej administracyjnie do zachodnioirańskiej Medii. Stolicą Medii była Ekbatana, obecnie Hamadan (stpers. Hangmatāna, babil. Agmatān(u), bibl. Akmėrhā, grec. Akbatana (Her.I,97,98,67). Za rządów Achemenidów, o których wiemy, że wniosły pewne zmiany w zastałe przedachemenidzkie stosunki ludnościowe i polityczne, zachodni Iran (obecnie Fars, Chozestan, Irak Perski i Azerbejdżan) obejmował cztery prowincje: Persję właściwą (dzisiejszy Fars, stpers. Pārsa), Medię (Mada) i Elam (stpers. Huǧa/Uwǧa, stąd współ. Chozestan)[3]. Według starożytnych autorów, na południu Persji koczowały plemiona wojownicze, m. in. Kissjowie, którzy brali udział w wyprawie Kserksesa przeciwko Grekom i uczestniczyli w bitwie pod Termopilami. Doliny południa były rolnicze, ale w górach mieszkały plemiona wojownicze, których członkowie służyli w wojskach greckich, m. in. u Antiocha III. Południe Persji zajmowała Suzjana, na północ i zachód od niej leżała Sittakena, rolniczy okręg graniczący z Babilonią.

Elam obejmował obecny Chozestan i jednym z elamickich ośrodków, jednak najważniejszym, była Suza. Jej najstarsze dzielnice datuje się na II tysiąclecie. Przypuszczalnie w tym właśnie czasie Suza uzyskała pozycję centralnego ośrodka władzy, przejmując tę rolę od Anszanu/Awanu leżącego w Persji właściwej, około 50 km w kierunku północnym od współczesnego Szirazu. Posuwając się na północ, wzdłuż pasma Zagrosu w kierunku późniejszej Medii, granice Elamu sięgały okolic obecnego Isfahanu (Esfahanu, Isfahan, dawn. Aspadana), ale ich nie obejmowały. Od północy zatem granice Elamu możemy wyznaczyć względnie dokładnie, natomiast ściślejsze wytyczenie wschodniej granicy nie jest możliwe, ponieważ w tę stronę aż po Indie, ciągnęły się stepy i pustynie, na których nie było jakiejkolwiek naturalnej linii mogącej ją wyznaczyć. Pierwsze informacje o Persach wiążą ich z Anszanem, ale w 2. połowie III tysiąclecia gród Anszan/Awan wraz z całą późniejszą Persją wchodził w skład Elamu – rozpowszechniony był tam język elamicki. Stwierdzamy jednak, że w początkach VII w. p.n.e. okręgi Anszan i sąsiadujący z nim Parsuasz już w skład Elamu nie wchodziły i były od niego niezależne. Parsuasz lub Parsamasz (u = m) są utożsamiane ze staroperskim okręgiem Parsa (grec. Persis), tj. Persją, natomiast spotykana w kronikach asyryjskich z VII w. nazwa Parsua, podobnie brzmiąca i przez to myląca, odnosiła się do południowej części Zamua.

Środek kraju (współ. środkowy Iran) nazywał się Asargata. Leżący tu w centrum gród Isfahan, znany starożytnym geografom jako Aspadana (grec. ’Ασπαδανα) nabrał znaczenia dopiero później. Obszary górskie rozciągające się na północ od Elamu zamieszkiwały ludy niearyjskie, nieindoeuropejscy Kasyci (grec. ασσαιοι), a bardziej ku północy od Kasytów żyli Lullubi (Lullubejowie), Subarianie i Gutejowie. Na początku I tysiąclecia na wschód od tych obszarów pojawili się Ariowie i wschodnie połacie ziem zamieszkiwanych przez Lullubi uległy częściowej iranizacji. Na północy od Lullubi w stronę Morza Kaspijskiego, aż po jego brzegi, mieszkali Kaspiowie, zaś ku północnemu zachodowi – Huryci.

Mezopotamię, która już w drugim tysiącleciu p.n.e zetknęła się z Ariami, rozdzieliły między siebie Asyria zabierając północ i Babilonia zajmując południe, Chaldeę. Mówiąc o południu Mezopotamii należy mieć na uwadze, że linia brzegowa Zatoki Perskiej przy obecnym ujściu Szatt el-Arab wyglądała inaczej niż dziś. Wówczas brzeg był cofnięty w głąb obecnego lądu o ok. 200 km na północ. W części wschodniej Chozestanu, w porównaniu ze stanem obecnym, Zatoka sięgała dalej, ok. 250 km.

Na północny wschód od Asyrii rozciągały się ziemie huryckiego królestwa Mitanni, które w poł. II tysiąclecia obejmowało północną Mezopotamię, część Syrii i Wyżyny Armeńskiej. Na południe od jeziorem Wan było państwo Nairi. W I tysiącleciu, kiedy już istniały zalążki Medii, nad górnym Zabem, między jeziorami Wan i Urmije powstało państwo Urartu. Około połowy VIII w. p.n.e. Urartu zostało rozbite przez Asyrję i opuszczony w ten sposób obszar zajęło państwo Manna (Mana), które wyrosło z połączenia szeregu mniejszych miast-państw. Jedno nich, Subi, leżało na miejscu obecnego Tabrizu. Manna obejmowało część dzisiejszego Azerbejdżanu i wschodnie brzegi jeziora Urmije. Ziemie leżące w dorzeczu Małego Zabu w IX w. nazywano Zamua. Jego terytorium rozciągało się także na południe od współczesnego miasta Sulejmanija w Iraku. Z chwilą pojawienia się na arenie politycznej aryjskich Medów struktura etniczna i polityczna ziem leżących na północ i na wschód od Asyrii zmieniła się przy aktywnym udziale przybyłych Ariów.

We wschodniej części Azji Mniejszej leżała bardzo ważna w jej dziejach kraina, Kapadocja, zajmująca obszary w łuku rzeki Halys. Od północy Kapadocja sąsiadowała z Paflagonią, a od południa z Cylicją. Wszystkie najazdy, przemarsze wojsk, czy migracje ludów wychodzące z zachodu i kierujące się w stronę Mezopotamii przechodziły albo przez Kapadocję lub przez Cylicję, na której terytoriach znajdowały się przejścia przez góry Taurus.

Centralne obszary Azji Mniejszej, na zachód od Kapadocji, po drugiej stronie rz. Halys, to Frygia, której mieszkańcy, Frygowie, znani z tekstów asyryjskich już w II tysiącleciu, zniszczyli państwo Hetytów. Po Frygach kontrolę nad skrajnie zachodnią częścią Azji Mniejszej przejęła Lidia. Stolicą jej było miasto Sardes. Na południe od Lidii dzielnicę nadbrzeżną nazywano Karia (nad Morzem Egejskim). Z nią sąsiadował Milet. Karia od południa stykała się z Licją obejmującą skrajnie zachodni odcinek małoazjatyckiego wybrzeża Morza Śródziemnego.

ROZDZIAŁ 2

NIM PRZYSZLI ARIOWIE

Źródła

Dzieje płaskowyżu irańskiego przed przybyciem plemion aryjskich możemy fragmentarycznie odtworzyć na podstawie materiału archeologicznego dostarczanego przez liczne stanowiska wykopaliskowe rozsiane w wielu punktach we współczesnym Iranie. Stanowiska te nie są rozmieszczone równomiernie na całym terytorium. Kraj jest pustynny i górzysty, o małej gęstości zaludnienia, toteż siłą rzeczy liczne są białe plamy na archeologicznej mapie Iranu. Stosunkowo najlepiej zbadany jest dawny Elam (obecnie prowincja Chozestan) i północnozachodni pas wzdłuż gór Zagrosu. Stanowisk archeologicznych w zachodnim Iranie jest wiele, ale najsłynniejsze, dające najwięcej materiału i najrozleglejszy wachlarz informacji to wykopaliska w Suzie, w jednej ze stolic Elamu i Szusztar – oba znajdują się w Chozestanie, ponadto w okolicach Kermanszachu, w Azerbejdżanie (Hasanlu i Tacht-e Solejman), Sialk w centrum, a na południu, w Farsie, oczywiście jedna z dawnych stolic perskich, Persepolis i niedaleko leżące Pasargady.

Znaleziska w Hasanlu datujemy na VI-III tysiąclecie p.n.e., te zaś które odnoszą się do Persów i Medów – na 1. połowę I tysiąclecia przed naszą erą. Materiał ten, co prawda, wykazuje cechy właściwe kulturze irańskiej, ale nie mamy dowodu, iż został wytworzony przez jej nosicieli. Znaczną pomocą służy onomastyka, dział językoznawstwa zajmujący się imionami własnymi i jej część – toponomastyka (toponimia) – nauka o nazwach miejscowości. Onomastyka pozwoliła ustalić szereg faktów odnoszących się do czasu migracji ludów indoeuropejskich i wytyczyć szlaki ich przemarszów w Azji Zachodniej i w Iranie. Pojawienie się w elamickich i akadyjskich (asyryjskich i babilońskich) tekstach klinowych irańskich imion osób, bogów lub miejscowości dowodzi obecności na danym terytorium ludów posługujących się językami (dialektami) aryjskimi.

Wschodni Iran i Azja Środkowa przed przybyciem Ariów

Najstarsze ślady ludzkiego bytowania w Azji Środkowej datujemy na 200 tys. lat p.n.e., na erę paleolitu. W odniesieniu do tej części świata niektórzy badacze twierdzą, że pierwsze dowody obecności człowieka odnoszą się do Homo neandertalensis i pochodzą sprzed 100 tys. lat. Neandertalczycy żyli w Azji Środkowej i w Iranie, przede wszystkim w pasie zachodnim wzdłuż Zagrosu, po jego wschodniej strony. Obok ludzi gatunku (rasy?) neandertalskiego żyli tu przedstawiciele Homo sapiens. Najstarsza kultura tych ziem obejmowała wielki krąg, w którym znalazła się Azja Zachodnia z Mezopotamią oraz Iran. Wykazuje ona głębokie związki ze strefą Kaukazu.

W paleolicie stwierdzamy intensywną działalność człowieka na całym obszarze Iranu, a także w Azji Środkowej, współczesnym Afganistanie, aż po indyjsko-afgańskie pogranicze. Paleolit (dosłownie „stary kamień”), zwany też epoką kamienia łupanego, jest najdłuższym i najmniej zbadanym okresem w dziejach ludzkości. W paleolicie środkowym pojawił się w Syrii i na obszarze późniejszej Persji Achemenidów człowiek neandertalski, zaś w paleolicie górnym, który niektórzy nazywają „epoką wielkich łowów” pojawił się nowy gatunek człowieka, Homo sapiens.

Zebrana na ten temat dokumentacja archeologiczna jest jednak wyrywkowa i nie pozwala wyrobić sobie całościowego poglądu na to, co się tam wówczas działo. Odkrycia dokonywane w rejonach górskich i podgórskich dowodzą, że w wyższych partiach zmiany cywilizacyjne następowały wolniej niż na terenach leżących niżej, przez co odpowiednio słabiej były rozwinięte formy gospodarowania i ogólny poziom kulturalny. Kultura środkowoazjatyckiego paleolitu wykazuje wiele powiązań z Indiami, szczególnie z kulturą soańską (starszy paleolit), uformowaną na ziemiach położonych nad rzeka Soan (płn. Indie). Równocześnie stwierdzamy istnienie podobieństw między środkowoazjatycką kulturą mustierską (stanowisko w Chodża Hor) górnego (młodszego) paleolitu (100-40 tys. p.n.e.) a kulturami Azji Mniejszej i Iranu (pieczara w masywie Behistunu). Była to kultura myśliwych, którzy, jak wynika z tego, co pozostawili we wspomnianej pieczarze, polowali m.in. na jelenie i gazele. Kultura mustierska obejmowała całą Azję Środkową z Tadżykistanem włącznie, gdzie z powodu warunków klimatycznych i warunków bytowania, jakie stwarzała strefa wysokogórska, słabiej i później rozwinęło się rolnictwo, natomiast dominowało myślistwo. Najstarsze ślady grup myśliwych w Tadżykistanie datujemy na ok. 95 tys. lat p.n.e.

Osady paleolityczne i z młodszych epok nie były rozrzucone równomiernie. W Hindukuszu powstanie pierwszych osad rolniczych datujemy nie wcześniej niż na IV tysiąclecie, zaś rozwój rolnictwa przypadł dopiero na kolejne dwa następne tysiąclecia: III i II. Na podstawie dostępnego materiału z tego okresu możemy stwierdzić, że na ziemiach wschodnich ówczesnego Iranu (obecnego Afganistanu) rolnictwo rozwijało się wolniej niż w Iranie Zachodnim i w Indiach, niższy był także, w porównaniu z zachodem, ogólny poziom cywilizacyjny. W okresie neolitu[4] i brązu[5] wzrosła ilość osad w dorzeczu Tedżenu i Atreku (dzisiejsza Turkmenia) i w Sistanie (nad rzekami Farah i Hilmend wraz z jego deltą), gdzie rolnictwo rozwinęło się stosunkowo wcześnie.

W III i II tysiącleciu Sistan zamieszkiwały plemiona rolnicze; gęstość zaludnienia w tej obecnie mało gościnnej prowincji w tamtych czasach była relatywnie duża. Na zachód od Sistanu podobne osadnictwo i kultura agrotechniczna uformowały się w Mekranie oraz nad górnym i środkowym Bampurem (Rud-e Bampur), tj. w okolicach obecnego Iranszahru. W IV tysiącleciu w południowym Afganistanie pojawiają się narzędzia z miedzi, które wypierają wyroby z kamienia. Wcześniej, co należałaby odnotować, rozwinęło się na większą skalę górnictwo; wydobywano minerały. Przedstawiając choćby pobieżnie rozwój kulturowy Azji Środkowej, nie można pominąć metalurgii. Wydaje się, że w metalurgii przodował północny Chorasan.

Aczkolwiek w IV tysiącleciu w Azji Środkowej dokonał się ogromny skok w rozwoju ekonomicznym, poważnie rozwinęła się agrotechnika, nadal rolnictwo koegzystowało z półkoczowniczą prymitywną gospodarką hodowlaną, pasterką. Ten mieszany typ gospodarki utrzymywał się przez wiele stuleci obok zajmującej rozległy obszar myśliwsko-rybołówczej kultury keltemirskiej (IV-III tysiąclecie), odmiennej od kultur regionów górskich, m.in. kultury hisarskiej odpowiadającej poziomowi Sialk III, tj. 4500-3100. W IV tysiącleciu pojawiają się kanały irygacyjne i od tamtego czasu system irygacyjny jest podstawą dla środkowoazjatyckiego rolnictwa. W ciągu następnych tysiącleci sieć kanałów zostaje bardzo rozbudowana. W II tysiącleciu kanały gęsto oplatały Chorezm.

W okresie brązu uformowały się w Azji Środkowej cztery strefy kulturowe. Dorzecza rzek Murgab, Tedżen i Atreku to rejon kultury Anau; nad dolną Amu-darią (Chorezm) mamy kulturę tazabagjabską (od nazwy kanału Tazabagjab), a na północ od Syr-darii rozwinęła się kultura andronowska, której powstanie wiązano początkowo z pojawieniem się ludów indoeuropejskich. Obecnie ten pogląd jest podważany, choć nie odrzuca się tezy, iż kultura andronowska mogła być przez Indoeuropejczyków adaptowana i następnie rozpowszechniona jako produkt własny.

Zachodni Iran

Najstarsze dowody obecności ludzi w zachodnim Iranie pochodzą z Mazanderanu. Odkryte tu w Ghonbad-e Kabus, w pieczarze rysunki naskalne datuje się na 40 tys. lat p.n.e, choć nie wyklucza się, iż są znacznie starsze i mogły powstać 60-65 tys. lat temu. Rysunki przedstawiają polowanie na niedźwiedzie i inne zwierzęta, między którymi rozpoznano nosorożce i dziki. Lepiej udokumentowane, choć nadal skąpo, są znacznie poźniejsze tysiąclecia, XII i XI. W XI tysiącleciu stwierdzamy obecność w Mazanderanie osad ludzkich, których znaczny rozwoj przypada na neolit.

Najstarsza z tego okresu osada w zachodnim Iranie, której wiek określa się na połowę IX tysiąclecia, została odkopana w Gandż Dare, w rejonie mającym ogromne znacznie historyczne. Leżała ona w dolinie ciągnącej się nieopodal Behistunu, przy drodze idącej z Kermanszachu na południe, w stronę Elamu. W osadzie znaleziono narzędzia rolnicze, sierp kamienny i rozcieracze; mamy zatem dowody, że mieszkańcy napewno zajmowali się rolnictwem. Niestety, tylko na podstawie tego materiału nie możemy określić poziomu agrotechniki. Sądzimy, że rolnictwo było dość prymitywne, że znajdowało się jeszcze na poziomie kopieniactwa (wyższe etapy rolnictwa to rolnictwo motyczne i orne). Mieszkańcy osady trudnili się także hodowlą. Jaki był pełny zestaw ich stad, nie wiemy, napewno hodowali owce, ponieważ znaleziono kości tych zwierząt. W następnych tysiącleciach obserwujemy dalszy rozwój osadnictwa, teraz już w różnych regionach Iranu. Na zachodzie kszałtuje się pewien wspólny typ kultury, a mianowicie kultura Kara Tepe z okolic Kazwinu wykazująca związki z Sialk II (5000-4500).

III tysiąclecie zaznaczyło się rozwojem metalurgii. W tym okresie rozszerza się osadnictwo na stepach turkmeńskich leżących w strefie przejściowej między wschodnim i zachodnim Iranem. Dla Iranu zachodniego i północnego (Dajlamistan i Sialk) charakterystyczne jest pojawienie się nowych, przybyłych z północy ludów, które wykazują powiązania z kulturami i ludami basenu Morza Śródziemnego. Na południe od Teheranu, w Gejtarije (1200-800), odkryto groby, broń, figurki z metalu i drewna z okresu wczesnego żelaza będące wytworem ludów prawdopodobnie pochodzenia indoeuropejskiego. Zdaniem niektórych badaczy, są to najstarsze miejsca pochówków przedstawicieli kultury aryjskiej.

Ważne wyniki przyniosły wykopaliska prowadzone w Sialk koło Teheranu, w Hasanlu w Azerbejdżanie oraz w Sistanie. Kultura Sialk, która zataczała szerokie kręgi ogarniając rejon Kazwinu, obejmuje okresy: Sialk I (6000-5000), Sialk II (5500-4500), któremu odpowiada kultura Dalma w Lurestanie (ok. 5000), Sialk III (4500-3100), Sialk A, ok. 1300 i Sialk B, ok. 1000-800. W okresie Sialk III odnotowujemy wyraźny postęp techniczny w wyrobie naczyń ceramicznych. Wykopaliska w Hasanlu datujemy na okres 1250-1000. Hasanlu V i Sialk A to pierwszy okres żelaza w Iranie (1250-1000)). Metal ten był wówczas rzadki. Więcej żelaza znajdujemy później, w II okresie żelaza (ok. 1000-800), w środkowym Iranie odpowiada temu poziom Sialk B, w zachodnim Iranie – Hasanlu IV.

Warstwa starsza obejmuje okres od 1250-1000 do VIII w. II tysiąclecia. Znaleziska w Hasanlu wykazują co prawda cechy właściwe kulturze irańskiej, ale nie mamy dowodu, że zostały wytworzone przez ludność irańską, powinniśmy bowiem uwględnić możliwość asymilacji irańskich przybyszów z nieirańską ludnością tubylczą, która, nie tracąc etnicznej odrębności, przyswoiła sobie takie elementy kultury Ariów jak styl i technika wytwarzania. Obecność Ariów w północnej Mezopotamii, we wschodniej Asyrii (Nuzi) w Syrii (Alalah, Ziribaszani), Mitanni, w zachodniej Armenii i we wschodniej Azji Mniejszej, a nawet w południowej Palestynie została poświadczona przez źródła mezopotamskie już w II tysiącleciu p.n.e., tzn. w okresie pierwszych fal napływających z Europy. Większe zagęszczenie śladów Ariów znajdujemy w rejonie huryckim, gdzie istnienie intesywnych kontaktów między tymi ludami stwierdzamy już w XVIII w. przed naszą erą. Obecność imion bogów Waruny i Indry w tekstach mitańskich wskazuje, że tamtejsi Ariowie byli odłamem powiązanym z Namazga V, tj. z Baktryjczykami. Migrujące tu ludy kultury andronowskiej uległy po drodze wpływom baktryjskim, tracąc pierwotną kulturę północnych stepów zanim dotarły do Mitanni i Indii. Kontakty były obustronne. W Margianie (wsch. Iran) znaleziono pieczęć pochodzenia syryjskiego w Namazga V wykazującą podobieństwo z pieczęciami syryjskimi z XVIII w. przed naszą erą.

Na północnej granicy Chozestanu odkryto znacznych rozmiarów osadę z poł. VIII tysiąclecia. Osada, a może już miasto, istniała przeszło siedem tysiącleci i dotrwała do czasów neoelamickich (I tysiąclecie p.n.e.). Z okresu pośredniego (6000-5600) pochodzi znajdywana w tej osadzie ceramika. Z tej samej epoki są zabytki odkopywane w środkowym Iranie, gdzie w rejonie Teheranu, Kazwinu i w Gorganie odnaleziono ślady osadnictwa, a także ceramikę podobną do ceramiki kultury Sialk II.

Z VI i V tysiąclecia w zachodnim Iranie, na obszarze przenikania ekonomicznych i wojskowych wpływów Asyrii, znajdujemy wiele śladów bytowania ludzi. Kultura ich odpowiada kulturze Sialk I i Sialk II. W okresie Sialk I pojawiają się domy z cegły niepalonej. Na tym poziomie znaleziono sporo wyrobów metalowych; występującą czarno-białą ceramikę charakteryzują prymitywne rysunki z ciemnoczerwonym tłem, na którym przedstawiono białe zwierzęta. Kolejne tysiąclecia przynoszą dalsze informacje. W rejonie Kazwinu i Hamadanu, a więc w północnozachodnim Iranie, stwierdzono obecność osad w V i IV tysiącleciu. Osadnictwo utrzymało się tu również w okresach późniejszych. W rejonie tym znaleziono bardzo interesujące ślady domostw z paleniskami, a także narzędzia do wytopu metali, w tym odlew do wytopu obusiecznej siekiery. Duże ilości metalu wskazują na rozwinięte hutnictwo, a także na istnienie dalekosiężnych kontaktów handlowych, co jest w pełni potwierdzone przez materiał pochodzący z następnego okresu, z okresu Sialk III. Dla tego czasu mamy przekonywujące dowody istnienia i utrzymywania kontaktów handlowych ze strefą Zatoki Perskiej, skąd pochodziły odnajdywane w osadzie muszle. W tym okresie, oznaczającym się dalszym rozwojem ceramiki, budowano malowane na biało domy na planie prostokątnym.

Następna epoka otwiera kolejny etap w dziejach płaskowyżu. Pojawia się nowy lud wyrabiający ceramikę monochromatyczną, taką jaką znajdujemy w Suzie pod koniec IV tysiąclecia p.n.e., oraz pieczęcie cylindryczne i tabliczki. Nie możemy na tej podstawie określić pochodzenia tego ludu, ale z dużym prawdopodobieństwem możemy stwierdzić, że nie były to jeszcze ludy indoeuropejskie. Pojawiły się one w następnym tysiącleciu. Na początku II tysiąclecia, w następnej migracyjnej fali, nadciągnęły ludy, co do których przypuszczamy, że były indoeuropejskiego pochodzenia. Ci przybysze i zarazem nosiciele nowej kultury poważnie zmodyfikowali budownictwo. Zaczęli stawiać domy z kamienia, założyli miasto i otoczyli je murem z wieżami. Aczkolwiek ta część płaskowyżu należała do strefy wpływów Asyrii i podlegała jej militarnej dominacji, tego grodu nigdy nie udało się Asyryjczkom zdobyć. Przetrwał on do końca IX w. p.n.e. i został zburzony ok. 800 r. przez tajemniczych najedźców, których nie potrafimy zidentyfikować. Zdobywcy splądrowali miasto, ale wzgórza, na którym, być może, była jakaś fortyfikacja (cytadela ?), nie zajęli.

W II tysiącleciu pojawiają się ludy z północy. Terenem przez nie penetrowanym był Dajlamistan, zwany także Mazanderanem i Gilanem. Na terenie Dajlamistanu w II tysiącleciu p.n.e. stwierdzamy istnienie państw; w Gilanie było bardzo silne państwo Marlik. Nekropola królów Marlik mówi o wielkości i zasięgu jego oddziaływania. Wytwory tej kultury odnajdywane w różnych rejonach dowodzą, że było to państwo silne gospodarczo, politycznie i kulturalnie, swymi wpływami zataczające szeroki krąg sięgający w głąb środkowego i zachodniego Iranu. Wyroby z Marlik odnajdujemy nie tylko w Mazanderanie; są one spotykane także w Iranie środkowym (Sialk) i północnym (Hasanlu, Zawije).

Państwa w Azji Zachodniej i w Iranie przed przybyciem Ariów

Układy polityczne i kulturowe w zachodniej i we wschodniej części Iranu różniły się w znacznym stopniu. Na część wschodnią Iranu wpływ miały kultury stepowe i ich nosiciele, ludy koczownicze – nomadzi byli przekazicielami dorobku Chin – zaś od południa obszary te podlegały wpływom Indii. Odmiennie kształtował się zachodni Iran, gdzie sytuacja polityczna i kulturowa była nieporównanie bardziej złożona ze względu na sąsiedztwo Mezopotamii i Kaukazu. Ludy i państwa tych regionów bardzo się różniły. Prócz tego na zachodni Iran oddziaływała zróżnicowana etnicznie i politycznie Azja Zachodnia, a także Egipt, jednak dla tego państwa sprawy Iranu miały znaczenie drugorzędne i były wyłącznie funkcją jego politycznych aspiracji w Azji Zachodniej, szczególnie w odniesieniu do Syrii.

W najbliższym sąsiedztwie płaskowyżu irańskiego, posuwając się od południa ku północy wzdłuż jego zachodniej granicy, znajdował się Sumer, zastąpiony później przez Elam. Sumer sąsiadował od północy z Mezopotamią. Problem zaludnienia tych ziem nie jest jeszcze rozstrzygnięty. Na pewno obszar ten został zasiedlony w II poł. V w., choć niektórzy badacze przesuwają to o tysiąc lat, na połowę VI wieku. Sumerowie byli ludem nie spokrewnionym z sąsiadami i ich pochodzenie jest nadal sprawą sporną: pewne analogie językowe jedni badacze odnajdują w Tybecie, inni łączą sumeryjski z językami aglutynacyjnymi Azji Środkowej. Era sumeryjskiego panowania w południowej Mezopotamii trwała przeszło półtora tysiąca lat, do początków II tysiąclecia (3500-1900). Pod koniec IV tysiąclecia ich cywilizacja osiąga ostateczny kształt; na ten okres datujemy pierwsze teksty zapisane na tabliczkach. Sumer oddziaływał kulturalnie na środkową i północną Mezopotamię. Wpływy jego odnajdujemy daleko na północy, nawet nad górnym Tygrysem, w przyszłej Asyrii. Nigdy nie utworzył on jednolitego organizmu państwowego. Dominowały tam zawsze miasta-państwa. W początkach II tysiąclecia do głosu doszli Semici, którzy opanowali ten skrawek Międzyrzecza.

Kolebką ludów semickich były ziemie rozciągające się na południe i zachód od Mezopotamii, pustynie Arabii i Syrii. Semici przenikali do Mezopotamii poczynając od IV tysiąclecia p.n.e. od strony Pustyni Syryjskiej. Były to wojownicze plemiona pasterskie, które umiały znaleźć modus vivendi z ludnością rolniczą i miejską Międzyrzecza i dzięki temu, wchodząc na ten obszar małymi grupami (zapewne były to związki rodowe) oraz stopniowo osiedlając się w miastach, przechodziły na osiadły tryb życia. Przybysze krok po kroku zdobywali coraz silniejszą pozycję w tamtejszych społecznościach, w tym także w Sumerze, gdzie niektórzy władcy sumeryjskiego miasta-państwa Kisz, nosili imiona semickie, a nie sumeryjskie. Ewidentnym dowodem wpływów semickich jest także inskrypcja na posągu jednego z sumeryjskich królów napisana po akadyjsku. Przypuszczalnie w tym czasie język akadyjski[6] był już powszechnie używany i prawdopodobnie stało się tak zanim Semici opanowali Sumer. Język akadyjski, obecnie martwy, należący do semickiej rodziny językowej, wkrótce wyparł w południowej Mezopotamii język sumeryjski i zepchnął go na pozycję języka liturgicznego.

Rola Semitów jako czynnika politycznego i kulturotwórczego wzrosła wraz z przyjęciem ok. 2340 r. p.n.e. władzy w południowej Mezopotamii przez semicką dynastię Sargonidów, zwaną tak od imienia twórcy jej potęgi, Sargona, ak. Szarrumkin (2340-2284). Na początku II tysiąclecia z krainy Amur (płn. Syria) napłynęła nowa fala plemion semickich. Byli to Amoryci, którzy założyli własne państwa opanowując w Babilonii miasta Babilon i Isin oraz Mari nad środkowym Eufratem. Amoryci wymieszali się z wcześniej tu przybyłymi Semitami i przyjęli ich język, język akadyjski. Na tę epokę przypada panowanie Hammurabiego (1792-1750) z dynastii babilońskiej.

Od północy Mezopotamia graniczyła z obszarami zamieszkałymi przez ludy należące prawdopodobnie do grupy kaukaskiej oraz z Azją Mniejszą, przez którą przewalały się fale ludów nadciągających z Europy. W 2. poł. III tysiąclecia z północy i wschodu zaczęły napływać plemiona huryckie zamieszkujące w większości niższe, stepowe partie obecnego Kurdystanu. Migracja Hurytów na południe była procesem długotrwałym; w połowie II tysiąclecia stanowili oni już poważny odsetek ludności w północnej Syrii. Poza Syrią, stwierdzamy ich obecność w Zagrosie, Elamie i w północnej Mezopotamii, która podlegała królestwu Mitanni. Państwo to zostało zjednoczone ok. 1500 r. i obejmowało północną Mezopotamię do Taurusu, od południa granicą była pustynia. Na zachodzie Mitanni dochodziło do Morza Śródziemnego, na wschodzie podobno sięgało aż do Morza Kaspijskiego. Przeważająca część ludności Mitanni mówiła po hurycku. Pochodzenie Hurytów nie zostało dotychczas wyjaśnione. Ostatnio łączy sie ich z ludami Kaukazu.

Sąsiedzi Hurytów, Gutejowie i Kasyci, plemiona góralskie z Zagrosu, były, być może, spokrewnione z Elamitami, choć niektórzy odrzucają tę hipotezę. Gutejowie, według źródeł z czasów I dynastii babilońskiej (1894-1595), mieszkali w Zagrosie, w obecnym południowym Kurdystanie, gdzie ludność w przewadze stanowili Huryci. Wówczas w użyciu była nazwa Gutiu(m), w późniejszym asyryjskim zapisie – Kutu. Ich sąsiadów określano mianem Lullumu (ich kraj – Lullubum[7]).W niektórych późniejszych tekstach akadyjskich (inskrypcja Sargona II o kampanii przeciwko Urartu) nazywa się ich nadal Lullumu, natomiast oni sami, jak pisze Sargon II, mówili o swoim kraju Zamua. Z nazwą tą stykamy się wielokrotnie w okresie nowoasyryjskim w relacjach z ekspedycji na płaskowyż irański.

Gutejowie w dziejach Babilonu, z którego po blisko stu latach panowania (ok. 2000±2120) zostali przepędzeni, zapisali się jako władcy wyjątkowo barbarzyńscy i niszczycielscy. Inaczej rzecz się miała z ich domniemanymi krewnymi Kasytami (Kašši). Ci pojawili się w Mezopotamii znacznie później, za czasów I dynastii babilońskiej. Niektórzy badacze przypuszczają, że w II tysiącleciu Kasyci byli wypierani ze swoich dawnych siedzib (tereny na płn. od Elamu) przez nadciągające plemiona aryjskie (irańskie). Część plemion kasyckich osiedliła się na nowych ziemiach, część, wespół z Gutejami i Lullubejami, tworzyła aż do końca II tysiąclecia p.n.e. podstawowy składnik etniczny Zagrosu.

Kasyci byli góralami z Zagrosu; niektórzy badacze łączą ich język z grupą protodrawidyjską, ale ta kwestia nie została rozstrzygnięta w stopniu zadowalającym, choć trzeba przyznać, że hipoteza o związku Kasytów z Drawidami tworzy bardzo przejrzysty obraz etnicznej struktury przedaryjskiego Iranu.

W końcu XVIII w. p.n.e., w pierwszych latach panowania syna Hammurabiego, Samsuiluny (1749-1712) na Babilon napadli Kasyci, którzy nieco później założyli dynastię panującą kilka stuleci w Babilonie. Kasyci, zanim najechali na Mezopotamię, zetknęli się w swoich dawnych siedzibach z Ariami, z czego wynikałoby, że ich pierwsze zagony dość wcześnie przedarły się na wschodnią stronę Zagrosu.

W 1595 r. na Babilonię najechali indoeuropejscy Hetyci, mający swoje państwo w Azji Mniejszej, na zachód od rzeki Halys. W Azji Zachodniej Indoeuropejczycy pojawili się na kilka stuleci przed Irańczykami. Byli to m. in. Hetyci, twórcy wielkiego państwa z centrum w środkowej Anatolii. Atak ich na Babilon był tak straszny, że przyniósł zagładę dynastii i miastu Babilon. Najeźdźcy miasto zdobyli, splądrowali i obrócili w perzynę. Po wycofaniu się Hetytów wytworzyła się w związku z tym w Mezopotamii polityczna próżnia i stan ten wykorzystali Kasyci. Jeden z ich królów opanował Babilonię i ogłosił się jej władcą.

Kasyci prowadzili bardzo ostrożną i rozumną politykę wewnętrzną, która sprzyjała gospodarczemu rozwojowi kraju i działała moderująco na wewnętrzne napięcia społeczne. Zapewne takiemu postępowaniu, wspartemu dodatkowo przez przestrzeganą przez nich zasadę tolerancji religijnej, zawdzięczali spokój w państwie. Za ich panowania nie słyszymy o buntach w podległej im Mezopotamii. Mając dość dokładne wiadomości o ich panowaniu w Babilonii, nie wiemy, od kiedy dokładnie byli obecni w Elamie. Pierwsze kontakty z nimi Elam nawiązał przypuszczalnie w XVIII w., ale Kasyci pojawili się tu dopiero w XVI w., w okresie zachodzących w tym regionie ogromnych przemian gospodarczych i politycznych. W Mezopotamii archeologia notuje występowanie nowego typu naczynia, w Elamie w tym czasie zaczęto otaczać miasta i osady murami obronnymi.

Kasyci panowali do 9. dekady XII wieku. W czasach ich dominacji kasyckie słowo janzi ‘król’ było w Mezopotamii w potocznym użyciu, co niewątpliwie świadczy o znaczeniu, jakie zdobyli w życiu politycznym. W II połowie XII stulecia toczyli z nimi wojny królowie Asyrii – Aszurresziszi I (1134-1116), Babilonii – Nabuchodonozor I (1124-1103) i Elamu – Szilhak-Inszuszinak (1150-1120), którzy wspólnie, acz nie działając w ramach jakiegoś sojuszu, położyli kres panowaniu Kasytów w Babilonii. Potęga Hetytów załamała się ok. 1200 r. w następstwie kolejnej inwazji ludów z Europy, która wstrząsnęła całą Azją Zachodnią.

Przybysze pojawiali się zewsząd, atakowali z lądu i z morza. Między napastnikami były plemiona indoeuropejskich Filistynów, zdobywców Palestyny. Przyjęło się tych żeglarzy określać mianem „ludzi morza”. Egipcjanie, od których jakoby ten termin się wywodzi, najeźdźców próbujących opanować Egipt od strony Delty (tj. morza), Syrii i Palestyny (tzn. od strony lądu) nazywali Hau-nebut, eg. h‘nbwt dosł. ‘ludzie z zewnątrz’. Miano to stosowali Egipcjanie właściwie do wszystkich ludów zamieszkujących wyspy na Morzu Śródziemnym oraz Grecję.

W Azji Mniejszej spuściznę po Hetytach przejęli Frygowie, ludy pokrewne Trakom i Macedończykom. Przybyli oni z Europy do Azji w okresie migracji ludów indoeuropejskich; na te czasy przypada najazd Dorów na Grecję. Pchani przez swych zachodnich pobratymców Frygowie szli na wschód, by dojść do granic królestwa Hetytów i rozbić je. Około 759 r. utworzyli w centrum Anatolii liczne księstwa, dzięki którym aż do czasów greckich zachowało się wiele z kultury hetyckiej. Język frygijski należy do rodziny indoeuropejskiej, w następstwie przejęcia dziedzictwa po Hetytach przejął także od nich szereg zapożyczeń językowych.

Kilka stuleci wcześniej, w XIV w., w Mezopotamii nastąpiły zasadnicze zmiany w układach politycznych. Na arenie politycznej wystąpiła Asyria jako pierwszorzędna siła. Kolebką Asyrii były ziemie ciągnące się w dolinie Górnego Tygrysu i doliny leżące między Małym Zabem i Wielkim Zabem. Na północy granicą były góry Taurus, a na zachodzie pustynie. Przypuszczalnie początkowo Asyryjczycy tworzyłi rodzaj federacji plemion koczowniczych. Pochodzenie tych plemion nie zostało wyjaśnione. Na pewno posługiwały się dialektami semickimi, natomiast są wątpliwości, czy byli to Semici. Ich siedemnastu pierwszych królów mieszkało pod namiotami. Pod koniec 1. poł. III tysiąclecia plemiona te zaczęły przechodzić na półkoczowniczy tryb życia. Wskazówką, że w społeczności tej zachodziły tego typu przemiany, jest wybudowanie w 2600 r. stałej świątyni boga Aszura w mieście Aszur, która stała się miejscem jednoczącym Asyryjczyków. Ich zwierzchnik pierwotnie miał przede wszystkim władzę kapłańską.

Pierwsze wzmianki o Asyrii pochodzą z czasów dynastii Sargonidów. Wówczas Asyria przeżywała głęboki upadek pozostając w lennej zależności od Mitanni. W XIV w. Asyria wyzwoliła się i w kolejnym, trwającym 400 lat (1350-950) etapie jej dziejów, nazywanym okresem średnim, stała się pierwsza potęgą. Narzuciła wtedy swój protektorat Babilonii trwający ok. 600 lat i przerywany tylko na krótko. Królowi Babilonii, Nabuchodonozorowi udało się w 1120 r. pokonać Asyrię, w połowie IX w. będąc pod rządami lokalnych władców chaldejskich, Babilonia wyzwoliła się spod asyryjskiej dominacji. Za SzamsziadadaV (823-811) ustanowiła, jednak tylko przelotnie, swoje zwierzchnictwo nad Asyrią. Były to epizody bez większego i trwalszego znaczenia. Za każdym razem szybko powracał status quo ante bellum i królowie Babilonii popadali ponownie w wasalną zależność od Asyrii. Władcy jej w stosunku do Babilonii postępowali w sposób nietypowy. Nie doprowadzili w tym okresie (poźniej postępowanie Asyrii w tej kwestii się odmieniło) do pełnego włączenia do swojego królestwa Babilonii jako kraju podbitego i nie przekształcili południowej Mezopotamii w asyryjską prowincję z gubernatorem. Przeciwnie, pozostawiali Babilonii znaczną swobodę w sprawach lokalnych, prowadząc w stosunku do niej taką politykę jakby przyznawali jej kulturalny i moralny prymat nad sobą.

Pod koniec II tysiąclecia oba państwa przeżywają trudny okres spowodowany najazdami napływających zewsząd koczowników. W XIII w. od północy i północnego wschodu kraje te zaatakowali górale, którzy do tej pory zajmowali ziemie dawnego królestwa Mitanni. Od strony Pustyni Syryjskiej pojawili się Aramejczycy, którzy zdołali osiedlić się nad Eufratem. Wcześniej, przed inwazją, Aramejczycy służyli jako najemnicy w Nippur, w środkowej Mezopotamii. Plemiona te przypuszczalnie osiągnęły znacznie wyższy poziom kulturalny niż wskazywałyby ich nomadyzm. Sądzimy tak dlatego, że w ciągu kilku stuleci zasadniczo odmienili oblicze Bliskiego Wschodu i Iranu. W I tysiącleciu w niektórych dziedzinach na całym tym obszarze zdobyli niekwestionowaną dominująca pozycję. Ich język stał się językiem kancelaryjnym, był językiem urzędowym w Persji Achemenidów i powszechnie używanym, codziennym językiem w wielu regionach Bliskiego Wschodu. Wysoką pozycję we władzach Aramejczycy uzyskali dzięki zastosowaniu doskonalszego sposobu zapisywania tekstu. Wprowadzili alfabet i oparli na nim pismo głoskowe, eliminując z czasem mieszany sylabiczno-głoskowy zapis klinowy. Nie pisali na glinianych tabliczkach, ale zastąpili je pergaminem, papirusem bądź skórą. Były to materiały lżejsze, łatwiejsze do przechowywania, wygodniejsze w użyciu, co zdecydowanie usprawniało pracę urzędów, ułatwiło wszelkie kontakty, w których posługiwano się dokumentem, przyspieszało też operacje handlowe.

Asyria nieustannie narażona na tego typu ataki popadła w głęboki i wszechstronny kryzys polityczny i ekonomiczny, z którego wyszła dopiero na przełomie X i IX wieku. Gdy na wschodnim pograniczu asyryjskiej strefy wpływów pojawiają się w IX bądź w X w. Ariowie, Asyria jest ponownie mocarstwem dominującym nad całym starożytnym Bliskim Wschodem, nie wyłączając Egiptu. Polityka państwa średnioasyryjskiego i w następnym okresie państwa nowoasyryjskiego opierała się niezmiennie na tej samej filozofii rządzenia wynikającej z norm religijnych. Według tych zasad na państwie ciążył obowiązek wypełnienia woli boga Aszura nakazującego podbijanie jak najwięcej ziem, co zmuszało, jeśli nie do ciągłego wojowania, to przynajmniej do prowadzenia agresywnej polityki i do pozostawania w stałym pogotowiu. Była to polityka kosztowna, ale wiodła do wzrostu siły militarnej.

Pierwsze wzmianki o Ariach w piśmiennictwie asyryjskim pochodzą z czasów Salmanasara III, (Szulmanu-aszared, 858-824), który prowadził wtenczas wojny z miastami medyjskimi. Zetknięcie się z nimi było nie do uniknięcia, ponieważ Asyria od początku IX w. zmierzała do opanowania lub spacyfikowania ziem leżących na wschód i północ od Asyrii właściwej. Pojawienie się Medów bardzo skomplikowało dotychczas klarowne układy handlowe. Ich migracje spowodowały przejściowe trudności na północnych tranzytowych szlakach handlowych idących przez Iran i skierowały handel w stronę Zatoki Perskiej. Była to zmiana nie sprzyjająca interesom Asyrii, ponieważ strefa obejmująca południowy Iran i Elam leżała poza zasięgiem jej bezpośredniej władzy. Podobne zmiany dokonały się w Babilonii. Ziemie leżące nad morzem opanowali Chaldejczycy[8]. Ten splot niekorzystnych dla Asyrii wydarzeń stał się zapewne przyczyną gwałtownego zwrotu w jej polityce wobec Babilonii, który doprowadził do nowych napięć między tymi państwami. W następstwie takich politycznych i gospodarczych transformacji ukształtowały się w Mezopotamii układy korzystne dla Medii.

Znaczny wzrost potęgi Asyrii przypadł na panowanie Teglatfalasara III (Tiglatpilesar, ak. Tukulti-apil-Eszara) (745-727). Władca ten dokonał zasadniczych zmian na politycznej mapie Azji Zachodniej. Przede wszystkim odepchnął Urartu w głąb Wyżyny Armeńskiej, anektując jego południowe ziemie. Urartu obejmujące terytoria między jeziorami Urmije i Wan było wówczas potężnym państwem i w latach słabości Asyrii wyraźnie urosło w siłę. Fakt ten dobitnie zaznaczył się w latach 810-772, kiedy sięgało ono wpływami aż po północną Syrię. Asyria już w poprzednim stuleciu walczyła z Urartu o kontrolę nad szlakami handlowymi, z których jeden prowadził z Indii i Chin poprzez północny Iran. Opanowanie tych obszarów przez Urartu oznaczało poderwanie podstaw gospodarczej i wojennej siły Asyrii, ponieważ powstanie tak rozległej urartyjskiej strefy wpływów odcinało ją m.in. od stałych źródeł dostaw koni dla armii.

Aszurnasirapli II po zwycięskich kampaniach w latach 883, 881, 880 ściągnął z tych ziem trybut w postaci srebra i złota, ołowiu i miedzi, naczyń miedzianych, kolorowych tkanin wełnianych, bydła, owiec oraz koni. Z Zamua wywiózł robotników przeznaczonych do prac w asyryjskiej stolicy Kalah. Szlakiem północnym szły do Asyrii z Baktrii towary o dużej wartości i operacje handlowe były prowadzone na wielką skalę. Hurtowych zakupów dokonywali królowie asyryjscy. Kupowali m.in. lazuryt. Prócz lazurytu do Mezopotamii sprowadzano ze wschodu baktryjskie dwugarbne wielbłądy (‘wielbłądy, których grzbietem są dwa garby’ – jak czytamy w inskrypcjach SzamsziadadaV z IX w. p.n.e.).

Mimo istnienia, i to przez wiele stuleci, wspomnianych kontaktów, w Asyrii nie wiele wiedziano na temat odległej Baktrii. O miejscu wydobywania lazurytu Asyryjczycy mieli zgoła błędne mniemanie, sądzili bowiem, że minerał ten pochodzi z rejonu Demawendu. Prawdopodobnie ich kupcy nie docierali dalej niż do Raga. Są podstawy, by sądzić, że w ogóle słabo orientowali się, gdzie leży Baktria, ponieważ na określenie jej lokalizacji używano w Asyrii zwrotu ‘za górami’, co nie jest wyrażeniem zbyt precyzyjnym. Nie tylko o Baktrii, ale o całym wschodnim Iranie Asyryjczycy nie mieli pewnych informacji, które by pochodziły z ich własnych źródeł. Posługiwali się danymi z drugiej ręki[9]. Zachował się ciekawy dokument pokazujący, jakie panowały tu obyczaje. Jest on raportem asyryjskiego agenta handlowego dokonującego zakupów lazurytu na potrzeby dworu. Raport agenta (z pewnymi skrótami w przekładzie) był takiej treści:

„...Co się tyczy lazurytu, o którym pisał król, mój pan «niech przywiozą mi lazuryt». Król, mój pan, nie wie, że ja jeździłem po lazuryt do miejscowości w górach, jednak kiedy wywiozłem lazuryt, kraj się przeciwko mnie zbuntował. Jeśli król, mój pan, zezwoli, niech przyjdzie spory oddział wojska i zabierze lazuryt, ale ja z nimi nie będę ani jadł chleba, ani pił wody, nie będę z nimi chodził, nie będę witał Twojego wysłannika i nie będę pytał o zdrowie króla, mojego władcy. Król, pan mój, niechaj nie poczytuje tego za grzech”.

Z jakiegoś powodu zakupiony transport minerału został zatrzymany na granicy i miejscowe władze nie chciały zezwolić ma jego wywóz. Agent proponuje zatem, aby oddział wojska dokonał wypadu przez granicę i zabrał ładunek. Sam agent dopuszczając się uchybień protokolarnych, będzie udawał, że nie ma z tym nic wspólnego, najwyraźniej dlatego, żeby nie zepsuć sobie układów z miejscowymi kontrahentami.

Asyryjscy kupcy w handlu z Dalekim dla nich Wschodem niewątpliwie korzystali z pośrednictwa mieszkańców zachodniego Iranu i Zagrosu, nie możemy zatem wykluczyć, że pośrednikami między Baktrią i Asyrią w I tysiącleciu p.n.e. byli Ariowie. Kto był przed nimi, nie wiemy. Urartu i Asyria walczyły ze sobą o dominację nad tymi ziemiami i o jakiejś ich gospodarczej współpracy w tym wypadku mowy być nie mogło.

W Iranie, w okolicach dzisiejszego Teheranu i Kermaszachu, dokąd sięgały wpływy Asyrii, wydobywano żelazo i ołów. Metale te bez wątpienia były obiektem jej zainteresowania, ponieważ wiemy, że sprowadzanie metali traktowano jako sprawę nader ważną. W dokumentach odnotowano, że w czasie jednej z ekspedycji Teglatfalasar zagarnął w Namri (kraj na północ od Asyrii) kilkanaście ton miedzi. Wynika z tego, że był to ważny incydent. Miedź była co prawda cenniejsza od ołowiu i żelaza, podobnie jak konie, ale te dwa metale to także artykuły strategiczne, których znaczenie Asyryjczycy doceniali.

Usunięcie ze sceny politycznej Urartu i pojawienie się królestwa Manna (Mana) zmieniło obraz polityczny tamtego regionu. Manna stało się najważniejszym państwem, a jego pozycja wyraźnie wzmocniła się w latach dwudziestych i w następnej dekadzie VIII wieku. W tym okresie państwo to opanowało okolice jeziora Urmije i sięgało prawdopodobnie aż do dorzecza górnej i środkowej rzeki Safid-rud. Jego poddani trudnili się pasterstwem, hodując m.in. owce, krowy, dwugarbne wielbłądy i konie. Rozwinięte było także rolnictwo. Ze zbóż uprawiali pszenicę i jęczmień, znali też winorośl. Federacyjna struktura tego państwa była spotykana w północnym Iranie. Osobliwością tego ustroju uformowanego także w Medii, a nieznanego na południu Iranu, u Persów, byli zwierzchnicy miast zwani po akadyjsku bēl āli. Królestwo Manna powstało poprzez połączenie się szeregu mniejszych miast-państw i regionów, które po zjednoczeniu zachowały swoją odrębność. Na czele miasta-państwa lub innej jednostki terytorialnej wchodzącej w skład federacji stał zwierzchnik, mający dużą swobodę działania i sporą niezależność wobec króla, który w takim układzie był de facto tylko ‘przewodniczącym rady starszych’. Podział państwa na miasta-państwa i na większe dzielnice obejmujące np. całe doliny przypuszczalnie był przedłużeniem dawnej struktury plemiennej i odpowiadał poprzedniemu rozmieszczeniu plemion.

Królowie Manna panowali nominalnie, ale znajdowali się pod silną kontrolą poddanych. Przy boku króla działała rada starszych. W jej skład wchodzili zarządcy dzielnic, starszyzna, doradcy króla i wybitni mężowie. Rada do tego stopnia ograniczała władzę królewską, że król nie miał pozycji udzielnego władcy, ale działał jako primus inter pares i na zewnątrz, w stosunkach dyplomatycznych, występował jako przedstawiciel rady.

Na południe od Manna rozciągały się ziemie państwa Ellipi, które z kolei od południa sąsiadowało z Elamem. Wiadomości o Ellipi mamy ze źródeł asyryjskich z czasów Salmanasara III (Szulmanu-aszared, 858-824). Środek państwa stanowiła dolina, w której leży dzisiejszy Kermanszach. Asyryjczycy przedstawiali Ellipi jako najsilniejsze państwo między Manna i Elamem. Kraj ten znajdował się pod znacznym wpływem Elamu – wydaje się, że asyryjskie wpływy były tu dość powierzchowne – a na przełomie VIII i VII w. p.n.e. zaznaczyło się silne oddziaływanie środowisk aryjskich. Dane pochodzące z tego okresu dowodzą, że w Ellipi panowała ziranizowana, a może nawet na pół irańska dynastia.

Losy trzech państw leżących na wschód i południe od Zagrosu, tj. Manna, Ellipi i Elamu w VII w. zależały od układów formowanych przez dwie siły, później przekształcone w dwa decydujące ośrodki polityczne, a mianowicie od Asyrii, jako czynnika stabilizującego stan dotychczasowy i Ariów, którzy, jako nowa siła, wnosili zasadnicze zmiany, tworząc nowe relacje geopolityczne.

Należałoby oczekiwać, że sukcesy Asyrii na północnym, urartyjskim, froncie i usunięcie w ten sposób zagrożeń ze strony Urartu i Manna powinny ją wzmocnić i ustabilizować wewnętrzne stosunki, jednak stało się inaczej. Właśnie za TeglatfalasaraIII, autora zwycięstw nad Urartu i Manna, przypada zasadnicza zmiana w polityce Asyrii wobec Babilonii, kontynuowana później przez jego następców. Wolta, jakiej dokonał ten król naruszyła w Mezopotamii status quo ante i spowodowała niebawem niepożądane następstwa. Teglatfalasar III, dążąc do przyjęcia pełnej kontroli nad południową drogą handlową, naruszył utrwaloną i uznawaną przez stulecia integralność obszaru Babilonii. Wkroczył tam i obwołał się, jako pierwszy Asyryjczyk, jego królem, przyjmując imię Pulu kładąc tym samym kres dotychczas respektowanej zasadzie autonomii Babilonii.

Nowa polityka Asyrii wobec Babilonii była obciążona poważnym błędem. Chodzi tu o naruszenie tradycyjnych układów, istniejących od wieków między metropolią i jej wasalem. Następcy ze szkodą dla Asyrii kontynuowali tę politykę i jeszcze po latach prawnuk Teglatfalasara Sanherib, ak. Sin-Nahe-erib, (704-681) brnął dalej drogą prowadzącą donikąd, hołdując zasadzie niezawoalowanej niczym dominacji nad Babilonią. Trzymając się tych założeń Sanherib, po zajęciu Babilonu, nie tylko złupił miasto, ale zdecydował się na bardziej nierozważny krok niż jego pradziadek. Chcąc skumulować w jednym miejscu wszelką siłę, jaka powinna emanować z posągów boga Marduka i mieć ją pod ręką, kazał je pozwozić do Niniwy, stolicy Asyrii. Bez wątpienia krok ten miał poważne, negatywne dla państwa następstwa, ponieważ konsekwencją tego posunięcia było pozbawianie poddanych ich bogów. Wiemy, jak takie postępowanie babilońskiego króla Nabonida, który tak właśnie uczynił, wpłynęło na poddanych w czasach najazdu perskiego w VI wieku. Ludzi odeszła ochota do walki z Persami, bowiem poczuli się opuszczeni, pozbawieni ochrony siły wyższej, do której mogliby się zwrócić o pomoc w potrzebie. Na pewno takie same nastroje zapanowały za Sanheriba.

Za czasów państwa neoasyryjskiego doszło do pierwszych w dziejach kontaktów z Irańczykami, z Medami i Persami. Początkowo, patrząc z pozycji Asyrii, były to kontakty z ludami prymitywnymi, słabymi, którym można było narzucić własną wolę, wyznaczyć trybuty, urządzać przeciwko nim bezkarne ekspedycje i brać łupy. W VII w. p.n.e. w następstwie przemian, jakie dokonały się w irańskim środowisku, Irańczycy stają się równoprawnymi partnerami, z którymi Asyria i cały starożytny Bliski Wschód musi się liczyć. Światem tym zaczęły wstrząsać najazdy Medów i Scytów, irańskich koczowników z północnych stepów. Jeszcze w 673/2 r. Asyria zdołała narzucić medyjskim książątkom wasalny traktat, ale są to już ostatnie lata jej hegemonii. Ciosem dla niej była wojna domowa między asyryjskim namiestnikiem, wicekrólem Babilonii, a jego bratem, królem Asyrii. Co prawda, Babilon bardzo ucierpiał w tej wojnie, ekspedycje karne przeciwko Elamowi zniszczyły Suzę, ale te działania wojenne podkopały także siły Asyrii i pod koniec panowania Aszurbanipala nadszedł kres jej istnienia. Chaldejski władca Nabopolasar, ak. Nabuaplausur, w 626 r. uniezależnił Babilonię i w sojuszu z Medami rozbił Asyrię. Był to początek pełnej politycznej emancypacji Irańczyków, którzy w ten sposób rozpoczęli erę ich dominacji w tej części świata.

Elam

Związki Iranu z Sumerem możemy rozpatrywać wyłącznie na płaszczyźnie powiązań z bardzo głęboko usytuowanym substratem kulturowym, natomiast najstarszą warstwą w pisanych dziejach Iranu jest historia Elamu. Wspomniany kilkakrotnie Elam[10] zajmował ziemie, które należą do Iranu (Persji) od chwili jego podboju przez Achemenidów do dziś. Jest to obecnie prowincja Chozestan, zajmująca ziemie leżące w dorzeczu rzeki Karun i u jej ujścia. Na wschodzie Elam obejmował okolice dzisiejszego Szirazu. Sumerom i Akadom, ściślej Semitom z północnej Mezopotamii, nazwa ta kojarzyła się z krajem górzystym. Włączali oni do Elamu nie tylko okolice Suzjany (Suzy), z siecią rzek Karchah (as. Uqnū), Ab-e Dez i Karun (as. Vlūi), ale także góry i wyżyny na północ i wschód od Suzjany.

Najważniejsze ośrodki polityczne i gospodarcze Elamu to Suza, która później stała się jedną ze stolic Achemenidów i Anszan. Anszan z jego okolicami był kolebką państwa Persów. Do niedawna nie znaliśmy jego dokładnego położenia, jednak ostatnie prace archeologiczne pozwalają lokalizować ten punkt w środkowym Farsie, ok. 50 km na północ od Szirazu, w Tepe Maljan.

Najstarsze dane o dziejach Elamu cofają nas do VII w. III tysiąclecia p.n.e., kiedy to Gilgamesz, sumeryjski król z miasta Uruk, najechał Elam. Odpowiedzią na to, może nieco spóżnioną, były liczne ataki Elamu na Mezopotamię między 2600 a 2550 r., na co reakcją, w ramach retorsji, były z kolei napady Sumerów. Najstarsza staroelamicka dynastia z Awan (2550-2240) – okres staroelamicki kończy się najazdem Kasytów – rozszerzyła znacznie podległe sobie terytorium na drodze podbojów i zdołała rozciągnąć wpływy na niektóre wyspy Zatoki Perskiej. Na lądzie, w kierunku północnym władza elamickich królów z Awanu sięgała aż po okolice Isfahanu. Polityka ekspansji doprowadziła do konfliktów z sukcesorami Sumeru, semickimi władcami Akadu, którzy doszli do wielkiego znaczenia pod panowaniem Sargona I (Szarru-kin), władcy południowej Mezopotamii. Ostateczny bilans tego okresu był dla Elamu niekorzystny. Po wojnach z Sargonem (ok. 2300), w wyniku których kraj został spustoszony, rozpoczął się jego stopniowy upadek.

Najbardziej znanym elamickim władcą z dynastii Awan był Kutik Inszuszinak lub według innych Puzúr Inszuszinak (wstąpił na tron ok. 2240). Z czasów jego panowania pochodzi pierwszy państwowy dokument elamicki, który dla historii Elamu miał wielkie znaczenie. Czytamy w nim, że król Elamu zrzeka się niezależności na rzecz władcy akadyjskiego – był nim Naramsin (Naram-Su’en) (ok. 2291-2255) z dynastii Sargonidów. Traktat spisany po elamicku określał wasalne powinności Kutik Inszuszinaka wobec Naramsina, kładąc de facto kres dotychczasowej świetności tego państwa.

Konsekwencją wspomnianego traktatu była wielowiekowa, trwająca do XIII w. p.n.e., systematyczna akadyzacja Elamu, która doprowadziła do wszechstronnego rozwoju kraju bez utraty przezeń kulturowej tożsamości. Proces ten w swych końcowych skutkach był zatem dla Elamu korzystny, jednak raz utraconej samodzielności politycznej kraj ten już nie zdołał odzyskać i nieodwracalnie spadł do pozycji wasala różnych państw-miast dolnej Mezopotamii. Kiedy po upadku dynastii z Awan, co nastąpiło nieoczekiwanie i z niewyjaśnionych po dziś powodów, po dwustuletniej przerwie na scenie politycznej pojawiła się kolejna dynastia, tym razem była to dynastia z Simasz (2035-1850) rządząca przypuszczalnie w rejonie Isfahanu, nie zdołała ona przywrócić dawnej świetności, aczkolwiek odnotowała pewne sukcesy na swym koncie.

Między XVII a XIII w., w okresie zasadniczych przemian w strukturze etnicznej Mezopotamii i ziem leżących nad górnym Tygrysem, pojawiają się w Elamie imiona huryckie, kasyckie i Gutejów. Spotykamy w dokumentach z tego okresu imiona książąt z hurycką końcówką -ḫalki. Obce wpływy w języku wskazują, że Suzjana była dla wielu obiektem wielostronnych zainteresowań wojennych i handlowych, ale widoczna podatność na wpływy dowodziłaby zarazem słabości elamickiej władzy. Potwierdzeniem tego przypuszczenia jest niestałość rządów w Elamie, gdzie w omawianym okresie panowało aż dziesięć dynastii, jedyna pociecha, że rodzimych.

Przyczyny upadku dwóch kolejnych dynastii, w tym z Simasz, także nie są znane. Być może, miało to jakiś związek z najazdem Kasytów, ponieważ równocześnie zaczyna się w dziejach Elamu okres obejmujący dwa wieki, które możemy nazwać ‘wiekami milczenia’. Urywa się strumień źródłowych informacji i nie wiemy, co się tam wtedy działo. Taki stan informacyjnej blokady dopiero w X w. przerywa ciąg zdarzeń, który całkowicie odmienił dotychczasowe układy. Załamała się mianowicie władza Kasytów i nastała epoka wojen Asyrii z Babilonią o dominację. Dawne znaczenie, acz na krótko, przywrócił wówczas Elamowi jego król Szutruk-Nahhunte. Jego następcy udało się w 1157 r. p.n.e. wziąć do niewoli ostatniego kasyckiego króla Babilonii. Elam w kolejnych trzech dekadach tego stulecia dominował nad południowozachodnim Iranem aż po Kermaszach (nie było tu jeszcze Ariów) i nad Babilonem. Wówczas to przed tytułem król Anszanu i Suzy pojawiły się inne elamickie tytuły wskazujące na zwierzchnictwo królów Elamu nad sąsiednimi prowincjami.

Osłabienie państw mezopotamskich pozwoliło Elamowi restaurować utraconą pozycję i penetrować Mezopotamię do granic Asyrii. Polityka otwierająca Elam w kierunku Międzyrzecza poddała ten kraj wpływom semickim. Pojawiają się w Elamie babilońscy bogowie, rodzime bóstwa otrzymują akadyjskie epitety, zaczyna się budować świątynie na wzór babiloński w kształcie masywnych wież. I tym razem obce elementy nie doprowadziły do utraty przez Elam kulturowej odrębności. Jednak lata świetności minęły szybko. Zwycięski król Babilonu, Nabuchodonozor I pokonał Elam ok. 1100 r., a kraj raz jeszcze został zepchnięty na dalszy plan, tym razem na blisko trzy stulecia i ponownie mamy do czynienia z blokadą informacyjną na temat Elamu. Nie znajdując żadnych o nim wzmianek, ani w oryginalnych elamickich źródłach, ani w tekstach asyryjskich, nie wiemy, co się wówczas tam działo. Okres milczenia przerwała dopiero wojna, która wybuchła w 821. W wojnie tej wojska antyasyryjskiej koalicji złożone z oddziałów elamickich, chaldejskich i aramejskich zostały pobite przez armię Szamsziadada V.

W tekstach asyryjskich i elamickich z IX w. przeważają dane na tematy gospodarcze, po czym ponownie nastaje stuletnie załamanie dopływu informacji trwające od połowy VIII do połowy VII wieku. Z tego okresu mamy wiadomośći niezwykle skąpe, wiemy jednak, że Elamici odnosili w VIII w. zwycięstwa w wojnie z Asyrią, dowiadujemy się także, że na kresach wschodnich i północnych Elamu pojawiły się nowe państewka, w tym protoplaści Persji – Anszan i Parsuasz (Parsūaš). Niewykluczone, że panowali tam już pierwsi Achemenidzi (szach Teispes?), którzy znajdowali się pod politycznymi i kulturalnymi wpływami wielkiego sąsiada.

W drugiej połowie VIII w. powstaje kolejna federacja. Król Szutruk-Nahhunte II (717-699) przyjął dawny tytuł króla Suzy i Anszanu, następnie zawarł sojusz z Chaldejczykami przeciwko asyryjskim królom Sargonowi II (Szarru-kin) i Sanheribowi, co nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Próba prowadzenie aktywnej, samodzielnej polityki w Babilonii nie wpłynęła korzystnie na układy wewnętrzne i doprowadziła do osłabienie władzy królewskiej, czego przejawem były częste zmiany na tronie: królowie panowali krótko. Sytuacja teraz o tyle się odmieniła, że w tym konflkcie z Asyrią Elam nie występował samodzielnie, lecz opierał się na sojuszu z Babilonią, a od czasów Kutir-Nahhunte (IV?) (693-692) mógł także liczyć na pomoc dwóch wysuniętych na wschód okręgów, które od pewnego już czasu wykazywały tendencję do uniezależnienia się. Były to Anszan i Parsuasz.

Aczkolwiek irański interior nie znajdował się w strefie zainteresowań politycznych Elamu – w centrum uwagi umieszczano przede wszystkim zachodnich sąsiadów – mimo to Elam, wziąwszy czynny udział w wojnach Asyrii z Babilonem, nieuchronnie musiał wciągnąć Persów w orbitę wielkich konfliktów i ówczesnej polityki międzynarodowej[11]. W początkach VII w. król Elamu stanął po stronie Babilonii w jej wojnie z Asyrią i przyprowadził wojska swoich lenników, którymi byli władcy Ellipi, Pasziru, Anszanu i Parsuasz. Kiedy kilkadziesiąt lat później – były to lata 653-639 – z licznych toczonych wówczas wojen jedną wygrała Asyria i sytuacja się odwróciła radykalnie na jej korzyść, dotychczasowy sojusznik Elamu, irański książę z Anszanu imieniem Cyrus (ak. Kuruš) wysłał do króla Asyrii z darami swojego syna imieniem Arukku w charakterze zakładnika. W 646/5 Suza została przez Asyryjczyków zdobyta i splądrowana. Król Elamu próbował ukryć się w górach na terytorium Ellipi, ale został schwytany i wydany Asyrii. Od całkowitego zniszczenia kraj uratowała śmierć asyryjskiego króla Aszurbaniapli w 630 roku.

Po jego śmierci wybuchła w Asyrii wojna domowa i na południu powstał niezależny Babilon, któremu przewodził założyciel neobabilońskiej dynastii, Nabopalasar. Zwrócił on Suzie posągi bogów niegdyś stamtąd wywiezione. Podziałało to ożywczo na nastroje w Elamie, jednak podejmowane próby restauracji królestwa w zasadzie nie powiodły się. W okresie neobabilońskim tylko na krótko nastąpiło państwowe odrodzenie. Stan ten został przerwany przez najazd Babilonu w 595 roku. Choć jego król, Nabuchodonozor, wycofał się wkrótce z Elamu, kraj pogrążył się w letargu, wegetując od tej chwili na poboczu wielkich wydarzeń. W niedługim też czasie dostał się pod wpływy Medii. W 538 r. został podbity przez Persów i przekształcony w satrapię. Po tym wydarzeniu, po którym państwo elamickie już nigdy pod żadną postacią nie miało się odrodzić, pamięć o Elamie nie ginie od razu. O Suzie mówi się w czasach helleńskich jako o czymś ważnym w przeszłosci. Nie wiemy jednak, kiedy zniknął ostatecznie naród elalmicki. Jeremiasz w proroctwie przeciwko Elamowi tak pisał: Sprowadzę na Elam cztery wiatry, tak że nie będzie narodu, dokąd nie dotarliby rozproszeni Elamici (Jer. 49,36), ale jeszcze w XII/XIII w. n.e. muzułmański geograf Jakut słyszał o nich, a może nawet się z nimi zetknął. W swoim Słowniku geograficznym (Mudżam‘ al-buldan, 2,497), w haśle Chuzistan tak pisał: „...jego ludność mówi po persku i po arabsku, ale mają oni inny język, ḥūzi[12], który nie jest hebrajskim, syryjskim, arabskim ani perskim”.

Szczególnie silnie oddziaływał Elam na Persów, jego wpływy na Medów były mniejsze, choć sięgały ich granic, o czym świadczą napisy elamickie znalezione w okolicach Kaszanu. Sztuka elamicka odcisnęła swoje piętno na rzeźbie perskiej, język elamicki do późnych czasów achemenidzkich był jednym z języków urzędowych. Mimo oczywistych wpływów w kulturze i ekonomice, Elam na strukturę społeczną Persów silnie nie wpłynął. Persowie nie przejęli skomlikowanego elamickiego systemu dziedziczenia władzy, choć perskie zasady przekazywania uprawnień do jej sprawowania po linii żeńskiej przypominały w pewnym zakresie system elamicki, ale incest[13] w perskiej tradycji na tyle różnił się zasięgiem i stopniem rozpowszechnienia od elamickiego, że powinniśmy raczej mówić tu o konwergencji. U Irańczyków incest nigdy nie był tak bezwzględnie przestrzeganym prawem jak w Elamie. Persowie jedynie dopuszczali małżeństwa między rodzeństwem i osobami blisko spokrewnionymi (inbred), co zachowało się do dziś i przez obyczaj nadal jest tolerowane. Język elamicki wywarł znikomy wpływ na perszczyznę i elamickie pismo klinowe nie stało się wzorem dla perskiego zapisu klinowego.

ROZDZIAŁ 3

ARIOWIE W IRANIE

Źródła

Do badań nad przeszłością Ariów mamy dwa rodzaje źródeł. Na pierwszym miejscu należy wymienić teksty pisane, przede wszystkim asyryjskie i elamickie, na drugim materiał archeologiczny. Francuskie ekspedycje, które przez kilkadziesiąt lat z powodzeniem prowadziły zakrojone na szeroką skalę prace wykopaliskowe w Suzie, jednym z elamickich centrów politycznych, stosunkowo dobrze przebadały Chozestan, tj. dawny Elam,. Najdokładniej jednak Azja Środkowa została zbadana przez radzieckie ekspedycje. Jedną z nich kierował S.P. Tołstow, odkrywca starożytnego Chorezmu. Na temat irańskiego interioru oraz Afganistanu mamy wyrywkowe dane, mimo wykopalisk prowadzonych na kilkudziesięciu stanowiskach.

Na poboczu tego ciągu źródeł stoi Awesta, święta księga zreformowanego mazdaizmu, zoroastryzmu i podstawowy zbiór tekstów zoroastryjskich. W III w. n.e. opatrzono Awestę komentarzami, po persku zand, które stały się nierozłączną jej częścią, stąd późniejsza nazwa księgi Zend-Awesta. Awesta jest najstarszym dokumentem irańskim, będąc pierwotnie zabytkiem literatury ustnej. Do dziś nie ma między badaczami zgody, gdzie i kiedy powstała. Użyte tu nazewnictwo geograficzne bardzo silnie przemawia za tym, że dokument powstał w zachodnim Afganistanie i Turkmenii, i że relacjonuje stosunki panujące na tym obszarze. Zachowała się, tak chce tradycja, tylko jedna czwarta pierwotnego tekstu, ale mimo tak znacznych ubytków dokument nie robi wrażenia strzępków, urywanych partii większej całości. U różnych badaczy spotykamy rozmaite daty jej powstania; przeważa jednak pogląd, że zasadnicza część (prócz najstarszych partii, Gath, tj. hymnów) powstała we wschodnim Iranie przypuszczalnie w VI w., ale nie później niż w V w. p.n.e., natomiast Gathy datuje się na dwieście lat wcześniej.

Gathy zostały spisane w języku, który nazywamy awestyjskim, ponieważ znamy go tylko z tego zabytku. Język ten nie pozostawił po sobie żadnych filiacji w linii prostej ani bocznych odgałęzień. Jest to język irański wykazujący w leksyce i morfologii bliższe pokrewieństwo z językami irańskimi z grupy wschodniej niż zachodniej. Z uwagi na swoją archaiczność stanowi pomost między tymi dwiema grupami języków irańskich. Przechowały się w nim ślady niegdyś bliskich związków z Ariami z Indii. Jest to język bliższy językowi Rygwedy niż staroperskiemu, w którym ślady pokrewieństwa z językami indoaryjskimi mocno się zatarły. Oto kilka przykładów dla zilustrowania tych powiązań:

stir. χ = stind. k

aw. χšadra-||stind. kšatra- (npers. šāh) ‘królowanie’,

aw. χšap-||stind. kśap-(kşap) (npers. šab) ‘noc’;

stir. = stind. t

aw. pu ra -||stind. putra- (npers. pur) ‘syn’;

stir. χ = stind. kh

aw. χara-||stind khára- (npers. xar) ‘osioł’;

Porównajmy też inne przykłady wskazujące na bliskość języków irańskich i indyjskich, np. ir. i ind. gau-, npers. gāv ‘krowa. byk’; ind. uštra-, npers. šotor ‘wielbłąd’, ir. aspa-, ind. aśwa, npers. asp ‘koń’.

W dokumencie tym, prócz spraw religijnych znalazły odbicie stosunki społeczne zawarte w warstwie mitycznej, co jest o tyle ważne, że oryginalnych irańskich tekstów mamy niewiele. Dysponujemy zaledwie kilkoma źródłowymi dokumentami pisanymi, a to m.in., prócz Awesty, Szahname Ferdousiego. Nawała arabska i początki panowania islamu spowodowały w całej kulturze irańskiej, nie tylko perskiej, wielkie spustoszenie. Dla badań mitologicznych Awesta jest zabytkiem stosunkowo świeżej daty. Szahname zawiera ogromną ilość wiadomości o aryjskiej mitologii, ale jest dokumentem wtórnym, bardzo późnym, pochodzącym z XI w. naszej ery. Jest to obszerna poetycka kompilacja (poetycka forma Szahname nie ma tu znaczenia) sporządzona na podstawie zniszczonych średnioperskich dokumentów i na tym polega jej wartość jako źródła, jednak materiały, na których się oparł poeta były młodsze od Awesty, co do której wysunęliśmy zastrzeżenia, iż jest dokumentem bardzo późnym dla badań mitologicznych. Mitolodzy indyjscy są w nieporównywalnie lepszej sytuacji dysponując Mahabharatą, Ramajaną i Rygwedą (1200-1000 r. p.n.e.).

Studia nad społeczeństwami pierwotnymi ludów indoeuropejskich prowadził G. Dumézil opierając się na materiale indyjskim i na Aweście. Jego prace zalicza się do klasycznego dorobku antropologii kulturowej[14]. Do odmiennych wniosków odnośnie funkcji klas w społeczeństwie pierwotnym doszła M. Składankowa, wykorzystując prócz Awesty także materiał zawarty w Szahname.

Wyłonienie się Ariów

Ludy zamieszkujące Europę i stanowiące początkowo mało zróżnicowaną masę, zaczęły powoli dzielić się na grupy odrębne pod względem kulturowym; towarzyszyła temu dyferencjacja językowa. Równocześnie rozwijały się i formowały nowe dialekty, które z biegiem czasu przekształcały się w odrębne języki. Wyłonienie się z prajęzyka Europejczyków, kategorii językoznawczej czysto teoretycznej, hipotetycznej, języków słowiańskich, bałtyckich, germańskich, celtyckich i innych było funkcją bardzo złożonego, trwającego tysiąclecia ciągu przemian w społeczeństwach ludów europejskich. Przemiany te doprowadzały do rodzenia się nowych kultur i związków etnicznych. Jednym z następstw tego procesu było pojawienie się ludów, które, wywędrowawszy na wschód ze swoich europejskich siedzib, opanowały po kilkunastu wiekach ogromne ziemi ciągnący się od stepów Ukrainy po Półwysep Indyjski. W ten sposób powstał pomost łączący oddalone od siebie rejony, Indie i Europę. Mimo rozproszenia na tak rozległym terytorium, ci co wyruszali na tę długą wędrówkę zachowali po tysiącach lat wiele wspólnych cech w języku, kulturze materialnej i duchowej z tymi, co pozostali w Europie. Grupę, która opuściła dawne siedziby i dotarła do Indii, a także opanowała Azję Środkową i Iran, nazywamy Indoirańczykami lub Ariami. Tak mówili oni sami o sobie. Krainę nad Gangesem nazwali Ariawarta ‘Kraj Ariów’. Do dziś używana nazwa Iran pochodzi od stpers. *Arianam [χšaθram], co również znaczy ‘[kraj, królestwo] Ariów’.

Dalsza i bardziej szczegółowa analiza tej grupy pozwoliła na dokładniejszą klasyfikację i doprowadziła do wyodrębnienia w niej Irańczyków i Indoariów. Związki Persji (Iranu) z prairańską mityczną tradycją są dość dobrze udokumentowane przez materiał archeologiczny, literaturę ustną, pisaną oraz materiał językowy. Za Achemenidów nazwa ‘Kraj Ariów’ nie była używana i odrodziła się dopiero za Partów, aby utrzymać się pod rządami Sasanidów, następnej po Partach dynastii, jako Eranszahr (Çrānšahr) ‘Iran’.

Najstarsze informacje o ludach aryjskich mieszkających na Bliskim i Środkowym Wschodzie czerpiemy z tekstów asyryjskich opisujących wyprawy królów Asyrii na wschód i ich walki z Ariami, których dążenie do utworzenia własnych państw ta mezopotamska potęga starała się stłumić, co ostatecznie jej się nie udało. Są tu także teksty mówiące o kontaktach handlowych z irańskim interiorem. Stąd mamy wiadomości o pierwszych krokach Medów na arenie mezopotamskiej.

Przybysze aryjscy, aczkolwiek nie rozbudowywali i w niewielkim stopniu przejmowali to, co stworzyli ich poprzednicy, kultywując raczej własną tradycję, nie odrzucali ani nie niszczyli dorobku swoich poprzedników przyjmując chętnie postawę protektorów. Do krajów tworzących najstarszą warstwę historyczną należy Elam, pierwszy polityczny i kulturowy przewodnik Persów. Podobną rolę w odniesieniu do Medów na północy pełniły dwa państwa, Urartu i Asyria.

Wewnętrzny podział Ariów. Drogi ich migracji

Proces migracyjny plemion indoeuropejskich z ich siedzib w Europie Środkowej zachodził falami i nastąpił w trzech etapach: 1) 4400-4300, 2) 3400-3200, 3) 3000-2000. W początkach rozpadu indoeuropejskiej wspólnoty niektóre ludy ruszyły na wschód w kierunku stepów Azji Środkowej. Najwcześniej pojawili się tam Tocharowie, którzy dotarli w pobliże Pamiru. Migrację tego ludu traktujemy jako izolowany epizod, ponieważ jego śladami w najbliższym czasie nikt nie podążył. Następną, tym razem wielką falę, tworzyli Ariowie. Ich obecność na stepach na północ od Morza Czarnego i Kaspijskiego stwierdzamy już w III tysiącleciu, a więc na etapie trzecim.

Ariowie wyodrębnili się z rodziny indoeuropejskiej prawdopodobnie w połowie III tysiąclecia przed naszą erą. Zanim wyszli ze swoich siedzib w Europie Środkowej, która była bazą dla ich wędrówek, od północy sąsiadowali z Bałtami i Słowianami, od południa z grupą greko-ormiańską. Kontakty z północnymi sąsiadami były słabsze od związków z Greko-Ormianami. Sprawiły to warunki geograficzne. Ziemie Ariów leżały blisko Bałkanów, natomiast od Bałtów i Słowian oddzielały ich nieprzebyte puszcze, góry i rzeki. Ciągnący się na wschód nieskończony pas żyznych stepów, (późniejsze Dzikie Pola) przyciągał ich uwagę. W okresie, o którym mówimy, pas stepów na kierunku południkowym był węższy od współczesnej równinnej Ukrainy. Leśna strefa środkowej i wschodniej Rosji sięgała dalej na południe niż obecnie i wpływała korzystnie na klimat. Dzięki takiemu sąsiedztwu lepsze było nawodnienie stepów, ale zarazem ta naturalna bariera tworzyła strefę buforową, która szczelnie izolowała Ariów od północy.

Bezpośredni kontakt dialektów języka aryjskiego z resztką dialektów indoeuropejskich urywa się w końcu III tysiąclecia. Oznacza to, że początek migracji grup aryjskich musiał wypaść wcześniej, ponieważ zjawiska językowe, na których obserwacji w tym wypadku się opieramy, dokonują się powoli i ze znacznym opóźnieniem w stosunku do pierwszego zadziałania przyczyny ich wystąpienia. W tym wypadku przyczyną było zerwanie bezpośredniej łączności z resztą Indoeuropejczyków. Dowodem archaiczności dialektów aryjskich (archaiczność oznacza wczesne wydzielenie się z indoeuropejskiej całości) jest przejście: ie s po i,u,r,k w š oraz zgodność: ie a,o,e z a. a. Obserwacja trwających dłużej kontaktów dialektów aryjskich z greckimi przynosi dane istotne przy ustaleniu periodyzacji dziejów Ariów. Na podstawie obserwacji zjawisk językowych możemy stwierdzić, że związki tych dwóch grup etniczno-językowych słabną z końcem II tysiąclecia. Jest to znak, że wtedy nasiliły się ruchy migracyjne Ariów, którzy tym samym odsuwali się od Europy.

O ile fakt migracji Ariów jest aksjomatem[15], o tyle sporne są wszystkie teorie próbujące wytyczyć drogi ich wędrówek. Zanika istniejąca do tego momentu zgodność w poglądach naukowych i pojawiają się ogromne rozbieżności. Wiemy, że Ariowie podzielili się na dwa zasadnicze odłamy. Pierwszy to Irańczycy, których część opanowała dzisiejszy Iran i Afganistan; znaczny ich odłam zaludnił azjatyckie stepy i północne stoki Kaukazu, dochodząc okresowo do granic Podola. Drugi odłam poszedł w kierunku Indii i opanował je w wyniku powolnego i długotrwałego procesu asymilowania dawnej ludności tego półwyspu. Według jednej z teorii, Ariowie przemieszczali się na wschód idąc po rozległych równinach południowowschodniej Europy ciągnących się na północ od Morza Czarnego i Kaspijskiego szerokim pasem poczynając od Podola aż po pustynie i stepy w strefie Jeziora Aralskiego. Rezultatem tych wędrówek było opanowanie przez Ariów na wschodzie dolin Pamiru, na północnym wschodzie dojście do stoków Ałtaju.

Po dotarciu do Azji Środkowej Ariowie na kilka wieków przerwali migrację i osiedliwszy się nad dolną Amu-darią (późniejszy Chorezm) doprowadzili do zasadniczych zmian w stosunkach etnicznych i językowych. Właśnie w Chorezmie i na stepach ciągnących się na południe od ujścia Amu-darii miała się znajdować legendarna praojczyzna Ariów, Arianem Waedża. W Arianem Waedża obfitość wód umożliwiła rozwój rolnictwa i oparcie go na systemie irygacji, zaś stepowy charakter całego regionu pozwolił równocześnie na utrzymanie półkoczowniczej gospodarki pasterskiej.

To, co do tej pory powiedzieliśmy, sugeruje, że podział Ariów był następstwem ich migracji. Założenie takie implikuje, że część środkowoazjatyckich Ariów ruszyła na południe w kierunku Indii i Iranu. Według jednej ze szkół, proces ten rozpoczął się w połowie II tysiąclecia, według innej – 15 wieków wcześniej. Ariowie idąc wzdłuż doliny Indusu wtargnęli na obszar Indii, dając tam początek aryjskiemu panowaniu i indyjskiemu odłamowi Ariów. Ci, którzy pozostali na miejscu, po kilku stuleciach, pod koniec II lub na początku I tysiąclecia p.n.e. podzielili się raz jeszcze. Jedna grupa ruszyła w kierunku Iranu, reszta została na miejscu, w Chorezmie. Ten odłam Ariów, który z biegiem czasu utworzył w Chorezmie odrębną językowo i etnicznie grupę wschodnioirańską w VII w. p.n.e. był reprezentowany przez Scytów (Saków).

Zakładając, że Ariowie przybyli do Iranu od wschodu, musimy przyjąć, że na zachód posuwali się północnym szlakiem, wąskim przejściem między pustyniami środkowego Iranu i górami Albors. Według tej szkoły, podstawowe punkty poświadczające drogi przemarszu, jego czas i miejsca postojów, to stanowiska archeolgiczne Hisar, Namazga, Hasanlu oraz Sialk.

Przedstawiona hipoteza tłumaczy dwie nader istotne okoliczności: 1) używanie we wschodnim Iranie, jako języka liturgicznego, języka awestyjskiego, archaicznego, izolowanego w grupie języków irańskich, ale bliższego językom wschodnioirańskim niż zachodnim i pokrewnego im pod względem leksykalnym oraz gramatycznym; 2) wskazuje przyczyny wzajemnego podobieństwa mitów aryjskich (awestyjskich) i wedyjskich. Mityczni bohaterowie po stronie irańskiej zwani Jama, Traetona, Kawi, Usa/Usadan, w mitach indyjskich noszą imiona Jima, Traitana, Kawa, Uszan. Święty napój u Irańczyków to homa, u Indoariów – soma (ir. h = ind. s, š por. ir. Husrava i ind. Szuszravas ‘imię antycznego bohatera’). Tak wyraźna zbieżność między irańskimi i indyjskimi mitami, mimo występujących niekiedy inwersji pojęć (złe siły po stronie indyjskiej są dobrymi siłami po stronie irańskiej i vice versa), nie mogła pojawić się przypadkowo; musiała być następstwem długotrwałych, obustronnych kontaktów, które były konsekwencją równie długiego ze sobą sąsiadowania.

Jednakże dość dawno zwrócono uwagę, iż teoria o nadejściu Ariów od strony Azji Środkowej ma bardzo poważne niedostatki. Podstawowy jej brak polega na tym, że nie możemy w sposób udokumentowany wskazać drogi, którą Ariowie wędrowali i dotarli do Indii. Mówi się tylko o punktach etapowych, ale nie o samym szlaku. Jest sprawą oczywistą, że naturalną drogą łączącą Indie z Azją Środkową i dogodną dla przemarszu wielkich grup ludności jest dolina Indusu, ale brakuje materialnych dowodów na to, że Ariowie tędy szli. Drugi dowód, pośredni, przemawiający przeciwko „środkowoazjatyckej” tezie podsuwa archeologia zachodniego Iranu. Prace wykopaliskowe prowadzone na zachodzie Iranu i onomastyczne badania mezopotamskich inskrypcji wykazują związki zachodniego Iranu z Europą i strefą Kaukazu, natomiast nie potwierdzają powiązań z Azją Środkową. Miejscowości o nazwach irańskich leżące na północ od Asyrii i na obszarach rozciągniętych między jeziorem Urmije i Morzem Kaspijskim stanowią dość mocny dowód tego, że Irańczycy (Ariowie) przybyli do zachodniego Iranu północną drogą przez Kaukaz. Droga ta wydaje się na pierwszy rzut oka na mapę mało prawdopodobna z powodu wysokich gór, jednak wiemy, że w czasach późniejszych, już historycznych, nie raz przechodziły tędy liczne hordy koczowników, m.in. w VII w. p.n.e. najechali na Medię i Zachodnią Azję Scytowie i dotarli aż do Egiptu. Ataki z tej strony były wielokrotnie ponawiane.

Obecność Ariów w północnej Mezopotamii, we wschodniej Asyrii (Nuzi), w Syrii (Alalah, Ziribaszani), Mitanni, w zachodniej Armenii i we wschodniej Azji Mniejszej, a nawet w południowej Palestynie została poświadczona przez źródła mezopotamskie w II tysiącleciu p.n.e., tzn. w okresie pierwszych fal napływających z Europy. Większe zagęszczenie śladów Ariów znajdujemy w rejonie huryckim, gdzie istnienie intesywnych kontaktów między tymi ludami i przybyszami stwierdzamy już w XVIII w. p.n.e.; działo się to przed zajęciem przez nich Iranu.

W dokumentach odnoszących się do Mitanni, a więc do obszaru północnego Iranu, spotykamy imiona indoaryjskie, co wskazywałoby, że rozpad Ariów na odłam irański i indyjski dokonał się na etapie bardzo wczesnym przed opanowaniem Iranu i Indii. Znaleziono także pewne dowody pozwalające sądzić, iż do Indii Ariowie doszli także od strony Iranu. Według tej tezy, opanowanie Indii następowało w dwóch etapach. W pierwszym Ariowie wtargnęli do Iranu, w drugim kolejne ich fale doszły do Indii, a rozpad Ariów na odłamy później nazywane irańskim i indyjskim dokonałby się na etapie pierwszym, przed opanowaniem Iranu i Indii.

Początkowo klarowny obraz podboju Indii i Iranu stopniowo zaciemnia się. Stwierdzona, jako bezsporna, dysjunkcja plemion zachodnich i wschodnich wywołuje kolejny problem, dotychczas nierozstrzygnięty. Jest to pytanie o drogi przemarszów migrujących fal ludów aryjskich. Niepokojące jest zbyt duże w tym wypadku spiętrzenie hipotez, co poważnie osłabia siłę tych tez. Kwestia przybycia Ariów na Płaskowyż Irański jest nadal otwarta. Poglądy preferujące zachodni kierunek wtargnięcia Ariów do Iranu są równie mocno udokumentowane, co poglądy opowiadające się za szlakiem wschodnim, zarazem obie szkoły nie mają na tyle jednoznacznie mocnych dowodów, żeby wyeliminować teorię przeciwną. Ponieważ poruszamy się w polu hipotetycznych ustaleń, przyjmujemy jako pewnik istnienie dwóch dróg, którymi Ariowie nadeszli do Iranu i Indii: północną wiodącą przez Kaukaz i wschodnią prowadzącą od strony stepów.

Praojczyzna Ariów

Ziemia, skąd Ariowie mieli wyruszać w daleką wędrówkę, ich praojczyzna, w mitologii irańskiej nazywana była, według Awesty, Arianem [Airjanem] Waedża, stąd późniejszy Iranwedź. Na temat praojczyzny Ariów są w mitach irańskich i indyjskich informacje powtarzające się, zbieżne. Z mitów dowiadujemy się, że zima w Arianem Waedża była długa, trwała pięć miesięcy, a noc i dzień po pół roku. Jest to bardzo wyrazisty opis nocy i dnia za kołem polarnym, toteż nie ulega wątpliwości, że mówi się tu o krajach dalekiej północy. Na podstawie takich przekazów niektórzy badacze są skłonni przypuszczać, że praojczyzna Ariów leżała pod kręgiem polarnym lub nawet poza nim. Ta sugestywna hipoteza opiera się, niestety, tylko na materiale mitologicznym z natury rzeczy mało precyzyjnym, zaś inne źródła tych informacji nie potwierdzają. Nie ma dowodów, że Ariowie kiedykolwiek wędrowali tak daleko na północ. Prawdopodobnie mamy tu od czynienia nie ze śladami bytności w strefie podbiegunowej, ale z dalekim echem zatartych w zbiorowej pamięci kontaktów z jakimiś hiperborejczykami żyjącymi na północy, od których Ariowie zaczerpnęli wiadomości o warunkach panujących blisko koła polarnego, w tundrze. Wydaje się, że byli to protoplaści Ugrofinów, zamieszkujący ziemie leżące na północ od Ariów, ciągnące się od współczesnej Finlandii po Ural, których siedziby i trasy wędrówek mogły podchodzić aż po krąg polarny. Niektórzy lokalizując siedziby Ariów tam, gdzie było żelazo, złoto i obok tego stepy dogodne dla hodowli, sięgają w głąb Syberii, aż do dorzecza Irtyszu.

Hipoteza o kontaktach Ariów z ludami północy znajduje potwierdzenie w materiale językowym. Ślady związków ludów ugrofińskich z nimi zachowały się w językach rodziny ugrofińskiej. Stwierdzono w nich występowanie zapożyczeń aryjskich, których semantyka wskazuje, że zarejestrowały moment zetknięcia się obu społeczności na etapie formowania się u mieszkańców północy podstaw gospodarki hodowlanej, a także gdy zaczął się rozwój metalurgii. Zapożyczenia aryjskie odnoszą się do hodowli, w tym hodowli koni, które sprowadzili do Azji Indoeuropejczycy i związanych z tym nazw części uprzęży. Aryjskiego pochodzenia są ugrofińskie nazwy oznaczające siodło, źrebaka, kozę, owcę, mleko, wełnę, wojłok, prócz tego nazwy metali, np. w językach komi i w udmurckim zarin ‘złoto’, pers. zar/zarin ‘złoto, złoty’; fiń. porsas ‘prosię’; fiń. kehrä ‘wrzeciono’, mord. štere<protougrofińskie *kešträ/kešträ<pie i protoaryjskie *kētstro-/*ketstro->sanskr. cātra-, cattra-, aw. *catra->paszto cāšai ‘wrzeciono’. W protougrofińskich językach pojawia się etymon mający związek z językiem aryjskim, np. ugrofińskie *sata ‘sto’ i a. *satám<pie *(d)kmtóm.

Początek migracji Ariów. Opanowanie Indii

W połowie III tysiąclecia p.n.e. Ariowie wyruszyli na terytorium Iranu i znaleźli się w zachodnim Chorasanie (dzisiejszy Iran, Hisar II, III, ok. 2500-1800) i wschodnim Chorasanie (Afganistan, Namazga V, ok. 2100-1800). Kulturowy kompleks Namazga V reprezentuje kulturę epoki brązu Wielkiego Iranu, która rozwijała się po okresie protoelamickim. Charakteryzuje ją m.in. monumentalna architektura, miedziane szpile zakończone spiralą lub figurą zwierzęcia, topory, miecze, lance itd. Mamy także dowody, że istniały kontakty między Namazga V i cywilizacją doliny Indusu. Migracja z doliny Indusu przypadła na początek II tysiąclecia (2000) przed naszą erą[16]. W jednej z kultur tego regionu, w kulturze Harappy (Pakistan, 2500-1500 p.n.e.), koń (Equus) nie jest w ogóle reprezentowany, nie ma jego figur, nie ma jego wizerunków na pieczęciach, nie ma też materiału osteologicznego, który potwierdziłby obecność konia w tej kulturze. Z tego płynie oczywisty wniosek, że Ariowie nie mogli być reprezentowani w wielkiej liczbie na indyjskim subkontynencie przed 2000 r. p.n.e., ponieważ koń pełnił u nich podstawową rolę. Przybyli zatem do Indii dopiero w II tysiącleciu.

Koń łączy się nierozłącznie z Ariami. Pierwsze pewne ślady jego udomowienia pochodzą z Derewejki nad Dnieprem. Rozkwit tej kultury, (kultura Srednij Stog) przypada na 4200-3500 lub 3500-2700. Jej społeczność była zdominowana przez wojowników walczących na koniu. W następnym okresie (kultura Pit Grave-Jamna, 3500-2800 lub 2700-2200) dokonał się pełny rozwój pasterstwa. Hodowlę koni domowych prowadzono na dużą skalę w stepach dotychczas niezamieszkałych. Podstawowym terminem na konia w Aweście jest aspa-. Jego najstarsza forma w aryjskim aśva-/áśva- została poświadczona w Mitanni w XV w. p.n.e.[17] Jak podaje Strabon (XI,13,7), najlepsze konie hodowane przez Irańczyków były rasy z Nesaen, grec. υησαιοι<ir. *nēsāja, przymiotnik od nisaja. Nazwa ‘Nisaja’ występuje w inskrypcjach Teglatfalasara III z 727 r., a w annałach Sargona z 714 jako Harsin, ak. Harzianu. Były to konie duże i silne. Hodowano je w Armenii,w okolicach dzisiejszego Raju, stpers. Ragā. W tym czasie pojawia się wóz – ważny element cywilizacji i techniki.

Na południu, w Beludżystanie Ariowie zetknęli się z ludnością mówiącą językami z grupy drawidyjskiej (protodrawidyjskiej). Kwestia osadnictwa aryjskiego w tym wypadku łączy się ściśle z problemem ustalenia czasu, w jakim przybyli Ariowie do Indii i Iranu wschodniego. W kwestii zasięgu ich osadnictwa mamy jaśniejszy pogląd. W Iranie połudnowowschodnim osadnictwo Irańczyków zamykało się w obrębie Sistanu i zachodniego Beludżystanu, wyłączając rejony Kandaharu i Quetty, które wykazywały silniejsze związki między sobą niż z kulturami plemion sistańskich i północnego Chorasanu (płd. Turkmenia).

Północni Ariowie, jacy pozostali na stepach, podzielili się ok. r. 2000. Jedni poszli (2000-1300) na zachód, na stepy ciągnące się na północ od Kaukazu, drudzy nieco później, ok. 1700-1300, na wschód. Według niektórych badaczy, byłyby to ludy kultury andronowskiej (1700-1300), która opanowała stepy Azji Środkowej. Trzecia grupa poszła na południe, do Chorasanu, tworząc we wschodnim Iranie społeczeństwo wyznawców Awesty (Namazga VI, ok. 1800-1300). Skręciwszy na zachód plemiona te dotarły do zachodniego Iranu, do Mitanni (1750-1300), a na wschodzie do zachodnich Indii (ok. 1800-1400).

Zachodni Ariowie poszli na południe i, idąc szlakiem po wschodniej stronie Kaukazu, weszli na ziemie Azerbejdżanu. Byli to poprzednicy Medów (Sialk A, ok. 1300; Sialk B, ok. 1000-800). Od nich oddzieliła się część, która skierowała się na południe zachodniego Iranu – byli to protoplaści późniejszych Persów. Od Proto-Medów oddzieliła się z kolei duża fala i poszła na wschód drogą północną, wzdłuż południowych stoków Alborsu i dotarła do Nuristanu (1300-800). Równocześnie ze stepów środkowoazjatyckich (ok. 1100) wychodziły drobne grupy, kierując się na południe, do Chorasanu i do Indii.

Wschodni Iran. Społeczeństwo wyznawców Awesty

Ariowie przybywając z europejskich siedzib osiedlali się na terenach, które są wymieniane w Aweście jako ziemie szczególnie uprzywilejowane przez Stwórcę, jako krainy płynące mlekiem i miodem. Awesta zalicza tu następujące ziemie: Iszkata Parutiańska (Āiškatatēm Pourutιmča), Margiana wraz z ziemią heracką (Mourum Hār jum), sogdyjska Hawa (Gaoma Suδėm) i Chorezm (Xwārizēma. Na początku Wendidadu, jednej z części Awesty, wymienione są kraje, które stworzył Ahura Mazda (według kolejności ich tworzenia): Arianem Waedża, kraj zamieszkany przez Sogdyjczyków, Mouru (Marw, Margiana), Baktria, Nisa, Haraiwa (Herat), Waekereta (Kabul), Urwa, Wehrkana (Hyrkania), Harahwaiti (Arachozja, grec. Αραχοσiα), Haētumant (Helmand).

Ariowie żyli w społeczeństwie zdominowanym przez półkoczowniczą gospodarkę, dlatego Awesta co krok podkreśla walory rozległych pastwisk. Aryjscy przybysze znali także rolnictwo, które w ich gospodarce odgrywało równie ważną rolę. Przypuszczalnie z tych względów Awesta w warstwie mitologicznej odwołuje się wyraźnie do kultury charakterystycznej dla ludności rolniczej, osiadłej lub na poły osiadłej. Domy, chodziło o budowle w osadach, stawiano z gliny, kamień pojawiał się rzadko. Konstrukcję wzmacniano drewnianymi słupami.

Społeczność Awesty nie była społecznością prymitywną; dostrzegamy w niej istnienie poważnych rozwarstwień, m. in. dzieliła się na ludzi wolnych i niewolników traktowanych jako stado zwierząt. Społeczeństwo to znajdowało się na etapie przechodzenia od matriarchatu do patriarchatu, czego sygnałem było pojawienie się zaczątków małżeństwa poligamicznego. Na podstawie Awesty stwierdzamy istnienie u Ariów trzech klas społecznych opartych na trzech kategoriach wiekowych: kapłanów (athrawanowie, aw. āθravan, starcy), rycerzy (rathaeszatrowie, aw. raθaēšatr, mężczyźni w sile wieku) i wytwórcy (wastrjowie, vāstrjō, młodzi). Do tej ostatniej klasy należeli rolnicy i pasterze, których w Gatach nazywano vāstar, w Młodszej Aweście – vāštrjō.fšujant. Niekiedy dodaje się rzemieślników (hutuchszanów, aw. hutuxšān) jako czwartą klasę. Ponieważ nie są oni wymieniani zawsze, przy każdym opisie społecznej stratyfikacji, wolno podejrzewać, że jest to późniejszy wtręt. Klasy te wykazywały skłonność do przekształcania się w hermetyczne kasty i w istocie odpowiadało to trzem kastom indyjskim: braminom, khszatrija (kşatrija) i waiczija (waiśa, Aw. I 69). Obok kasty kapłańskiej najwyższą pozycję zajmowali rycerze, ir. χšatrija/šatra, to samo co ind. khṣatrija >ratheṣṭha>ratha, ir. rata ‘wóz bojowy’. Arystokrację wojskową, tzn. tych, którzy bili się z wozów bojowych Awesta nazywa ratajštar, dosł. ‘stojący na rydwanie’.

Informacje o organizacji awestyjskiego społeczeństwa są, niestety, dość skąpe. Było ono podzielone na następujące jednostki: dom, tzn. ognisko domowe nmāna, ród wis, plemię zantu i kraj dahju. Są to terminy używane w późniejszym okresie. Prawdopodobne wcześniejsze ich odpowiedniki występujące w Gatach, xvaētu (chwajtu), šōiθra, dahju, nie wyszły z użycia, spotykamy je także później, ale w nieco innym znaczeniu. Termin szoitra oznaczał terytorium wspólnego koczowania, a także obszar należący do wspólnoty. Podstawę struktury społecznej stanowił ród wis (por. polskie ‘wieś’), który dzielił się na rodziny, nmana (chwajtu i arjaman), tzn. związki oparte na pokrewieństwie. Awestyjską rodziną rządził ojciec rodziny. Byli do niej zaliczani także niewolnicy nazywani wīra, ‘mężczyzna, wojownik’. Jest to najstarszy termin, w późniejszym okresie pojawiają się określenia wajsa i pariajtar. Wajsa to przypuszczalnie niewolnik należący do rodziny, rodu (wis), natomiast znaczenie drugiego terminu nie jest jasne, ponieważ występuje w Aweście tylko jeden raz. Opierając się na etymololgii (‘chodzący w koło’?) można przyjąć, że chodziło tu o zbiedniałych członków rodu/rodziny.

Ród wis, podstawowa jednostka organizacyjna i ekonomiczna, wywodził się od wspólnego przodka i często od jego imienia brał swoje miano. W skład rodu wchodziło kilkanaście rodzin. Należeli do niego tylko potomkowie w linii męskiej. Kobiety wydawane za mąż wychodziły ze swojego wis przechodząc do rodu męża. Cały majątek, pola i pastwiska były wspólną własnością rodu, który, jeśli był duży i bogaty, mógł dzielić się na szereg mniejszych jednostek działających niezależnie, ale nadal występowały one w ramach rodu. Prawa rodowe rozciągały się także na osobiste sprawy jego członków, jak zawieranie małżeństw, rozwiązywanie sporów i waśni. Ród był także podstawową jednostką wojskową. Na czele rodu stał wispati. Pełnił on dwojaką funkcję wynikającą z podwójnej roli rodu: związku rodowego i osiedla. Był sędzią i religijnym zwierzchnikiem wsi. Dzięki połączeniu wielu obowiązków wispati był jednocześnie naczelnikiem rodu jako jednostki łączącej rodziny i naczelnikiem wsi jako jednostki administracyjnej. Wis wchodziły niekiedy w skład gminy (wrzany), obejmującej kilka sąsiednich wis. Wrzana powstała w rezultacie gospodarczego rozwoju i jej zdaniem było skumulowanie sił przy zagospodarowywaniu nowych obszarów, pól i pastwisk, utrzymywania i budowania urządzeń irygacyjnych... W tym układzie ród i rodzina traciły swoją pierwotną siłę i podstawą stawały się powiązania ekonomiczne wypierające relacje oparte na związkach rodzinnych. Do tej kategorii zaliczymy termin gawa ‘wiejski okręg, obszar zagospodarowany’, np. gawa Sugda w znaczeniu ‘Sogd’.

Rola plemienia, zantu w awestyjskim systemie nie była wielka. Często spotkamy się w Aweście z tym terminem, ale nigdy nie występuje razem z terminami nmana, wis, czy dahju. W związku z tym niektórzy badacze skłaniają się ku tezie, że rola plemienia była mocno ograniczona do funkcji czysto formalnych. Każdej podstawowej jednostce przewodził zwierzchnik odpowiedniego szczebla: domu – nmanja, wsi – wisja, wispati, plemienia – zantuma przywódca religijny i zantupati – zwierzchnik polityczny plemienia, kraju – dahjuma. Na najwyższym szczeblu stał zaraθusztrotema, co dosłownie znaczy ‘najbardziej podobny do Zaratusztry’. Z takim schematem stykamy się w Aweście w dwóch wariantach: pełnym pięciostopniowym i okrojonym. W rejonie Raga nie było stopnia dahjuma i najwyższy dostojnik religijny nosił tytuł zarathusztra. (Jasna 19). Nie chodziło tu oczywiście o proroka Zaratusztrę, ale o zarathusztrotemę, religijnego zwierzchnika okręgu.

Każda kasta (klasa, aw. pištra) miała swojego zwierzchnika, mistrza, zwanego ratu; i tak Ahura Mazda był ratu uniwersalnym, później jako Ormizd stał się ratu istot niebiańskich. Mitra miał rangę zarathusztrotemy, czyli ratu całej gminy (społeczności) wyznaniowej. Zaratusztra był ratu istot ziemskich. Według jednego z awestyjskich hymnów (Jasna 12), powołani zostali także ratu ludu pracującego, rolników (aw. gavāstrja>gau+vāstrja ‘praca krowy’) i ratu kobiet. W związku z tym nasuwają się dwa pytania. Pierwsze dotyczy zakresu władzy obu struktur i rodzaju zależności między nimi, drugie odnosi się do budowy państwa i brzmi: która z wyżej wymienionych struktur spełniała zadania ciążące na państwie. Szczególnie istotny jest tu szczebel zarathusztrotemy.

Awestyjska hierokracja z rozwiniętą hierarchią o określonych zakresach jurysdykcji powinna odpowiadać poszczególnym szczeblom laickiej struktury zarządzania (dom, ród, plemię). Zantuma, wisja i inni byli zarządcami odpowiednich szczebli, plemienia, wsi i tak dalej. O ile możemy ustalić zakres uprawnień niższych szczebli, o tyle zakres władzy wyższych stopni jest zupełnie niejasny. I tak, dahjau (stpers. dahjauš, nom. fem. sing.) w achemenidzkich inskrypcjach, które w warstwie terminologicznej miały związek z aryjską tradycją, jest terminem politycznym oznaczającym ‘kraj, państwo’, ale nie było to pojęcie geograficzne. W Inskrypcji Behistunskiej (I,2), we wprowadzeniu (introdukcji), Dariusz I przedstawia siebie jako króla Persji, króla kraju (χšjaθija Pārsaij, χšajaθija dahjunām), z czego wynika, że ‘kraj’ w znaczeniu przyjętym u Persów był najważniejszą, podstawową jednostką. Posłuchajmy także monotonnego, ale dla naszych rozważań istotnego, zakończenia awestyjskiego hymnu do Mitry:

„...czcimy Mitrę, kiedy jest on zwrócony w stronę kraju (dahju), [...] gdy jest między krajami, [...] gdy jest ponad krajem, [...] gdy jest pod krajem, [...] gdy obchodzi kraj, [...] gdy jest poza krajem, [...] gdy jest wewnątrz kraju”.

Staje się oczywiste, że w tym kontekście awestyjski zwierzchnik ‘kraju’ (dahjau) był centralną figurą całego systemu. Tym bardziej niejasna jest rola zarathusztrotemy, nominalnie najwyższego zwierzchnika.

Awesta nie odpowiada na pytanie dotyczące państwa, jego budowy i funkcji. Struktura awestyjskiego społeczeństwa jest oderwana od politycznych realiów i wymogów. Wymieniając siedemnaście krain w kolejności tworzenia przez Ahura Mazdę, nie podaje nazwy państwa, w którego ramach żyło jej społeczeństwo, trudno zaś przyjąć, by na tak rozległym terytorium, o jakim mówi ten dokument, panowały harmonijne stosunki społeczne i polityczne, aby nie groziły wojny i najazdy, aby zatem nie było potrzebne wojsko i aparat państwowy. Do oczywistych i historycznie prawdopodobnych zagrożeń zewnętrzych musiały dochodzić, jak w każdej społeczności, spory wewnętrzne. Nie jest do przyjęcia, aby Sogd i terytoria, gdzie dominowali Scytowie, nie były w opozycji do strefy zoroastryjskiej. Na pewno nie żyły ze sobą w pełnej symbiozie, ponieważ religia Sogdu oraz wierzenia scytyjskie więcej podobieństw wykazują z przedzoroastryjskim mazdaizmem, który nie był tożsamy z zoroastryzmem, niż z doktryną awestyjską. Mimo takiego sąsiedztwa, nic się nie mówi o obronie ani o wojnie, choć w hymnie do Mitry (Jt. 17,18,83,84,87) odnajdujemy ślady walki z opozycją polityczną, która mogła przybierać postać herezji. Obraz społeczeństwa jest także bardzo niekompletny, jednostronny. W Aweście nie wspomina się ani o miastach, ani o warownych umocnieniach. Wiemy co prawda, że wis, obok swojej funkcji gospodarczej, pełnił rolę jednostki wojskowej, ale nie ma wzmianki o tym, żeby łączyły się one w jakieś większe formacje. Drużyny, a wątpliwe, by wis mogła wystawić liczniejszy oddział, działające w rozproszeniu, nie tworzyły siły wystaraczającej do obrony rozległego obszaru. Słaby rozwój struktury samego państwa pośrednio potwierdza opis kar, jakie Mitra nakładał na niepokornych, w tym wypadku na innowierców. Monotonia tego wykazu i słabe zróżnicowanie wskazuje na niewielkie w awestyjskim systemie zainteresowanie sprawami wojska, które bardzo wyraźnie rozwijało system penitencjarny.

W Aweście mamy prawdopodobnie do czynienia z organizacją, która wyczerpywała potrzeby gminy wyznaniowej ograniczającej się do niewielkiego obszaru. Terytoria wschodniego Iranu od połowy VI w. p.n.e. podlegały Achemenidom. Stan ambiwalentnego stosunku Awesty do państwa mógł odnosić się wyłącznie do okresu wcześniejszego, przedachemenidzkiego, kiedy potęgą był Chorezm, sięgający wpływami daleko na południe. Przypuszcza się, że osadnicy chorezmijscy w latach ich migracyjnego apogeum dochodzili do Sistanu. Chorezm do IV w. p.n.e. był słabo rozwiniętą federacją plemion i lokalnych władz, zatem stan przedstawiany w Aweście pasowałby do państwa na takim stopniu rozwoju, jednak Chorezm nie jest wymieniany w Aweście jako kraina stworzona przez Ahura Mazdę. Drugim ośrodkiem władzy państwowej mogła być Baktria, która przed Achemenidami panowała w zachodnim Afganistanie, sięgając wpływami do miasta Raga. W czasie wojny medyjsko-asyryjskiej Baktria wchodziła w sojusze na zmianę z obiema stronami, nie dotrzymując wierności żadnej, co wskazywałoby na polityczną dojrzałość tego państwa. Awesta wymienia Baktrię, choć dopiero na czwartym miejscu, między krajami stworzonymi przez Ahura Mazdę. Z fragmentu dzieła Arnobiusza wynika, że władcę tego kraju Ktezjasz nazywał Zoroastrem i utożsamiał z Zaratusztrą. Można zatem podejrzewać, że w pewnym okresie, relatywnie późnym, funkcje polityczne w tamtym regionie spełniało królestwo Baktrii i w jego to ramach działała i rozwijała się zorostryjska gmina wyznaniowa.

Ariowie w zachodnim Iranie. Mitanni

Przybycie Ariów na płaskowyż irański, a więc czas ich wędrówki i droga jaką szli – to kwestie nadal otwarte. Indoeuropejczycy pojawili się w tej części Azji relatywnie późno. Wyprzedziły ich ludy niearyjskie, m.in. Elamici i Huryci. Na temat najwcześniejszego osadnictwa Ariów dysponujemy dowodami, niestety dalece niepełnymi, że pierwsi z nich byli obecni w zachodnim Iranie już w III tysiącleciu p.n.e., na kilkanaście wieków przed uformowaniem się zalążka plemion medyjsko-perskich. Problem, kiedy przyszła do Iranu ta pierwsza grupa, jest dyskusyjny i skrajne różnice w datowaniu u różnych autorów przekraczają jedno tysiąclecie. Mimo iż tych Ariów nie uważamy za protoplastów Irańczyków, informacje o nich mają dla badań nad przeszłością Iranu pierwszorzędne znaczenie, ponieważ mogą nam dać odpowiedź na pytanie, skąd i którędy Ariowie wtargnęli na płaskowyż, a także kiedy go opanowali. W przybliżeniu datujemy ten fakt na koniec II tysiąclecia, z kilkuwiekową tolerancją ku wiekom starszym, nie ustalając tego zdarzenia wcześniej niż na XIV-XIII w. przed naszą erą.

Archeologia Wielkiego Iranu obejmującego tereny od Zagrosu po Syr-darię, asyryjska i babilońska dokumentacja pisana, tabliczki elamickie, onomastyka, wreszcie aryjska tj. irańska i indoaryjska mitologia dowodzą, że Ariowie przybyli do Iranu, Indii i Azji Środkowej na tyle późno, że na zajmowanych ziemiach zastali rozbudowane cywilizacje bogatsze od aryjskiej. Społeczeństwo kultury Hisar III było rządzone przez wojskową arystokrację, na co wskazują duże ilości znajdowanej tu broni. Była to broń z brązu. Cywilizacja ta wykazuje aryjskie pochodzenie. Jako dowód może posłużyć m.in. alabastrowa, cylindryczna pieczęć (Hisar III, poziom ok. 2350), na której widzimy parę koni ciagnących wóz bojowy. Materiał osteologiczny mówi, że konie z turkmeńskich stepów były znane w Gorganie na początku III tysiąclecia przed naszą erą. Zarazem zostało dowiedzione, że wozy na kołach wynalezione w Mezopotamii przeniknęły ok. 3000 r. p.n.e. do Europy przez Zakaukazie i Stepy Czarnomorskie (cmentarzysko Nalczik). Jest jednak między tymi wozami różnica zasadnicza. Wozy ze stepów ciągnących się między Morzami Kaspijskim i Czarnym wykazują podobieństwo nie z wozami mezopotamskimi, ale z chińskimi z okresu dynastii Szang (ok. 1200-1170). Już w 2. połowie II tysiąclecia, ok. 1400 r., wozy środkowoazjatyckie były o wiele bardziej technicznie zaawansowane od wozów bliskowschodnich. Pierwsze miały koła o 10 szprychach, a bywały nawet o 28, natomiast w Mezopotamii zadawalano się czterema. Prócz wozów, dowodem istnienia kontaktów stepów Europy Wschodniej z Chinami są tkaniny jedwabne; znajdujemy je w grobach w Baktrii.

Królestwo Mitanni, gdzie poważny odsetek ludności mówił po hurycku, było ówczesnym ośrodkiem hodowli koni. Powstawały tam traktaty z zakresu hippiki (τεχυη ίππiκή) tłumaczone na inne języki, m.in. na hetycki. Były one znane również w Asyrii. Pisano je w powszechnie używanym w Mitanni języku huryckim, ale terminy dotyczące koni wykazują zaskakujące powiązania z językami aryjskimi. I tak, podręcznik hippiki napisany przez Mitańczyka Kikkuli, zawiera kilka terminów z zakresu wyszkolenia konia, np. ajkavartana ‘jeden obrót’ (sanskr. ēka, stpers. i aw., aiva/aēva ‘jeden’, sanskr. vartana/vartani ‘obrót’), teravartana ‘trzy obroty’ (sanskr. tri ‘trzy’), pancavartana ‘pięć obrotów’ (sanskr. pañca ‘pięć’), sattavartana ‘siedem obrotów’ (sanskr. sapta>satta, aw. stpers. hapta ‘siedem’) i navartana ‘dziewięć obrotów’ (sanskr. nava ‘dziewięć’), a ponadto nazwy maści, np. nuzi babru-nnu z ar., babhrú ‘gniady’, nuzi pinkara-nnu z a. piñgalá ‘kasztan’), czy określenie na woźnicę w huryckim. i ak. maria-nnu z a. márja-). W mitańskim traktacie wymieniani są, a więc zapewne byli czczeni, indoaryjscy bogowie, Indra, Mitra, Waruna i Nasatja (Nāsatyā). Kasyci mieszkający w Zagrosie znali boga burzy Bugasz← a. bhaga-, ir. baga. W Syrii, w Ziribaszani panowała dynastia nazywająca się Artamanja (por. ar. *ŕta-manja ‘myślący zgodnie z rta’). Kilku władców mitańskich nosiło imiona aryjskie, np. Tuszratta (1380-1360) w sanskrycie tvis-ratha znaczy tyle co ‘posiadający rydwan, który oślepia’, jego wybitny następca nazywał się Mattiuwaza (1360-1340). Znaczenie tego imienia jest oczywiste, jeśli ponownie odwołamy się do sanskrytu: sanskr. mati-vadża znaczy ‘źródłem [jego] mocy jest myśl’.

Fakty te, znane od kilkudziesięciu lat dały podstawy tezie, że w królestwie Mitanni warstwą rządzącą byli Ariowie, ale zarazem stały się powodem dylematu, którego do dziś nie udało się rozwiać. Wymienieni wyżej czterej bogowie noszą niewątpliwie imiona bogów czczonych przez Ariów w Indiach: wszyscy czterej byli uznawani w Indiach, w Iranie tylko Mitra. W związku z tym zrodziło się pytanie, czy mamy do czynienia z bóstwami aryjskimi, czy indoaryjskimi. Badacze są obecnie skłonni uznać, że są to dowody bardzo wczesnego istnienia odrębnej grupy aryjskiej, przedindoaryjskiej, której członkowie przenieśli się później do Indii. Jeżeli opowiemy się za tą tezą, wówczas będziemy musieli przyjąć, że były to bóstwa, które uznawała tylko część Ariów, a to oznacza, że rozdział Ariów na dwie zasadnicze grupy, zwane obecnie przez nas indyjską i irańską, dokonał się przed podbojem Indii i Iranu, a więc jeszcze przed ich migracją na wschód.

W zachodnim Iranie Ariowie rozdzielili się. Jedni pozostali na północy, na ziemiach dzisiejszego Azerbejdżanu, drudzy poszli na południe, do Farsu. Ten rozdział doprowadził do powstania w ramach grupy zachodnich Irańczyków podgrupy północnej i południowej reprezentowanych w starożytności odpowiednio przez Medów i Persów. Podział taki zarejestrowały źródła asyryjskie w IX w. przed naszą erą. Zapewne od tego czasu możemy mówić o odrębnej grupie medyjskiej, która z czasem przerodziła się w federację plemienną. Niemal równocześnie Asyryjczycy odnotowali nazwę dzielnicy, bądź krainy Parsua leżącej na jej wschodnim pograniczu. Istnieje pogląd, że do powstania tej nazwy przyczynił się etnonim Persów, ale kwestia ta nie została rozstrzygnięta. Są także czynione próby objaśnienia ‘Parsua’ jako wyrazu medyjskiego znaczącego ‘kresy, pogranicze’, ale szczegółowa analiza kontekstów, w jakich ten termin występuje, nie daje podstaw do przyznania któremukolwiek z objaśnień pierwszeństwa, do uznania za lepiej udokumentowane od drugiego.

W dokumentach elamickich i asyryjskich opisujących wydarzenia z XI-XII w. nie ma nazw irańskich, co wskazuje, że w tym okresie na asyryjskim i elemickim pograniczu nie było jeszcze Irańczyków[18]. Następne tysiąclecie przynosi nam pełniejszy zestaw danych na temat Ariów, którym możemy bez wahań nadać miano Irańczyków. Dokumentacja asyryjska (spis władców z 820 r.) dowodzi, że Irańczycy byli znani w zachodnim Iranie, na Wyżynie Armeńskiej i w okolicach jeziora Urmije już w IX wieku. Nie jest wykluczone, że w niektórych okolicach, na długo przed powstaniem Medii plemiona irańskie stanowiły większość. Irański element jest notowany w okręgach Zamua (płn. Irak, okolice Sulejmanije) już w 1. połowie IX wieku. Pierwsze dokładne wiadomości o ludności irańskiej w Zamua i na południu, w Parsua pochodzą odpowiednio z lat 881 i 843. Dane te pozwalają stwierdzić, że Irańczycy pojawili się w Zamua w poprzednim stuleciu. Materiał toponomastyczny daje liczne i pewne dowody obecności w wielu rejonach ludności iranojęzycznej. Irańczycy zamieszkiwali w granicach państwa Urartu i królestwa Manna, dochodząc na południu aż do granic Elamu. Jeżeli w IX w. imiona irańskie już nie należały do rzadkości, znaczy to, że nosiciele ich musieli pojawić się na tych obszarach odpowiednio wcześniej, ponieważ zanim doszło do zmian nazw geograficznych w następstwie zmian etnograficznych, upłynęło nieco czasu.

Mapa 1. Bliski i Środkowy Wschód przed Cyrusem II (VI w. p.n.e.)

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

[1] Utożsamianie staroirańskiej haraiva z Iranem - Arią nie ma etymologicznego uzasadnienia. Średnioperska postać tej nazwy hlyw nie pozwala na wyprowadzenie jej od rdzenia *Aria-.

[2] Etymologia nie jest pewna, jednakże inne tłumaczenie tej nazwy ‘Kraj mórz’ wynikło przypuszczalnie z nieporozumienia, ponieważ Irańczycy jako lud, który wyemigrował ze stepów, skąd do najbliższego morza było daleko, nie rozróżniali szerokiej rzeki od jeziora, o morzu zapewne nawet nie słyszeli. Wszystkie wielkie akweny były i są nadal dla nich ‘wielką wodą’. Tłumaczenie np. ir. dariā zawsze jako ‘morze’ w europejskim znaczeniu jest błędem.

[3] Uwǧa, w napisie klinowym u-v-ǧa odzwierciedla zmiany zachodzące w języku staroperskim, w którym zanikło nagłosowe h, stąd Huǧa → Uwǧa.

[4] Neolit – dosłownie „nowy kamień” jest następną po paleolicie i mezolicie epoką prehistoryczną. Rozwija się wtedy rolnictwo, zaczęto też udomawiać zwierzęta. W tym okresie nastąpiło przejście od zbieractwa i myślistwa jako podstawy gospodarki do gospodarki o charakterze produkcyjnym, a więc rolinctwa i hodowli.

[5] Najstarszym okresem ery metalurgii jest epoka miedzi, zwana też chalkolitem. Po chalkolicie nastała era brązu. Brąz jest stopem miedzi i cyny.

[6] Nazwa języka wywodzi się od miasta Akad leżącego w południowej Babilonii, nieopodal przewężenia, jakie w środkowym biegu tworzą dziś Tygrys i Eufrat.

[7] Nazwa kraju składa się z dwóch części. Osnową jest lullu-, co w huryckich tekstach oznaczało górali schwytanych w niewolę, natomiast w języku urartyjskim – ‘wroga, obcego’. -b- jest elamickim sufiksem liczby mnogiej, natomiast końcowe m to albo akadyjski sufiks przypadku zależnego (tzw. mimacja), albo elamicki formant tworzący collectiva. Informacje na ten temat znajdujemy w inskrypcji Aszurnasirapli II (883-859) w Kalah, poświęconej 4. wyprawie asyryjskiej przeciwko Zamua, umieszczonej na świątyni ku czci Urta.

[8] Chaldejczycy to zbabilonizowana grupa plemion południowoarabskich i aramejskich osiadłych w końcu II tysiąclecia na południowych krańcach Mezopotomanii. Warstwy zamożniejsze już w IX–VIII stuleciu uległy kulturze Babilonu, nadając jej równocześnie własny koloryt.

[9] Nazwa akadyjska leżącej w pobliżu Baktrii Gandary, pers. Gandara, Gandāra, brzmiała Paruparaesanna (Pa-ar-u-pa-ra-de-sa-an-nā) (IB, I 13), po elamickim (niestety tekst jest zniszczony i możemy odczytać tylko koniec wyrazu) –[...]sas-na, a więc podobnie. Z porównania z nazwą grecką Paropamisus, która ściślej rzecz ujmując oznaczała dzisiejszy Hindukusz, wynika, że w obu językach, elamickim i akadyjskim, używano tej samej nazwy nieco tylko przetworzonej, która na pewno nie była nazwą miejscową. Stan ten utrzymywał się za Achemenidów: obie nazwy, Gandara i Paruparaesanna, spotykamy w behistuńskiej inskrypcji, odpowiednio w perskiej wersji oraz w akadyjskim i elamickim jej przekładach.

[10] Nazwę ‘Elam’ Elamici pisali Haltamti lub Hastamti (sumer. Adamdun, ak. Elamtum, hebr. Ēlām), a wymawiali prawdopodobnie altamt, bez nagłosowego h. Wyraz ten przypuszczalnie znaczący ‘Kraina Boga’ składa się z dwóch części: hal ‘raj’ i tamt (tāmt) – ’dzięki Panu’.

[11] Mieszkający na północy Medowie przechodzili podobny proces politycznej edukacji pod kierunkiem Asyrii i Babilonu z tą różnicą, że byli wciągani w mezopotamskie konflkty przez obie strony.

[12] huzi, ‘elamicki”, stąd Chuzistan/Chozestan.

[13] z łac. incestus, oznacza obcowanie płciowe z osobą blisko spokrewnioną, kazirodztwo.

[14] Bibliografię Dumézila omówił J.Godzimowski w „Literaturze na świecie”, 1,1987, ss. 333-335.

[15] Pomijamy tu hipotezy, podtrzymywane m.in. w Indiach, głoszące, że języki indoeuropejskie były zawsze tam używane i nie są następstwem jakichkolwiek ruchów ludnościowych.

[16] W 1958 r. w okolicach Delhi znaleziono głowę z brązu stylem nawiązującą do sztuki z doliny Indusu. Głowa przedstawia, zdaniem jednych, aryjskiego kapłana z okresu wczesnowedyjskiego, Wasisztha, twórcy części Wed, zdaniem drugich, króla Sudasa. Zabytek datuje się, na podstawie metody C14, na 4000 lat przed naszą erą. Dowodziłby to, że Ariowie osiągnęli dolinę Indusu ok. 4000 lat p.n.e. Ponieważ przynieśli w te strony metal, byłaby to wskazówka, że przyszli drogą przez Anarak i Silak (zach. Iran).

[17] Por. protoa. *aśva-, pie. *ekwos, prawdopodobnie z pie. ok. ‘us’ rączy , pie. *k’>*ć >*ś, notuje się w późnych językach satemowych, (reguła ta była przestrzegana w językach aryjskich), tocharskie yakwe- (por. też łac. equus, stirl. ech, stang. eoh, gockie aihwa).

[18] Nieobecność w bezpośredniej bliskości granic Asyrii i Elamu nie wyklucza obecności tych plemion w głębi płaskowyżu.

Seria

• Farhad Daftary, Ismailici. Zarys historii, Warszawa 2008

• Konrad Seitz, Chiny. Powrót olbrzyma, Warszawa 2008

• Hassan Ali Jamsheer, Współczesna historia Iraku, Warszawa 2007

• Mieczysław Jerzy Künstler, Pierwsze wieki cesarstwa chińskiego, Warszawa 2007

• Bogdan Składanek, Historia Persji, Tom III. Od Safawidów do II wojny światowej, Warszawa 2007

• Marek M. Dziekan, Historia Iraku, Warszawa 2007

• Barbara Stępniewska-Holzer, Jerzy Holzer, Egipt. Stulecie przemian, Warszawa 2006

• Janusz Żebrowski, Dzieje Syrii, Warszawa 2006

• Hugh Kennedy, Dwór Kalifów. Powstanie i upadek najpotężniejszej dynastii świata muzułmańskiego, Warszawa 2006

• Krzysztof Dębnicki, Konflikt i przemoc w systemie politycznym niepodległych Indii, Warszawa 2006

• Georges Roux, Mezopotamia, Warszawa 2006

• Baabar, Dzieje Mongolii, Warszawa 2005

• Joanna P. Rurarz, Historia Korei, Warszawa 2005

• Krzysztof Dębnicki, Współczesna historia Królestwa Nepalu, Warszawa 2005

• Henry Corbin, Historia filozofii muzułmańskiej, Warszawa 2005

• Piotr Szlanta, Persja w polityce Niemiec w latach 1906–1914 na tle rywalizacji rosyjsko-brytyjskiej, Warszawa 2005

• Historia nauki arabskiej. Tom III. Technika, alchemia, nauki przyrodnicze i medycyna, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2005

• Curtis Andressen, Krótka historia Japonii. Od samurajów do Sony, Warszawa 2004

• Bogdan Składanek, Historia Persji. Tom I. Od czasów najdawniejszych do najazdu Arabów, Warszawa 2004

• Bogdan Składanek, Historia Persji. Tom II. Od najazdu Arabów do końca XV wieku, Warszawa 2003

• Henryk Zins, Historia Zimbabwe, Warszawa 2003

• Historia nauki arabskiej. Tom II. Nauki matematyczne i fizyka, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2001

• Henryk Zins, Afryka i Europa, Od piramid egipskich do Polaków w Afryce Wschodniej, Warszawa 2001

• Robert Piętek, Wojna w dziejach Dahomeju od XVII do XIX wieku, Warszawa 2001

• Historia nauki arabskiej. Tom I. Astronomia teoretyczna i stosowana, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2000

• Aleksander Bułatowicz, Z wojskami Menelika II. Zapiski z podróży do Etiopii, Warszawa 2000

• Marek Pawełczak, Afrykańskie państwo Kilindich w XVIII i XIX wieku, Warszawa 2000

• Ahmad Nazmi, Commercial Relations between Arabs and Slavs (9th–11th centuries), Warszawa 1998

• Abul Fazl Bajhaki, Historia Sułtana Masuda, Warszawa 1996

Wydawnictwo Akademickie

DIALOG

specjalizuje się w publikacji książek dotyczących języków, zwyczajów, wierzeń, kultur, religii, dziejów
i współczesności świata Orientu.

Naszymi autorami są znani orientaliści polscy
i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu.

Wydajemy także przekłady bogatej
i niezwykłej literatury pięknej krajów Orientu.

Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219

tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49

e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

Biuro handlowe : 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks: 22 620 87 03

e-mail: biurohandlowe@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG:

• Języki Orientalne

• Mądrość Orientu

• Języki Azji i Afryki

• Współczesna Afryka i Azja

• Literatury Orientalne

• Vicus. Studia Agraria

• Skarby Orientu

• Orientalia Polona

• Teatr Orientu

• Philologia Orientalis

• Życie po Japońsku

• Literatura Okresu Transformacji

• Sztuka Orientu

• Literatura Frankofońska

• Dzieje Orientu

• Być Kobietą

• Podróże−Kraje−Ludzie

• Temat Dnia

• Świat Orientu

• Wieczory z Nauką

• Historia/Polityka

• Życie Codzienne w...

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową

Bogdan Składanek

HISTORIA PERSJI

TOM II
OD NAJAZDU ARABÓW
DO KOŃCA XV WIEKU

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

Warszawa

Redakcja i korekta: IWONA KUPIŃSKA

Okładka: KINGA WALTER

© Copyright by Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2008

Wydanie drugie poprawione

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2014

ISBN e-pub 978-83-8002-028-3

ISBN mobi 978-83-8002-029-0

Wydawnictwo Akademickie DIALOG
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
WWW: www.wydawnictwodialog.pl

WSTĘP

Transkrypcja

Ważniejsze źródła: od najazdu Arabów do końca epoki Seldżuków

Ważniejsze źródła: od wystąpienia Seldżuków do upadku Timurydów

CZĘŚĆ I. POD WŁADZĄ KALIFATU

ROZDZIAŁ 1. NAJAZD ARABÓW

Sytuacja polityczna przed najazdem

Podbój Persji: Qadisijja, Madain, Dżalula, Nehawand

Po Nehawandzie. Drugi etap podboju

Zdobycie Transoksanii

ROZDZIAŁ 2. KALIFAT UMAJJADÓW

Początek okupacji

Dwie społeczności: od wrogości do zgody. Mawali

Tworzenie administracji

Podatki

ROZDZIAŁ 3. PIERWSZE KROKI W STRONĘ NIEPODLEGŁOŚCI

Rzut oka na stytuację polityczną

Opozycja abbasydzka i imamici

Powstanie Bihafarida

Kreowanie przywódcy Irańczyków: Abu Muslim

Wojna domowa Abbasydów z Umajjadami

ROZDZIAŁ 4. KALIFAT ABBASYDÓW

Polityka i stosunki wewnętrzne za Abbasydów

Wojsko

Podatki

Nadania lenne i beneficja typu iqta

Irańczycy i Arabowie. Kultura i cywilizacja perska w kalifacie

ROZDZIAŁ 5. IRAN POD WŁADZĄ ABBASYDÓW WALKA O NIEZAWISŁOŚĆ

Współdziałanie z nową władzą

Powstania w północnym Iranie

Irańczycy na dworze Abbasydów

Powstanie Rafi‛ b. Lajsa w Mawarannahrze i jego następstwa

Trzecia wojna domowa w kalifacie: al-Mamun versus al-Amin

Druga próba opanowania kalifatu przez Irańczyków

CZĘŚĆ II. ROZPAD TERYTORIALNY KALIFATU. PIERWSZE NIEPODLEGŁE PAŃSTWA NA TERENIE IRANU

ROZDZIAŁ 6. POLITYCZNE ODRODZENIE PERSJI

Tahirydzi

Charydżyci i polityczne ożywienie w Sistanie

ROZDZIAŁ 7. PEŁNA NIEZALEŻNOŚĆ OD KALIFATU

Saffarydzi

Powstania i ruchy społeczne w IX wieku

Życie polityczne w północnym Iranie

Dynastie Azerbejdżanu i Zakaukazia

ROZDZIAŁ 8. SAMANIDZI I EMIRAT W BUCHARZE

Powstanie emiratu

Turcy w emiracie. Gulamowie

Ustrój państwowy

Rządy gwardii tureckiej i upadek emiratu Buchary

ROZDZIAŁ 9. ODRODZENIE PERSKIEJ KULTURY I NAUKI

Poezja

Filozofia, medycyna i nauki ścisłe

ROZDZIAŁ 10. OŻYWIENIE POLITYCZNE W ZACHODNIEJ PERSJI

Zajdyci i Mardawidż

Bujidzi. Niezależny emirat w zachodniej Persji

Bujidzi u szczytu potęgi. Adud ad-Daula

Stosunki wewnętrzne w emiracie za Adud ad-Dauli

Gospodarka

Stosunki wyznaniowe pod rządami Adud ad-Dauli

Dwór

Emiraty Bujidów po śmierci Adud ad-Dauli

Schyłek rządów Bujidów

Najazd Seldżuków i likwidacja bujidzkich emiratów

CZĘŚĆ III. PANOWANIE NOMADÓW

ROZDZIAŁ 11. NIEWOLNICY TURECCY U WŁADZY. GAZNAWIDZI

Utworzenie emiratu

Polityka zagraniczna

Ustrój emiratu

Czasy Mahmuda i Masuda

Apogeum potęgi Gazny

Kwestia turecka

Życie kulturalne w Gaznie: literatura i nauka

Po Dandanqanie

ROZDZIAŁ 12. SELDŻUCY

Od zaczątków organizacji plemiennej do zwycięstwa pod Dandanqanem

Pokonanie Bujidów i zdobycie Bagdadu

Stabilizacja władzy. Rządy Alp Arslana

Ostatni z Wielkich Seldżuków

Nizam al-Mulk, wezyr dwóch Wielkich Seldżuków

Upadek sułtanatu. Od Malik-szaha do Sandżara

Panowanie Sandżara i ostateczny upadek sułtanatu

Rozpad dzielnicowy sułtanatu

ROZDZIAŁ 13. CHOREZMSZAHOWIE I PIERWSZY NAJAZD MONGOŁÓW

Niezależność Chorezmu

Gospodarka Persji w XII w

Powstanie państwa Mongołów

Najazd Czingis-chana

Ostatni chorezmszah i Mongołowie

ROZDZIAŁ 14. DRUGI NAJAZD MONGOŁÓW I RZĄDY ILCHANÓW

Podbój Iranu przez Hulagu

Pierwsi ilchanowie

Ustrój państwa

Sytuacja polityczno-społeczna przed reformami Gazana

Czasy Gazana

Ostatnie lata potęgi ilchanów. Oldżajtu i Abu Said

Koniec panowania Mongołów

ROZDZIAŁ 15. IRAN PO ROZPADZIE PAŃSTWA ILCHANÓW

Timur, Timurydzi i Turkmeni w Iranie

Timurydzi w zachodnim Iranie

Timurydzi we wschodnim Iranie

Gospodarka za Timurydów

Kultura i nauka w Iranie w epoce timurydzkiej

Zachodni Iran po upadku Timurydów. Karakojunlu i Akkojunlu

Kyzylbasze i Safawidzi

DYNASTIE

LITERATURA UZUPEŁNIAJĄCA

PRZYPISY

Konwersja: eLitera s.c.

BOGDAN SKŁADANEK – iranista, studiował na Uniwersytecie Warszawskim, w Leningradzie i w Teheranie. Specjalizował się w historii Persji wczesnego średniowiecza. W 1966 roku uzyskał stopień doktora, w 1977 doktora habilitowanego, w 1987 zaś tytuł profesora. Przez wiele lat pełnił fukcję dyrektora Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego.

Ważniejsze publikacje:

Studia nad charydżytyzmem w Persji (rozproszone);

Gramatyka języka perskiego (wyd. I, Warszawa 1970, wyd. II, 1984);

Wieki milczenia, Warszawa 1980;

Abul Fazl Bajhaki – Historia sułtana Masuda, Wybór, przekład i komentarz..., Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, Warszawa 1996;

Wprowadzenie do gramatyki języka perskiego, Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, Warszawa 1997.

WSTĘP

Najazd Arabów na Persję w połowie VII w. był najważniejszym wydarzeniem w jej dziejach. Ci ubodzy koczownicy z pustyni przynieśli ze sobą nową wiarę, islam, która w krótkim czasie zapanowała nad Persją, wypierając dawną, zoroastryzm. Wraz z usunięciem zoroastryzmu na margines, zostały zburzone fundamenty ustroju Persji sasanidzkiej. Dawna stratyfikacja społeczeństwa Persów, wielostopniowy podział na klasy i kasty, opierający się i wywodzący z tradycji, podtrzymywany przez zoroastryzm, religię państwową i umacniający go na zasadzie wzajemnej zależności, w nowych warunkach utracił rację bytu, bowiem zmieniły się reguły dzielenia nowokreowanego społeczeństwa, zmieniły się normy sformułowane w doktrynie przyniesionej i narzucanej Persom przez Arabów. W nowych warunkach nie było już miejsca dla dehkanów. Stopniowo byli spychani na sam dół; w XI w. termin dehkan zaczynał oznaczać chłopa, wieśniaka i tak jest w perszczyźnie do dziś.

Zmiany w strukturze perskiego społeczeństwa dokonywały się powoli. Islamizacja Persji postępowała stopniowo i systematycznie, jednak do pełnego opanowania Iranu przez nową wiarę potrzeba było kilku stuleci, choć o zwycięstwie islamu zadecydowały pierwsze dekady po upadku państwa Persów. Gdy usunięte zostały dawne granice i Persja znalazła się pod jedną władzą i w tym samym kręgu kulturowym, razem z Azją Zachodnią, Afryką Północną, Egiptem i Azją Środkową, odmieniło się całe życie we wszystkich bez mała dziedzinach. Wyszedł z użycia język średnioperski, acz nie nastąpiło to szybko, po kilku stuleciach zamarła twórczość w tym języku, przestano pisać teologiczne zoroastryjskie księgi. Na życie artystyczne i umysłowe zaczęły wpływać konstruktywnie prądy tworzące się w kalifacie. Pod ich działaniem wykształciła się literatura piękna w języku nowoperskim, dziś nazywanym klasycznym, literatura naukowa, w tym historyczna, pisana po arabsku także przez Irańczyków. Obserwujemy radykalne zmiany w sztukach plastycznych, zanikają dawne i powstają nowe wzory i kanony estetyczne, rozwija się nowy styl w architekturze, w malarstwie, nawet inaczej zaczynają patrzeć na świat badacze w dziedzinie nauk ścisłych.

Klęska Persów w kilku bitwach to nie tyle upadek państwa, ile całkowity jego rozpad, trwający kilka wieków. Fakt ten niezbicie dowodzi, że przyczyn zwycięstwa Arabów, których wojska liczebnością, stopniem wyszkolenia ani w końcu uzbrojeniem nie górowały nad armią perską, szukać należy nie w taktycznej przewadze najeźdźców, ale wewnątrz perskiej społeczności niezdolnej do dalszego samodzielnego politycznego egzystowania. Gdyby klęska nie nadeszła od strony pustyń arabskich, śmiertelny cios zadaliby albo Bizantyjczycy od zachodu, albo koczownicy ze środkowoazjatyckich stepów. Wydaje się, że w następstwie pełnego wewnętrznego rozkładu perskiego społeczeństwa los ich państwa był przesądzony na wiele lat przed atakami Arabów.

Po upadku dynastii Sasanidów państwo perskie już nigdy w dawnych granicach się nie odrodziło. Nastał trwający kilka stuleci podział dzielnicowy. Początkowo terytorium dawnej Persji było podzielone na władztwa, na gorzej lub lepiej rządzone emiraty i państewka, opanowane przez Irańczyków. Irańczycy pierwszy krok w kierunku uniezależnienia się od kalifatu uczynili w początkach IX w. Przewodzili temu ruchowi Tahirydzi, za nimi poszli Saffarydzi i wasale Tahirydów, Samanidzi. Pojawienie się Samanidów zapowiadało nową jakość w dziejach Persji. Sogd (Sughd), w starożytności podlegający Persji Achemenidów, w czasach sasanidzkich znajdujący się na dalekich kresach świata irańskiego, teraz – reprezentowany przez tamtejszych feudałów – stał się centrum kulturalnym Iranu. Na stulecia X i XI, kiedy notujemy niebywałe ożywienie w każdej dziedzinie życia społecznego, przypada początek procesu, którego wynikiem była dominacja polityczna Irańczyków w kalifacie. Doszło do takiego przetasowania sił, że protektorami kalifów stali się szyiccy i irańscy Bujidzi.

Odbudowa potencjału intelektualnego Persji w dobie tzw. renesansu – tego okresu jesteśmy skłonni nie doceniać – dała społeczeństwu perskiemu siły do przetrwania następnych kilka burzliwych stuleci, kiedy nastały czasy tureckiej dominacji. Turcy wpierw opanowali tylko część Iranu, później – poczynając od najazdu Seldżuków – podporządkowali sobie cały kraj. Lata ich rządów zapisały się pozytywnie. W czasach ich panowania, tj. Seldżuków, Gaznawidów i chorezmszahów, obserwujemy w Iranie wysoki poziom nauk, dobrze rozwiniętą literaturę, przede wszystkim poezję, ale także prozę. Stan umiarkowanej prosperity trwał do pojawienia się Czyngis-chana i jego hord.

Po upadku sułtanatu Seldżuków aż do najazdu Mongołów w XIII w. Persja była podzielona na dwie strefy – zachodnią i wschodnią. W obu częściach życie polityczne i kulturalne potoczyło się różnymi drogami. Wschodnia część niezmiennie podlegała wielostronnym wpływom Mawarannahru, w zachodniej – związanej z Armenią, Irakiem i Azją Przednią – stosunki ułożyły się inaczej. Osiągnięcia Zachodu nie były imponujące w porównaniu z tym, do czego doszedł Wschód.

Ponownego zjednoczenia Iranu dokonali Ilchanidzi (Mongołowie), ale było to opłacone ogromnymi stratami materialnymi i w potencjale ludzkim. Utworzone na tych gruzach państwo nie było państwem Persów, nastąpiła jedynie pewna stabilizacja stosunków wewnętrznych, feudalizacja gospodarki itd., co dokonywało się dzięki sile całego obozu mongolskiego, później – paradoksalnie – dzięki jego słabości i słabości ościennych państw. To było powodem, że w tym rejonie nie toczono wielkich i krwawych wojen. Na wschodzie panowały niedobitki sułtanatu Ilchanidów, na zachodzie pseudopaństwowe organizmy, tworzone przez koczujące w zachodniej Persji i w Iraku plemiona turkmeńskie. Ten stan politycznego zastoju i państwowej degradacji trwał do początku XVI w. Wówczas politycznego i kulturalnego odrodzenia Persji dokonali Safawidzi, wywodzący się z tureckich plemion północnego Iranu. Tureccy Safawidzi, choć byli etnicznie – a więc językowo i kulturalnie – obcy Irańczykom i tworzyli zamknięty klan tureckich skrajnie szyickich plemon kyzylbaszów, nawiązali do perskiej państwowej przeszłości, przywracając na przykład tytuł szahinszaha nieużywany od śmierci ostatniego z Sasanidów. Rozwinęli i narzucili w tworzonym przez siebie państwie szyizm, który dziś wyróżnia Persów (Irańczyków) w świecie islamu. Na wystąpieniu Safawidów kończy się II tom.

Cezura przyjęta dla II tomu „Historii Persji” jest uzasadniona. Wyjściowy punkt stanowi najazd Arabów, punktem docelowym jest przełom XV i XVI stulecia. Na te czasy przypadło zjednoczenie kraju i zmiana orientacji religijnej na szyicką. Doszło wówczas do odnowienia Persji w granicach zachowanych do dziś z niewielkimi zmianami.

Transkrypcja

Transkrypcję oparłem, z pewnymi modyfikacjami, na systemie przyjętym w Encyklopedii Islamu. Niestety, całkowita jednolitość nie jest możliwa z powodu równoczesnego występowania imion arabskich, irańskich i tureckich. Chcąc zaznaczyć odrębność wymowy perskiej i tureckiej od arabskiej, trzeba było poczynić pewne odstępstwa od sztywnych reguł. Imiona z okresu klasycznego, zarówno perskie jak i arabskie, transliteruję według zasad arabskich, imiona tureckie, zależnie od częstotliwości ich występowania i stopnia ziranizowania, czytam po turecku lub po persku. W nazwach dzielnic, miast i prowincji stosuję dzisiejszą wymowę, zaznaczając ich lekcję klasyczną, najczęściej arabską. Stosowana transliteracja jest zgodna z pisownią polską z wyjątkiem zapisu dyftongu aj, a więc Husajn, a nie Husain, Zajd, nie Zaid.

Litera

Transkrypcja

Zapis uproszczony

ا

ā, a, i, u

a, i, u

ٱ

ā

a

ب

b

b

ݒ

p

p

ت

t

t

ث

s

s

ج

ǧ

dż

ݘ

č

cz

ح

ḥ

h

خ

ḫ

ch

د

d

d

ذ

ḏ

z

ر

r

r

ز

z

z

س

s

s

ش

š

sz

ص

ṣ

s

ض

ḍ

d, z

ط

ṭ

t

ظ

z

z

ع

‛

–

غ

gh

g

ف

f

f

ق

q

q w tur. k

ك

k

k

ﮒ

g

g

ل

l

l

م

m

m

ن

n

n

ﮦ

h

h

ة

at, a

at, a

ﻮ

w, ū, aw

w, v, u, au

ﻯ

ī, j, aj

i, j, aj

ﻋ

’

–

Ważniejsze źródła: od najazdu Arabów do końca epoki Seldżuków

Teksty arabskie

Podstawowym źródłem naszej wiedzy o okresie obejmującym lata od najazdu Arabów w połowie VII w. do końca rządów Seldżuków (poł. XII w.) są prace autorów muzułmańskich, pisane po arabsku. Niestety, powstawały one kilka stuleci po opisywanych w nich wydarzeniach, autorzy tych kronik opierali się na tekstach wcześniejszych, dla nas niedostępnych, rzadko mając do nich stosunek krytyczny. Ponadto tylko część wspomnianych dzieł możemy zakwalifikować do prac historycznych, kronik czy annałów. Wiele z nich to słowniki i encyklopedie, odpowiadające treścią, a niekiedy także formą, współczesnym leksykonom. Tu w pierwszej kolejności należałoby wymienić „Indeks” (Kitāb al-fihrist lub tylko Fihrist) an-Nadima (Ibn an-Nadīm), zmarłego w 995 lub 998 r., który jest przeglądem arabskiego piśmiennictwa, przede wszystkim literatury historycznej. Drugim ważnym dziełem jest kompendium, poświęcone genealogii wybitnych postaci życia umysłowego i politycznego świata muzułmańskiego. Ogromny zawarty tam materiał zestawił i opracował w „Księdze rodowodów” (Kitāb al-ansāb) as-Samani (as-Sam‛ānī), (1113–1167), Arab rodem z Marwu. Do tej samej grupy dzieł należy „Księga genealogii szlachetnych ludzi” (Kitāb ansāb al-ašrāf), którą opracował znany historyk Balazuri (Balāḏurī) (zm. 892). Z tego dzieła ocalały tylko dwa tomy. Do grupy słowników i encyklopedii należą także Chorezmiego (al-Ḫwārizmī) „Klucze do wiedzy” (Mafāti ḥal-‛ulūm).

Najważniejszy korpus tekstów historycznych, z których dowiadujemy się o najeździe Arabów na Persję i o pierwszych dwóch wiekach ich panowania, powstał w IX w. Spomiędzy skompilowanych wówczas dziejów na pierwszym miejscu należy umieścić historię powszechną, napisaną – podobnie jak inne z tego okresu – po arabsku przez historyka i teologa Tabariego[1] (aṭ-Ṭabarī) (838-923), Irańczyka pochodzącego z nadkaspijskiej prowincji Tabarystan (Ṭabaristān), obecnie nazywanej Mazanderanem (Māzanderān). Historia ta nosi tytuł „Historia proroków i królów” (Ta‘rīḫ ar-rusul wa‘l-mulūk). Pełny, wielotomowy przekład na angielski, zatytułowany „The History of aṭ-Ṭabarī”, wydał State University od New York Press. Edycja jest dziełem wieloosobowego zespołu tłumaczy z różnych ośrodków naukowych – amerykańskich i spoza USA. Tabari korzystał z wcześniejszych opracowań (annałów), które obszernie cytuje i które dotarły do nas tylko we fragmentach, jak na przykład „Historia Bagdadu” (Ta‘rīḫ Baghdād), napisana przez Irańczyka Ibn Abu Tajfura (Ibn Abū Tajfūr). Tabari zamieścił wiele cytatów z pracy historyka al-Madiniego (al-Madīnī), którego tekst nie ocalał.

W 963 r., pod rządami irańskiej dynastii Samanidów, ukazał się, obejmujący tylko część tekstu arabskiego, nie dosłowny lecz autoryzowany perski przekład Tabariego, który wyszedł, jak chce tradycja, spod pióra ówczesnego samanidzkiego wezyra Balamiego (Abū ‛Alī Bal‛amī), choć nie można wykluczyć, że był on tylko inicjatorem i być może fundatorem tego przedsięwzięcia. Przekład Balamiego został oparty na pełnej wersji „Historii”, która niestety nie zachowała się.

Drugim dokumentem historycznym wielkiej wagi jest „Historia” (Ta‘rīḫ), którą napisał pochodzący z Chorasanu Jaqubi (Aḥmad ibn abī Ja‛qūbī), zmarły w 892 r. Jaqubi, rozpoczynając opis dziejów od ich zarania (podobnie uczynił Tabari), zakończył go na wydarzeniach roku 872/873. W jego „Historii” znajdujemy wiele wiadomości, jakich nie ma w innych kronikach. Irańczykiem był także Dinawari (Abū Ḥanīfa ad-Dīnawarī, zm. ok. 896 r.), autor „Księgi długich wiadomości” (Kitāb al-aḫbār a-iwāl), zawierającej szereg danych odnoszących się do dziejów Persji już po klęsce pod Qadisiją (Qādisijja), w tym także opisy antykalifackich powstań w Persji.

Podbój przez Arabów, jego przebieg i następstwa, relacjonuje – niekiedy z drobnymi szczegółami – Balazuri w księdze „Podbojów krajów” (Futūḥ al-buldān), której znaczną część autor poświęcił wojnie w Persji.

Krótki rys historyczny, mający inny układ niż wymienione wyżej kroniki wyszedł także spod pióra Irańczyka, Hamzy al-Isfahaniego (Ḥamza al-Isfahānī) i nosi tytuł „Historia wybitnych królów tej ziemi i proroków” (Kitāb ta‘rīḫ sanī mulūk al-arḍ wa’l anbijā). Dzieło Hamzy al-Isfahaniego nie jest kroniką w stylu Tabariego czy Jaqubiego. Jest to niewielka, ale z uwagi na jej koncepcję bardzo ciekawa praca, miejscami złożona z biogramów ważniejszych postaci. Przyjęty układ pokazuje, że celem, jaki przyświecał autorowi, było przywrócenie Persom pamięci o ich minionych wiekach. Hamza sięga do czasów Achemenidów, mimo że o nich wie bardzo mało, następnie przechodzi do Sasanidów, o których także niewiele umiał powiedzieć, ale mając „Historię” w ręku nieodparcie odnosi się wrażenie, że Hamza chciał wzbogacić wiedzę rodaków o kulturalnej przeszłości Persji. Czynione przez Hamzę al-Isfahaniego próby przybliżenia pradawnych dziejów wskazują, że żyjąc w czasach odrodzenia perskiej kultury, w latach tzw. perskiego renesansu (Hamza dzieło ukończył ok. 961 r.), należał do perskiej, antykalifackiej opozycji, której poglądy były charakterystyczne dla zachodniego Iranu, gdzie rządzili Bujidzi, i dla wschodniego, znajdującego się pod panowaniem Samanidów i Gaznawidów.

Pochodzący z Gorganu (ar. Ğurǧān), ale tureckiej narodowści, as-Suli (a-ūlī), jest autorem wydanej tylko we fragmentach historii Abbasydów, zatytułowanej „Strony z wiadomościami o rodzie Abbasa i poetów [tamtych czasów]” (Awrāq abār al-‛abbās wa aš-š‛ārihim). Jest to praca z zakresu historii politycznej okresu Abbasydów, obejmująca lata 750-866 r. n.e. As-Suli zmarł w 946 r.

Dzieje dynastii Abbasydów bardzo wnikliwie opisał Pers Ibn Muszkuje, znany pod zarabizowaną formą imienia Ibn Miskawaih (wł. Ibn Muškujie), w obszernym dziele „Księga doświadczeń narodów” (Kitāb taǧārīb al-umam), znanym także pod tytułem angielskiego przekładu „Eclipse of the Abbasid Caliphate”, który różni się od tytuły oryginału, ale oddaje istotę treści. Ibn Miskawaih zmarł w podeszłym wieku w 1030 r. w rządzonym przez Bujidów Bagdadzie. „Eclipse”, poczynając od opisu wydarzeń z roku 912/913 (300 r. h.), jest pracą oryginalną i bardzo cenną.

Ważne miejsce w piśmiennictwie historycznym zajmuje dzieło Tha‘alibiego[2] (as-Sa‘ālibī) (zm. 1038), Irańczyka, jedno z kilku, jakie wyszły spod jego pióra, poświęcone historii Persji pt. „Sławne czyny z życia królów i wiadomości o nich” lub po prostu, jak zatytułował tłumacz H. Zotenberg, „Histoire des rois des Perses” (Kitāb al-ghurūr fī sijrat al-mulūk wa aḫbārihim). Dzieje Persji Tha‛alibi zaczął od czasów starożytnych. Jeden tom przeznaczył na opisanie czasów kalifatu, jego upadku oraz panowania muzułmańskich dynastii w X w. i początkach wieku XI. Godne odnotowania są także jego „Przyjemna wiedza”(Laa‘if al-ma‛ārif), „Unikalna epoka pod względem doskonałości ludzi tej epoki” (Jatīmat ad-dahr fīmaḥasin ahl al-‛ar), a także „Ciąg dalszy Jatimy” (Tatimmat al-jatīma).

Panowanie Mahmuda (Mamūd ibn Sebüktigin) z dynastii Gaznawidów, jednego z najwybitniejszych władców Wschodu, opisał urodzony w Persji, w okolicach Raju, Utbi (Abū al-‛Utbī). Podobnie jak wspomniany wyżej as-Samani, Utbi wywodził się z Arabów, którzy niegdyś osiedlili się w Iranie. W „Historii Prawicy” (Ta‘rīḫ al-Ja-mīnī)[3] Utbi opisał panowanie Mahmuda z Gazny.

Inaczej niż pozostali kronikarze ujął tematy historyczne al-Masudi (Abū’l Ḥasan ‛Alī ibn al-Ḥusajn al-Mas‛ūdī), podróżnik, który wiele jeździł po świecie – bywał także w Iranie – i w obszernej pracy, noszącej bardzo poetycko brzmiący tytuł „Złote łąki i kopalnie drogich kamieni” (Murūǧ aḏ-ḏahab wa ma‛adin al-ǧawāhīr)[4], zebrał wiele wiadomości z różnych dziedzin i różnej wagi. Jest to zbiór rozmaitych opowieści, anegdot i informacji historycznych, obyczajowych, a nawet gospodarczych, z których część odnosi się do Persji. Masudi jest także autorem równie cennej, specjalistycznej rozprawy z pogranicza geografii i astronomii, zatytułowanej „Księga przewidywań i sprawdzań” (Kitāb at-tanbīh wa‘l išrāf).

Historyk Ibn al-Asir (Ibn al-Asīr) (1160-1234), który opisał również dzieje tureckiego atabegostwa (księstwa) w Mosulu, jest autorem obszernej historii powszechnej, zatytułowanej „Całość wiadomości z historii” (Al-Kāmīl fī‘t-ta‘rīḫ). Jest to historia świata muzułmańskiego, będąca bardzo ciekawym i zarazem cennym uzupełnieniem innych, wcześniejszych kronik, np. Tabariego czy Jaqubiego, ponieważ Ibn al-Asir korzystał z materiałów, których nie mieli w rękach jego poprzednicy, a które do nas nie dotarły. Dzięki temu znajdujemy u niego wiadomości, jakich nie znajdziemy u innych autorów.

Odrębny dział tworzą teksty zaliczane do geograficznych opisów krajów muzułmańskich i traktaty z zakresu teorii prawa. W tej grupie prac, wydanych w XIX w. w serii BGA (Bibliotheca Geographorum Arabicorum), wielką wartość mają wszystkie, także tu niewymienione. Są one istną kopalnią wiedzy o sytuacji gospodarczej. Niektóre z nich są wysoce specjalistyczne, jak na przykład Ibn Rusta, Kitāb al-al‛aq an-nafīsa. W tej kategorii do najważniejszych z naszego punktu widzenia zaliczymy: „Księgę krajów” (Kitāb al-buldān) Jaqubiego z 891 r., autora wspomnianej wyżej „Historii”, a także mającą identyczny tytuł pracę Ibn al-Fakiha al-Hamadaniego (wł. Abū Bakr Aḥmad al-Hamadanī), która ukazała się ok. 902 r. oraz najpoważniejszą tu publikację, napisaną w końcu X w. przez Muqaddasiego (Muqaddasī vel Maqdisī), „Opis imperium muzułmańskiego” (Kitāb aḥsan at-taqāsīm fī ma‛arifat al-aqālīm), znaną pod łacińskim tytułem „Description Imperii Moslemici”. Podobny charakter mają „Granice świata” (Ḥudūd al-‛ālam), pozycja bardzo cenna jeśli chodzi o obszary wschodniej Persji.

Dwie dekady po ukazaniu się tekstu Ibn al-Fakiha, około roku 933, inny Pers wywodzący się z centrum Farsu, Istachri (al-Iṣṭāḫrī) opracował bardzo szczegółowy przewodnik dla kurierów i podróżników pt. „Drogi państw” (Kitāb masalik al-mamālik), który został w krótkim czasie przetłumaczony na perski i uzupełniony dokładnymi mapami, rysowanymi oczywiście zgodnie z obowiązującymi wówczas regułami. Przewodnik Istachriego został poszerzony za jego wiedzą przez Ibn Hauqala (Ibn Ḥauqal), który z kolei swojej rozprawie, zapewne dla odróżnienia jej od pozycji Istachriego, nadał nieco odmienny tytuł: „Drogi i państwa” (Kitāb al-masālik wa-l-mamālik). Tytuł ten widocznie podobał się ówczesnym autorom, toteż inny Irańczyk, Ibn Churdadzbih (Ibn Ḥurdāḏbih lub Ḥurradāḏbih), zmarł ok. 912 r., nadał swojemu dziełu – zaliczanemu do dzieł geograficznych – również tytuł Kitāb al-masālik wa‘l-mamālik. Dzieło to zawiera, prócz opisu miast i krain, dużo informacji ekonomicznych, ponieważ autor, będąc szefem poczty (wywiadu) w północno-zachodniej Persji, miał dostęp do oficjalnych dokumentów, których my oczywiście nie widzieliśmy. W grupie źródeł geograficznych nie można pominąć ogromnego i bardzo szczegółowego słownika geograficznego (4 tomy właściwego tekstu w wydaniu europejskim), Jaquta (Jāqūt) (1179–1229). „Słownik geograficzny” (Mu‛ǧam al-buldān), który Jaqut zestawił w XIII w., zawiera ogromną ilość informacji z zakresu geografii, gospodarki, stosunków etnicznych itd. Jaqut, z pochodzenia Grek z Azji Mniejszej, w dzieciństwie został schwytany do niewoli przez Seldżuków i sprzedany arabskiemu kupcowi. Kupiec ów uczynił z niego bliskiego współpracownika w handlowych sprawach. Po jego śmierci Jaqut odzyskał wolność i wtedy zaczął podróżować; był także w Iranie. Rezultatem podróży jest wspomniany imponujący rozmiarami wielki słownik, z którym, pod względem objętości i rozległości zawartych informacji, w kręgu nauki muzułmańskiej nie może się równać żadne opracowanie aż do XX w.

Charakterystyczną cechą kultury umysłowej kalifatu były rozprawy na temat polityki podatkowej, tworzące zestaw bardzo dociekliwych traktatów politologicznych. Jednym z autorów tego typu dzieł był żyjący w połowie VIII w. na dworze kalifa Haruna ar-Raszida (Hārūn ar-Rašīd), jego doradca, a zarazem wybitny teoretyk prawa finansowego, Abu Jusuf Jaqub (Abū Jusūf Ja‛qūb, zm. 798), autor obszernego traktatu „O podatku gruntowym” (Kitāb al-ḫarāǧ[5] ), w którym omówił zasady prawne i etyczne (sic!) polityki finansowej państwa muzułmańskiego. Abu Jusuf był uczniem Abu Hanify (Abū Ḥanīfa), założyciela jednego z czterech głównych kierunków (szkół) interpretacyjnych obowiązujacych w prawie muzułmańskim, tzw. szkoły hanafickiej. Drugi traktat, także o podatkach, pod identycznym tytułem co poprzedni „O podatku gruntowym” (Kitāb al-ḫarāǧ), jednak o mniejszej wartości poznawczej i nie tak szczegółowy, napisał żyjący w tych samych czasach Jahja ibn Adam (Jahjā ibn Ādam).

Teksty perskie

Obok arabskich, ważnym źródłem informacji są kroniki i opracowania, napisane po persku. Jest ich niewiele, nie są to tak obszerne historie jak Tabariego czy Jaqubiego, ale odnoszą się do poszczególnych krain, regionów, dzięki temu zawierają więcej szczegółów, które umknęły uwadze piszącym historie powszechne. Kroniki lokalne często powstawały w czasie bliższym opisywanym wydarzeniom, a ponadto ich autorzy, zajmując się niewielkimi obszarami, mogli zamieścić drobne, ale nie notowane nigdzie wiadomości – przez to dla nas bardzo cenne. Do tej grupy źródeł zaliczymy anonimową „Historię Sistanu” (Tāriḫi Sīstān), w której znajdujemy wiele drobnych wiadomości z czasów podboju Sistanu przez Arabów, oraz Gardiziego (Gardizī) „Ozdobę historii” (Zajn al-aḫbār) zawierającą opis dziejów wschodniej Persji, tzn. prócz właściwej wschodniej Persji (Chorasanu i Sistanu), również Afganistanu. Kolejnym dokumentem w tym przedziale byłaby „Historia Buchary” (Tāriḫi Buḫarā) Narszachiego (Abū Bakr Muḥammad Naršaḫi), która przedstawia dzieje Sogdu od czasów najdawniejszych, legendarnych, do najazdu Karachanidów i upadku bucharskiego emiratu w XI w. Jest to bardzo ważny dokument, pozwalający poznać historyczną przeszłość Azji Środkowej (Sogdu). Natomiast Tārīḫi Rujān[6], autorstwa Oulia Ullaha (Ouliā Ullāh), bardzo wyczerpująco opisuje dzieje dzisiejszego Gorganu.

Osobną pozycję w perskim piśmiennictwie zajmuje Abul Fazl Bajhaqi (Abū‘l Fal Bajhaghi) i jego „Historia Masuda” (Tārīḫi Mas‛ūdī), z której zachował się tylko fragment, obejmujący panowanie syna Mahmuda, emira Masuda (Mas‛ūd). Od Bajhaqiego, który był wysokim urzędnikiem na gaznawidzkim dworze, dowiadujemy się, jak była prowadzona polityka w emiracie, jak działały jego agendy i urzędy, jak rozprawiano się z niewygodnymi ludźmi, jak snuto intrygi itd. Wszystko co opisał, autor znał z autopsji[7].

Bliski formalnie „Historii” Bajhaqiego jest traktat umoralniający, poradnik i zarazem przewodnik po meandrach życia, pisany dla syna przez Kajkausa (Kajkā‘ūs ibn Iskandar), członka upadłej dynastii perskiej z Gorganu. Dokument nosi tytuł „Księga Qabusa” (Qābūs nāme). Jej autor, Kajkaus, żył w czasach panowania emira Mahmuda z Gazny i był jego wasalem. Chronologicznie Qābūs nāme należy do czasów przedseldżuckich, ale z uwagi na tematykę, na którą złożyły się nie tylko porady życiowe dla potomka, lecz również ogólne rozważania na temat ustroju państwa i egzystencji w warunkach absolutnej monarchii, możemy postawić ją obok rozprawy zatytułowanej Sijāset name Nizam al-Mulka (Niām al-Mulk), pozycji wymienionej w części poświęconej literaturze czasów seldżuckich.

Teksty autorów chrześcijańskich

Ważnym źródłem są kroniki autorów syryjskich. Część z nich zachowała się w języku oryginału, część w arabskim przekładzie. Niektóre odnoszą się do wczesnego okresu ery muzułmańskiej. Większość tych dokumentów spisali nestoriańscy duchowni, których interesowały głównie dzieje ich kościoła, również ogólnie losy chrześcijan w Persji i w kalifacie. Z tego powodu najazd Arabów na zachodnią Azję i Iran postrzegali z punktu widzenia dziejów kościołów chrześcijańskich.

Do najwcześniejszych dokumentów należy pochodząca z VII w. anonimowa kronika syryjska nieznanego księdza nestoriańskiego, znana jako „Anonimowa syryjska kronika z VII w.”, opisująca religijne stosunki w Persji za Sasanidów i dokładnie najazd Arabów na Chozestan, zdobycie miast Szusztar (Šūštar) i Szusz (Šūš). Nieznany jest także autor „Nestoriańskiej historii”, znanej także jako „Kronika Seertu” (Seert – okręg w Kurdystanie). Kronika powstała nie wcześniej niż w IX w., a jej treścią są sprawy związane z kościołem nestoriańskim, rozważane na tle dziejów Bizancjum, Persji i najazdu arabskiego w VII w. Opis wydarzeń doprowadza do końca tego stulecia. Mamy zatem przedstawiony sam najazd muzułmanów i pierwsze lata panowania kalifów. Główny akcent został położony na opis sytuacji chrześcijan pod rządami nowej władzy. Innym dziełem z tego zakresu jest „Księga symboli” (Kitāb al-‛unwan). Jest to historia powszechna, napisana przez biskupa Menbidżu, Agapiusa, będąca opisem dziejów kalifatu Umajjadów, przedstawiona na tle dziejów kościoła w Bizancjum.

Wydarzenia, poczynając od wojny persko-bizantyjskiej w VII w., opisuje „Kronika” Michała Syryjczyka, patriarchy kościoła jakobitów w Antiochii. Autor był znaną osobistością kościoła wschodniego w 1. poł. XII w. Jego dzieło jest chronologicznym i synchronicznym zestawieniem wydarzeń w Bizancjum i krajach sąsiednich. Dokładnie są przedstawione wydarzenia od 611 do 776 r. Materiał zawarty w kronice był na tyle cenny dla ówczesnych historyków, że dzieło bardzo wcześnie doczekało się przekładów na ormiański i arabski.

Ważne miejsce między syryjskimi dokumentami zajmuje późna, bo pochodząca z XIII w., kronika Bar Hebraei. Kronikarz ten opisał ostatnie lata panowania Sasanidów i wojnę z Arabami, ale autor – piszący tyle lat po opisywnych przez niego wydarzeniach – widział dzieje Persji sasanidzkiej już wyłącznie jako fragment historii kalifatu.

Ważniejsze źródła: od wystąpienia Seldżuków do upadku Timurydów

Dla tego okresu podstawowy trzon stanowią teksty pisane po persku i w większości przez perskich autorów. Są to przede wszystkim opracowania historyczne, kroniki. Za panowania Seldżuków nastąpił rozkwit historiografii. Dzieła z tych lat niestety w znacznym procencie nie dotarły do nas i znamy je tylko z cytatów lub wzmianek u innych autorów. Do nich należą m.in „Życie i działalność króla Togryl-beka as-Saldżuki” (Sīrat al-malik Ṭughrilbek[8] as-Salǧūqī), „Księga Malika” (Mālik nāme) czy „Źródła historii” (‛Ujūn at-tawāriḫ). Zaginęła, ale zachowała się w formie obszernego cytatu, kronika Hilala as-Sabiego (Ḥilāl aṣ-Ṣābi‛) zatytułowana „Historia” (Ta‘rīḫ), w której autor doprowadził relacje do 1056 r. Dzieło to kontynuował jego syn, Ibn Hilal as-Sabi (Ibn Ḥilāl aṣ-Ṣābi‛), przedłużając opis o trzydzieści lat, do 1086 r. Ważnym dziełem jest praca Dżauziego (Ibn Ğauzī), zatytułowana „Uporządkowany [przewodnik] po historii królów i narodów” (Al-muntaam fī ta‘rīḫ al-mulūk wa‘l-umam), gdzie odnajdujemy cytaty z zaginionych dzieł, m.in. Sabiego. „Przewodnik” Dżauziego to historia kalifatu od 871 r. do 1179 r.

Poczesne miejsce zajmują rozprawy politologiczne, natomiast mniej niż w poprzednich okresach powstało traktatów filozoficzno-historycznych. Na służbie u seldżuckiego sułtana Iraku, Togryla III (Tughrilbek III) (1175-1194), był Irańczyk Rawandi (Naǧm ad-din Rāwandī), rodem z miasta Rawand, leżącego koło Kaszanu, autor napisanej po persku, ale pod arabskim tytułem, historii sułtanatu seldżuckiego „Ukojenie dla serc i cud radości” (Raḥat aṣ ṣuḍūr wa ājat as-surūr), w której – prócz dziejów sułtanatu – opisał obyczaje panujące na dworze. Podał w niej szereg ważnych informacji o położeniu poddanych, o nadużyciach aparatu podatkowego i o samowoli tureckich feudałów. Książka odnosi się głównie do dziejów zachodniego Iraku, jednak może powiedzieć wiele, na zasadzie analogii, o warunkach życia ludności osiadłej pod seldżuckim panowaniem w całym Iranie, a szczególnie w Iranie zachodnim. Rawandi bardzo dokładnie relacjonuje wydarzenia związane z marszem Seldżuków na zachód, zdobywaniem przez nich Iranu i wojną z Bizancjum. Innym źródłem informacji o okresie seldżuckim jest stosunkowo nieduży, ale bardzo zwarty stylistycznie tekst, być może dlatego, że napisany po arabsku, „Wiadomości o państwie Seldżuków” (Aḫbār ad-daulat as-salǧūqijja)[9]. Jego autorem jest Sadr ad-Din al-Husajni (Ṣadr ad-Dīn al-Ḥusajnī).

Centralne miejsce w materiale źródłowym zajmuje wielki politologiczny traktat o reformowaniu państwa Seldżuków panujących w Persji. Autorem jego jest minister dwóch najwybitniejszych władców tej dynastii, Alp Arslana i Malik-szaha (Malik-šāh), Nizam al-Mulk (Niāzm al-Mulk). Jest on znany pod tym mianem, ale był to jego honorowy tytuł, odpowiednik współczesnych orderów, znaczący ‛Porządek państwa‘. Nizam al-Mulk, Irańczyk, pochodził z Tusu (Ṭūs), dzisiejszy Maszhad. Napisał traktat o naprawie seldżuckiego sułtanatu pt. „O rządzeniu” lub „O polityce” (Sijāset nāme). Niestety, jest to tylko teoretyczne opracowanie, właściwie projekt ratowania sułtanatu seldżuckiego przed całkowitym rozczłonkowaniem, do czego nieuchronnie prowadził system nadań feudalnych ziem. Traktat ukazał się kilkanaście lat po śmierci Nizam al-Mulka i przed jego opublikowaniem tekst został poddany obróbce przez anominowych redaktorów, którzy oryginał uzupełnili nowymi rozdziałami i przypowieściami. W wersji, w jakiej dotarła do nas ta rozprawa, wspomniane dodatki stanowią około 10 proc. całości.

Z okresu seldżuckiego mamy ponadto kilka kronik lokalnych, które zawsze bieżemy pod uwagę. Są to Isfandijara (Ibn Isfandijār) „Historia Tabarystanu” (Tārīḫi Tabaristān), Ibn Funduqa (Ibn Funduq) „Historia okręgu Bajhaq” (Tārīḫi Bajhaq) i Ibn Balchiego (Ibn Balḫi) „O Farsie” (Fārs nāme).

Najazd Mongołów zrujnował Iran, mimo to pod ich panowaniem powstały wartościowe dzieła historyczne. Niektóre z nich pisano na zamówienie i na potrzeby mongolskiego dworu. Dzięki temu autorzy owych traktatów mieli dostęp do archiwów i znali kulisy polityki Ilchanów. Jednym z autorów tego okresu jest wspomiany wyżej Ibn al-Asir, który był świadkiem pierwszego najazdu Mongołów na Iran. Wydarzenia te obserwował także Muhammad Nasawi[10] (Muḥammad Nasawī), biograf ostatniego chorezmszaha, Dżalal ad-Dina (Ğalāl ad-Dīn). Nasawi, właściciel niewielkiego mająteczku w Chorasanie, urodzony w okręgu Nasa (Nasa), był sekretarzem Dżalal ad-dina i w swoich zapiskach, noszących tytuł „Życie sułtana Dżalal ad-Dina” (Sīrat as-sulṭān Ğalāl ad-Dīn Mankubirtī), szczegółowo opisał wydarzenia z lat 1218-1231, obejmujące najazd Mongołów pod wodzą samego Czingis-chana (Čzingis-ḫān). Bliską osobą Hulagu (Hülegü), dowodzącego drugim najazdem Mongołów, był Ata Malik Dżuwajni (‛Aṭa Malik Ğuwajnī), (1226-1283), Irańczyk wywodzący się z perskiej kasty urzędniczej, historyk, namiestnik Bagdadu z ramienia Ilchanów. Jego dziełem jest bardzo obszerna „Historia zdobywcy świata” (Tārīḫi ǧahāngušāī). Obejmuje ona okres od początków najazdu Mongołów na Chorezm do 1258 r. Ważniejsze epizody w jego historii to zdobycie przez Hulagu Alamutu, centrum Asasynów, i zniszczenie ich zakonu.

Na przykładzie tego dzieła możemy obserwować zmiany zachodzące w języku perskim po najeździe. Na skutek wyniszczenia przez Mongołów perskiej wykształconej warstwy, język perski zaczął ulegać silnie obcym wpływom, nastąpił zalew obcego słownictwa, dokonywały się także zmiany w składni.

Astronomowi, będącemu na służbie u Hulagu, Nasirowi ad-Din Tusiemu (Naṣir ad-Dīn Ṭūsī), Irańczykowi z Tusu, (zm. w 1277) przypisuje się autorstwo bardzo ciekawego traktatu o systemie podatkowym za Mongołów. Całkiem odmienną, wybijającą się postacią epoki mongolskiej był uczony i polityk, Raszid ad-Din (Rašīd ad-Dīn, Faḍl Allāh Hamādānī), żyjący w latach 1247-1318. Raszid ad-Din był wezyrem za panowania dwóch mongolskich władców, Gazan-chana (‛azan-ḫān) i Oldżajtu (Ölǧejtü). Raszid ad-Din urodził się w Hamadanie w rodzinie żydowskiej. Kształcony na lekarza, w tej roli wstąpił na służbę chana Abaka. W wieku 30 lat przeszedł na islam. Karierę polityczną rozpoczął w 1298 r. Wkrótce mianowany wezyrem przez Gazan-chana, uważany jest za głównego architekta jego reform. Cieszył się ogromnymi wpływami. Największym jego osiągnięciem jako uczonego jest wielka historia Mongołów, zatytułowana „Zbiór historii” (Ǧami‛ at-tawārīḫ). Są to do dziś najpełniej opracowane dzieje Mongołów od Czingis-chana po czasy Oldżajtu. Prócz tego dzieło zawiera zarys historii powszechnej od Adama, dzieje proroków i kalifów, wykaz perskich dynastii muzułmańskich, historię Chin, Indii i Żydów.

Obok monumentalnej historii Raszid ad-Dina wymienić wypada „Historię” Wassafa[11] (Tārīḫi Waṣṣāf). Autor doprowadził dzieje Mongołów w Persji do panowania Abu Saida (Abū Sa‛īd). Tekst zawiera wielką ilość informacji o stosunkach politycznych i społecznych. Hamd Allah Mustaufi Qazwini (Ḥamd Allāh ibn Muṣṭaufī al-Qazwīnī) jest autorem bardzo ważnego dzieła, poświęconego synowi Raszid ad-Dina. Nosi ono tytuł „Wybrana historia” (Tārīḫi guzide) i opisuje panowanie Mongołów w Iranie do 1329 r. Sam autor zajmował wysokie stanowisko w aparacie finansowym. Był poborcą podatkowym w okręgu Qazwinu (Qazwīn). Dzieło to, poddane wnikliwej analizie, okazało się istną kopalnią wiedzy. Hamd Allah Qazwini jest także autorem rozprawy z zakresu kosmogonii i geografii, zatytułowanej „Słodycz dla serc” (Nuzhat al-qulūb). W trzeciej, najbardziej wartościowej części, autor daje dokładny opis geograficzny Iranu pod rządami Ilchanów. Opisał wszystkie okręgi, m.in. podając informacje o sposobach nawadniania itd. Ogromne zasługi dla historiografii perskiej położyli dwaj inni historycy epoki timurydzkiej. Starszy z nich, Mirchand (Mīrḫwānd), jest autorem obszernej historii, noszącej arabski tytuł, ale napisanej po persku, „Ogród czystości” (Rauḍat aṣ-ṣafā‘). Ostatnią część dokończył jego wnuk Chondemir (Ḫwāndamīr), autor historycznego traktatu „Przyjaciel biografii” (Ḥabīb as-sijar). Jest on autorem bardzo ciekawej pracy, zatytułowanej „Przewodnik po wezyrach” (Dastūr al-wuzarā), zawierającej życiorysy wezyrów aż do czasów timurydzkich.

CZĘŚĆ I

POD WŁADZĄ KALIFATU

ROZDZIAŁ 1

NAJAZD ARABÓW

Sytuacja polityczna przed najazdem

Persję od pustynnych Arabów oddzielało buforowe arabskie państewko Lachmidów (Banū Laḫm), którego głównym ośrodkiem była pustynna osada Hira (Ḥira). Odpowiednikiem Lachmidów po drugiej, bizantyjskiej stronie pustyni, jeśli chodzi o funkcję polityczną, byli Gassanidzi (Ghassān), podlegający politycznym i kulturalnym wpływom Greków. Błędna polityka Persji, mająca na celu m.in. oczyszczenie najbliższego sąsiedztwa z obcych, niezoroastryjskich naleciałości, doprowadziła do usunięcia królestwa Lachmidów z areny politycznej. Następstwem tego kroku było odsłonięcie perskiej granicy i narażenie jej na ataki ze strony pustynnych koczowników.

W tej sytuacji wzmogły się naciski nomadów na terytorium Mezopotamii do tej pory odpierane przez Lachmidów. W okolicach Kufy, pod miejscowością Zuqar (Ḏūqār), doszło do bitwy. Nic pewnego o tym zdarzeniu nie możemy powiedzieć, nie znamy nawet daty, wiemy jedynie, że Arabowie pokonali Persów. Według niektórych przekazów – dalekich od dokładności – bitwa rozegrała się w roku urodzenia Muhammada, według innych wypadła na początek jego misyjnej działalności. Łączenie tego zbrojnego starcia czy to z narodzinami Proroka, czy to z początkami jego profetycznej działalności sugeruje, że mamy do czynienia z tworzeniem się historycznej legendy, której celem było militarne dowartościowanie politycznych początków rodzącego się islamu. Taka legenda była potrzebna dla zrównoważenia stanu permanentnie toczonych przez Arabów między sobą wojen, co nie przedstawiało ich w zbyt pochlebnym świetle. Niewątpliwie wielkim sukcesem politycznym było doprowadzenie do tego, by ustały nieprzerwanie toczące się na Półwyspie Arabskim walki, zwane po arabsku ridda, walki wyniszczające społeczność Arabów i niepozwalające na jej zjednoczenie, które dokonało się dopiero za kalifa Abu Bakra (Abū Bakr). Pod jego rządami obserwujemy szybko postępującą konsolidację plemion pustynnych. Proces ten stopniowo obejmował terytoria znajdujące się daleko od Hidżazu, na którym znajdowały się dwa główne ośrodki miejskie: Mekka i Medyna. Dopiero wtenczas, w odmienionych warunkach, islam – przyjmowany przez plemiona arabskiego interioru – dotarł do granic Persji.

Pod wpływem nowej ideologii propagującej ekspansjonizm terytorialny, Arabowie byli nastawieni wojowniczo. Pierwsze starcia między oddziałami arabskimi i pogranicznymi wojskami perskimi kończyły się w większości wypadków dla Persów niepowodzeniem. Źródła muzułmańskie podają, że obie strony ponosiły duże straty, idące w tysiące poległych i wziętych do niewoli, co wydaje się mało wiarygodne, ponieważ Persja traktowała te potyczki jak pograniczne incydenty i dlatego nie skłaniały jej do mobilizacji większych sił. Nic nie wskazuje, aby Persowie gotowali się do wojny także po jednej z ważniejszych bitew z tej serii, bitwie o przeprawę mostową na Eufracie na wysokości dzisiejszej Kufy, stoczonej w 13 lub 14 r. hidżry (634, 635 n.e.), zwanej ‛Bitwą o most‘. Persowie pokonali Arabów, zadając im duże straty (podobno zginęło ich ok. 4000)[12], jednak napastników nie ścigali na pustynię.

Kalifat odnosił w tym czasie poważne sukcesy na greckim froncie. Po walnym zwycięstwie nad Grekami nad Jarmukiem w 635 r. Arabowie zajęli Syrię, czyniąc tym samym duży krok w kierunku opanowania całej Azji Zachodniej.

Podbój Persji: Qadisijja, Madain, Dżalula, Nehawand

Pokonanie Greków pozwoliło kalifowi zawiesić na jakiś czas działania wojenne na froncie bizantyjskim i przerzucić wojska pod perską granicę, jednak trudno określić czas, w którym kalifat rozpoczął wojnę z Sasanidami. Całością operacji dowodził doświadczony generał Sad ibn Abi Waqqas (Sa‛d ibn Abī Waqqāṣ). Co prawda arabski ośrodek dyspozycyjny (kwatera główna) na Półwyspie Arabskim był poinformowany o trudnej sytuacji wewnętrznej Persji – informatorami byli zapewne Szajbanidzi ze szczepu zamieszkującego irańskie pogranicze – ale mimo to Arabowie mogli obawiać się bezpośredniego starcia z Persami. Wydaje się, że kalif celowo nie wziął osobiście udziału w działaniach wojennych, aby w razie niepowodzenia móc przedstawić napad na Persję jako nic nie znaczący pograniczny incydent, wywołany przez Sada.

Wahania Arabów znalazły odbicie w literaturze historycznej. Ibn al-Asir, którego kompetencje jako historyka cenimy wysoko, dopiero pod datą 21 roku hidżry (641–642 n.e.) zanotował: „W tym roku kalif Umar (‛Umar) rozkazał muzułmanom wkroczyć do Iranu”, a przecież mijał czwarty rok od zajęcia przez Arabów sasanidzkiej stolicy. Ten brak precyzji wskazuje, że Ibn al-Asir opierał się na źródłach, w których to wydarzenie zostało zarejestrowane w sposób niejednoznaczny, a stało się tak dlatego, że Arabowie nie podkreślali wyraźnie momentu rozpoczęcia najazdu na Iran.

Stosownie do strategicznych założeń, Arabowie mieli wtargnąć do Iraku dwiema drogami: od zachodu powinny wkroczyć oddziały dowodzone przez Ijada b. Ghanma (‛Ijād ibn Ghnm), od południa miał nadejść Chalid b. al-Walid (Ḫālid ibn al-Walīd) i posuwając się na północ od ujścia Tygrysu – iść jego brzegiem. Jako miejsce spotkania się obu korpusów wyznaczono Hirę, ważny punkt strategiczny w perskim systemie obronnym. Mimo że nie udało się Arabom przewieźć wojska i sprzętu drogą wodną, ponieważ statki osiadły na mieliźnie, kiedy Persowie skierowali wody w inne koryto, nie powstrzymało to Chalida b. al-Walida i akcja na południu nadal rozwijała się błyskawicznie. Chalid rozbijał kolejne perskie oddziały (kwiecień – maj 633), a pokonani Persowie wycofywali się na północ. Kiedy Chalid stanął pod murami Hiry, rozpoczął jej oblężenie. Grabiąc okoliczne osady i klasztory, skłonił w końcu dehkanów i chrześcijańskie duchowieństwo do kapitulacji. Warunkiem jej przyjęcia było zapłacenie kontrybucji. Hira poddała się w miesiącu rabī‛ al-awwal 12 r. h. (maj – czerwiec 633 r.). W tym momencie na chwilę szczęście odwróciło się od Arabów. W końcu 634 r. zostali rozbici – w bitwie obie strony poniosły znaczne straty – ale rok po tej klęsce, w listopadzie 635 r., rozegrała się walna bitwa pod al-Buwajb (Buwajb), w której zwyciężyli Arabowie. Dzięki wiktorii faktycznie opanowali cały południowy Irak.

Pierwszy krok został wykonany, choć południowy Irak to peryferie Persji i jego zajęcie jeszcze nie zapowiadało totalnej klęski Sasanidów.

Wojska perskie były skoncentrowane między Ktezyfonem i Hirą na głównym kierunku ewentualnego natarcia. Takie ustawienie wojsk sprawiło, że ziemie leżące w głębi pustyni nie były bronione. To z kolei pozwalało muzułmanom na grabieżcze wypady na terytorium Persji. Ukształtowanie terenu spowodowało, że wojska przeciwników musiały spotkać się pod Qadisiją (Qādisijja), osadą zamykającą napastnikom dostęp do środkowego Iraku i do perskiej stolicy. Oddziały Sada b. Abi Waqqasa stanęły koło osiedla Uzaib (‛Uḏaib), leżącego 6–9 km od stolicy, zaś Persowie stanęli między Hirą i Ktezyfonem. Wrogie armie zaległy obozem niedaleko od siebie i taka sytuacja trwała trzy bądź nawet cztery miesiące. W tym czasie obie strony wymieniały poselstwa i prowadziły negocjacje. Persom być może zależało na odciągnięciu momentu decydującego starcia do czasu poprawienia własnego położenia, Arabowie, wydaje się, próbowali konflikt rozstrzygnąć na drodze mediacji, co było wielokrotnie stosowaną przez nich praktyką w toku dalszej kampani.

W tym czasie, za Umara, tworzyły się zręby ciekawej muzułmańskiej teorii państwa.[13] Według tych założeń terytorium kalifatu, ergo opanowanego przez islam, dzielono na kilka kategorii: na ziemie, gdzie narodził się islam i będące jego kolebką (dār al-islām), na obszary zdobyte na drodze wojennej (dār al-ḫarb) i, trzecia kategoria, nazywana dār al-‛ahd lub dār aṣ-ṣulḥ to terytoria opanowane na mocy traktatów (ar. ‛ahd) zajmowanych po poddaniu się przeciwnika, po jego kapitulacji. Ostatnią subkategorię ziem, ziem zdobytych pokojowo (ar. ṣulḥan), przeciwstawiano terenom zdobywanym siłą (ar. ‛anwatan).To były rozważania w znacznym stopniu teoretyczne, nie mniej miały wpływ na postępowania muzułmanów w pierwszych latach.

Wiadomości źródłowe na temat początków kampanii (Tabari, Mustaufi, Balazuri) niewiele tu przynoszą, ponieważ zawierają nie w pełni prawdziwe opowieści. Dowiadujemy się z nich jedynie, że Persowie byli przekonani o własnej przewadze, przede wszystkim w uzbrojeniu. Ze swej strony Arabowie domagali się, aby Persowie przyjęli islam. Z chwilą, gdy ci ostatni odrzucili postawione im żądanie, wojna była nieuchronna. Przeciwnicy stanęli po dwóch stronach strumienia w odległości mniejszej niż dwa kilometry od siebie. Pierwsi ruszyli Persowie, przeprawiając się nocą przez wodę. Muzułmanie obozujący po drugiej jej stronie manewr ten zauważyli i obserwowali.

Nie znamy dokładnej daty bitwy, nie możemy podać z całą pewnością nawet roku. Bitwa rozegrała się między 635 a 637 r. n.e., tj. między 14 a 16 r. h. i trwała cztery dni. Pierwsze uderzenie kolumną słoni Arabowie odparli. Bój trwał do zmroku. Nazajutrz zbierano z pól rannych i ciała poległych. Arabowie tego dnia otrzymali posiłki (6 lub 10 tys.) i układ sił zmienił się na ich korzyść. Oni też przejawiali większą inicjatywę w polu. Armia perska, pozbawiona głównej siły, jaką były słonie, które – poranione poprzedniego dnia – nie nadawały się do walki, przyjęła postawę obronną. W indywidualnych pojedynkach po stronie perskiej poległo kilku wyższych dowódców, m. in. brat naczelnego dowódcy, Rustama – Binduwan. Na trzeci dzień Persowie zaatakowali, trzymając słonie w dalszym szeregu pod osłoną piechoty, ale Arabom udało się poważnie zranić i oślepić dwa główne zwierzęta, które zawróciły, wywołując panikę we własnych szeregach. Mało przydatne okazały się też zakute w zbroje wielbłądy. Straty z obu stron były duże. Mimo że w drugiej połowie dnia Persowie otrzymali wsparcie ze stolicy, nawet walka wręcz nie przechyliła szali na ich stronę.

Wobec tego Persowie radykalnie zmienili taktykę, uderzając frontalnie kilkunastoma liniami i zakrzywiając skrzydła. Na to Arabowie odpowiedzieli utworzeniem trzech linii: w pierwszej ustawili jazdę, w drugiej piechotę, w trzeciej łuczników. Bitwa tego dnia trwała po zapadnięciu nocy, w ciemnościach. Kiedy wstał świt, bój jeszcze trwał. Szala przechyliła się na stronę Arabów, gdy zmienił się wiatr i zaczął wiać w stronę Persów, zasypując im oczy piaskiem. Tę dogodną sytuację wykorzystał Sad. Po stronie perskiej powstało zamieszanie, poległ wtenczas Rustam, a śmierć dowódcy wywołała panikę w szeregach jego wojsk. Jego zastępca, Dżalinus (Ǧālinūs) natychmiast nakazał odwrót na drugą stronę rzeczki. W czasie przeprawy zginęło wielu Irańczyków, jedni utonęli, innych pozabijali Arabowie. Największe straty poniosły oddziały, w których żołnierze byli spięci łańcuchami[14], co miało zapobiec rozerwaniu szeregu. Bitwa była przegrana.

Fakt, że walki toczyły się kilka dni przy liczebnej i teoretycznie także jakościowej przewadze Persów, przemawia przeciwko ich dowództwu. Persowie na wieść o śmierci wodza, uciekając w panice, porzucali tabory. Arabowie, jak na ich wyobraźnię, zdobyli tak wielkie bogactwa, iż w legendzie, jaką zachował dla nas Jaqubi w Historii, łupy urosły do niewiarygodnych rozmiarów. Sam sztandar królestwa wyceniono na 1 200 000 dirhemów nie licząc innego dobra. Zgodnie z rozkazem kalifa wojownicy spod Qadisiji dla siebie mieli zachować tylko zdobycz najpotrzebniejszą, a więc owce i wielbłądy. Zdobyte konie zagarnęło wojsko, dzięki temu wzrosła liczebnie arabska jazda.

Część Persów – wcale nie była to garstka, ale spory oddział liczący ok. 13 tys. żołnierzy – pozostała na placu, by walczyć do końca. Przeciw nim Arabowie rzucili raptem 10 tys. (strona atakująca powinna mieć przewagę) i Persów pokonali. W czasie ucieczki zginął Dżalinus. Wszystko to mówi nie tylko o kiepskim dowodzeniu, ale i o słabym wyszkoleniu sasanidzkiego wojska.

Po klęsce pod Qadisiją środkowy odcinek zachodniej granicy Persji nie był broniony i tereny wokół stolicy, Ktezyfonu, stanęły przed zwycięzcami otworem. W tej sytuacji następnym celem Arabów była słabo broniona stolica Persji, właściwie zespół ośmiu miast, w skład którego wchodził Ktezyfon. Tu znajdował się szachowski Biały Pałac. Zespół miejski Arabowie nazywali Madā‘in (dosł. ‛miasta‘, lm. od madīna). Skupione w zespole miasta leżały blisko siebie: Ktezyfon na lewym, wschodnim brzegu Tygrysu, na zachodnim, dostępnym dla Arabów, leżała Seleukia, która przez krótki czas była stolicą Seleucydów. Całość była otoczona murem.

Po odniesionym zwycięstwie Sad b. Abi Waqqas nie rzucił się w pościg, ale stał w miejscu przez 2–3 miesiące. Kiedy muzułmanie ruszyli się, nim dotarli do stolicy, zdobyli po drodze kilka miast, m.in. Babilon, po nim część stołecznego zepołu miejskiego leżącego na prawym brzegu. Gdy strażnicy stojący na murach ujrzeli Arabów, wydali okrzyk pełen przerażenia ‛Diabły przyszły, diabły przyszły‘. Dinawari w swoim pisanym po arabsku dziele Aḫbār aṭ-ṭiwāl, skąd czerpiemy tę informację, cytuje po persku okrzyk z wieży: Dīwān āmadand, dīwān āmadand. Ciekawe, że tak określano Arabów. Niezależnie od Dinawariego, anonimowa kronika Tārīchi Sīstān w opisie poddania się perskich wojsk tej prowincji podaje, że gdy przedstawiciele Persów ujrzeli dowódcę Arabów, któremu mieli się poddać, nazwali go Arymanem, tj. diabłem. Dlaczego pojawienie się pod murami miasta Arabów, z którymi Persowie od wieków mieli styczność na stopie pokojowej i wojennej, wywołało w ich szeregach tak straszne przerażenie, kiedy wyniki tej wojny jeszcze nie wydawały się przesądzone – trudno odgadnąć. Arabowie stołeczny kompleks miejski zdobywali partiami. Kiedy oblegli Beh Ardaszir, jedno z miast tego megapolis, szach wysłał do nich delegację z propozycją zawarcia pokoju. Godził się oddać wszystkie ziemie na zachód od Tygrysu. Rozmowy do niczego nie doprowadziły i garnizon, po trzech miesiącach oblężenia, w marcu 637 r., nocą wycofał się na drugi brzeg tej rzeki. Załogę zmusił do tego głód.

Persowie zerwali mosty na Tygrysie i dlatego przeprawa na wschodnią stronę nie była od razu możliwa. W tym czasie szach nie przebywał w Ktezyfonie. Sad, obawiając się, że Jazdgird może wrócić do stolicy, zdecydował się sforsować rzekę. Arabowie znali miejsce brodu, ponieważ wskazał go im tamtejszy dehkan i – przeprawiwszy się na drugi brzeg – stanęli pod bramami Madainu od strony wschodniej. Persowie załamali się. Zabierając co cenniejsze rzeczy z dobytku, uciekli z miasta. Szach, zgromadziwszy wokół siebie kilkutysięczną świtę, zbiegł w kierunku Zagrosu, uwożąc skarbiec. W jego ślady poszedł świeżo mianowany przez szacha dowódca obrony miasta, który też salwował się ucieczką. Kiedy beduini wkroczyli do opuszczonej stolicy, gdzie z całej armii pozostała tylko garstka obrońców, wpadł im w ręce ogromny łup, mimo że uciekający zabrali ze sobą co cenniejsze przedmioty, z których część arabski pościg im jednak odebrał. Arabowie zdobyli wielkie ilości broni, kobierców, szat, klejnotów, tkanin itp. Wspaniały dywan z królewskiego pałacu podobno pocięli na drobne kawałki, aby każdemu wojownikowi dostało się po równo.

Miasto Arabowie zburzyli i nigdy się z ruin nie podźwignęło. Jedne źródła podają, że stolicę zastali całkowicie wyludnioną, inne, że część mieszkańców pozostała, i to wydaje się bardziej wiarygodne. Ci, którzy nie zbiegli, zostali albo wymordowani, albo poszli do niewoli. Kalif Umar, jak chce niepotwierdzona przypowieść, gubernatorem zdobytego miasta mianował Persa, jednego z pierwszych stronników Muhammada, znanego w muzułmańskiej tradycji jako Salman Farsi (Salmān Fārsī) lub Salman Pak (Salmān Pāk).

Kolejną ważną bitwą była bitwa pod miastem Dżalula (Ǧalūlā‘) w Iraku[15] . Z informacji źródłowych wynika, że po opuszczeniu stolicy uciekinierzy rozdzielili się i każda grupa skierowała się w inną stronę: jedni poszli na północ w stronę Azerbejdżanu (Adarbajǧān|Aza/e/rbājǧān), inni do Farsu (Fārs). Mimo paniki Persowie zaczęli pod Dżalula formować jakieś zgrupowanie. Gdy dowiedział się o tym Sad, skierował tam nieduży, doborowy oddział (12 tys.) złożony z samych weteranów. Po kilkudniowym oblężeniu Dżalula padła (koniec 637 r.). Arabowie i tym razem wzięli duże łupy, niewolników (kobiety i dzieci) i jeńców. Straty w ludziach po obu stronach prawdopodobnie były duże, jednak wymieniane przez niektórych sto tysięcy poległych musimy odrzucić jako przesadne. Części jeńców udało się zbiec i ci dotarli do miasta Hulwan (Ḥulwān), gdzie szach zatrzymał się ze swoją świtą.

Następnym etapem w tej kampanii było zajęcie przez muzułmanów Hulwanu leżącego przy dawnej granicy perskiej w północnym Iraku. Szach uciekł, gdy tylko doszły go wieści, że zbliża się nieprzyjaciel. Dokładnej daty zdobycia miasta nie znamy; przypuszczalnie zdarzyło się to w 640 r. n.e. (19 r. h.).

Dowództwo arabskie, Sad, kalif Umar, a także prości żołnierze – wszyscy byli zaskoczeni osiągniętymi tak łatwo zwycięstwami. Nie byli przecież przygotowani do życia i stacjonowania w odmiennych niż pustynne warunkach. Sad umieścił swoją kwaterę pod Hirą. Inna grupa rozbudowywała dwie bazy wojskowe w Iraku: w Basrze (al-Baṣra) i Kufie (al-Kūfa), umacniając pod względem strategicznym swoją pozycję zdobywców na południu Iraku. Z tych baz wyszły w następnej fazie podboju Persji dwa uderzenia: jedno skierowane na ziemie północne i drugie na południowe, w pierwszej kolejności na Chozestan (Ḫūzistān).

Pewne jest, że Jazdgird uchodził przed Arabami, ale dokładnie odtworzyć trasy jego ucieczki nie możemy. Informacje na ten temat są sprzeczne. Z jednych materiałów dowiadujemy się, że szach wycofał się na południe, do Farsu, z innych, że uciekał na wschód drogą północną, przez Kaszan (Kāšān) do Raju (Raj|Rajj), gdzie się na chwilę zatrzymał. Wtedy w otoczeniu szacha zrodził się nowy plan zorganizowania obrony na południu, w okolicach miast Szusztar i Szusz w Chozestanie. Tu obronę przygotował Hurmuzan (Hurmuzān), wielkorządca, a może tylko sasanidzki gubernator Chozestanu. Centralnym punktem jego obrony, skąd urządzał wypady na Arabów, był Ahwaz (Ahwāz).

W tej okolicy aktywność Persów była znaczna i przyczyniała wrogom wiele strat. Dopiero połączone siły garnizonów z Basry i Kufy zdołały zmusić Hurmuzana do zaprzestania wypadów, ale nie udało się usunąć go z Farsu. Chociaż działania Hurmuzana w rezultacie ataków muzułmanów wyraźnie osłabły, jego obecność w tym regionie nadal niepokoiła arabskie dowództwo. W końcu Arabowie uderzyli na Hurmuzana, pokonali pod Arbuq (Arbūq), zmusili do opuszczenia Ahwazu, do schronienia się w Szusztarze, gdzie go osaczyli. Szusztar bronił się dzielnie prawie dwa lata i skapitulował dopiero w wyniku zdrady, jakiej dopuścił się jeden z notabli imieniem Sine lub Sijja (pers. Sijā lub Sije). Sine, wydostawszy się potajemnie z oblężonego miasta, pojawił się w obozie Arabów i obiecał, że ich wpuści, lecz pod warunkiem, że zapewnią bezpieczeństwo jemu, jego dzieciom, a także zagwarantują mu nietykalność majątku[16]. Broniący się w twierdzy Hurmuzan, gdzie, jak wieść się niosła między Arabami, były zgromadzone ogromne skarby, również zażądał listu żelaznego, glejtu (ar. amāl). Ponadto zapewniono go, że zawiozą go do kalifa, co też się stało. Hurmuzan poddał twierdzę, gdy tylko otrzymał stosowny dokument.

Z czasem wytworzył się standardowy wzorzec patentu przyznawanego poddającym się Persom. Dokument zaczynał się od inwokacji do Allaha, po której wymieniano wystawcę, imię i tytuł adresata – jeśli dokument był wystawiano na jakąś osobę – lub bez tych danych – jeśli adresatem było np. miasto. Po danych beneficjenta umieszczano właściwą część dokumentu, w której określano warunki kapitulacji. Akt ten, jeśli był imienny, obejmował trzy elementy: bezpieczeństwo własne beneficjenta, jego rodziny i gwarancję całości majątku. Nieistotne odchylenia od tego wzorca były dopuszczalne. Takie postępowanie Arabów, acz całkowicie zrozumiałe w kontekście działań wojennych, było naruszeniem norm islamu, ponieważ uznanie indywidualnych praw beneficjenta oznaczało uznanie przez nowe władze muzułmańskie jego dawnych, dehkańskich przywilejów. Islam podziału na szlachtę i pozostałych nie uznawał.

Te trzy niezależne od siebie incydenty, kiedy znaczni Irańczycy godzą się złożyć broń pod warunkiem uzyskania osobistych korzyści, ukazują stopień rozkładu aparatu państwowego i moralnego upadku jego elit, co przypuszczalnie było główną przyczyną porażek pod Qadisiją, niewykazywania nadmiernej skłonności do obrony stolicy i późniejszych niepowodzeń, aż po zamordowanie szacha pod Marwem włącznie.

Hurmuzan był przyjmowany przez samego kalifa Umara, który podobno nawracał go na nową wiarę, ale – choć jeniec stał się w końcu muzułmaninem – nie ominęły go represje, jakie spadły na Irańczyków przebywających w otoczeniu kalifa. Gdy kalif został zamordowany przez jednego z nich, niejakiego Abu Lulu (Abū Lū‘lū‘), za ten czyn został stracony zamachowiec, a w raz z nim jego ojciec, synowie i Hurmuzan, którego oskarżono o udział w spisku.

Po zajęciu Szusztaru wojska kalifatu opanowywały kolejne miasta w Chozestanie, Szusz i Gondeszapur (Gondēšāpūr, ar. Ǧundīšāpūr), posuwając się systematycznie w stronę Farsu. Równocześnie inne oddziały z garnizonu w Kufie przekroczyły Zagros i weszły do Dżibalu (Ǧibāl), nazywanego także Irakiem Perskim (pers. Erāqe Aǧami, ar. ‛Irāq ‛Aǧamī). Są to tereny leżące na północ od Isfahanu (ar. Iṣbahān, pers. Iṣf/p/ahān),. Przebywający w tym czasie w Raju Jazdgird zdołał nakłonić wojskowych do zorganizowania obrony. Persom udało się zgromadzić spore ilości wojska w okolicach Nehawandu (Nihāwand|Nehāwand), ściągając tam oddziały z różnych dzielnic zachodnich, ponadto z Farsu, a nawet z Sistanu (Sīstān) i Chorasanu (Ḫurāsān). Liczebności tej armii niestety nie znamy. W materiałach mówi się o 60, 100, a nawet 150 tysiącach. Są to wielkości, prócz pierwszej, nieprawdopodobnie wielkie. Na pewno Persowie zgromadzili duże siły, na co wskazuje fakt ogłoszenia przez kalifa Umara właściwie pospolitego ruszenia; wezwał on na pomoc wodzów szczepów arabskich z Chozestanu.

Arabowie dowiedzieli się wcześnie o czynionych przez stronę przeciwną przygotowaniach, na co wskazywałyby ruchy ich wojsk. Oddziały z bazy w Kufie przesunęły się w stronę rejonu koncentracji sił perskich. Arabskimi połączonymi oddziałami dowodził doświadczony wojownik, Nuajm b. Muqarrin (al-Nu‛ajm ibn Muqarrin). Zatrzymał się on w odległości kilkunastu kilometrów (3 farsangów) od Nehawandu. Pod miastem już stali Persowie, gotując się do obrony. Na przedpolu ustawili przeszkody, które miały uniemożliwić szarżę jazdy arabskiej, a w piechocie łączono łańcuchami żołnierzy po kilku, żeby nie mogli uciekać. Po paru dniach obozowania, być może oczekiwania na ruch przeciwnika, pierwsi ruszyli się muzułmanie, pozorując wycofywanie się. Liczyli na to, że przeciwnik wyjdzie z obozu w pole. I tak się stało. Bój trwał kilka dni, po obu stronach straty były wielkie, w końcu jednak Persowie zaczęli wycofywać się do twierdzy. Piechocie, która nie zdążyła ukryć się w warowni, Arabowie zadali największe straty. Kiedy obrońcy postanowili raz jeszcze wyjść w pole, raz jeszcze zostali pobici. Wtedy dowódca perskich niedobitków poddał miasto, otrzymawszy glejt dla siebie i mieszkańców.

Dokładnej daty tej drugiej pod względem ważności bitwy nie możemy ustalić, tak poważne są rozbieżności między źródłami: dochodzą do trzech lat. Już dla Balazuriego data nie była pewna. Pisze on, że „wiktoria nehawandzka miała miejsce w 19 roku, a [niektórzy] powiadają, że w roku 20[17] ”. Tabari podaje, że bitwa została stoczona w końcu 18 r. h. (grudzień 639 r. n.e.), inni kronikarze, a za nimi niektórzy autorzy europejscy, datują ją na początek 19/640, a nawet na 21/642 r.

Dla Arabów bitwa pod Nehawandem był wielkim zwycięstwem. Zachłystywali się nim jeszcze późniejsi kronikarze. W literaturze muzułmańskiej (Balazuri, Tabari) spotykamy się z określeniem, że było to ‛zwycięstwo zwycięstw‘ (ar. fatḥ al-futūḥ), w języku współczesnym nazwalibyśmy je ‛bitwą stulecia‘. W ręce zwycięzców, jak podają źródła, i tym razem wpadły ogromne łupy. Informacja ta się powtarza być może dlatego, że takie przedmioty i w takich ilościach, jakie Persowie zwykle wozili ze sobą w taborach, dla koczowników, którzy dopiero co wyszli z pustyń, stanowiły nieprzebrane bogactwa. Z niektórymi przedmiotami wcześniej się nie zetknęli. Persowie śmiali się, że Arabowie białej kamfory używali zamiast soli, a nieznane im złoto wymienili na srebro w relacji 1:1, co już zakrawało na skandal, ponieważ normalnie stosunek złota do srebra wynosił 13:1.

Tragedia, jaka rozegrała się pod Nehawandem, była ostatnim aktem zorganizowanej obrony przeciwko muzułmanom. Im lepiej znamy przebieg bitwy, tym mniej rozumiemy, dlaczego silna, teoretycznie dobrze wyszkolona i dowodzona przez zawodowych wojskowych armia perska została tak sromotnie pobita. Nazwiska perskich dowódców podaje Tabari, znalazł je w perskich materiałach, zatem pamięć o nich była przechowywana, co znaczy, że nie byli to tuzinkowi, niedoświadczeni generałowie, a mimo to przegrali. Niektórzy badacze zakładają, że dowódca Persów, podobnie jak jego podwładni, nie miał serca do walki, bał się zacząć bitwę, ale nie daje to nam odpowiedzi na postawione pytanie, jest to bowiem nadal tylko tautologia. Inni badacze szukają źródeł klęski w stosunkach, jakie wytworzyły się w Persji za Chosrowa I po długotrwałej wojnie z Bizancjum. Postawa Persów w wojnie z Arabami byłaby zatem następstwem ogromnego wyniszczenia kraju i wywołanego przez to głębokiego kryzysu gospodarczego (głód) i politycznego (upadek prestiżu władzy szachowskiej potwierdzony przez źródła). W pewnym stopniu negatywnie na nastroje i stosunki wewnętrzne mogła oddziaływać postawa chrześcijan nie w pełni utożsamiających się z państwem, a o łatwości i szybkości, z jaką został podbity Irak, mogła decydować sympatia miejscowej ludności składającej się w przewadze z Aramejczyków, Semitów – podobnie jak Arabowie – których część plemion koczowała na tej ziemi. Wiemy, że wieśniacy w Syrii i Iraku witali Arabów radośnie. Niezależnie od charakteru i złożoności przyczyn, jakie doprowadziły do rozpadu państwa i do zaniku poczucia wspólnoty z upadającą władzą, mamy dowody mówiące wprost o szerzeniu się zdrady, o prywacie i o ogólnym marazmie, o wszechogarniającej kraj i ludzi bezczynności. O takim stanie ducha pisze Tabari.

Po klęsce pod Dżalula Jazdgird, jak podaje kronikarz, zwołał naradę z udziałem dostojników, ażeby zastanowić się nad przyczynami porażki. Popatrzmy, jak ta narada zapisała się w pamięci potomnych. Relacja Tabariego:

„Po tym, jak stawili się zaproszeni dostojnicy i mobed [naczelny kapłan], Jazdgird rzekł: «Ten tłum Arabów rozbija każde nasze wojsko, jakie przeciw nim posyłamy. Jakie jest [wasze] zdanie?». Mobed powiedział: «Rada jest taka: Wyjedź z tego miast i udaj się do Istachru, gdzie znajduje się siedziba króla, i stamtąd wyślij wojska». Jazdgird posłuchał rady i wyjechał w stronę Isfahanu. Zawezwał Sijaha[18], z trzystoma ludźmi, z których siedemdziesięciu było wybitnymi mężami i rozkazał mu, aby w napotykanych miastach zabierali ze sobą każdego, kto zechce [iść] i by ruszyli na Szusz i tam wydali bitwę Arabom. Sijah pojechał, ale nim dotarł do miasta Szusz, zatrzymał się [po drodze] w pewnej miejscowości zwanej Kulbanije (Kulbānije). Jeszcze nie zdążył dojechać do Szuszu, gdy tamtejsi mieszkańcy poprosili Abu Musę Aszariego (Abū Musā Aš‛arī)[19] o pokój. Abu Musa zawarł z nimi pokój, następnie skierował się na Ram Hurmuz (Rām Hurmuz), a Sijah [ciągle] tkwił w Kulbanije, bardzo bojąc się muzułmanów. Stał tam [tak długo], że Abu Musa [zdołał] dotrzeć do Szusztaru. Wtedy [Sijah] także ruszył się, ale utknął w miejscowości leżącej między Ram Hurmuz i Szusztarem na tak długo, aż nadszedł Amar b. Jasir (‛Amār ibn Jāsir). Wówczas [Sijah] zawezwał notabli i irańskich dowódców, którzy przybyli do niego z Isfahanu, i powiedział: «Nie ma takiego wojska, którego by ten lud nie pokonał, ani twierdzy, której by nie zdobył. Co w związku z tym powiecie?» Odpowiedzieli: «Rada jest taka: idźmy do nich.», po czym wysłali jednego z dostojników imieniem Sziruje (Širūje) do Abu Musy i poprosili o zawarcie pokoju, a także o wydanie im żelaznego listu (amān). Po czym przeszli na wiarę muzułmanów.”

Wydarzenie to jest znane historykom. Za nim poszły dalsze zdradzieckie posunięcia perskiej szlachty, pokłony przed Arabami, przechodzenie na islam i służba w armii arabskiej w charakterze oddziałów pomocniczych, którą pełnili jako muzułmanie niższego gatunku, jako klienci (mawālī) arabskich plemion, ponieważ mając podłe, bo niearabskie pochodzenie, byli gorzej traktowani niż prawdziwi wyznawcy Muhammada.

Po Nehawandzie. Drugi etap podboju

Po rozbiciu ostatniej wielkiej armii perskiej pod Nehawandem Arabowie rozpoczęli systematyczny podbój Persji. Od tej chwili już nie napotykali na znaczniejszy opór, ale nie można powiedzieć, że podbijanie kraju przebiegało łatwo i bez zakłóceń. Wojska kalifatu nie szły na wschód zwartą kolumną, która zajmowałaby miasto po mieście i prowincję za prowincją. Przeciwnie, taktyka Arabów była inna – polegała na równoległym prowadzeniu działań w kilku kierunkach. Tworzyli zagony, które dokonywały wypadów w różne strony. Takie taktyczne założenie prowadziło do znacznego rozproszenia sił i poważnie spowalniało posuwanie się wojsk. Malało tempo podbijania kraju i dlatego musiało minąć kilkanaście lat, nim muzułmanom udało się opanować całą Persję.

Wojska kalifackie idące na podbój Persji były uformowane w dwa ugrupowania. Zadaniem północnej grupy wojsk było opanowanie północnego Iranu i dotarcie do wschodnich krańców Persji. Na tym odcinku położenie arabskich wojsk było dobre. Po Nehawandzie, jako cel Arabowie wybrali Dajlamistan (Dajlam|Dajlamistān), dzisiejszy Gilan, ale drogę idącą od Nehawandu zagradzał Qazwin (Qazwīn). I tu poszło im względnie łatwo. Kiedy Arabowie miasto oblegli, ono szybko poddało się, korzystając z wyjątkowo korzystnych warunków finansowych postawionych przez Arabów. Mieszkańcy zostali zwolnieni od trybutu (dżizji), ale musieli przyjąć islam, co było kolejnym przykładem zdrady państwa i własnej tradycji. Nieco na zachód od Qazwinu po zajęciu twierdzy Hulwan, Arabowie otworzyli sobie drogę na północ, gdzie leżały dwa duże miasta: Kermanszach (Kirmānšāh| Kermānšāh) i Hamadan (Hamedān, Hamadān). Kermanszach muzułmanie zajęli bez walki, po czym kolejnym ich celem był Hamadan, którego kapitulacja w 643/23 r. stała się ważnym wydarzeniem w toku całej tej kampanii. Do niewoli poszło wielu perskich cywilnych dostojników i wysokich wojskowych. Po zdobyciu Hamadanu Arabowie zawrócili i skierowali się na wschód, na Raj. Tu jakiś czas przebywał szach szukający schronienia po klęsce pod Hulwanem, rychło jednak przeniósł się do Isfahanu, aby stamtąd organizować obronę. Pozostawiony przez szacha w Raju perski dowódca, Sijawachsz (Sijāvaḫš), miał bronić tego rejonu oraz sąsiednich prowincji: Kumisu (Kūmis), Tabarystanu i Gorganu (Gurgān| Gorgān) z Dihistanem. Sijawachszowi udzielił aktywnej pomocy gubernator Damawandu (może był nawet udzielnym księciem?), ale mimo wsparcia z tej strony Sijawachsz nie potrafił obronić Raju i miasto, a po nim cały okręg, przeszły w ręce Arabów. Stało się tak po raz kolejny za sprawą zdrady dehkana Zajnabiego syna Farruchana (Zajnabī Farruḫān). Nie wiemy dokładnie, w którym roku miasto skapitulowało. Datę ustalamy z dużym przybliżeniem, umieszczając ją między rokiem 640 a 645, przy tym mówimy o zajęciu całego regionu, nie tylko jego stolicy.

Według podanych w kronikach opowieści, Nuaim b. Muqarrin po wkroczeniu do Raju wpierw zrównał miasto z ziemią, by potem kazać Farruchanowi odbudować je od podstaw, stawiając nowy gród na dawnym miejscu. W opowieści mówiącej o tym wydarzeniu przechowała się pamięć o wielkich represjach, jakie spadły na mieszkańców. Rozkaz zburzenia miasta był zapewne odwetem za uporczywą i długą obronę.

Kiedy padł Raj, o pokój poprosił gubernator Damawandu. Arabowie zawarli z nim rozejm na dość korzystnych dla niego warunkach. Wyznaczyli mu co prawda roczny trybut wysokości dwustu tysięcy dinarów – jak na rozmiary tego okręgu nie była to suma mała – jednak dzięki traktatowi Damawand zachował niezależność i uchował się jako samodzielne władztwo pod bokiem kalifatu jeszcze przez następne sto lat.

Po zdobyciu Raju przyszła kolej na sąsiednie krainy i nadal muzułmanom szło łatwo. Wkrótce po upadku miasta skapitulował przed Arabami dowódca wojsk w Azerbejdżanie, Isfandjadz (Isfandjāḏ), brat Rustama Farruchzada, i poddał południową część tej prowincji. Posuwając się z Reju na wschód, w 642 r. opanowali na podstawie traktatu Kumis. W tej części Persji jedynie Gorgan bronił się dłużej i to ostatnie nie zdobyte jeszcze terytorium muzułmanie zajęli dopiero osiem lat później, w 650 r. Bronionego przez góry nadmorskiego Tabarystanu Arabowie nigdy nie opanowali – mimo podejmowanych prób nawet z użyciem dużych sił. Obrońcy Tabarystanu mieli ułatwione zadanie, ponieważ atakujący musieli pokonywać trudne do przejścia przełęcze.

Na południu i w środku kraju sytuacja dla Arabów przedstawiała się nieco gorzej, ponieważ tu impet arabskiego ataku wyraźnie osłabł. Kiedy wreszcie rozlokowane na południu Iraku garnizony w Kufie i Basrze były gotowe do uderzenia, atak ich poszedł w stronę środka płaskowyżu. Zaatakowali Isfahan, który w 640 lub 642 r. skapitulował na ugodowych warunkach. Mieszkańcy – wbrew woli dowódcy obrony – z ochotą poddali się w zamian za płacenie trybutu[20]. W toku tej samej operacji Arabowie opanowali okręg Qom (Qum|Ghom) leżący w środkowym Iranie. Najbardziej spektakularne działania obserwujemy na samym południu. Obszary te zaatakował amir Bahrajnu, dokonując desantu od strony morza. Po wylądowaniu amir dotarł aż do Istachru (Istaḫr). Dopiero teraz Persowie jakoś zdobyli się na skuteczne kontruderzenia i zmusili napastników do ucieczki. Udało im się ujść cało tylko dzięki pomocy uzyskanej od garnizonu w Basrze.

Manewr ten, bardzo udany w samym pomyśle, wkrótce powtórzono. Tym razem desant powiódł się, ponieważ wsparły go wojska od strony lądu. W bitwie pod Rajszahrem (Rajšahr) w Farsie Arabowie zadali Persom ciężką klęskę. Poległ wtedy marzban Farsu. Po tym przyszły dalsze sukcesy: poddał się Istachr, po nim padło szereg innych miast, ale mimo to wojna o Fars ciągnęła się wiele lat i Arabowie całkowicie opanowali tę ziemię dopiero w 648 r.

Po zajęciu Farsu muzułmanie zaatakowali dwie, nadal niepodległe południowo-wschodnie dzielnice Persji: Kerman i Sistan. Posunięcie to uznano za bardzo ważne i dlatego kalif Umar w 644/645 r. (24 r. h.) wydał odrębny rozkaz zajęcia Kermanu. Była to, jak podaje Balazuri, część planu pościgu za uciekającym Jazdgirdem. Potwierdza tę informację inny kronikarz, Muahhar, zwany także Pseudo-Balchim, autor „Księgi powstania i dziejów” (Kitāb al-bad‘ wa‘t-ta‘rīḫ), pisząc, że zdobycie południowych dzielnic Iranu było tylko ubocznym wynikiem zaciętego pościgu za Jazdgirdem. W Kermanie, gdzie Arabowie musieli pokonać bardzo trudne do przebycia pustynie i przez to zajmowanie tej krainy szło im niezwykle opornie, zdobywali jednak miasto za miastem. Padł Dżiruft (Ǧiruft), Szirdżan (Širǧān), a niektóre miejscowości, jak Bam, poddawały się bez walki.

Arabowie złupili Kerman bezlitośnie, broniących się zabijali. Tragiczne były również losy osady Fahradż (Fahraǧ). Jeden z ich oddziałów powracający z pościgu za Jazdgirdem, zgubiwszy się na pustyni w okolicach oazy Tabas (Ṭabas), dotarł jakoś do Fahradżu i zatrzymał się tam na trzy dni. Arabowie od razu zaczęli nawracać mieszkańców, na co ci rzucili się na przybyszów i urządzili im pogrom. Z rzezi uratowała się tylko część. Mszcząc się, arabski dowódca Umar b. Mugira (‛Umar ibn Mughīra) kazał wymordować mieszkańców. Ocaleli nieliczni, niektórzy zbiegli, a ci, co pozostali, zgodzili się płacić dżizję. Dla upamiętnienia zwycięstwa muzułmanów nad poganami na miejscu świątyni ognia stanął meczet.

Niekiedy po podobnych zdarzeniach deportowano protestujących, a po wywiezieniu przeciwników nowej wiary islamizacja niektórych miast w Kermanie, Bam i Nar-maszir (Narmāšir) wyraźnie nabierała tempa. Domy i ziemię mieszkańców Arabowie konfiskowali i dzielili między sobą. Ludzie wystraszeni tym, co wyprawiali zdobywcy, masowo uciekali do sąsiedniego Makranu (Makrān/Mekran) i Sistanu, a niektórzy ratowali się, uciekając przez morze (rakibū al-bar), co dla mieszkańców pustynnego Kermanu musiało być przedsięwzięciem bardzo odważnym.

Nim muzułmanie opanowali do końca Kerman, od wkroczenia w jego granice minęło sześć lat. Po zajęciu w 650 r. pogranicznych miast na wschodzie, wkroczyli do sąsiedniego Sistanu. Podbijając miasta i osiedla, mordowali ludność bez pardonu. Ciekawe, że tak to opisuje Balazuri, piewca chwały Arabów, natomiast lokalna kronika Tārīḫi Sīstān tego nie potwierdza. Według tej kroniki, której anonimowy autor pochodził z Sistanu i bez wątpienia był lepiej zorientowany w losach prowincji niż piszący generalnie o całym podboju Balazuri, pierwsze napotkane miejscowości poddawały się bez walki. Mimo początkowych sukcesów, Arabowie szybko zorientowali się, że aby kontynuować marsz w głąb nieznanej krainy, konieczni są miejscowi przewodnicy. I znaleźli takich między Sistańczykami – kolaborantami. Z ich pomocą dotarli do rzeki Hilmand (Hilmand), przeprawili się przez nią i stanęli pod murami stołecznego Zarandżu (Zarang|Zaranǧ). Tu, w otwartym stepie, napotkali wojska perskie. Doszło do zaciętej bitwy, w której znaczne straty poniosły obie strony. Mimo to Arabowie zmusili Persów do wycofania się i schronienia w murach miasta. Kiedy osamotniony garnizon znalazł się w tak beznadziejnym położeniu, dowódca obrony, po naradzie ze starszyzną i głównym magiem, postanowił poddać kraj i miasto za roczny trybut w wysokości 1 miliona dirhemów. Po podpisaniu i wymianie odpowiednich dokumentów Arabowie wkroczyli do Zarandżu. Dowódca ich, Rabi b. Zijad (Rabī‛ ibn Zijād), po krótkim pobycie opuścił sistańską stolicę, aby prowadzić dalej pościg za szachem. Podszedł teraz pod Bust (Bust), inne ważne miasto, którego mieszkańcy nie zamierzali się poddać, ale postanowili się bronić. Kiedy w końcu Bust padł, wielu obrońców zginęło, wielu poszło do niewoli i tam, na arabskich dworach porobili kariery. Tārīḫi Sīstān wymienia między nimi niejakiego Abd ar-Rahmana (‛Abd ar-Raḥmān). O nim lub o jego synu, Abu Salihu (Abū Ṣāliḥ), pisali muzułmańscy autorzy. On sam lub jego syn – co do tego nie mamy pewności, o którego z nich chodzi – był wysokim urzędnikiem, dabirem, u Hadżdżadża (Ḥaǧǧāǧ ibn Jūsuf), wybitnego kalifackiego polityka, mianowanego w 694 r. namiestnikiem kalifa. Hadżdżadż był właściwie wicekrólem, wielkorządcą wszystkich najważniejszych wschodnich obszarów kalifatu, Iraku, Chorasanu i Sistanu. Drugim Sistańczykiem, który również zrobił karierę, był Sulajman (Sulajmān), główny poborca charadżu dla Iraku i środkowej Persji. Wielu Sistańczyków przeszło wtedy na islam, dzięki czemu zaczęło im się powodzić bardzo dobrze, ale nie wszyscy byli radzi nowym porządkom.

Kampania sistańska zakończyła się w 651 r. Stosunki na podbitej ziemi między autochtonami i zdobywcami nie układały się tak idyllicznie, jakby można było sądzić po wspomnianych karierach dwóch Irańczyków rodem z Sistanu. Kilkanaście miesięcy później, w roku 653, wynikła kwestia masowego w tamtejszej skali porzucania islamu. Oskarżono o to wielu, iż przyczynili się do powstania tak poważnego konfliktu, m.in. odium padło na byłego sasanidzkiego gubernatora Sistanu. W związku z tym incydentem kalif wysłał do tej prowincji grupę teologów, fakihów, aby sprowadzili na właściwą drogę zasługujących na najwyższa karę odszczepieńców[21].

Po śmierci kalifa Usmana (‛Usmān) w obozie arabskim rozpoczęły się na nowo tarcia na tle walki o władzę między Alim (‛Alī), nowo powołanym na tron kalifem, a Muawiją (Mu‛āwija), nominalnie tylko zarządcą Syrii. Konflikt ten doprowadził do wojny domowej i wyraźnego osłabienia nowej władzy. Wykorzystując ten sprzyjający zbieg okoliczności, mieszkańcy Sistanu podnieśli bunt, który tlił się kilka lat. Dopiero w 657 r. w Sistanie ostatecznie zapanował spokój.

Bardzo mało mamy wiadomości na temat postawy i zachowania Arabów po wkroczeniu na zdobywane terytoria czy po zajęciu poddających się miast. Jeśli mielibyśmy wierzyć kronikarzom (odmieniają oni temat qtl ‛zabijać‘ na wszystkie dopuszczalne przez fleksję sposoby), musielibyśmy przyjąć, że wkraczając na jakieś terytorium, Arabowie urządzali okrutne rzezie, po których tylko niewielu tubylców pozostawało przy życiu. Jednak, wbrew wspomnianym przekazom, kraj nie został wyludniony, acz straty materialne i w ludziach Persja poniosła bardzo duże. Terror – tylko nie tak bezwględny, jak piszą kronikarze – w istocie musiał być stosowany przez okupanta. W Kermanie, którego ludność broniła się bohatersko, wielu porzucało rodzinne strony. Z Iraku ludzie uciekali zaraz po klęsce pod Qadisiją. Część uciekinierów podobno szukała schronienia aż w Chinach, niektórzy schronili się na wyspie Hormuz w Zatoce Perskiej. Ucieczki były tak masowe, że innowierców, zimmich (dimmī) Arabowie zaczęli nazywać dżalija (ǧālija) ‛uchodźca’. Złe traktowanie wyznawców Zoroastra – dotyczyło to przede wszystkim Farsu i Chorasanu – stało się przyczyną emigracji wielu z nich do Gudżaratu w Indiach. Żyjąc w ukryciu, pozostali na miejscu manichejczycy i zwolennicy Mazdaka, którego idee mogły dzięki temu odżyć w plebejskich ruchach IX w.

Teoretycznie, po poddaniu się i zawarciu pokoju oraz przejściu miasta wraz z przylegającymi do niego ziemiami do kategorii ziem traktatowych (dār aṣ-ṣulḥ), mieszkańcy powinni mieć zagwarantowane bezpieczeństwo osobiste i całość majątku. Z faktu wybuchu licznych buntów i powstań – nie tylko Sistan się zbuntował – wynika, że okupanci dopuszczali się nadużyć, nie dotrzymywali umów itd., i że najprawdopodobniej dochodziło do licznych i poważnych naruszeń tych norm, które głosili. Napięcia tym wywoływane musiały były wielkie, jeśli notujemy powstania w wielu miastach i w regionach, które skapitulowały, i otrzymały gwarancje bezpieczeństwa. Buntownicy musieli być zdeterminowani, podejmując ryzyko utraty tego, co zyskali, podpisując pokój, ponieważ obszar (także miasto) zdobyty po raz drugi, po stłumieniu buntu, był traktowany jako dār al-ḫarb i tracił poprzednio przyznane ulgi, w tym również podatkowe. W 649 r. powstali mieszkańcy Isfahanu, wybijając arabski garnizon. W odwecie, po zdobyciu miasta, Arabowie zniszczyli je, kobiety i dzieci wzięli do niewoli, a 40 tysięcy mężczyzn wymordowali. W wyniku tej represyjnej akcji część okolicznej szlachty poddała się, ratując w ten sposób majątki, ziemie i zamki, jednak teraz pogłówne i podatek dochodowy zwycięzcy narzucili ogromny: 33 miliony dirhemów charadżu i 18 milionów dirhemów dżizji. Kiedy bunt przeciwko kalifowi Usmanowi ogarnął Hidżaz, ten dogodny moment wykorzystała ludność Istachru, wzniecając powstanie, ale było to wydarzenie izolowane. Bunt został krwawo stłumiony przez Arabów. W 652–653 r. powstanie, którym dowodził dehkan Qarin (Qārin), ogarnęło wschodni Chorasan. Źródła podają wyolbrzymioną liczbę uczestników, szacując ich na 40 tysięcy, co nie jest prawdopodobne, jeśli wieźmiemy pod uwagę ówczesny stan zaludnienia.

Wojna domowa w kalifacie między Alim i Muawiją, a także coraz silniejsze kontrowersje na tle różnic doktrynalnych między sunnicką ortodoksją i przeciwnymi jej innymi odmianami islamu, szyizmem i charydżytyzmem, wszystko to, póki żył Jazdgird, budziło nadzieję na restaurację dawnego państwa, ale rodzące się na tym tle ruchy polityczne nie były silne. Aczkolwiek wybuchały tu i ówdzie powstania, zrywano dawne układy z Arabami, ale nie zrodził się ogólny plan pełnej odbudowy Persji.

Jazdgird, uciekając przed goniącymi go Arabami, starał się nakłonić lokalnych gubernatorów i władców do wspólnego oporu. Domagał się np. bezskutecznie od zarządcy Sistanu – w tym czasie prawdopodobnie udzielnego księcia – finansowego wsparcia. Szach nie miał przy sobie wojska, jechał w otoczeniu kilkutysięcznej świty złożonej z dworskiej służby, kucharzy, lokajów i haremu, być może na którymś z furgonów wiózł nieco gotówki, ale z tego powodu nie był właściwym partnerem do jakichkolwiek rozmów na temat wojny. Kiedy nie powiodło mu się w Sistanie, skierował się na północ, do Chorasanu, z podobnymi zamiarami. Wówczas prowincją tą zarządzał Mahoe (Māhōē‘, Māhūī), sasanidzki dostojnik z wpływowego niegdyś rodu Suren. Zanim szach dotarł do Chorasanu, Arabowie opanowali wszystkie ważniejsze punkty w tym rejonie, m.in. zajęli Niszapur (Nīšāpūr) i dotarli na północy do granic Chorezmu. Siłą rzeczy Mahoe musiał mieć zupełnie inne plany niż współpraca z Jazdgirdem, całkowicie skompromitowanym i niezdolnym do podjęcia jakichkolwiek skutecznych działań z braku znaczących sił. Z zachowań gubernatora Mahoe wnioskujemy, że zamierzał oprzeć się na sojuszu z Heftalitami lub Turkami, to jest na tych, którzy po upadku Persji stanowili jedyną realną siłę w tym rejonie. Gdyby plan się powiódł, koczownicy zostaliby wplątani w wojnę z Arabami, jednak jak Mahoe zamierzał pozbyć się Turków lub Heftalitów po zwycięstwie nad muzułmanami, nie wiemy.

Zwycięstwa Arabów we wschodniej Persji plany te przekreśliły. Po wzięciu przez nich Heratu położenie Mahoe stało się beznadziejne, toteż zwrócił się on do dowódcy arabskich wojsk, Abdallaha b. Amira (‛Abd Allāh ibn ‛Amir) z prośbą o ustalenie warunków poddania się. Abdallah b. Amir postawił bardzo ciężkie warunki. Informacje nie są pewne. Jedne źródła podają, że Persowie mieli zapłacić 2 200 000 dirhemów, według innych w gotówce tylko jeden milion, a resztę w zbożach, w niewolnikach i trzodzie. Strony doszły do porozumienia i zawarły pokój. Później, już pod władzą kalifatu, powierzono byłemu gubernatorowi ściąganie podatków z Chorasanu i robił to z takim zapałem, że jego postępowanie jako poborcy podatkowego doprowadziło do wybuchu powstania w całej prowincji.

Nie przyjęty gościnnie Jazdgird pojechał dalej, jednocześnie zabiegając u sąsiadów o pomoc. Podobno za Amu-darią udało mu się zebrać spore siły złożone z Turków i Sogdyjczyków. Z tymi wojskami przekroczył rzekę z zamiarem odbicia Balchu, ważnej twierdzy. Mimo ogromnej przewagi nad Arabami (stosunek sił szacuje się jak 5:2), Balchu nie zdobył, natomiast Turcy wycofali się z akcji, gdy tylko Arabowie urządzili na nich nocny wypad, zadając straty. Znalazłszy się w takim położeniu szach, po zabraniu skarbu, zamierzał wycofać się na stepy i tam nadal szukać poparcia u Turków, a nawet u cesarza Chin. Wkroczenie na tamte ziemie groziło oczywiście, że wieziony skarb ewentualni sojusznicy zagrabią, toteż żołnierze, jacy pozostali przy szachu, zbuntowali się i odebrali go Jazdgirdowi. Szach pozostawiony bez środków szukał schronienia u chakana, tureckiego władcy, natomiast żołnierze, pozbawieni dowódcy, przeszli na stronę Arabów. Wieść głosi, że oddali im zrabowane skarby, co wygląda na opowieść pozbawioną realnego rdzenia.

Wiemy na pewno, że Jazdgird zginął w tym czasie i w tym rejonie, jednak szczegóły jego śmierci są owiane tajemnicą. W materiałach źródłowych znajdujemy różne wersje tych wydarzeń: Według jednej wersji szach zmarł na wygnaniu u Turków, według innej ten los go dosięgnął, gdy był na wygnaniu w Ferganie. Według trzeciej wersji, w związku z pogłoskami o wyjeździe szacha do Turków, w obozie wojsko podniosło bunt i szach musiał salwować się ucieczką, ale buntownicy go dopadli we młynie, zabili, a ciało rzucili do kanału. Najbardziej rozpowszechniona jest czwarta wersja, literacka, mówiąca, że w okolicach Marwu w 651 r. uciekającego przed muzułmanami szacha zamordował tamtejszy młynarz.

Pewne światło, acz nie za jaskrawe, rzuca na okoliczności śmierci Jazdgirda działalność jego syna, Peroza (w muzułmańskiej literaturze – Fīrūz), jaką podjął po śmierci ojca. Peroz próbował jeszcze ratować państwo, odwołując się do cesarza Chin. Państwo Środka w tamtych czasach swoimi wpływami sięgało Azji Środkowej, Peroz słał tam poselstwa, ale żadna pomoc nie nadeszła. Jednak postępowanie Peroza wskazuje, że nie był zupełnie osamotniony, a tak być powinno, gdyby przyjąć którąkolwiek z wersji o śmierci we młynie. Zginąłby zapewne wówczas jego syn, natomiast aktywność Peroza dowodzi, że miał przy sobie jakieś siły, jakichś ludzi, choćby w niewielkiej liczbie. Bardziej zrozumiała stanie się zatem cała sytuacja, jeśli przyjmiemy, że Jazdgird schronił się u Turków lub w Ferganie i stąd prowadził dalszą działalność mającą na celu restaurację państwa. Po jego śmierci inicjatywę przejął syn, ale bez powodzenia.

Śmierć Jadgirda III w 651 r. zakończyła panowanie Sasanidów i okres średni, przedmuzułmański, w dziejach Persji. Wkrótce po jego odejściu Arabowie opanowali resztę Chorasanu i zatrzymali się na Amu-darii.

Gdy muzułmanie po kilkunastu latach wojowania stanęli w końcu nad Amu-darią, ich dowódca – działając na wyraźny rozkaz kalifa – po sforsowaniu rzeki, w zbójeckim wypadzie dokonał spustoszeń w Sogdzie, ale na trwałą tam obecność Arabowie w tym momencie się nie zdecydowali. Utrzymywali jedynie w szachu Samarkandę i Bucharę, wymuszając kontrybucje. Wojska ich na pewno były zmęczone tyluletnią wojną i na podbój Zarzecza, ‛Tego co za rzeką‘ (ar. Mā warā‘ an-nahr, stąd Mawarannahr, Mawerannahr w zachodnim piśmiennictwie[22] ), zdecydowali się dopiero po upływie półwiecza.

Zdobycie Transoksanii

Transoksania nie podlegała nigdy Sasanidom i od czasu najazdu Greków w skład Persji nie wchodziła. Po zdobyciu przez Arabów, po włączeniu ich do kalifatu, ziemie te stały się z początkiem IX w., za rządów Tahirydów, cząstką Iranu, a za panowania Samanidów (X w.) nawet jego centralną dzielnicą. Z tych choćby powodów pobieżne zrelacjonowanie przebiegu wojennej kampanii Arabów po drugiej stronie Amu-darii jest konieczne.

Pierwsze próby podporządkowania Mawarannahru Arabowie przedsięwzięli w 70. latach VII w. Bazą wypadową był Marw, oaza, a w niej garnizon najbardziej wysunięty w stronę środkowoazjatyckich pustyń. Początkowo ich wypady miały charakter rabunkowy. W ekspedycji, którą dowodził Ubajd Allah b. Zijad (‛Ubajd Allāh ibn Zijād), Arabowie podeszli pod mury Buchary (673 r.). Panująca w tym mieście regentka, mimo wygranej bitwy, zgodziła się na rozejm na bardzo niekorzystnych dla siebie warunkach. Arabowie odeszli spod murów miasta, wywożąc wielki okup i uprowadzając cztery tysiące niewolników, po czym wycofali się do Marwu. Trzy lata później powtórzyli najazd i znowu królowa (regentka) zgodziła się na okup, tym razem znacznie mniejszy, ale Arabowie nie zawrócili, jak poprzednio, do punktu wyjścia, lecz popróbowali szczęścia w głębi Sogdu. Ruszyli wtedy na wschód, pod Samarkandę. Tu jednak im się nie powiodło, miasta nie zdobyli mimo trwającego miesiąc oblężenia i wrócili do Chorasanu. Trzeci napad Arabowie zorganizowali dopiero w 680 r., tym razem uderzając nie na Bucharę, ale na Chorezm, Samarkandę i Chodżent (Ḫuǧant). Był to pierwszy poważny konflikt, właściwie już początek wojny, która ciągnęła się trzy lata. Sogdyjczycy i Chorezmijczycy kolejny raz okazali słabą wolę walki i znowu przystali na rozejm w zamian za bardzo wysoki okup.

Arabowie, aczkolwiek mieli zdecydowaną przewagę nad Sogdyjczykami i ich sąsiadami, nadal nie dysponowali dostatecznymi siłami, aby podbić Mawarannahr. Powstrzymali się od dalszego niepokojenia ziem ‛Za rzeką‘. Stanęli wzdłuż całej granicy i dopiero na przełomie VII i VIII stulecia zaczęli myśleć o wojnie. Bez wątpienia przygotowania do kolejnego najazdu opóźniały niepokoje, jakie rozgorzały w tym czasie w kalifacie. Tarcia wewnątrz elit politycznych utrudniały i opóźniały przygotowania, ale nie można wykluczyć i tej ewentualności, że główną przyczyną było zmęczenie wojną wojska. Konieczne było także uzupełnienie strat w ludziach poniesionych w toku dotychczasowych działań.

Czas działał na korzyść Arabów, sprzyjały im targające Mawarannahr personalne animozje, a także trudności gospodarcze, jakie spadły na Sogd. Żyjący z tranzytu i mający rozległe kontakty handlowe rzemieślnicy i kupcy sogdyjscy ponosili wielkie straty, gdy na Amu-darii została wytyczona granica państwowa i celna. Niektórzy członkowie wspomnianych środowisk widzieli w przyłączeniu Mawarannahru do kalifatu łatwą drogę do wyjścia z kryzysu i niemałe płynące stąd korzyści. Wiemy, że byli tacy, którzy wprost nakłaniali Arabów do wojny, najechania tych ziem i ich anektowania.

Pod koniec VII w. Arabowie już byli gotowi do wojny. Nim jednak przekroczyli graniczną rzekę, wielokrotnie naruszali suwerenność tamtejszych państw, nasyłając własnych poborców podatkowych, którzy wymuszali daniny i łupili kraj bezlitośnie. Ich działalność przyczyniała się do wzrostu społecznych napięć w Sogdzie. Doszło nawet do utworzenia unii antyarabskiej, do której weszły poszczególne państwa i władztwa. Znajomość istniejących układów przez elity polityczne Mawarannahru była bardzo powierzchowna. Przeciwnikiem dla nich nie był ogromny kalifat. Dla nich wrogiem był chorasański gubernator Jazid b. al-Muhallab (Jazīd ibn al-Muallab), którego ojciec był przed nim gubernatorem. Nie sięgali wyobraźnią poza Chorasan i dlatego w nadciągającej wojnie Sogdyjczycy i ich sojusznicy liczyli na pomoc zbuntowanego Araba, Musy b. Abd Allaha (Musā ibn ‛Abd Allāh), który w tym okresie grasował w Chorasanie. Jego bandy przyczyniały władzom niemało kłopotu, ale przeciwwagą dla potęgi kalifatu nie mógł być jakiś lokalnie tylko znany watażka. Po kilku latach stosunki na wschodzie kalifatu ustabilizowały się i wróciły do normy. Kiedy to się stało, Arabowie rozpoczęli działania wojenne i w 705 r. przekroczyli Amu-darię.

Naczelnym dowódcą wojsk i namiestnikiem Chorasanu został wybitny wojownik i nieprzętnie utalentowany polityk, Qutajba b. Muslim (Qutajba ibn Muslim), mianowany na te stanowiska w 705 r. Piastował je dziesięć lat do 715 r. Pierwszym posunięciem Qutajby było rozbicie jedności sogdyjczyków, kiedy to zdobył miasto Pajkand. Rozgrabiwszy je, Qutajba pozostawił na miejscu własną załogę, następnie skierował się w kierunku Buchary. Lecz gdy tylko oddalił się na kilka farsangów, mieszkańcy Pajkandu zbuntowali się i wybili arabską załogę. Jak tylko Qutajba o tym się dowiedział, zawrócił i ponownie zdobył miasto, ale teraz wymordował wszystkich, którzy pozostali przy życiu. Był to jego błąd, ponieważ w odpowiedzi na ten pogrom mieszkańcy Mawarannahru zaczęli się łączyć z myślą o walce i za punkt koncentracji wybrali Bucharę. Najliczniej stawili się Sogdyjczycy; do nich dołączyli Turcy i dzięki skumulowaniu w ten sposób sił, obrońcom udało się dwukrotnie, w latach 707 i 708, odeprzeć Qutajbę spod Buchary.

Całą dotychczasową akcją militarną kierował odgórnie Hadżdżadż. Od Tabariego dowiadujemy się, że ów wielkorządca zniecierpliwiony brakiem postępów rozkazał Qutajbie zająć, bez względu na straty, główne ośrodki w Mawarannahrze, w tym Bucharę. Qutajba po solidnych przygotowaniach przekroczył Amu-darię raz jeszcze w 709 r. Datę tę przyjmujemy za właściwy początek podboju Mawarannahru przez kalifat.

Mając przeciwko sobie Sogdyjczyków, którym przewodził król Sogdu, Tarchun (Ṭarūn) z Samarkandy, a prócz niego oddziały z Buchary i Turków, Arabowie wpadli w okrążenie. Wtedy ich dowódca uciekł się do fortelu, wysyłając do sogdyjskiego obozu umyślnego, który dotarłszy do Tarchuna przekonał go, że Turcy tylko dlatego chcą się bić z Arabami, że po przepędzeniu ich zamierzają wypędzić także jego samego i opanować Sogd. Mają taki zamiar dlatego (cytujemy za Narszachim słowa owego dywersanta), ponieważ „Sogd jest przemiłą krainą, drugiej takiej nie ma na świecie”, a Tarchuna w pętach popędzą do Turkiestanu. Król Sogdu tym ostrzeżeniom dał wiarę, zerwał sojusz z Turkami i zawarł pokój z Arabami w zamian za 2 tysiące dirhemów. Po wydaniu im zakładników wrócił do Samarkandy, w jego ślady poszli Turcy, opuszczając pole bitwy. Gdy sogdyjsko-turecki sojusz się rozpadł, Qutajbie łatwiej przyszło pokonać osamotnioną Bucharę. Narzucił jej status wasala i od tej pory zmuszał do udzielania mu wojennej pomocy. W 710 r. opanował kilka dalszych okręgów.

Teraz przyszła kolej na Samarkandę. Qutajba po sukcesach w rejonie Buchary w 710 r. wysłał do Samarkandy parlamentariuszy z żądaniem złożenia kolejnej daniny. Dopiero wówczas Samarkandczycy pojęli, że Tarchun, idąc na ustępstwa, popełnił kardynalny błąd, i ujrzeli, na czym ten błąd polegał – na osamotnieniu miasta. Wywołało to falę ostrych protestów i doprowadziło do przewrotu. Tarchun trafił do więzienia, gdzie popełnił samobójstwo, a jego następcą został Gurek (710-737), który był zdecydowany walczyć z najeźdźcami. Lecz przewrót miał drugą stronę. Zamach stanu dał Qutajbie pretekst do ingerencji w sprawy Sogdu pod pozorem zem-sty za śmierć sojusznika. Arabowie bez większych trudności podeszli pod Samarkandę i ją opanowali.

Kolejną okazją do interwencji po drugiej stronie rzeki była prośba o pomoc skierowana do Qutajby przez chorezmszaha. W państwie tym wybuchła wojna domowa. Przeciwko panującemu zbuntował się jego brat. Qutajba pomógł pokonać rebelianta, ale oczywiście nie bezinteresownie. Za pomoc Chorezm miał płacić wyznaczony trybut i przysłać Arabom oddział wojska. Od tej chwili pod rozkazami Arabów służyły wojska Chorezmu i Buchary, a Samarkanda pozostała sama na placu.

Mimo posiadanej przewagi Arabowie nie zdobyli miasta z marszu. Ciężkie walki o nie trwały miesiąc, choć dysponowali machinami oblężniczymi. Na apel obrońców z pomocą przyszli Turcy, a także przywódcy z innych rejonów, ale Qutajbie udało się rozbić ich, zanim połączyli się z obrońcami Samarkandy. Idący z odsieczą, lecz pokonani, wycofali się.

Z pomocą katapult Arabowie wybili w murach wyłom, przez który wdarli się do miasta. Obrońcy poddali się na bardzo ciężkich warunkach. Musieli zapłacić 2 miliony dirhemów kontrybucji i wydać 2 tysiące niewolników. W zdobytym mieście ich dowódca pozostawił jako namiestnika swojego brata z dużymi siłami. Nie bacząc na to, gdy tylko Qutajba opuścił miasto, zimą 712/13 r. mieszkańcy zbuntowali się. Tym razem na pomoc im przyszli Turcy. Razem zmusili arabski garnizon do schronienia się w cytadeli, gdzie się bronił kilka miesięcy. Na wiosnę 713 r. z Marwu wyruszył z wojskiem sam Qutajba, zbierając po drodze kontyngenty z mijanych miast. Uzbierało się tych oddziałów około 20 tysięcy[23]. W obliczu takiej groźby Turcy wycofali się, zanim doszło do spotkania, i Arabowie bez większych trudności podeszli pod Samarkandę, opanowali ją i oswobodzili garnizon zamknięty w cytadeli. Było to zwycięstwo, które ostatecznie i nieodwołalne przypieczętowało podbój Sogdu i oznaczało włączenie go do kalifatu.

W 715 r. zmarł kalif Walid i jego następcą został Sulajman. Z tą chwilą zmieniła się polityka kalifatu na wschodzie, przybierając bardziej pokojowe formy.

ROZDZIAŁ 2

KALIFAT UMAJJADÓW

Początek okupacji

W każdej prowincji stosunki zdobywców z Persami układały się inaczej. W dzielnicach zachodnich ludność broniła się, a następnie, po kapitulacji i po zajęciu kraju przez Arabów, próbowała organizować powstania obejmujące od razu większe obszary i z udziałem dużej liczby ludzi. We wschodnim Iranie, gdzie miasta były gorzej rozbudowane, główny ciężar oporu spadł na wieś, toteż koncentracja sił była z tego powodu utrudniona. W słabo rozwiniętym gospodarczo Kermanie główne ośrodki miejskie zostały zdobyte w ciągu trzech lat, ale opanowanie całego kraju zajęło Arabom lat kilkanaście, przy czym trudno podać datę, kiedy ostatecznie ustały niepokoje we wsiach i osadach. Opór mieszkańców był bardzo silny. W miejscowości Bamid (Bāmid) Arabowie zostali zdziesiątkowani. Koło Parizu (Pāriz) biegnie droga znana jako „droga uciekających Arabów”. Odpowiedzią najeźdźcy na zbrojny opór na stepach i po wsiach była kolonizacja Kermanu. Arabowie osadzali we wsiach żołnierzy i podobno czynili to w ten sposób, że w każdej wsi pozostawiali jednego lub dwóch, choć ta informacja, że stacjonowali w takim rozproszeniu w warunkach ogromnej wrogości otoczenia, jest mało wiarygodna. Jeszcze w czasach gdy wicekrólem Wschodu był Hadżdżadż, gdy wydawało się, że muzułmanie już na dobre się tu usadowili, zgodnie ze słowami tamtejszego dowódcy arabskich wojsk, duże oddziały wysyłane w teren ginęły z głodu, a małe były znoszone przez powstańców. Rejon głównego miasta Kermanu, Dżiruftu (Ǧiruft) został spacyfikowany dopiero w latach dwudziestych VIII w., za Umara II (‛Umar II). Istachri (X w.) w opisie Kermanu podaje, że na tamtejszych drogach nie było bezpiecznie i że w całym rejonie napadają, od granic Farsu aż po Sistan. Aby zapobiec takim incydentom, Arabowie osadzali w tej części Iranu całe plemiona. W Jazdzie osiedliły się dwa, Tamim (Tamīm) i Tazijan (Tāzijān). Tazijan osiedli także w Raju[24] .

Inny przebieg miała wojna w Sistanie i w Chorasanie. Odmienność wynikała z różnic w poziomie gospodarczym i kulturalnym oraz ze złożoności stosunków etniczych na tych terenach. Wschodnią Persję cechowały znaczne odległości od centrów władzy i trudności komunikacyjne powodowane wielkimi pustyniami w środkowym Iranie. Prócz tego na odmienność feudalizmu wschodnioirańskiego miała wpływ obecność Heftaliftów i anarchia, jaka panowała na słabo bronionym wschodnim pograniczu ze stepami. Źródła potwierdzają znaczne rozdrobnienie tamtych obszarów na niewielkie władztwa, odnotowując istnienie 14 księstw, nie licząc tych, które wymieniają kroniki chińskie, a które nie zostały zidentyfikowane. Sytuacja taka prowadziła do decentralizacji i wzmocniania pozycji lokalnych feudałów. Jak podaje Ḥudud al-alam, w tym czasie w Chorasanie istniała rozbudowana hierarchia feudalna, co niewątpliwie odzwierciedlało stan rozdrobnienia. Najwyższą kategorię stanowili udzielni książęta noszący arabski, a właściwie aramejski, tytuł malik, niżej od nich stali mulūk aṭ-ṭrāf (po persku, lp. pādšāh).

Sąsiedni Sistan różnił się od Chorasanu i Kermanu pod wieloma względami. Muqaddasi podaje, że w tej prowincji mówi się głośno i wybuchowo, co by wskazywało na indyjskie wpływy i rozwój miejscowego dialektu w izolacji od reszty Iranu. Z kolei u Thaalibiego znajdujemy przykłady potwiedzające odrębności dialektu sistańskiego. I tak na wodę mówili kropla, na suszone daktyle – palma, a złodziei nazywali bohaterami. Ta ostatnia uwaga być może odnosiła się do sistańskiej antyarabskiej, a właściwie antykalifackiej partyzantki, która na tym terenie działała do połowy IX w.

Podbijający Sistan Arabowie przyjmowali kapitulację od tamtejszego marzbana imieniem Iran b. Rustam (Irān ibn Rustam, wł. Īrān s. Rustama s. Āzadū‘a s. Barijāra). Aczkolwiek Rustam, podpisując akt o poddaniu prowincji, występował, jak to wynika z Tārīḫi Sīstān, w porozumieniu z tamtejszymi wpływowymi kręgami, dalszy bieg wydarzeń wskazuje, że pełnej zgody wśród ludności na poddanie się Arabom nie było. Po poddaniu się wojsk, kiedy oddziały arabskie opuściły Sistan, Rustam, pozbawiony ich ochrony, bał się przebywać dłużej w stolicy, której miał bronić, a nie obronił, i zbiegł na drugi kraniec pustyni. W Buście (Bust), gdzie się zatrzymał, w stajni nieznani sprawcy zabili mu konia. Możemy przypuszczać, że był to zamach na niego. Po tym wydarzeniu Rustam uciekł z tego miasta i, dalej informacje nie są zgodne, albo powrócił wprost do Zarangu, albo wpierw stawił się u arabskego dowódcy, innymi słowy, schronił się u niego, i dopiero stąd pojechał do Zarangu. Kiedy wybuchło powstanie i miasto opanowali powstańcy, nie słyszymy, aby Rustamowi powierzono dowodzenie obroną, co wskazywałoby, że został wykluczony przez koła patriotyczne. Jakieś bliżej nieokreślone ugrupowanie było skupione wokół niego, ale stanowiło mniejszość. Gdy tylko kalifacki namiestnik Sistanu Abd Rahman, wysłany tu z zadaniem stłumienia buntu, stanął pod murami miasta „stawił się przed nim – jak podaje Tārīḫi Sīstān – Iran b. Rustam i powiedział:«Ja byłem za tym pokojem, lecz Rabi‛ [b. Zijād b. Ḥāris – zdobywca Zarangu-B.S.] pozostawił nas samych i odszedł”. Osamotnienie tych, co chcieli się poddać, zostało tu bardzo wyraźnie wyrażone.

Z przykładami podobnej co u Rustama serwilistycznej postawy spotykamy się nierzadko. Widzimy ją u wielu szlachty, także tych najniższych rangą zwanych za Sasanidów ‛wolnymi‘, āzādān.

W rozumieniu prawa, aż do reformy dokonanej za al-Mamuna (al-Ma‘mūn), podatnikami byli dehkanowie. Do tego czasu oni reprezentowali mieszkańców wsi wobec fiscusa. Uprzywilejowana, mimo wszystkich niedogodności, pozycja pozwalała tej grupie godzić przynależność do kategorii zimmich, a więc poddanych o niepełnych prawach, z zachowaniem poczucia własnej wyższości, czego de iure islam nie uznawał. Wszyscy zimmi musieli płacić dżizję (ǧizja), ale cieszyli się względną wolnością, jednak zoroastryjczycy, osobliwa kategoria zimmich, lokalnie miewali się gorzej, bywali bowiem zamykani w gettach. Stosunek do tej kategorii poddanych noszący momentami wyraźne piętno niechęci Arabów do obcych, był wywołany nie tylko ksenofobią, ale w równym stopniu następstwem nierówności społecznych istniejących w Arabii przed islamem.

W rozumieniu prawa muzułmańskiego, zgodnie z Koranem, dżizja była ekwiwalentem za obronę poddanych nie wyznających islamu przed wrogami przez muzułmańskie państwo. Koran przewidywał dla zimmich status ‛wziętych w obronę‘. O pierwszych wiekach, mimo wspomnianych podniosłych deklaracji, możemy powiedzieć, że kalifacki system podatkowy był środkiem służącym w znacznym stopniu do dyskryminacji zimmich. Abu Jusuf, ekspert finansowy kalifa Haruna ar-Raszida doradzał, aby przy wykonywaniu czynności urzędowych traktowano zimmich uprzejmie i łagodnie. Był zatem przeciwny praktykom stosowanym wówczas przy ściąganiu podatków. Zgodnie z obowiązującymi zasadami poborca podatkowy miał siedzieć, a podatnik – zimmi stać. Zimmi powinien w takiej sytuacji mieć na sobie specjalne odzienie. W czasie samej procedury wymierzania i ściągania należności poborca chwytał za kołnierz podatnika, silnie nim potrząsał i popychał, aby mu uzmysłowić jego podłą kondycję. Jednocześnie krzyczał na niego „O, zimmi! (lub O, nieprzyjacielu Allaha!), płać dżizję!”. Nie wolno było wymyślać mu od niewiernych, ponieważ mógł to poczytać sobie za zniewagę, a dżizję płacił właśnie za ochronę jego praw i godności. Gdyby zatem godność jego została naruszona, dowodził Abu Jusuf, zimmi miałby prawo odmówić płacenie dżizji. Zlecał on także, by nie ustawiać podatnika w promieniach słońca, ani nie stosować innych środków przymusu. Tyle teoria.

Zachowały się anegdoty opowiadane zapewne między zimmimi, jak to prymitywni Arabowie, nic się na tym nie znający, zbierali podatki. Na pewnego chrześcijanina decyzją gubernatora Basry, oczywiście Araba, nałożono potrójną dżizję, ponieważ przedstawił się trojgiem imion. Inny gubernator kiedy dowiedział się od żydów, że po ukrzyżowaniu Chrystusa nie zapłacili ceny krwi, niezwłocznie ściągnął z nich odpowiednią daninę. Ibn Qutajba, autor „Źródeł wiedzy” (‛Ujūn al-aḫbār) przytacza nawet dialog, jaki rzekomo prowadzili ze sobą gubernator i indagowani przez niego żydzi. Gubernator poruszył kwestię Pana Jezusa. Żydzi na to: „– Zabiliśmy go i przybiliśmy do szafotu. – A cenę jego krwi zapłaciliście? – zapytał gubernator. – Nie – odparli. – Klnę się na Boga! – zawołał dostojnik. – Nie wyjdziecie stąd, dopóki nie zapłacicie ceny krwi.”

Dwie społeczności: od wrogości do zgody. Mawali

Osiedlający się w Persji Arabowie żyli początkowo w izolacji, na co złożyło się kilka powodów. Pierwszą przyczyną była ogromna różnica w poziomie życia między miejscową ludnością i przybyszami. Ta odmienność sprawiła, że Irańczycy trzymali się od Arabów z daleka, traktując ich z góry. Drugą przyczyną były różnice religijne, które aczkolwiek powoli i systematycznie zanikały w wyniku postępującej islamizacji autochtonów, jednak nim doszło do pełnego zwycięstwa islamu nad zoroastryzmem, Irańczycy, jako niewierni, musieli godzić się na gorsze traktowanie, niż gdyby byli muzułmanami. Nie mieli wielu przywilejów, a więc nie mogli posiadać broni, jeździć konno, nie mogli budować nowych świątyń, nie wolno im było nawracać na swoją wiarę, prowadzić agitacji religijnej, płacili wyższe podatki, przy tym charadż nie był uważany wyłącznie za obciążenie podatkowe, jako gruntowy podatek dochodowy. Był to w równej mierze symbol gorszego statusu społecznego, oznaka poddaństwa i braku pełnych praw. Aby tę dolegliwość jakoś pomniejszyć, niektórzy Irańczycy zmieniali irańskie imiona na arabskie. Czynili tak nie tylko oni. Pod Arabów podszywali się Kurdowie, Berberowie, a nawet Murzyni.

Obciążenie dżizją było uważane za degradację. Kiedy powiadomiono Gassaniego (ˆ‛assānī), arabskiego dostojnika, że podobnie jak inni, będzie obciążony tym podatkiem i charadżem[25], miał powiedzieć – opieramy się tu na relacji Balazuriego – że „dżizję płacą tylko chłopi, a on jest Arabem”. Podobnie zachowali się dehkanowie w Isfahanie. Gdy poznali warunki płacenia charadżu i dżizji, część z nich nie przyjęła islamu, ponieważ poczuli się urażeni nałożeniem na nich tego podatku, który mogli płacić tylko chłopi.

Pierwotny system podatkowy groził kryzysem finansowym. Dehkanowie byli żywotnie zainteresowani w takim jego zreformowaniu, aby zmienił się ich status w państwie, ale nie napotykało to od razu na zrozumienie władz. Administracja kalifacka widziała w systemie podatkowym przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, jego stronę fiskalną, pomijając socjalną. W związku z takim widzeniem kwestii podatkowych toczyła się w społeczeństwie dyskusja. Odbiciem jej jest przekaz, którego dosłownie brać nie powinniśmy, choć znajdujemy go w Historii Jaqubiego. Otóż pewien dehkan z Chorasanu zapytał arabskiego wielmożę, jaki jest jego podstawowy obowiązek, a wtedy usłyszał: „płacić charadż i charadż od członków twojego domu aż do sądnego dnia”. Zapewne ta wypowiedź wyraża opinię okupantów. Potwierdza to inny przykład zaświadczony przez kilku autorów. Po zdobyciu Jazdu przez Arabów, miasta w środkowym Iranie, pozostała w nim garstka mieszkańców; zostali tylko ci, którzy byli gotowi płacić dżizję. Reszta uciekła.

Proces islamizacji kraju postępował powoli, nie obejmując przy tym równomiernie wszystkich warstw i klas. Najszybciej przyjmowali islam mieszkańcy miast, do których zaliczyć wypadnie nie tylko mieszczan, a więc kupców czy rzemieślników, ale także ziemian; dawne bogate dehkaństwo miało swoje siedziby w miastach. Większą odporność na te nowinki wykazywała wieś. Muqaddasi notuje obecność zoroastryjczyków w oddalonych rejonach północnego Chorasanu; nazywa ich maǧūs. Ibn Balchi, żyjący w XII w. n.e. autor traktatu Fārs nāme podaje, że za jego życia w Farsie, a więc pod bokiem stołecznego Bagdadu, w każdej wsi stała świątynia ognia. Z kontekstu można wnosić, że były to świątynie czynne. W Kermanie w początkach VIII w., za kalifa Hiszama (Hiśām), kler zoroastryjski był tak liczny i było tyle świątyń ognia, że świeżo mianowany gubernator zaczął je burzyć i stawiać meczety. Po tej akcji islamizacja poczyniła wyraźne postępy.

Przenikanie nowej wiary do różnych kręgów nie prowadziło do grupowego przechodzenia na islam. Nie zdarzało się to często. W czasie wojny z Arabami bardziej masowe przyjmowanie nowej wiary miało zdecydowanie charakter posunięć czysto taktycznych. Prócz mieszkańców niektórych miast grupowe przechodzenie na islam zanotowano w Dajlamistanie. Miały miejsce takie zdarzenia, ale incydentalnie, w Farsie i w środkowej Persji.

Przyjmowani do grona wiernych konwertyci nie uzyskiwali statusu pełnoprawnego muzułmanina, jakim był Arab. Tę drugorzędną kategorię poddanych określano mianem klientów, mawali (mawālī). Była to grupa wyraźnie dyskryminowana przez obyczaje, obserwowana skrupulatnie przez zwycięzców i przez prawo. Działo się tak w odniesieniu do wszystkich nowo nawróconych, także tych, którzy – jak to często bywa z neofitami – byli nadgorliwymi wyznawcami nowej wiary i odznaczali się nietolerancją wobec innowierców, niedawnych pobratymców, a nawet posuwali się do ich prześladowań. Nowo nawrócony na islam niejaki Zal (Zāl) z Bamu (Bam|Bamm), zapewne zoroastryjczyk, apelował, jak podaje Bamm nāme, do kermańskiego gubernatora, iżby ten przemieniał świątynie w meczety. Taka postawa cechowała często także dawnych chrześcijan i żydów. Niezadowoleni z warunków, w jakich przyszło im żyć, mawali stanowili z tego powodu naturalną podporę dla wewnątrzarabskiej opozycji. Popierali więc ruchy antyomajjadzkie, szyickie, imamickie, proabbasydzkie, zbliżali się też do charydżytów, wchodząc do tego ruchu.

Arabowie dość szybko zmienili postępowanie wobec mawalich zmuszeni do korzystania z ich pomocy jako administratorów, jednak nowa polityka objęła jedynie wąską wyższą warstwę. Niższe słoje społeczeństwa nadal były narażone na represje z ich strony.

Tworzenie administracji

Po opanowaniu Persji, Arabowie stanęli przed bardzo trudnym dla nich do rozwiązania problemem, który brzmiał: jak zarządzać tak wielkim, rozwiniętym gospodarczo i kulturalnie terytorium. Administrowanie obszarami nigdyś należącymi do Bizancjum było o tyle łatwiejsze, że tam kalifat miał do pomocy dawną miejscową administrację, ponieważ ludność postbizantyjskich ziem witała Arabów, jeśli nie radośnie – to na pewno z ulgą. Nadejście muzułmanów niosło tamtejszym chrześcijanom, należącym do wschodnich kościołów stojących w opozycji do Konstantynopola, wyzwolenie spod jego dominacji. Prześladowania kościołów wschodnich przez konstantynopolitańską ortodoksję bywały tak intensywne, że zmuszały niekiedy ich wyznawców do emigracji, m.in. do Persji lub do życia z piętnem heretyków. W Persji stosunki nie były tak złożone. Odnotowaliśmy co prawda przykłady przechodzenia na stronę wroga i dobrowolnego podejmowania współpracy z najeźdźcą, przechodzenia dehkanów na jego służbę, tworzenia przez nich oddziałów pomocniczych przy wojskach arabskich, ale o spontanicznym szerokim współdziałaniu Irańczyków z muzułmanami w pierwszym okresie nie było mowy. Nawet przyjęcie islamu, jak widzieliśmy w przytoczonych wyżej wielu przykładach, lecz stanowiących margines, tych relacji nie odmieniało, bowiem zmiany w Persji dokonywały się nie na drodze kooperacji, ale w rezultacie politycznego nacisku.

Panowanie muzułmanów w Iranie możemy podzielić na dwa wyraźnie wyróżniające się okresy. Pierwszy nastąpił bezpośrednio po najeździe, kiedy rządziła administracja wojskowa. W tym czasie Arabowie odczuwali silną potrzebę przestrzegania norm islamu, choć w większym stopniu odnosiło się to do teorii niż do praktyki. W drugim okresie, który rozpoczął panowanie kalifa Marwana I (Marwān I), kalifat dokonał szeregu poważnych zmian w ustroju. Wtedy zdecydowano o usunięciu z urzędów języka perskiego, a z monet – napisów średnioperskich. Towarzyszyły temu prześladowania zoroastryzmu uznawanego od czasu do czasu za kult pogański. Z niszczeniem sił duchowych szło w parze niszczenie substancji materialnej. W kraju poważnie zrujnowanym przez wojnę, panował zastój w gospodarce. Ten kryzysowy stan potęgowała polityka nowych władz.

Informacje na temat ekonomicznego załamania się Persji mamy niestety wyrywkowe, ale mimo to pozwalają one wyrobić sobie obraz całości. I tak po stłumieniu powstania w Kermanie, w wyniku zarządzeń (niestety nie wiemy jakich) gubernatora Abdallaha b. Amira (‛Abd Allāh ibn ‛Āmir) zapanował straszny głód. Chleb – chodzi o jeden placek, nie bochenek – kosztował dinara, co oznaczało niespotyką drożyznę. Z kolei, kiedy Ubajd Allah b. Zijad (‛Ubaid Allāh ibn Zijād) został gubernatorem Chorasanu i Kermanu w 673 r., na całym tym terytorium wybuchały bunty i nasiliły się ucieczki, a to oznaczało porzucanie ziemi. Głód odczuł także Sistan. Dowiadujemy się o tym drogą pośrednią, a mianowicie arabski zarządca tej prowincji, wzmiankowany już Abd Rahman b. Samura, specjalnym zarządzeniem zakazał zabijania jeży i wiewiórek, jako stworzeń pożytecznych polujących na węże. Węże były plagą Sistanu i wielki musiał tam zapanować niedostatek pożywienia, jeśli ludzie zabijali – zapewne po to, by zjeść – naturalnych sojuszników w walce z gadami.

Po podbiciu całej Persji Arabowie nie złagodzili kursu. U Jaqubiego czytamy, że kalif Muawija nawet zaostrzył politykę fiskalną. Umajjadzi, w odróżnieniu od Abbasydów, którzy po nich nastąpili, kierowali się niemal wyłącznie celami partykularnymi. Gubernatorzy zmieniali się często, a mimo to w krótkim czasie, jaki mieli do dyspozycji, potrafili się wzbogacić. Podobnie czynili kalifowie. Kalif Jazid II (Jazīd II) po wstąpieniu na tron zwolnił w Chorasanie wszystkich poborców podatkowych (ar. ‛amīl), aby oddać te dochodowe stanowiska nowej fali protegowanych i zasilić przy tym kasę państwa, ponieważ za nominację trzeba było płacić. Za wyznaczenie na stanowisko delegata, tj. wicegubernatora i wielkorządcy w Chorasanie, Hadżdżadż zażądał od Muhallaba (Muhallab), którego ten zaszczyt dotknął, takich kwot, iż ów musiał sprzedać klejnoty wartości pół miliona dirhemów, drugie tyle dołożył mu syn i dopiero wówczas Muhallab stał się namiestnikiem. Nie dziwmy się zatem, że głównym zadaniem, jakie postawił przed sobą było odzyskanie wydatkowanych sum z nawiązką. Na te tematy krążyły pogłoski, nie zawsze w pełni wiarygodne, ale mówiące o panujących wówczas nastrojach i poglądach na uczciwość dostojników wszystkich szczebli. Podobno wezyr abbasydzkiego kalifa Mahdiego (Mahdī), Jaqub b. Daud (Ja‛qūb ibn Dāūd) za to, by zostać wezyrem, zapłacił kalifowi kolosalną wówczas kwotę 400 tysięcy dinarów.

Rosły także domeny państwowe w rezultacie stosowanych nacisków ze strony władz. Jak czytamy w „Historii Tabarystanu”, ciekawe zdarzenie miało miejsce za czasów Haruna ar-Raszida. Prowadzono wówczas rozmowy o poddaniu się kalifatowi jednego z niezależnych książąt Tabarystanu, Ispahbudza Wandada Hurmuzda (Ispahbud Wandād Hurmuzd). Kalif zmusił Wandada Hurmuzda do sprzedania mu cennego majątku. Transakcja wyglądała w ten sposób, że Irańczyk podarował kalifowi swoje dobra, a Harun wysłał mu za to milion drahm i inne prezenty. Tārīḫi Rujān[26] autorstwa Oulia Ullaha podaje inny przebieg tej niby handlowej wymiany. Tu czytamy, że al-Mamun zapragnął wejść w posiadanie majątków należących do Wandada Hurmuzda. Al-Mamun, późniejszy kalif, był przepotężnym namiestnikiem całego kalifackiego Wschodu. Kiedy zjechał do Raju, stawił się przed nim Hurmuzd. Mamun poprzez swoich pełnomocników wprost oznajmił Irańczykowi, że musi sprzedać swoje dobra. Ten odmówił, ale kilka dni później al-Mamun zmusił Wandada do przekazania mu w formie daru 300 wsi w górach i pól. I w ten sposób powiększały się królewskie majątki.

Posiadłości prywatne mogły przechodzić na własność państwa bądź kalifa także w następstwie poczynań poborców, ale w takim wypadku dawnym właścicielom pozostawiano prawo użytkowania.

Praktyka rugowania z ziem prowadzona była przez cały czas rządów kalifatu. Niekiedy poborcy podatkowi rekrutujący się z chrześcijan lub zoroastryjczyków dyskryminowali konwertytów. Niejaki Bahramsis (Bahrāmsīs), który sam był zoroastryjczykiem i któremu powierzono zbieranie podatków od jego współwyznawców, kiedy jeden z nich przeszedł na islam, nie zwolnił go od dżizji, do czego był prawnie zobowiązany. Przeciwnie, żeby innym odechciało się go naśladować i zmieniać wiarę, zmniejszył opodatkowanie pozostałym zoroastryjczykom. Nie był to pojedynczy wypadek. Wiemy, że inny poborca, tym razem był to chrześcijanin, podobnie traktował renegatów, jacy się pojawili w jego gminie. Doszło w końcu do tego, że 30 tys. muzułmanów płaciło dżizję, a 80 tys. zimmich było od niej zwolnionych. Sytuacje tę odwrócił dopiero kolejny gubernator Chorasanu, Nasr b. Sajjar (Naṣr ibn Sajjār al-Lajsī), z którym spotkamy się w związku z powstaniem Abu Muslima (Abū Muslim).

Nadużycia fiscusa w Chorasanie nie były wyłącznie następstwem polityki finansowej państwa. Był to także rezultat nasilającej się samowoli arabskich wielmoży. Rabunku dokonywali bez osłonek z myślą o sobie i rodzinie. Krążyły na ten temat opowieści być może nie zawsze dokładnie oddające istotę rzeczy, ale obrazujące nastroje i stan opinii publicznej. Podobno rezydujący w Chorasanie od 676 r. namiestnik Abd Rahman b. Zijad zgromadził w czasie urzędowania tak wielki majątek, że, według słów Jaqubiego, wystarczyłoby mu tego na sto lat, choćby nawet wydawał po tysiąc drahm dziennie. W Iraku i w Chorasanie obciążenia podatkowe na wsi były do tego stopnia rujnujące, że ludzie ze wsi masowo uciekali do miast, skąd zbiegów odsyłano, zmuszając siłą do pracy na roli.

Tego typu represyjna polityka państwa zmusiła irańską opozycję do zmiany strategii. Wobec oczywistej militarnej przewagi kalifatu, jakikolwiek program oparty na hasłach antymuzułmańskich był nierealny. Pod sztandarami restaurowania zoroastryzmu tylko nieliczni chcieli stawać, a jeśli tacy się znaleźli, to w oddalonych od centrów nadkaspijskich prowincjach. Topniały szeregi walczących z islamem, wobec tego przeciwnicy arabskiej dominacji zaczęli godzić się z istniejącym muzułmańskim porządkiem i szukać dróg do uzyskania niezależności od kalifatu w ramach istniejącego porządku.

Polityka omajjadzka – nie wiemy świadomie czy nie – prowadziła do takiej polaryzacji społeczeństwa, aby znalazło się w nim miejsce dla nowej warstwy rządzącej, jaką była arabska plutokracja koczowniczo-biurokratyczna. To powodowało nasilenie konfliktów wewnątrz społeczności arabskiej. Zaczęły się rozruchy wywoływane przez plemiona arabskie osiedlone w Chorasanie. We własnym przekonaniu ich członkowie byli uciskani przez Damaszek i do nich, jako naturalnych sojuszników, dołączali Irańczycy.

Arabowie byli w stanie zorganizować wojskowe zarządy okupacyjne i to też robili. Przeszkody nie do pokonania napotykali przy organizowaniu administracji cywilnej. Tu z pomocą przychodzili im dawni marzbanowie i inni lokalni sasanidzcy dostojnicy. Początkowo stawiali oni silny opór, ale w końcu poddawali się, a warunkiem przyjęcia przez Arabów ich kapitulacji była zgoda na płacenie wyznaczonego trybutu – pogłównego (dżizji), a niekiedy także kontrybucji (charadżu). Natomiast z ich strony warunkiem poddania się było zachowanie dawnych przywilejów. Z biegiem lat kontakty władzy z perską arystokracją zacieśniały się. Jednym ze sposobów było zawieranie małżeństw. Temu towarzyszyły zmiany obyczajowe zachodzące w arabskim środowisku, którego członkowie, przechodząc na osiadły tryb życia, a przynajmniej na bardziej ustabilizowany (koczowanie na mniejszym obszarze), tracili dawne obyczaje nomadów. Tylko dzięki temu aparat fiskalny mógł działać względnie sprawnie. Niosło to jednak pewne niebezpieczeństwo. W zamian za zgodę na pełnienie usług na rzecz nowych panów, sasanidzcy dostojnicy zachowywali dawne przywileje, co było sprzeczne z normami wprowadzanymi przez islam. Według niego najważniejszym kryterium przy dzieleniu społeczeństwa był podział na wiernych i niewiernych, oraz zimmich, z dalszym wyodrębnieniem w tej kategorii subkategorii ahl al-kitāb (ludzi posiadających świętą księgę), do której zaliczano żydów, chrześcijan i sabejczyków, a starali się do niej wejść zoroastryjczycy legitymujący się Awestą, co przyjmowały tylko niektóre odłamy szyitów. Poniżej zimmich stali poganie. Odrębną kategorię tworzyli manichejczycy, którzy poźniej byli określani pejoratywnie brzmiącym mianem zindikowie (zindīq) i byli poddawani ostrym represjom.

Najazd spowodował nieoczekiwane zmiany w strukturze etnicznej. W Persji pojawiły się, obok wojska, imigrujące tu plemiona arabskie. Niektóre z nich opuszczały Półwysep w rezultacie wewnątrzarabskich konfliktów. Z terenów rodzimej Arabii i z obszarów poddanych ścisłej kontroli kalifatu, jak Arabia, Syria i Irak, zaczęli przesiedlać się do Persji Arabowie, między nimi byli tacy, którzy opowiadali się za szyicką odmianą islamu. Ta kategoria emigrantów osiedlała się w wielu regionach państwa, w większej liczbie pojawili się w środkowej Persji, w rejonie Qomu, Raju i Kaszanu. Osadnicy arabscy przenosili się także do innych atrakcyjnych miejsc, jak Hamadan czy Isfahan. Zajmowali pastwiska w Farsie, a nawet w Azerbejdżanie mimo jego surowego kllimatu, z silnymi mrozami zimą. Wielu osiedlało się w Chorasanie i w Kumis, część – zdecydowana mniejszość – wybierała życie w miastach.

Osiedleńcy–wojskowi nie mieszkali w odizolowanych fortecach, lecz żyli w miastach. Ich głównym zadaniem była obrona wschodniej granicy i dlatego rozmieszczano ich w garnizonach rozlokowanych w ważniejszych punktach i osiedlach m.in. w Balchu i w Marwie. Garnizon w Marwie liczył 10 tys. ludzi. Ocenia się, że ogółem w Chorasanie stacjonowało ok. 50 tys. wojska, w tym Arabów 35 tys., reszta to mawali; procentowo zatem udział irańskich oddziałów był spory. Do odległych garnizonów wysyłano tych, którzy przegrywalii ze swoimi rodakami z innych plemion, plemion popieranych przez Damaszek, rywalizując o wpływy w kalifacie i uczestnicząc w biegu do lepszych stanowisk. W Persji, później także w miastach Mawarannahru, czuli się jak na zesłaniu, uważając, że są pokrzywdzeni przez los. Z tego powodu byli skorzy do buntu. W połowie VIII w. n.e. te nastroje zaczęli wykorzystywać przeciwnicy Umajjadów.

Inny charakter miała emigracja charydżycka. Członkowie niektórych ich frakcji uciekali do Persji przed prześladowaniami. Charydżytyzm był radykalnym społecznie kierunkiem w islamie, który głosił skrajnie plebejskie hasła. Charydżyci ustawiali się w opozycji do wszystkich elitarnych ugrupowań, jakie już zdołały wytworzyć się w młodziutkim państwie kalifatu, i przeszli do Persji ze zdecydowanym zamiarem naprawy muzułmańskiej społeczności.

Arabowie, podbijając Iran, stykali się wszędzie z jednolitym systemem organizacji społecznej, ale nie z jednolitym społeczeństwem i tych różnic zdaje się nie dostrzegali. Ten brak orientacji w lokalnej problematyce częściowo tłumaczy prowadzenie przez nich w schematyczny sposób jednolitej polityki dla całego obszaru Iranu bez uwzględnienia lokalnych niuansów. Nie wiedzieli, jak szukać sojuszników i zawierali układy o złożeniu broni z tymi, którzy z takimi ofertami zgłaszali się do ich obozów. Nie sprawdzali ich realnych wpływów i nie wnikali w istotę stosunków wewnątrz środowiska perskiego. Jako przykład może służyć casus z poddawaniem Sistanu. Taka postawa zdecydowanie różniła się od elastyczności cechującej ich w Sogdzie (Mawarannahrze), gdzie postępowali jak wytrawni polityczni gracze.

W Iranie Arabowie posługiwali się jednym wzorcem. Liczne, narzucane traktaty pokojowe czy kapitulacje miały dwie istotne cechy: określały wysokość kontrybucji i płaconego trybutu (dżizja), podatku (charadż) oraz określały prawny status obszaru będącego przedmiotem umowy. Traktat definiował obszar objęty ugodą, zaliczając go do terenu traktatowego ahd lub do łupu, zdobyczy (ghanīma). Układ wtenczas miał moc typu ahd, gdy poddający się sami występowali z prośbą o zawarcie traktatu, zanim rozpoczęła się wojna. Układ pokojowy zawarty już po wszczęciu działań wojennych nazywano sulh (ṣulḥ). Za Umajjadów ziemie sulh zaczęto łączyć w jedną kategorię z ziemiami zdobytymi siłą, ponieważ mieszkańców obu obowiązywał charadż.

Do kategorii ahd zaliczano cały Chorasan, dzięki czemu kalifat nie mógł podwyższyć raz ustalonej w traktacie pokojowym jego wysokości. Układ z Kermanem Jaqubi określa także jako ahd. Traktaty zawierali Arabowie z miastem obejmującym okolicę, rzadziej z całym okręgiem. Stronę perską reprezentowali zarządcy, przedstawiciele szlachty, którzy za Sasanidów pełnili lokalne wysokie urzędy, np. marzbanowie itd.

Niektóre umowy noszą charakter umów międzypaństwowych. Taka była umowa z heftalickim wodzem (ar. ‛aẓīm). Stolicą Heftalitów był Herat. Traktat z nimi zawiera oryginalną klauzulę, że nałożony trybut powinien być rozłożony równo na cały kraj. Wyjątkowość tego punktu polega na tym, że generalnie Arabowie nie wnikali w techniczą stronę ściągania nałożonej powinności. W tym wypadku postąpili inaczej, ponieważ sytuacja była nietypowa. W skład delegacji prowadzącej rozmowy z Arabami wchodzili przedstawiciele innych rejonów, Puszangu (Pušang) i Badgesu (Bādghes) uważających się za odrębne podmioty ugody. Przedstawiciele dwóch mniejszych dzielnic zabezpieczali się przed samowolą azima i uzyskiwali dzięki temu sprawiedliwsze rozłożenie kontrybucji, ale zarazem na mocy tak sformułowanego dokumentu Arabowie przyjmowali na siebie obowiązek i prawo do kontrolowania stosunków wewnętrznych.

Podatki

W islamie kwestie gospodarcze zajmują poważne miejsce. Tym sprawom sporo uwagi poświęca Koran. W świętej księdze muzułmanów znajdowano odpowiedzi na wiele pytań dotyczących podatków i ich wysokości. Tam zostały określone główne zasady, na których opierano się przy opodatkowywaniu muzułmanów i ich poddanych, zimmich. Koranicznymi normami kierowały się władze kalifatu w pierwszych latach, później dokonano koniecznych korekt po to, aby reguły koraniczne pasujące do warunków pustynnych dopasować do wymogów stawianych przed fiscusem przez państwo. Pewne normy prawne słuszne z założenia, jak zwalnianie z obciążeń konwertytów, godziły w całość finansów państwa, a ich ścisłe stosowanie groziło pustkami w kasie.

W pierwszym, klasycznym okresie, wszystkich muzułmanów, czy to Arabów, czy to konwertytów, obowiązywał tylko jeden podatek, dziesięcina[27], ar. uszr (‛ušr, ‛jedna dziesiąta‘), nawet jeśli władali ziemiami na terenach zdobytych. Ziemie, poza Arabią, dzieliły się na trzy kategorie: 1. zdobyte siłą i porzucone przez właścicieli dlatego, że zostali zabici, wzięci do niewoli lub zbiegli; 2. ziemie przejęte pokojowo, ale porzucone przez właścicieli; 3. ziemie pozostające we władaniu dawnych właścicieli płacących charadż.

Podział ten miał istotne znaczenie praktyczne. Jeśli bowiem podatnik charadżu przechodził na islam, powinien być zwolniony od tego podatku i przejść do grupy płacących inny podatek dochodowy, uszr. Ponadto powinien być zwolniony od dżizji. Miała to być zachęta do przyjmowania islamu i taka polityka była zgodna z fundamentalnymi obowiązkami ciążącymi na państwie muzułmańskim. Jego powinnością było bowiem krzewienie wiary. Ale kiedy zachęta ta zaczynała działać i liczba muzułmanów rosła, malały dochody państwa. Wobec tego bardzo szybko, w kilkanaście lat po ostatecznym podbiciu Persji, dokonano korekty tego prawa. Przyjęto, że nie wyznanie aktualnego właściciela (użytkownika) decyduje o rodzaju opodatkowania, ale przynależność ziemi. Poprawiło to w sposób oczywisty stan skarbu, ale osłabiło tempo islamizacji, z czym nie chcieli się z kolei pogodzić ortodoksyjnie myślący muzułmanie.

Przyjmowanie nowej wiary pod reżimem dawnych praw na pewno bywało nieszczere, o czym przekonali się Arabowie w Mawarannahrze. Kiedy po podbiciu tych ziem ówczesny kalif Umar II, gorący zwolennik propagacji islamu, przywrócił dawne, klasyczne prawa opodatkowywania, islamizacja zaczęła czynić szybkie postępy, ale gdy dochody skarbu państwa niepokojąco zmalały i władze powróciły do poprzedniego systemu, ludzie zaczęli porzucać nową wiarę i buntować się.

Ziemie raz zaliczone do typu charadżowego od tej chwili zawsze miały być obciążane charadżem. Uszr płaciliby tylko ci muzułmanie, którzy taki przywilej mieli od samego początku i nigdy nie płacili charadżu. Przywilej ten obejmowałby tylko tych, którzy weszli w posiadanie ziemi w pierwszych latach podboju. W związku z takim podziałem terenów zrodziło się pytanie, kto jest właścielem ziem charadżowych. Ostatecznie przeważył pogląd, że są to ziemie wspólnoty muzułmańskiej oddawane określonej osobie tylko w użytkowanie.

Wszystkich zimmich obowiązywała dżizja. Zwolnianio od niej tylko nieuleczalnie chorych, kobiety i nieletnich. Wysokość daniny zależała od zamożności podatnika i pozycji społecznej. Co do wysokości dżizji nie było pełnej zgody między muzułmańskimi teoretykami prawa. Najbardziej rozpowszechniona tabela przewidywała, że chłopi i rzemieślnicy winni płacić rocznie 12 dirhemów, niezdefiniowana bliżej klasa średnia – 24, a przedstawiciele popłatnych zawodów, jak lekarze, jubilerzy, czy kupcy – 48[28]. Byli jednak tacy, którzy widzieli tu tylko dwie pierwsze klasy podatkowe.

Wysokość gruntowego podatku dochodowego, charadżu, nie była ujednolicona i zależała od dzielnicy, a także od rodzaju uprawy. Bazową jednostką powierzchni areału, jaką stosowano przy wymiarze podatku, był dżarib (ǧarīb). W Farsie były dwa rodzaje dżaribów – mały i duży. Duży równał się 31/3 dżariba małego. Wielkość tej jednostki bywała różna zależnie od okolicy; wahania były znaczne, nawet dwukrotne, toteż dokładne przeliczenie na miary współczesne nie jest możliwe. Przeciętny dżarib przypuszczalnie równał się jednej mordze.

Charadż był wymierzany według powierzchni, według oszacowania zbiorów lub wyznaczano ryczałt. Wyżej były opodatkowywane ziemie nawadniane. I tak najwięcej płaciło się z pola czerpiącego wodę z kanału, qanatu. Z reguły z pola nienawadnianego charadż wynosił 1/3 podatku z pola nawadnianego wodą z qanatu, z pola nawadnianego wodą ze studni był nieco wyższy, ale równał się 2/3 podatku przy nawadnianiu za pomocą systemu irygacyjnego. W tym wypadku charadż zależał także od częstotliwości wylewania wody na pole.

Tabela podatkowa liczyła zwykle kilka pozycji, ale w Nehawandzie składała się z 14, a w Hamadanie z 15 pozycji. W Hamadanie najwyższe stawki obowiązywały od uprawy bawełny (62) i szafranu (431/3 dirhema). Z sadu owocowego charadż wynosił 1 dirhem od drzewa, od owocującego orzecha 2 dirhemy, ale od młodych drzew tylko 2/3.

W okolicach Szirazu, gdzie podatki były wyższe niż w innych regionach tej samej prowincji nawet o jedną trzecią, od nawadnianego dżariba pszenicy lub jęczmienia płaciło się 190 dirhemów, 2 dirhemy więcej należało się od jednego dżariba sadu nawadnianego w sposób naturalny, przez wody rzeki. Od takiej samej powierzchni upraw warzyw, ale nawadnianych za pomocą systemu irrygacyjnego, podatek był znacznie większy i wynosił 237 dirhemów, od bawełny trzeba było zapłacić 256, a od dżariba winnicy aż 1425 dirhemów.

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

[1] Szczegółowe dane bio- i bibliograficzne wymienionych tu muzułmańskich autorów, piszących po arabsku, podaje Carl Brockelmann w „Historii literatury arabskiej” (C. Brockelmann, Geschichte der arabichen Literatur, Weimar, Leipzig 1898; Supplementbände Leipzig 1937-1942). Pełną listę źródeł arabskich i perskich podaje B.Spuler w obszernej i wszechstronnej monografii Iran in früh-islamischer Zeit, Wiesbaden 1952. Późniejsze źródła bibliograficzne to przede wszystkim The Cambridge History of Iran. Bibliografię zawartości czasopism znajdziemy w wydawnictwie ciągłym „Index islamicus”.

[2] Zastosowałem w tym wypadku odmienną transkrypcję (th zamiast s), ponieważ imię tego historyka jest znane w formie Tha‘alibi, a nie Sa‘alibi.

[3] Jamīnī – honorowy tytuł Mahmuda z Gazny.

[4] Za pierwszym, francuskim, wydaniem tekstu arabskiego z równoczesnym jego przekładem (Paris 1861-1877) przyjęło się początek arabskiego tytułu tłumaczyć jako „Złote łąki...”, fr. „Les prairies d’or...”, mimo że jest to przekład błędny, na co zwrócono już dawno uwagę. Ar. murăǧ, lm. od marǧ, należałoby w tym wypadku tłumaczyć przez ‘kopalnie’, ewentualnie ‘miejsca, gdzie się płucze złoto’.

[5] Termin ḫarāǧ można by rozumieć, uwzględniając jego późniejsze wariancje znaczeniowe, także ogólnie jako podatek dochodowy.

[6] Dokładnie prowincji Rujān nad Morzem Kaspijskim.

[7] Pewną orientację na temat Historii Bajhakiego może dać polskie tłumaczenie wybranych partii (Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana Masuda).

[8] Ew. Tughril Beg. Dopuszczalny jest także zapisu Ṭughril Beg lub Togrilbeg.

[9] Jest to skrót tytułu. Dla uzyskania pełnej wersji należałoby dodać: Zubdat at-tawārīḫ fī aḫbār al-umarā’ wa’l-mulūk as-Salǧūqijja, „Esencja dzieł historycznych traktujących o seldżuckich emirach i królach”.

[10] Dopuszczalne lekcje jego imienia: Nesawi lub Nisawi.

[11] Waṣṣāf znaczy po ar. ‘panegirysta’. Właściwe jego imię to Šihāb ad-Dīn ‘Abd Allāh ibn Faḍl Allāh Šīrāzī. Znany jest także pod pseudonimem waṣṣāf al-ḥaẓrat, ‘Panegirysta Jego Wysokości’.

[12] Są to wielkości wygórowane. Tak wielkie straty musiałyby poważnie osłabić zdolności bojowe Arabów i uniemożliwić im wojnę na dwóch frontach: perskim i bizantyjskim. Liczebność arabskich wojsk – z uwagi choćby na ich ogólną wielkość – nie mogła w VII w. iść w dziesiątki tysięcy.

[13] Wiele reguł prawnych sformułowanych w pierwszych latach islamu stało się normami teoretycznymi, ponieważ praktyka i wymogi życia codziennego wprowadziły zasadnicze zmiany. Przykładem takich przemian była zmiana zasad opodatkowywania charadżem (ḫarāǧ) muzułmanów.

[14] Jest to mało wiarygodna informacja o sposobach prowadzenia walki przez perską piechotę, powtarzana przez autorów muzułmanskich także z okazji innych bitew.

[15] Przypuszczalnie na tym miejscu znajduje się Sa‘dija.

[16] Balazuri przy innej okazji pisze, że z oblężonego miasta przedarł się do Arabów dehkan (a więc szlachcic) z ofertą zdrady w zamian za korzyści finansowe, m.in. zwolnienie od podatku itd. Nie byłyby to zatem zdarzenia jednostkowe.

[17] 19 r. h. = 640 r. n.e., 20 r. h. = 641 r. n. e.

[18] Wł. Sijāh Dajlami, sasanidzki dowódca, członek najbliższego otoczenia szacha.

[19] Dowódca arabskich wojsk.

[20] Tabari (pass) wielokrotnie, także i w tym wypadku, pisząc o kapitulacjach, jako warunek ich przyjęcia podaje płacenie dżizji i charadżu. Dokładne rozdzielanie tych podatków w początkowej fazie podboju jest – moim zdaniem – anachronizmem. Pogłówne i podatek dochodowy (charadż) arabska administracja zaczęła rozróżniać nieco później. Na tym etapie tworzenia kalifatu Arabom chodziło zapewne generalnie o kontrybucję.

[21] Apostazja była i jest według prawa muzułmańskiego zbrodnią.

[22] Niewątpliwie kalka łacińskiej nazwy Transoxania. W piśmiennictwie afgańskim można spotkać termin Mā warā’ āmū, ‘To co za [rzeką] Amu ’Āmū=Amu Darja.

[23] Tak pisze Tabari, ale wziąwszy pod uwagę fakt, iż chodzi o pobór z miast, jest to wielkość przesadnie duża. Ciekawe, że przy opisie kampanii sogdyjskiej źródła są tak mało precyzyjne. W powstaniu Muqanny, o czym dalej, wzięło udział według innych źródeł 570 000 wojska, a gdy na pomoc Muqannie przyszli Turcy, przypędzili ze sobą 10 tysięcy owiec.

[24] Według badaczy irańskich, Tazijan mieszkali w Jazdzie i w Teheranie, tam, gdzie dziś jest dzielnica nazywana Tazijan.

[25] Działo się to już po wprowadzeniu reformy podatkowej kalifa Abd al-Malika, według której tymi podatkami mógł być obciążony także Arab, jeśli przejął w posiadanie lub użytkowanie ziemię z obszaru ṣulḥ lub ghanīma (łup).

[26] Rujān – prowincja nad Morzem Kaspijskim

[27] Nie bierzemy tu pod uwagę zasad podziału łupu wojennego, który także był odmianą podatku płaconego przez wiernego na rzecz gminy wyznaniowej, kalifa i państwa. Na ten cel przeznaczano 1/5 zdobyczy.

[28] W Persji pieniądz oparty był na srebrze i dlatego we wschodnich prowincjach kalifatu podatki obliczano w dirhemach. Na terenach dawnego Bizancjum, gdzie podstawą było złoto, podatki płacono w dinarach.

Seria

• Farhad Daftary, Ismailici. Zarys historii, Warszawa 2008

• Konrad Seitz, Chiny. Powrót olbrzyma, Warszawa 2008

• Hassan Ali Jamsheer, Współczesna historia Iraku, Warszawa 2007

• Mieczysław Jerzy Künstler, Pierwsze wieki cesarstwa chińskiego, Warszawa 2007

• Bogdan Składanek, Historia Persji, Tom III. Od Safawidów do II wojny światowej, Warszawa 2007

• Marek M. Dziekan, Historia Iraku, Warszawa 2007

• Barbara Stępniewska-Holzer, Jerzy Holzer, Egipt. Stulecie przemian, Warszawa 2006

• Janusz Żebrowski, Dzieje Syrii, Warszawa 2006

• Hugh Kennedy, Dwór Kalifów. Powstanie i upadek najpotężniejszej dynastii świata muzułmańskiego, Warszawa 2006

• Krzysztof Dębnicki, Konflikt i przemoc w systemie politycznym niepodległych Indii, Warszawa 2006

• Georges Roux, Mezopotamia, Warszawa 2006

• Baabar, Dzieje Mongolii, Warszawa 2005

• Joanna P. Rurarz, Historia Korei, Warszawa 2005

• Krzysztof Dębnicki, Współczesna historia Królestwa Nepalu, Warszawa 2005

• Henry Corbin, Historia filozofii muzułmańskiej, Warszawa 2005

• Piotr Szlanta, Persja w polityce Niemiec w latach 1906–1914 na tle rywalizacji rosyjsko-brytyjskiej, Warszawa 2005

• Historia nauki arabskiej. Tom III. Technika, alchemia, nauki przyrodnicze i medycyna, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2005

• Curtis Andressen, Krótka historia Japonii. Od samurajów do Sony, Warszawa 2004

• Bogdan Składanek, Historia Persji. Tom I. Od czasów najdawniejszych do najazdu Arabów, Warszawa 2004

• Bogdan Składanek, Historia Persji. Tom II. Od najazdu Arabów do końca XV wieku, Warszawa 2003

• Henryk Zins, Historia Zimbabwe, Warszawa 2003

• Historia nauki arabskiej. Tom II. Nauki matematyczne i fizyka, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2001

• Henryk Zins, Afryka i Europa, Od piramid egipskich do Polaków w Afryce Wschodniej, Warszawa 2001

• Robert Piętek, Wojna w dziejach Dahomeju od XVII do XIX wieku, Warszawa 2001

• Historia nauki arabskiej. Tom I. Astronomia teoretyczna i stosowana, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2000

• Aleksander Bułatowicz, Z wojskami Menelika II. Zapiski z podróży do Etiopii, Warszawa 2000

• Marek Pawełczak, Afrykańskie państwo Kilindich w XVIII i XIX wieku, Warszawa 2000

• Ahmad Nazmi, Commercial Relations between Arabs and Slavs (9th–11th centuries), Warszawa 1998

• Abul Fazl Bajhaki, Historia Sułtana Masuda, Warszawa 1996

Wydawnictwo Akademickie

DIALOG

specjalizuje się w publikacji książek dotyczących języków, zwyczajów, wierzeń, kultur, religii, dziejów
i współczesności świata Orientu.

Naszymi autorami są znani orientaliści polscy
i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu.

Wydajemy także przekłady bogatej
i niezwykłej literatury pięknej krajów Orientu.

Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219

tel.: +48 22 620 32 11, +48 22 654 01 49

e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

Biuro handlowe : 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks: +48 22 620 87 03

e-mail: biurohandlowe@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG:

• Języki Orientalne

• Mądrość Orientu

• Języki Azji i Afryki

• Współczesna Afryka i Azja

• Literatury Orientalne

• Vicus. Studia Agraria

• Skarby Orientu

• Orientalia Polona

• Teatr Orientu

• Philologia Orientalis

• Życie po Japońsku

• Literatura Okresu Transformacji

• Sztuka Orientu

• Literatura Frankofońska

• Dzieje Orientu

• Być Kobietą

• Podróże−Kraje−Ludzie

• Temat Dnia

• Świat Orientu

• Wieczory z Nauką

• Historia/Polityka

• Życie Codzienne w...

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową

Bogdan Składanek

HISTORIA PERSJI

TOM III

OD SAFAWIDÓW DO II WOJNY ŚWIATOWEJ

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

Warszawa

Redakcja i korekta: MAGDALENA PLUTA

Łamanie i projekt okładki: MACIEJ KRAWCZYŃSKI

© Copyright by Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2014

ISBN e-pub 978-83-8002-030-6

ISBN mobi 978-83-8002-031-3

Wydawnictwo Akademickie DIALOG
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
WWW: www.wydawnictwodialog.pl

WSTĘP

ROZDZIAŁ I. POCZĄTKI PAŃSTWA SAFAWIDÓW

Ród Safi ad-Dina i zakon safawijje

Zakon Kyzyłbaszy

Ismail I i jego rządy

ROZDZIAŁ II. USTABILIZOWANIE NOWEJ PERSJI NA ARENIE MIĘDZYNARODOWEJ

Rządy Tahmaspa I

Gospodarka pod rządami Tahmaspa I

Stosunki wewnętrzne za Tahmaspa I

Następcy Tahmaspa I: Ismail II i Mohammad Chodabande

ROZDZIAŁ III. ABBAS I WIELKI. EPOKA REFORM

Sytuacja polityczna w Persji

Pierwsze lata rządów Abbasa I

Reformy Abbasa I

Administracja

Persja po reformach

Polityka wewnętrzna. Gospodarka

Kultura i nauka za Abbasa I

ROZDZIAŁ IV. NASTĘPCY ABBASA I

Safi I

Abbas II

Safi II (Solejman I)

Soltan Hosejn

Czasy niepokojów i rozpad państwa

Najazd Afganów na Persję

Okupacja afgańska

ROZDZIAŁ V. PAŃSTWO SAFAWIDÓW

Charakterystyka ogólna

Ustrój państwa

ROZDZIAŁ VI. NADIR SZAH I ZANDOWIE

Walka Nadira z najeźdźcami

Gospodarka

Stabilizacja władzy Nadira

Wojny Nadira

Sytuacja wewnętrzna

Walka o władzę po Nadir Szahu. Zandowie

Persja pod rządami Karim Chana

ROZDZIAŁ VII. PIERWSI KADŻAROWIE

Agha Mohammad Chan i początki dynastii Kadżarów

Lata względnej stabilizacji: Fath Ali Szah i Mohammad Szah

Utrwalanie podstaw nowego ustroju

Sytuacja społeczna i ekonomiczna

ROZDZIAŁ VIII. NASER OD-DIN SZAH I ZAGRANICZNE KONCESJE

Zmiany ustrojowe

Podróże Naser od-Dina do Europy

Sytuacja społeczna i gospodarcza za Kadżarów w końcu XIX w.

Wielkie przemiany: nafta i rewolucja konstytucyjna Maszrutijat

Ostatni z Kadżarów i zamach stanu Rezy Chana

ROZDZIAŁ IX. DYNASTIA PAHLAWICH (1925–1941). PIERWSZE LATA PO I WOJNIE ŚWIATOWEJ

Przejęcie władzy

Rządy Rezy Szaha (1925–1941)

II wojna światowa i abdykacja Rezy Szaha

PANUJĄCY

LITERATURA POMOCNICZA I ZALECANA

PRZYPISY

Konwersja: eLitera s.c.

BOGDAN SKŁADANEK – iranista, studiował na Uniwersytecie Warszawskim, w Leningradzie i w Teheranie. Specjalizował się w historii Persji wczesnego średniowiecza. W 1966 roku uzyskał stopień doktora, w 1977 doktora habilitowanego, w 1987 zaś tytuł profesora. Przez wiele lat pełnił fukcję dyrektora Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego.

Ważniejsze publikacje:

Studia nad charydżytyzmem w Persji (rozproszone);

Gramatyka języka perskiego (wyd. I, Warszawa 1970, wyd. II, 1984);

Wieki milczenia, Warszawa 1980;

Abul Fazl Bajhaki – Historia sułtana Masuda, Wybór, przekład i komentarz..., Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, Warszawa 1996;

Wprowadzenie do gramatyki języka perskiego, Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, Warszawa 1997.

WSTĘP

Trzeci i ostatni tom Historii Persji obejmuje okres od wystąpienia dynastii Safawidów w początkach XVI w. do wybuchu II wojny światowej i zmiany na tronie perskim. W omawianych latach w Persji zachodziły istotne przeobrażenia zarówno w sferze politycznej, ustrojowej, jak też ekonomicznej, co pociągało za sobą przemiany w obyczajowości i mentalności jej mieszkańców. Następstwem pojawienia się Safawidów na arenie politycznej Bliskiego Wschodu było powołanie do życia nowego, scentralizowanego państwa perskiego, które zaczęło odgrywać pierwszorzędną rolę w tamtej części świata w kulturze i po części w ekonomii. Od drugiej połowy XVII w. jednak Persja zaczyna powoli, lecz nieustannie chylić się ku upadkowi. W XVIII w. obserwujemy spadek znaczenia tego kraju w polityce i gospodarce, dostrzegamy w tym czasie wyraźne symptomy rozkładu państwa. Następne dwa stulecia, XIX i XX, to epoka, w której Persja na coraz szerszym froncie styka się z państwami europejskimi, przeżywając pasmo niepowodzeń militarnych, politycznych i gospodarczych. O ile w XVIII w., aż do pojawienia się na arenie politycznej dynastii Kadżarów, Persja była w stanie zachować polityczną integralność, o tyle wiek następny był to czas regresu. W kontaktach w kolonizującą świat Europą z całą ostrością ukazywała się słabość Persji. Przegrane wojny z Rosją o Kaukaz i z Anglią o Herat pozbawiły perskich polityków wszelkich złudzeń co do pozycji ich państwa. Penetracja zachodniego kapitału wzmagająca się w drugiej połowie XIX w. przez system koncesji i pożyczek, to uczucie jedynie ugruntowała. Tylko położenie geograficzne i ostra rywalizacja rosyjsko-brytyjska o wpływy w Persji uratowały ten kraj przed przekształceniem w rosyjską lub brytyjską kolonię. Proces jego uzależniania od Zachodu zatrzymał się na etapie pełnej zależności ekonomicznej przy zachowaniu niezależności politycznej, aczkolwiek niepełnej. Choć formalnie Persja była krajem niezależnym utrzymującym stosunki dyplomatyczne, to jej niska pozycja w tych relacjach ujawniła się z całą ostrością w czasie I wojny światowej, gdy mimo ostrych protestów i ogłoszenia neutralności terytorialna nietykalność tego kraju była naruszana przez wszystkie wojujące strony, państwa centralne, tj. Turcję, której wojska operowały na terytorium Persji, i Niemcy zakładające sieć szpiegowskich agentur. Podobnie postępowała druga strona, Rosja, której wojska stacjonowały w Azerbejdżanie i rabowały go, oraz Wielka Brytania okupująca południowe dzielnice kraju.

Pod koniec I wojny światowej Persja była o krok od utraty niezależności. Przed katastrofą uratował ją nowy układ sił, jaki zaistniał po zakończeniu konfliktu. Z areny politycznej, jako aktywny jej uczestnik w dawnym stylu, odeszła Rosja Radziecka, na kilkanaście lat na margines zostały zepchnięte Niemcy, pojawiła się nowa siła, Ameryka, natomiast Wielka Brytania uzyskała pozycję dominującą. Taka sytuacja pozwoliła Persji, przy wyraźnej akceptacji ze strony brytyjskiej, odbudować państwo i ustawić się na pozycjach porównywalnych ze statusem Turcji Kemala Atatürka. Zauważalne stało się podnoszenie rangi państwa w relacjach z zagranicą i gdyby nie wybuch II wojny światowej, Iran, dawniej noszący nazwę Persja, pod rządami Rezy Szaha osiągnąłby całkiem wysoki poziom cywilizacyjny, podniosłaby się także stopa życiowa ludności. Reza Szah przez wielu polityków i historyków uważany za postać negatywną, za krwawego despotę o wyraźnie profaszystowskich inklinacjach, był politykiem sprawnym, mężem stanu mającym wizję wielkiego Iranu, państwa, które skupiałoby związanych z nim emocjonalnie poddanych. Pod jego rządami Iran po raz pierwszy od najazdu Arabów w VII w. tworzył jednolite terytorialnie państwo rządzone przez Irańczyka. Przedtem przez kilka stuleci panowali Turcy.

Niestety systematyczny proces modernizacji kraju został przerwany, a gdy ustała okupacja i wycofały się wojska dawnych sojuszników, Iran znalazł się w odmiennym, nieznanym mu układzie zależności i powiązań. Czasów panowania ostatniego szacha, Mohammada Rezy Pahlawiego, ten tom nie obejmuje.

Książka jest pomyślana jako podręcznik dla studentów iranistyki i zbliżonych kierunków islamistycznych. Oprócz tego trzytomowego podręcznika do dziejów Persji/Iranu, w spisie literatury rekomenduję inne opracowania, odsyłając do nich zainteresowanych. Tam też można znaleźć stosowne informacje bibliograficzne.

Najważniejsze kroniki do okresu safawidzkiego to Chondemira, Tārīchi Šāh Ismāīl Safawīd (Historia panowania szacha Ismaila Safawidy), a także Ḥabib as-sijar (Przyjaciel piszących życiorysy) jego kuzyna Mirchonda oraz Ḥasani Rumlū, Aḥsan at-tawārīḥ (Ozdoba kronik). Ten sam okres opisuje inna kronika, zwracając jednak uwagę na ludy sąsiednie, na przykład Kurdów. Jest nią Szaraf-ḫān Bidlisī (Bitlisi) w dziele Šarafnāme, gdzie zostały przedstawione dzieje kurdyjskich koczowników i próby tworzenia państwowych organizmów przez ich przywódców.

W latach panowania Safawidów Persję odwiedzali kupcy z zachodniej Europy. W większości byli to Anglicy, ale prócz nich pojawiali się także kupcy weneccy. Istotny wkład do poznania rządów Safawidów wnosi kronika Taẕkirāt al-mulūk (Notatki dla królów) wydana w angielskim przekładzie i z komentarzem przez V.F. Minorskiego (Cambridge 1943). Anonimowy autor (autorzy?) napisał ją około 1725 r., ale jej treść odnosi się do wieku XVII. Jest to zadziwiająco wyczerpujący opis ustroju pod rządami Safawidów z wieloma dokładnymi informacjami i tabelami na tematy gospodarcze.

Dla lat panowania Nadir Szaha klasycznym opracowaniem jest książka L. Lockharta The Fall of the Safawi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia, w której autor wykorzystał także rosyjskie materiały archiwalne. Podstawowy zespół wiadomości o tym okresie znajdujemy w publikacjach autorów zagranicznych, na przykład w pracy H. Krusińskiego, do dziś niezastąpionej, i w dokumentach obserwatorów zagranicznych, jak raporty konsulów, głównie rosyjskich, z uwagi na to, że Rosja była bardzo zaangażowana w sprawy perskie, a także relacje kupców i podróżników, na przykład niemieckiego podróżnika J.J. Lercha, czy francuska korespondencja dyplomatyczna. Są to niestety pozycje w Polsce trudno dostępne i dlatego w spisie podstawowej literatury ich nie umieściłem[1].

Jeśli chodzi o rządy Kadżarów i Pahlawich, wyczerpujące opracowania znajdziemy w ostatnim tomie The Cambridge History of Iran, ponadto na wyróżnienie zasługuje źródłowa monografia Nikki R. Keddie Modern Iran. Roots and Results of Revolution[2], referująca, z niewielkim historycznym wprowadzeniem, panowanie dynastii Pahlawich i przebieg rewolucji chomejnistowskiej.

Ciekawe informacje odnoszące się do okupacji radzieckiej można znaleźć w książce Williama Eagletona Jr., The Kurdish Republic of 1946, która w części wstępnej zawiera wiele danych na temat polityki radzieckiej w odniesieniu do Kurdystanu i planów oderwania tej dzielnicy od Iranu.

ROZDZIAŁ I

POCZĄTKI PAŃSTWA SAFAWIDÓW

Ród Safi ad-Dina i zakon safawijje

W końcu XV w. Persja była w stanie pełnego politycznego rozkładu. Na zachodzie kraju panowały politycznie słabo rozwinięte państwa tworzone przez federacje plemion turkmeńskich, Kara Kojunlu i Ak Kojunlu, na wschodzie egzystowały niedobitki timurydzkiego imperium. W ostatnich latach tego stulecia państwo Ak Kojunlu było rozpołowione. Część północna obejmowała Azerbejdżan i Armenię. Tu władcą był Murad. Część południowa obejmowała środek zachodniego Iranu (Irak Perski). Na południe od tego obszaru, w Farsie, Kermanie i Jazdzie, a także w Iraku właściwym, arabskim, panowali turkmeńscy książęta niezależni od emira Murada. Odrębne państwa istniały m.in. w Chozestanie, Sistanie, a na północy – w Kaszanie. Drobniejsze księstewka podzieliły między siebie ziemie nad Morzem Kaspijskim: Mazanderan, Gilan, Talesz. Niewielki Gilan dzieliły między siebie aż dwa emiraty irańskie z centrami w Lachidżanie i w Raszcie, noszące odpowiednio miana: Bije Pisz i Bije Pas. Leżący najbardziej na północy Talesz podlegał odrębnemu chanatowi.

Nieco lepiej przedstawiała się sytuacja po drugiej stronie wielkich irańskich pustyń. We wschodniej Persji nadal utrzymywały się resztki posttimurydzkiego emiratu rządzonego przez wnuka wielkiego Timura, Husajna Bajkara, który utrzymał się u władzy do 1506 r. Stolicą jego włości był Herat, a podlegał mu, prócz Chorasanu, właściwie cały dzisiejszy zachodni Afganistan. Państwo to przeżywało poważne trudności wewnętrzne, które stały się przyczyną wielkiego powstania w Heracie uśmierzonego przez emira Husajna na drodze negocjacji ze zbuntowanymi mieszkańcami stolicy, które prowadził wybitny poeta, późniejszy wezyr u Szajbanidów, Ali Szer Nawoi.

Badacze tego okresu dzielą panujące w tamtych latach dynastie na dwie kategorie. Jedną tworzą dynastie będące pozostałością po rządach Turków i Mongołów, drugą zaś te, dla których polityczną bazą były wszelkiego autoramentu ruchy szyickie, które zdobyły znaczenie na fali antyfeudalnych ruchów plebejskich wybuchających w XIV i XV stuleciu. Plebejskie nastroje zaznaczały się silniej na zachodzie, tam bowiem żywsze były kontakty polityczne i wynikające z nich polityczne animozje. Początkowo głównym oponentem irańskich sił politycznych był mamelucki Egipt, później pojawili się Turcy Osmańscy. Stworzony przez nich sułtanat, aczkolwiek był polityczną konsekwencją najazdu Seldżuków i tych plemion tureckich, które szły ich śladem, przedstawiał sobą nową jakość. Nie tworzył go niestabilny konglomerat wielu plemion, jak to miało miejsce u Ak Kojunlu i Kara Kojunlu. Nie był także państwem rozpadającym się pod działaniem odśrodkowych sił reprezentowanych przez lokalnych feudałów, co obserwowaliśmy w Persji pod władzą Seldżuków i Ilchanów. Jego ustrój, zdecydowanie odróżniający się od emiratów tureckich sąsiadów, stał się wzorem dla nowego państwa tworzącego się w XVI w. na terytorium późniejszej Persji. Dowodzą tego przeprowadzane wówczas w sułtanacie reformy. Obecność Turcji Osmańskiej jest o tyle istotna dla dziejów państwowości perskiej, że na styku strefy wpływów sułtanatu tureckiego ze strefą perską rozwijała działalność i kształtowała się ideologicznie religijna i zarazem wojskowa formacja znana w historii pod nazwą Kyzyłbaszy.

Zakon Kyzyłbaszy

Na czele tej organizacji, która z czasem przekształciła się w radykalny suficki zakon, stał wpływowy ród Safawidów. Przywódcy zakonu w swojej działalności skoncentrowali się na dwóch zasadniczych kwestiach: na ugruntowaniu w najbliższym otoczeniu głoszonej przez nich doktryny będącej odmianą islamu i na umacnianiu więzi wojskowej kilkunastu plemion tureckich koczujących na terytorium opanowywanym przez zakon. Dzieje tego rodu swymi początkami sięgają XIII w. W tym stuleciu w zachodnim Iranie doszło do znacznego rozwoju sufickiego kierunku w islamie, czemu towarzyszył liczebny wzrost zakonów derwiszowskich mających niekiedy charakter organizacji i ruchów plebejskich. Dotyczyło to przede wszystkim pogranicza, gdzie siły feudałów w sposób naturalny były ograniczane przez warunki terenowe i polityczne. W tej grupie sufickich organizacji znalazł się zakon Safawidów.

Na jego czele, podobnie jak w innych zakonach, stał naczelnik tytułowany starcem, mistrzem (ar. šajẖ, pers. pīr) lub przywódcą (ar. muršid). Z czasem funkcja ta przekształciła się w godność dziedziczną, a znajdowała się ona w rękach rodu Safawidów już w XIII w., pod panowaniem Ilchanów. Założycielem zakonu (tak przynajmniej głosiła rodowa tradycja) był Safi ad-Din Ishaq (zm. 1334) uważany przez uczniów i naśladowców za postać świętą. Safi wywodził się z grona bliskich uczniów Zahida (właść. Tadż ad-Din Ibrahim Gilani, zm. około 1300), derwisza, którego podobnie jak jego sławnego ucznia także uznawano za świętego. Safi tak doskonale się prezentował, że Zahid wydał za niego za mąż swoją córkę.

Jeszcze za życia Zahida dochodziło do konfliktów między zakonem i jego założycielem z jednej strony, a lokalnymi feudałami z drugiej. Najsilniejszym władcą w tym rejonie był szirwanszah, władający miastem i okręgiem Szirwan ciągnącym się na północ od Azerbejdżanu wzdłuż brzegów Morza Kaspijskiego. Plebejski charakter zakonów derwiszowskich sprawiał, że organizacje te w sposób naturalny stawały po stronie chłopów odmawiających wypełniania ich feudalnych powinności, jak również obok rzemieślników wówczas też sytuowanych na dole drabiny społecznej. Z biegiem czasu jednak, w miarę jak stabilizowała się pozycja szejchów i umacniała majątkowa zasobność zakonu i jego przywódców[1], co jednak zajęło kilkadziesiąt lat, do głosu doszli przedstawiciele warstw bogatszych, którzy w coraz większej liczbie zaczęli wstępować do bractw, początkowo zadowalając się pozycją szeregowego członka (murida, z ar. murid, dosł. ‘podporządkowany, uczeń’). Te zmiany w społecznym składzie bractw doprowadziły do przesunięcia się organizacji na prawo, w stronę feudałów i lokalnych władców, i utraty pierwotnego plebejskiego charakteru noszącego znamiona tak zwanego przez wybranych badaczy islamu ludowego, muzułmańskiego folkloru, który łączył w sobie dwa główne odłamy tej religii, szyitów i sunnitów. Do kategorii muridów zaliczali się podobno mongolski władca Abu Said, ilchanidzki wezyr Raszid ad-Din i jego syn Ghijas ad-Din.

Teoretyczna działalność szejcha Safiego mieściła się w nurcie islamu ludowego, o zdecydowanie uproszczonej teologii. Pod tym względem nurt suficki (jeśli chodzi o doktrynę, w tym ruchu znalazł się Safi ze swoimi zwolennikami) koncentrował się na powierzchownej pobożności i ascezie, cechach odpowiadających wszelkim ruchom religijnym, w których brali udział członkowie warstw biedniejszych. Wielkość szejcha jako przywódcy polegała na tym, że wyzwolił się z pęt prymitywnego religianctwa i dodał do swojego programu punkty mówiące o konieczności rozpoczęcia działalności wojskowej. Kult pracy, jaki dostrzegamy w jego naukach, nie był czymś oryginalnym, ponieważ inne zakony też głosiły konieczność prowadzenia „pracy organicznej”, przez co rozumiano przede wszystkim uprawę roli.

Zdobywszy już znaczną popularność jako mąż świątobliwy, gdy do jego skromnej siedziby ciągnęły tłumy wiernych jak do świętego, Safi oddzielił się od bractwa Zahida i około 1300 r. założył własny zakon działający w okolicach Ardabilu, miasta leżącego w północnym Azerbejdżanie. Nowo powstały zakon zaczęto nazywać safawijje (ṣafawijje) od imienia jego założyciela. Początkowo bractwo stało po stronie ubogich, dając prześladowanym schronienie. Jako człowiek zamożny Safi pomagał stronnikom, a mając na celu poszerzenie swoich wpływów, zaczął rozbudowywać sieć agitatorów (delegatów, misjonarzy, propagatorów, ar. halifa) na terytorium prawie całej Persji. W ten sposób umacniał swoją popularność i zdobywał trwałą pozycję jako polityk, początkowo lokalnej rangi. Podobno jego wpływy sięgnęły Azji Środkowej, ale wolno nam ten przekaz zakwestionować, wziąwszy pod rozwagę późniejsze dzieje dynastii Safawidów, których ani pozycja polityczna, ani wpływy doktrynalne w tym regionie nie były znaczące[2].

Zakon i jego naczelnik przechodzili doktrynalne metamorfozy. Początkowo, co wiemy od niedawna, Safi ad-Din był sunnitą, ale też zwolennikiem szafiickiej szkoły interpretacji prawa. Ten kierunek muzułmańskiej jurysprudencji był najbliższy szyizmowi, jednak to nie zapowiadało jeszcze przejścia safawijje na pozycje szyickie. Kiedy dokładnie dokonała się ta doktrynalna rewolucja polegająca na porzuceniu sunnizmu, dokładnie nie wiadomo. Są sygnały, że przesunięcie w tym kierunku miało miejsce już pod rządami syna Safi ad-Dina szejcha Sadr ad-Dina, jednak nie jest to pewne. Dokładniejsze dane na ten temat pochodzą z XV w. Kierujący w początkach tego stulecia zakonem szejch Chwadża Ali (zm. 1429) najprawdopodobniej był szyitą, ale prawnuk Safi ad-Dina, Dżunajd, był na pewno wyznawcą tego kierunku (informacja pochodzi z połowy XV w.).

Chociaż Kyzyłbasze byli Turkami, szyizm, jaki głosili, był szyizmem w wydaniu perskim. Podobno doszło wówczas do powtórzenia wydarzeń, jakie miały miejsce za życia Alego, kiedy to jeden z jego najbliższych wyznawców chciał ogłosić go Bogiem, na co oczywiście Ali nie przystał i gorliwego wyznawcę, czciciela, którego imię znamy, wykluczył z najbliższego otoczenia. Teraz również część członków zakonu wystąpiła z tezą, by Dżunajda ogłosić po śmierci Bogiem, a jego syna i następcę, Hajdara, synem Boga[3].

Tak znaczna przemiana mogła być spowodowana względami politycznymi, odmianą politycznego oportunizmu, jaki wyznawał nowy zwierzchnik bractwa, ponieważ szyizm zapanował w północno-zachodniej części Iranu, zdobywając przewagę wśród prostych ludzi. Dokonane wtedy przejście na pozycję alidów (imamitów) umożliwiało wprowadzenie pewnej korekty w hagiografii. Pojawił się mianowicie przekaz głoszący genealogiczne powiązania Safi ad-Dina z dynastią imamów. Skoligacono go z wywodzącym się od wnuka Muhammada siódmym imamem Musą Kazimem, od którego Safi ad-Dina miało dzielić dwadzieścia pokoleń.

Przewagę wojskowych cech w zakonie obserwujemy, poczynając od czasów Dżunajda, który przypuszczalnie był pierwszym jego przywódcą organizującym na dużą skalę podboje i napady. W tych warunkach uformowana w zakonie doktryna walki za wiarę, której uczestnicy nazywali siebie „wojownikami za wiarę” (ghazī[4]) łączyła się na zasadzie sprzężenia zwrotnego z sufizmem (tasawwuf), którego zwolennicy eo ipso stawali się bojownikami za wiarę, a jako tacy byli sufi. Taki punkt wyjścia przesądził o nietolerancyjnej postawie członków zakonu wobec nienależących do federacji Kyzyłbaszy nie-Turków, nieszyitów i niemuzułmanów. Odżyła u Kyzyłbaszy idea dżihadu – świętej wojny. Mogli ją bez trudu realizować, mając za sąsiadów Gruzję i postgreckie państewko w Trapezuncie.

Rozpoczynający polityczną karierę szejchowie safawijje początkowo działali tylko w Ardabilu, prowadząc stąd misyjną działalność za pośrednictwem wysłanników. Największe sukcesy odnotowywali w Anatolii, na pograniczu wpływów rosnącego w siłę sułtanatu Turków Osmańskich. Szczególnie ostra dyferencjacja społeczna występowała wśród plemion koczujących we wschodniej Anatolii, na późniejszym pograniczu sułtanatu osmańskiego i perskiego. Środowisko, któremu po tureckiej stronie granicy odpowiadały hasła nadchodzące ze strony perskiej, tworzyli rzemieślnicy, chłopi i uboższa część koczowników. Członkowie tej ostatniej warstwy służyli jako pasterze, strzegący stad bogatszych elit plemienia.

Safawidzi byli z pochodzenia Turkami, wywodzili się z Azerbejdżanu, ich ojczystym językiem był używany tam lokalny język turecki, azeri (azerbejdżański), z grupy zachodniotureckiej, bliski językowi osmańskiemu. Mimo to byli zdecydowanie antyosmańscy z dwóch powodów: z racji różnic doktrynalnych (Osmanowie byli sunnitami) i klasowych. Osmanowie stali po stronie bogatych, zaś zakon początkowo wyrażał w swoim programie interesy warstw biednych.

Jednak w połowie XV w. zakon był już potężnym feudałem rządzącym w Ardabilu i jego okolicy. Podstawę militarną nowej organizacji tworzyły tureckie (turkmeńskie/azerbejdżańskie) plemiona koczujące w tamtej okolicy, posługujące się językiem azeri, ale wywodzące się z różnych regionów. Część pochodziła z Azji Mniejszej, część z Persji. Przystąpienie pierwszych plemion do safawidzkiego zakonu było spowodowane ich wrogą postawą wobec Osmanów. Federacja safawidzka początkowo liczyła siedem plemion. Były to Tekelu, Ustadżlu, Szamlu, Rumlu, Zulkadar, Afszarowie oraz najbardziej znani z poźniejszych dziejów Persji, założyciele przedostatniej dynastii irańskiej, Kadżarowie[5]. Początkowo tworzyli oni luźny związek plemion; Safawidom ściśle podlegali tylko Szamlu i Rumlu. Sto lat później, w XVII w., plemion należących do federacji było więcej. Oprócz wymienionych zaliczały się do nich Turkeman, Asirlu, Karadalu, Bajjat, Alpat, Dżagirlu, Kazahlu, Bajburdlu i jedyna nieturecka narodowość, Taleszowie[6]. Cechą stroju, która wyróżniała członków tych plemion, były czerwone turbany[7] ozdobione dwunastoma frędzlami będącymi oznaką ich kultu dla dwunastu imamów. Poza tym przypominali wyglądem Kozaków: mieli ogolone brody, długie wąsy i podgoloną głowę z kępą włosów pozostawionych na czubku. Byli to ludzie nawykli do wojaczki; odznaczali się dzielnością, a nawet fanatycznym oddaniem szyickiej idei.

Na tym etapie konsolidacji związku Kyzyłbaszy zakon safawijje przechodził metamorfozę, tracąc pierwotny charakter stowarzyszenia sufickiego, kontemplacyjnego, jakim był w wieku XIV, a stając się organizacją polityczną, nieco później wojskową. Naczelnicy poszczególnych plemion, noszący tytuły emirów, przekształcili się w feudalnych wasali szefa zakonu. Na płaszczyźnie religijnej między emirami i szejchem zakonu wytworzyła się relacja uczeń–mistrz (murid–pir), w której bez zastrzeżeń uznawali oni jego zwierzchnictwo.

Polityczna próżnia, jaka panowała w zachodniej Persji, pozwalała zakonowi swobodnie się rozwijać. Urządzane przez Kyzyłbaszy napady na sąsiadów praktycznie nie napotykały na odpowiedź w ramach retorsji. Propagandowo safawijje uzasadniali najazdy koniecznością walki o szerzenie wiary. Obiektem ich agresywnych poczynań były rejony opanowane przez niemuzułmanów, tj. pogan żyjących na Kaukazie (np. Czerkiesów, mieszkańców Dagestanu), państwa chrześcijańskie (Gruzja na Zakaukaziu) i małoazjatycki, grecki Trapezunt. Głównym ich przeciwnikiem byli sunniccy szirwanszahowie pozostający w sojuszu z Gruzją, którzy ustawiali się na pozycji gwarantów pokoju na Kaukazie i dlatego starali się zapobiegać najazdom Kyzyłbaszy. Niekiedy ich interwencje okazywały się skuteczne. W czasie napadów na sąsiadów, kiedy w obronie zaatakowanych stawał szirwanszah, Kyzyłbasze na pewno dwukrotnie doznali dotkliwych porażek. Polegli wówczas dwaj szejchowie safawijje, Dżunajd w 1459 r. i Hajdar w 1488 roku.

Druga klęska zatrzymała na pewien czas ekspansję zakonu. Nie możemy kwestionować, iż Kyzyłbaszom nie przyświecał szczytny cel krzewienia islamu, ale równocześnie propagowaniu wiary na pewno towarzyszyła zwykła żądza łupu. Prócz satysfakcji czysto moralnej wojownicy mieli także wymierne i niemałe korzyści materialne, wywożąc z najeżdżanych ziem najcenniejsze dla koczowników dobra, takie jak konie, zwierzęta hodowlane i niewolników. W Ardabilu istniał targ tych ostatnich. Rabunek stanowił bez wątpienia pierwotne źrodło bogactwa zakonu i jego członków.

Po śmierci szejcha Hajdara jego następca i syn, Ismail, do śmierci swojego brata Sultana Alego w 1494 r. był zarządcą Ardabilu, ale z powodu słabości zakonu musiał opuścić rodzinny okręg i ukrywać się kilka lat w Gilanie, skąd powrócił do Ardabilu w 1499 r. Wtedy nastąpiło odnowienie organizacji, co stało się możliwe dlatego, że najsilniejsi jej przeciwnicy, Ak Kojunlu i szirwanszahowie, przeżywali wewnętrze rozdarcie i nie byli zdolni w tym momencie stawić skutecznego oporu Safawidom. Ismail, stanąwszy na czele zakonu, najpierw uderzył na Szirwan (1500 r.), zabił jego władcę, zdobył i ograbił miasto, ale nie miał dość sił, aby anektować państwo szirwanszahów. W drugiej kolejności, w tym samym lub następnym roku, zaatakował Ak Kojunlu, pokonał ich i opanował południowy Azerbejdżan z Tabrizem, gdzie ustanowił stolicę. Było to znaczące zwycięstwo, pierwszy krok do utworzenia państwa na rozległym obszarze północno-zachodniej Persji. W 1501 r. Ismail zaczął się tytułować szahinszahem, przywracając do życia staroperski tytuł nieużywany od kilkuset lat. Kolejne lata to okres walk Ismaila o poszerzenie terytorium państwa i ustabilizowanie jego władzy.

Ismail I i jego rządy

Pierwszą decyzją szacha Ismaila I po wkroczeniu do Tabrizu było nadanie zakonowi rangi instytucji państwowej, w pierwszej kolejności jego doktrynie. Szyizm istniejący dotychczas w Persji jako jeden z głównych odłamów islamu, obok sunnizmu, w tym momencie otrzymał status doktryny państwowej. To pociągnęło za sobą automatycznie szereg decyzji natury teologicznej. Zmienił się ciąg prawowiernych następców Muhammada i miejsce kalifów zajęli imamowie w liczbie dwunastu, z ostatnim, który znikł[8].

Wprowadzano szyizm nie siłą, Ismail musiał bowiem liczyć się z sunnitami, których wielu mieszkało w Azerbejdżanie. Ich większym skupiskiem był Tabriz, gdzie stanowili trzy czwarte mieszkańców. Sposobem na osiągnięcie sukcesów w religijnej indoktrynacji była działalność misyjna i dysputy teologiczne, co bez wątpienia wzmacniało autorytet państwa. Słuszną w założeniu akcję utrudniał relatywnie niski poziom wykształcenia członków zakonu, którzy byli przede wszystkim wojownikami; mniej było między nimi uczonych. Do prowadzenia dysput teologicznych konieczna była znajomość arabskiego, znikoma w tym czasie w Persji, należało zatem rozprawy teologiczne pisać po persku lub tłumaczyć z arabskiego. Gdy kilka lat wcześniej Ismail schronił się w szyickim Gilanie, uciekając przed Sultan-Rustamem z Ak Kojunlu, tamtejszy władca wyznaczył mu jako nauczyciela jednego z grona miejscowych teologów, co niejako zapoczątkowało proces teologicznej edukacji Safawidów. Później stan rzeczy poprawił się i pojawili się w zakonie odpowiednio wykształceni szyiccy teologowie.

Ismail I był głową zakonu, którego członkowie wobec niego zajmowali pozycję uczniów (muridów) i z tej racji byli mu winni bezwzględne posłuszeństwo. Zarazem sytuowało to Kyzyłbaszy na szczytach społecznej i państwowej hierarchii w tworzonym przez nich państwie. Poniżej stali wysocy funkcjonariusze, nawet bardzo zasłużeni, ale nienależący do zakonu. Tych nazywano ahli iḥtiṣāṣ (osoby uprzywilejowane). Dalsze pozycje zajmowali perscy urzędnicy różnych rang i ulemowie. Ci ostatni i zwierzchnik religijny, sadr (ṣadr), byli Persami, do nich zatem należało krzewienie doktryny, której nosicielami byli Turkmeni. Ta funkcjonalna bifurkacja na pewno spowalniała proces konsolidacji państwa. Ażeby taki organizacyjny schemat zmodyfikować, Ismail powołał specjalny urząd wiceszacha o bardzo rozległych uprawnieniach religijnych i świeckich. Poniżej tego urzędnika stali wezyr, jako zwierzchnik całej administracji, dowódca gwardii (kūrczi-bāszī) i zwierzchnik Kyzyłbaszów, najwyższy emir, czyli emir emirów (amīr al-umarā). Niewykluczone, że w istocie najwyżej w tej hierarchii stał naczelnik Kyzyłbaszy, nie zaś wezyr, ponieważ zakres kompetencji naczelnika wykraczał poza sprawy czysto wojskowe i wchodził w kompetencje urzędów i instytucji religijnych. To ostatnie wynikało z charakteru zakonu. W takim układzie niejasna staje się pozycja wiceszacha. Mając uprawnienia w sprawach wojskowych, naczelnik emirów był formalnie zwierzchnikiem dowódcy gwardii, lecz ten ostatni przesuwał się ku górze i w miarę jak wojsko było unowocześnianie, rosło jego znaczenie. Po jakimś czasie dowódca gwardii przejął uprawnienia emira emirów i doszło do tego, że wezyra nie było na liście najwyższych dostojników. Równocześnie z tymi przemianami malało znaczenie Kyzyłbaszy jako wojska. Proces ten został gwałtownie zahamowany, gdy na tronie posadzono małoletniego Tahmaspa. Między naczelnikiem Kyzyłbaszy, wiceszachem i sadrem najprawdopodobniej jedynie protokolarnie stał wezyr mający długi tytuł wakīli nafsi nafīsi humājūn. Teoretycznie podlegały mu sprawy bieżące z ogólnego zakresu administracji i sprawy zagraniczne.

Równocześnie z akcją propagandowo-uświadamiającą Ismail energicznie poszerzał terytorium państwa. Dokonał szeregu udanych wypadów. W 1503 r. opanował rejon Hamadanu, usuwając z tych ziem Murada i likwidując w ten sposób emirat Ak Kojunlu. W jego rękach znalazł się cały Azerbejdżan. Niemal w tym samym okresie, w latach 1502–1509, walcząc na wielu kierunkach, podporządkował sobie dynastie rządzące w Chozestanie, zaś na północy panujące w Kurdystanie i w dzielnicach nadmorskich, w Mazanderanie i Gilanie. Ismailowi udało się odnieść tak znaczące sukcesy dzięki rywalizacji i walkom, jakie toczyli między sobą wspomniani władcy. Wewnętrzne zjednoczenie Kyzyłbaszy było w tych warunkach okolicznością korzystną.

Innym wydarzeniem, które zmusiło Ismaila I do zajęcia się tym razem wschodnimi kresami, był najazd Uzbeków na Azję Środkową. Panujący tam wówczas potomek Timura Husajn Bajkara (1470–1506) zwrócił się do Ismaila z prośbą o pomoc przeciwko najeźdźcom. Interwencja była bardzo na czasie, ponieważ po śmierci Husajna Uzbecy, którym przewodził Mohammad Szajbani Chan (1500–1510), opanowali w 1507 r. znaczną część Chorasanu z Maszhadem włącznie. Znany historyk tych czasów Chondemir cytuje list wysłany podobno przez Szajbani Chana do Ismaila I, w którym autor zapowiadał zamiar zawojowania Azerbejdżanu i Iraku oraz odbycia hadżdżu. Ismail odpowiedział mu na to w równie buńczucznym tonie, że on zamierza udać się z pielgrzymką do grobu imama Rezy w Maszhadzie, świętej postaci dla szyitów[9]. Wojska obu przeciwników spotkały się w 1510 r. pod Marwem. W stoczonej bitwie Uzbecy zostali pobici na głowę, a ich wódz, Szajbani Chan, poległ, mimo że próbował ratować się ucieczką. Bitwa zadecydowała na pewien czas o dalszych losach Chorasanu: Safawidzi dotarli do Amu-darii i oparli na niej swoją wschodnią granicę.

Materiał numizmatyczny dowodzi, że już w czasach Szajbani Chana doszło w uzbeckim chanacie do poważnego wewnętrznego rozłamu. Kryzys zaostrzył się po jego śmierci. Te trudności zatrzymały ekspansję Uzbeków w kierunku Chorasanu, ale nie pozbawiły ich siły. Toteż kiedy Safawidzi próbowali opanować ziemie leżące za rzeką, w dawnym Mawarannahrze, zostali przez Uzbeków sromotnie pobici w 1510 r. pod Karszi.

Nim ustąpiło zagrożenie ze wschodu, Ismail I zetknął się po raz wtóry z problemem osmańskim. W 1504 r. sułtan Osmanów Bajazid II (1481–1512) wysłał doń poselstwo z gratulacjami z okazji zwycięstw na wschodzie i przedłożył projekt rozejmu. Propozycja zaprowadzenia stosunków pokojowych nie została przyjęta przez stronę przeciwną. Uznawszy gest sułtana za objaw słabości, Kyzyłbasze, aczkolwiek nie od razu, zaatakowali Zakaukazie, wchodząc w ten sposób w trwający wiele dekad zatarg z Osmanami. Trzy lata po otrzymaniu wspomnianej tureckiej noty uderzyli na Armenię i Kurdystan, w następnym roku, 1508, opanowali Irak z Bagdadem. Atak skierowany na północ był, patrząc z perskiej perspektywy, całkowicie uzasadniony, natomiast dla Osmanów posunięcie to mogło naruszyć ich interesy w Anatolii, ponieważ w jej wschodniej części (według niektórych źródeł w całej krainie) zdecydowaną większość stanowili szyici sympatyzujący z Safawidami, skąd mogło nadejść zagrożenie. Oprócz spraw wiary w grę wchodziła ich majątkowa kondycja, byli to bowiem w znacznym procencie ludzie z niższych warstw, biedni koczownicy i chłopi, którzy tym samym stanowili naturalne sojusznicze zaplecze Kyzyłbaszy. Zapewne ta sytuacja skłoniła sułtana Bajazida do przyjęcia postawy ugodowej, aby nie dopuścić do zaogniania sytuacji na pograniczu. Wkrótce, w kontekście najbliższych wydarzeń okazało się, że polityka taka była w pełni uzasadniona. Pod koniec panowania tego sułtana wybuchło we wschodniej Anatolii powstanie szyitów kierowane przez Hasanoglu (tur. ‘Syn Hasana’), członka kyzyłbaszskiego plemienia Tekelu, nazywającego siebie „Niewolnikiem szacha” (tur.-pers. Szah-kulu)[10]. Osmanowie przezywali go Szejtan-kulu („Niewolnik diabła”). Powstanie było bardzo silnym ruchem, którego stłumienie wymagało ze strony osmańskiego sułtanatu mobilizacji niemałych sił. Starcie z powstańcami okazało się nieuniknione i gdy do niego doszło nad rzeką Kźkczaj, bitwa zakończyła się klęską powstańców; podobno poległ wódz Szah-kulu. Resztki ich salwowały się ucieczką na terytorium Persji. Turcy także ponieśli dotkliwe straty. Zginął wielki wezyr.

Ismail I powstania nie wspomógł. Jego postawę tłumaczy się dwiema możliwymi przyczynami. Po pierwsze, mogły zadziałać okoliczności natury wojskowej. Bez wątpienia Safawidzi byli słabsi militarnie, i to znacznie, od Osmanów. W tym zawiera się także sugestia, że Persowie byli zmęczeni trwającymi kilka lat kampaniami na zachodzie o Kurdystan, Armenię i Irak, oraz toczącą się na wschodzie walką z Uzbekami. W tych warunkach szach nie chciał i nie mógł ryzykować wywołania zatargu z silnym sąsiadem, nawet jeśli sułtanat Osmanów był w danej chwili poważnie osłabiony. Druga okoliczność, jaka mogła mieć wpływ na postępowanie Ismaila, to kwestia społeczna. Powstańcy byli co prawda szyitami i sprzyjali ruchowi Kyzyłbaszy i Safawidów, ale byli to szyici skrajni religijnie i społecznie. Można w ich ruchu, do którego należeli głównie chłopi, doszukać się dawnych irańskich haseł mazdakidzkich, także dążenia do zaprowadzenia równości majątkowej. Tu wypada podkreślić, że rzemieślnicy, i ogólnie mieszkańcy miast, zachowywali znaczną rezerwę w stosunku do radykalnych haseł powstańców. Można zatem przyjąć, że Ismail, po ugruntowaniu pozycji własnej i założonej przez siebie organizacji, nie miał ochoty wspierać skrajnych plebejskich ruchów, które przez swój społeczny radykalizm mogły zagrozić pozycji zakonu i dynastii.

Ismail I, zachowując neutralność w kwestiach wewnątrztureckich, starał się jednakże chronić członków zakonu Safawidów mieszkających po tureckiej stronie granicy, którym Turcy utrudniali pielgrzymowanie. Wysłał w tej sprawie list do sułtana Bajazida, na który otrzymał uprzejmą odpowiedź, iż władca całkowicie popiera starania Ismaila. Okres dobrych stosunków między tymi sąsiadami nie trwał jednak długo. Zakończyła go zmiana na tureckim tronie.

Kiedy spór o tron rozstrzygnął na swoją korzyść sułtan Selim I (1512–1520), odwróciła się radykalnie polityka sułtanatu, a zatem i położenie Safawidów. Nowy sułtan, władca niezwykle energiczny, zmienił kierunek ekspansji, za czym poszła zmiana postawy wobec wschodnich sąsiadów. Ismail I otrzymał od niego list bardzo ostry w tonie, po którym znać było, że sułtan, szykując się do kampanii bliskowschodniej, wyraźnie dążył do zaostrzenia stosunków z Persami. W swoim oficjalnym liście do szacha obrzucał go ordynarnymi, obelżywymi epitetami, nazywając tyranem, królem bezprawia, porównując do Kaina i do Zahaka, zdecydowanie negatywnej postaci w irańskiej mitologii. Ismail odpowiedział w tonie bardzo dyplomatycznym, raz jeszcze przedstawiając stanowisko Persji w kwestii swobody pielgrzymowania.

Do tej pory podboje tureckie kierowały się na zachód, na Bałkany, teraz Turcja zwróciła się na wschód, w stronę Azji Zachodniej, Iraku i Egiptu. W tym wypadku starcie z Safawidami było nieuniknione. Pierwszym krokiem Selima I była pacyfikacja tych Kyzyłbaszy, którzy pozostali we wschodniej Anatolii, ponieważ byli oni zbyt silnie związani z Kyzyłbaszami irańskimi, aby Selim mógł ich pozostawić w spokoju. Zastosowano surowe represje: jednych domniemanych oponentów wtrącano do więzienia, innych zabijano.

Możliwości przetrwania poza Persją, w Turcji, jakiegokolwiek odłamu Kyzyłbaszy, a szczególnie ich górnych warstw, były w tym czasie znikome. Turcja nie potrzebowała ani wojsk kyzyłbaszskich, ani ich dowódców, ponieważ wyższe stanowiska już zostały obsadzone. Takich kwalifikacji, jakich wymagano od wyższych dowódców, szyiccy wodzowie nie mieli, a zatem ich przydatność dla tureckiej armii była od początku niewielka.

Z tego samego powodu strona perska nie przedstawiała się imponująco. Wojsko, aż do reform Abbasa I Wielkiego (koniec XVI w.), opierało się na zaciągu plemiennym. Nie było w nim żadnych specjalizacji takich jak jazda, piechota czy artyleria. Decydujący głos mieli przywódcy plemion i członkowie turkmeńskiej (azerbejdżańskiej) arystokracji. Z koczowników rekrutowała się większość wojska, a wystawiane przez feudałów oddziały proweniencji innej niż koczownicza stanowiły tylko uzupełnienie.

Do otwartego konfliktu z Turcją doszło w 1514 r. Zanim to się stało, Turcy zlikwidowali sieć szyickich agentów we wschodniej Anatolii, jednocześnie prowadząc intensywną kampanię dyplomatyczną w rejonie Kaukazu i Gilanu. Selim wysyłał osobiste listy do szirwanszaha i do władcy Gilanu, tytułując go padeszahem[11], namawiając równocześnie do jawnego wystąpienia przeciwko Persji. Kontakty dyplomatyczne z szirwanszahem miały głębszy charakter i podtrzymywał je następca Selima Sulejman zwany Kanuni (Prawodawca; 1520–1566). Dopiero po wykonaniu tych wstępnych czynności Selim wkroczył do Azerbejdżanu. 23 sierpnia 1514 r. doszło do walnej bitwy w południowym Azerbejdżanie na równinie Czałdyran, w której Safawidzi zostali pokonani. Przewaga Turków była przytłaczająca, przede wszystkim pod względem techniki: Osmanowie mieli już rozbudowaną artylerię[12], świetnie wyszkoloną, doskonale wyposażoną w broń palną piechotę, w tym doborowe oddziały gwardii, janczarów, bardzo dobrze spisujące się w każdej fazie walk. Jeśli chodzi o uzbrojenie, wojska perskie zdecydowanie ustępowały przeciwnikowi. Przy tak nierównym rozkładzie sił klęska Persów była nieunikniona. Turcy roznieśli perskie wojska w puch, zadając im ogromne straty. Żołnierze uciekali z pola walki w takiej panice, że w ręce wroga wpadł harem szacha. Z pogromu uratowała się garstka, z którą udało się Ismailowi I zbiec do Tabrizu, ale wkrótce opuścił stolicę, oddając miasto w ręce Turków.

Na tym zakończyło się pasmo tureckich sukcesów. Powodów tego było kilka, m.in. fakt, że janczarzy w znaczącym procencie byli szyitami i przez to odczuwali wspólnotę z mieszkańcami stolicy. Gdy Selim I po wkroczeniu do Tabrizu nie zaprzestał prześladowań religijnych, jakie prowadził przed wojną, i nadal gnębił szyitów, doprowadził tym do rokoszu gwardzistów, także szyitów. Janczarzy uznali, że muszą stanąć w obronie braci w wierze, mimo że w danej chwili stojących po drugiej stronie barykady. Równocześnie z tym rokoszem do kontrofensywy przystąpili Kyzyłbasze, toteż po kilku dniach stacjonowania w Tabrizie w połowie września 1514 r. Turcy musieli opuścić nie tylko miasto, ale cały Azerbejdżan.

W ostateczności, w wyniku przegranej wojny straty terytorialne, jakie ponieśli Safawidzi, nie były wielkie. Na północy odpadł od ich włości jedynie Dijarbakr. Inne ziemie pozostały w ich rękach i od tej chwili Ismail właściwie zaczął panować nad całym terytorium przyszłej Persji. Stosunkowo niewielkie korekty poczyniono pół wieku później na granicy zachodniej. Mimo niewątpliwych sukcesów w budowaniu państwa dalsze utrzymywanie dotychczasowego tempa rozwoju terytorialnego nie było możliwe, odkąd na obu granicach wystąpiły siły równoważne sile Persji lub nawet ją przewyższające: w Azji Środkowej pojawili się Uzbecy, na zachodzie nadal obecna była Turcja Osmańska. Uzyskawszy spokój na obu granicach, Ismail I dopiero teraz przystąpił do organizowania państwa.

W skład błyskawicznie odtworzonej Persji weszły, prócz Persji właściwej, w znacznym procencie tureckojęzyczny Azerbejdżan ze stołecznym Tabrizem, zachodni Afganistan, Armenia, a na północnym wschodzie Chorasan po Amu-darię. Źródła przedstawiają Ismaila I jako władcę dbającego o poddanych, odważnego myśliwego, zarazem człowieka kulturalnego, piszącego dobrze oceniane wiersze. Jego ojczystym językiem był azerbejdżański i w nim tworzył on pod pseudonimem Hatan. Polityczną postawę Ismaila determinowało jednak oddanie się sprawom religii. Jako człowiek głębokiej wiary musiał dąży do ugruntowania takiego kierunku islamu w swoim państwie, jaki sam wyznawał. Innymi słowy, uosabiał ideał męża stanu i jedyną okolicznością kładącą się cieniem na tak świetnym wizerunku była klęska pod Czałdyranem.

Decyzje w zakresie reorganizacji państwa nie wystawiają mu tak wspaniałego świadectwa. Chcąc zaprowadzi ład, co było bezwzględnie konieczne, Ismail I odwoływał się do pradawnych metod, o jakich czytamy w Sijaset name, iż były stosowane przez Chosrowa Anuszirwana, a u Bajhaqiego – przez Sebuktigina. Dla źle pracujących gubernatorów był bezwzględny i okrutny, wszystkich żywych przeciwników traktował z całą surowością. Nawet zmarłym nie darował, dopuszczając się profanacji zwłok, niszcząc groby itp. Prześladowania sunnitów ogarnęły cały kraj. Opowiadanie się za szyicką wykładnią wiary stało się obowiązkowe od początku panowania Ismaila. Po zajęciu Tabrizu Ismail od razu wydał dekret nakazujący ludziom otwarte i publiczne wyklinanie pierwszych kalifów, do Alego. Kto by się temu przeciwstawiał, temu miano uciąć głowę. Ale jednocześnie zakazane były wszelkie radykalne, skrajne i ortodoksyjne ruchy szyickie. Chodziło o coraz potężniejszy, nieustannie rosnący w siłę ruch suficki konstytuujący się w zakonach, bractwach, które przybierały niekiedy formy organizacji tajnych, a więc antyrządowych. Organizacje te reprezentowały czasami wysoki poziom filozoficznej i teologicznej refleksji, co potępiało ten ruch w oczach szyickiej ortodoksji: nie był zgodny z prostym w formie odłamem esna aszari.

Głos decydujący zdobyło szyickie duchowieństwo. Wzrost wpływów tej grupy, niedopuszczającej do konfrontacji różnych kierunków, w tym i muzułmańskich, monopolizującej rację i dogmatyczną słuszność, wpłynął negatywnie na rozwój literatury i nauk w Persji. Odporne na te ograniczenia były jedynie sztuki użytkowe, malarstwo i będący jego artystyczną emanacją wystrój budynków oraz kobiernictwo.

Wziąwszy po uwagę kadry, jakimi dysponował Ismail I, będziemy skłonni usprawiedliwi jego postępowanie. Znaczące stanowiska, nie tylko w armii, lecz także w administracji, chcieli zajmować kyzyłbaszscy dostojnicy. Nie mieli oni jakichkolwiek kwalifikacji w tym kierunku, ale uważali, że wyższe urzędy na dworze, w administracji terenowej i w wojsku powinny by zarezerwowane dla nich. Przy takich założeniach polityka kadrowa Ismaila I eo ipso nie mogła odbiega od obowiązujących wówczas norm i reguł opierających się na przymusie. Na jego korzyść należy zapisać jednak to, iż w czasie ostatniej dekady rządów, jakie sprawował, terror ustał.

Ismail I, budując aparat administracyjny, odwoływał się do tradycji, ta zaś preferowała biurokrację miejscową, irańską. Tak więc u podstaw systemu aparatu urzędniczego w Persji Safawidów legła stara irańska zasada rodowej ciągłości przy obsadzaniu stanowisk, szczególnie urzędów ważnych (vide Barmakidzi za Abbasydów, Nizam al-Mulk i jego rodzina za Seldżuków czy Raszid ad-Din z synem za Mongołów). Reguła ta bywała co prawda naruszana za poprzednich władców, poczynając od Timurydów, ale przechodząc ponad tymi odchyleniami, Ismail nawiązał do dawnych obyczajów. Nadal działały czynniki ograniczające wpływy Irańczyków. Teraz, podobnie jak w wiekach poprzednich, biurokracja irańska musiała uwzględnia interes klasy panującej; obecnie byli to Turkmeni. Analogicznie jak pod rządami Gaznawidów, pierwsze miejsce w państwie zajmowali wojskowi.

U Safawidów doś wcześnie widoczne stało się dążenie do wyzwolenia się spod dominacji Kyzyłbaszy. Z czasem doprowadziło to do zepchnięcia ich na dalszy plan, jednak za Ismaila I było to jeszcze niemożliwe, ponieważ przejawiał on wyraźną chęć do współdziałania z dawną, przedsafawidzką arystokracją nie zawsze irańskiego pochodzenia. Część z tych wielmożów wywodziła się od Seldżuków, rodowody niektórych nie sięgały dalej niż najazd Mongołów, była to już jednak arystokracja zasiedziała w Persji i mogła by uznawana za elitę irańską. Znajdowali się wśród nich ludzie bogaci i tych w pierwszej kolejności faworyzował Ismail. Nie sprzyjały temu nastroje w warstwach biedniejszych głoszących wspomniane hasła natury mazdakidzkiej, nawołujące do zniwelowania różnic majątkowych. To zdecydowanie nie odpowiadało społecznemu programowi Kyzyłbaszy.

Oczywiście dzieła budowy i przebudowy państwa nie dokonał sam szach. Współtwórcami restauracji państwowości perskiej po kilkuset latach, licząc od nieudanego zamiaru odbudowy państwa Persów zapowiadanego przez Bujidów, byli tureccy koczownicy. Jest to bez wątpienia historyczny paradoks, ponieważ nie czuli się oni do końca swoich rządów Irańczykami, lecz grupą odrębną od reszty poddanych, i byli w mniejszości.

Z wymienionych wyżej powodów safawidzka Persja nie tworzyła monolitu pod względem składu etnicznego ani trybu życia. Obok ludności miejskiej stanowiącej mniejszość, żyli rolnicy, koczownicy. Podział ról w państwie był następujący: w wojsku stanowiska dowódcze przyznawano Turkmenom (Azerbejdżanom), zaś urzędy w aparacie cywilnym i w organizacjach religijnych przejmowali Irańczycy, ponieważ byli lepiej wykształceni. Takie relacje istniejące wewnątrz irańskiego społeczeństwa, szczególnie obecność w dużej liczbie wpływowych koczowników, przeszkadzały rozwojowi ekonomicznemu. Dało się to odczuć dopiero po kilku dekadach rządów Safawidów, w drugiej połowie XVI wieku.

Drugą okolicznością wpływającą niekorzystnie na rozwój państwa był podział ludności na dwie główne narodowości: Turków i Irańczyków (Persów). Narodowości te różniły się nie tylko językiem czy obyczajowością, ale przede wszystkim poziomem cywilizacyjnym. Koczowniczy tryb życia Turków utrudniał, a początkowo nawet uniemożliwiał im zrozumienie zalet innych form gospodarowania, takich jak rolnictwo[13]. ”w konserwatyzm z całą ostrością wystąpił w czasie rozbudowy systemu nadań lennych, dawnych iqt. Wówczas kolejny raz wyszła na jaw rozbieżność między wymogami, jakie nakładało na dysponentów lennych nadań zarządzanie nimi, a umiejętnościami gospodarowania. Rysowała się tylko jedna droga wiodąca do ujednolicenia społeczeństwa. Była nią tożsamość religijna, do czego prowadziło ujednolicenie społeczeństwa na bazie szyickiego odłamu wiary w dwunastu imamów. Innej drogi nie było, na dworze mówiło się bowiem po azerbejdżańsku, językiem używanym w pismach urzędowych był perski i na płaszczyźnie wspólnoty językowej o podciągnięciu pod jeden szablon wszystkich poddanych nie mogło by mowy. Stwierdziwszy zapewne, iż państwo już zostało uformowane, na początku ostatniej dekady swoich rządów Ismail I oddał się doczesnym przyjemnościom. Na dwór powróciły dawne perskie obyczaje dworskie, łowy, turnieje i biesiady, które łatwo zamieniały się w hulanki.

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

Wstęp

[1] Przykładowo podaję kilka pozycji z tej kategorii źródeł: J. Fraser, The History of Nadir shah, London 1742; J. Hanway, An Historical Account of the British Trade over the Caspian Sea..., London, tom I–II, 1754; J.J. Lerch, Auszug aus dem Tagebuch von einer Reise..., Hamburg 1769; tegoż, Nachrichten von der zweiten Reise nach Persien..., Hamburg 1776; Lettres édifiantes et curieuses, écrites des missions étrangéres, t. IV, Paris 1780.

[2] Przekład polski: Współczesny Iran. Źródła i konsekwencje rewolucji, przeł. Ivonna Nowicka, Wydawnictwo UJ, Kraków 2007.

Rozdział 1

[1] Na przykład założyciel zakonu Safawidów, szejch Safi ad-Din Safi, łączył w sobie talenty przywódcy religijnego z talentami kupca. Kiedy zaczynał karierę, miał zaledwie 1 dżoft ziemi (obszar do zaorania w ciągu jednego dnia parą wołów, ok. 5 ha), ale pod koniec życia był właścicielem, bądź feudalnym zwierzchnikiem, dwustu wsi.

[2] Wysłannicy Safiego docierali podobno nawet na Cejlon, ale, przyznajmy, jest to informacja bardzo mało wiarygodna.

[3] Wiadomość jest interesująca, ale nie pewna, ponieważ czerpiemy ją z kroniki opisującej panowanie sułtana Ak Kojunlu, której autor był w jawnej opozycji wobec Ismaila z rodu Safawidów i musiał przed nim uciekać do Azji Środkowej.

[4] W użyciu bywał także arabsko-perski termin ghazāje kāfirān, ‘walczący z niewiernymi’.

[5] Inny dopuszczalny zapis tych nazw: Qızılbāš, Ustāǧlū, Rūmlū, Šāmlū, Dulghadır, ar. wersja Ḏu’l-Qadar, Takkalū, Afšār, Qaǧār.

[6] Do tureckiej federacji Kyzyłbaszy zostali zaliczeni, jako jedyni nie-Turkmeni, Talisze, którzy zamieszkiwali także w okręgu Ardabilu, gdzie koczowali protoplaści zakonu safawijje.

[7] Stąd ich nazwa kyzyl basz, z tur./azer. kızıl- ‘czerwona(y)’, -baš ‘głowa’.

[8] Mamy tu niewątpliwie do czynienia z odzewem irańskiej mitologii mówiącej o wiecznie żywym królu.

[9] Trudno orzec, czy te dwa dokumenty nie są jedynie ilustracją historycznej anegdoty, obaj władcy byli bowiem bardzo poważnymi politykami.

[10] Oglu po tur. ‘syn’, kul – ‘niewolnik’. Końcowe u w wyrazie kulu jest sufiksem dzierż. III os. l.p. ‘jego’.

[11] We wspomnianym wyżej liście Ismaila nazywa królem lub królem królów, nie używając perskiego tytułu „szah” lub „padeszah”.

[12] Safawidzi mogli mieć jakieś zalążki tej formacji, ale ich działa, jeśli nimi dysponowali, zapewne pochodziły z Heratu, a te były miernej jakości.

[13] Problem ten wystąpił za Seldżuków, zaś szczególnie ostro zarysował się pod rządami Ilchanów.

Seria

• Farhad Daftary, Ismailici. Zarys historii, Warszawa 2008

• Konrad Seitz, Chiny. Powrót olbrzyma, Warszawa 2008

• Hassan Ali Jamsheer, Współczesna historia Iraku, Warszawa 2007

• Mieczysław Jerzy Künstler, Pierwsze wieki cesarstwa chińskiego, Warszawa 2007

• Bogdan Składanek, Historia Persji, Tom III. Od Safawidów do II wojny światowej, Warszawa 2007

• Marek M. Dziekan, Historia Iraku, Warszawa 2007

• Barbara Stępniewska-Holzer, Jerzy Holzer, Egipt. Stulecie przemian, Warszawa 2006

• Janusz Żebrowski, Dzieje Syrii, Warszawa 2006

• Hugh Kennedy, Dwór Kalifów. Powstanie i upadek najpotężniejszej dynastii świata muzułmańskiego, Warszawa 2006

• Krzysztof Dębnicki, Konflikt i przemoc w systemie politycznym niepodległych Indii, Warszawa 2006

• Georges Roux, Mezopotamia, Warszawa 2006

• Baabar, Dzieje Mongolii, Warszawa 2005

• Joanna P. Rurarz, Historia Korei, Warszawa 2005

• Krzysztof Dębnicki, Współczesna historia Królestwa Nepalu, Warszawa 2005

• Henry Corbin, Historia filozofii muzułmańskiej, Warszawa 2005

• Piotr Szlanta, Persja w polityce Niemiec w latach 1906–1914 na tle rywalizacji rosyjsko-brytyjskiej, Warszawa 2005

• Historia nauki arabskiej. Tom III. Technika, alchemia, nauki przyrodnicze i medycyna, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2005

• Curtis Andressen, Krótka historia Japonii. Od samurajów do Sony, Warszawa 2004

• Bogdan Składanek, Historia Persji. Tom I. Od czasów najdawniejszych do najazdu Arabów, Warszawa 2004

• Bogdan Składanek, Historia Persji. Tom II. Od najazdu Arabów do końca XV wieku, Warszawa 2003

• Henryk Zins, Historia Zimbabwe, Warszawa 2003

• Historia nauki arabskiej. Tom II. Nauki matematyczne i fizyka, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2001

• Henryk Zins, Afryka i Europa, Od piramid egipskich do Polaków w Afryce Wschodniej, Warszawa 2001

• Robert Piętek, Wojna w dziejach Dahomeju od XVII do XIX wieku, Warszawa 2001

• Historia nauki arabskiej. Tom I. Astronomia teoretyczna i stosowana, Praca zbiorowa pod red. Roshdiego Rasheda, Warszawa 2000

• Aleksander Bułatowicz, Z wojskami Menelika II. Zapiski z podróży do Etiopii, Warszawa 2000

• Marek Pawełczak, Afrykańskie państwo Kilindich w XVIII i XIX wieku, Warszawa 2000

• Ahmad Nazmi, Commercial Relations between Arabs and Slavs (9th–11th centuries), Warszawa 1998

• Abul Fazl Bajhaki, Historia Sułtana Masuda, Warszawa 1996

Wydawnictwo Akademickie

DIALOG

specjalizuje się w publikacji książek dotyczących języków, zwyczajów, wierzeń, kultur, religii, dziejów
i współczesności świata Orientu.

Naszymi autorami są znani orientaliści polscy
i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu.

Wydajemy także przekłady bogatej
i niezwykłej literatury pięknej krajów Orientu.

Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219

tel.: +48 22 620 32 11, +48 22 654 01 49

e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

Biuro handlowe : 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks: +48 22 620 87 03

e-mail: biurohandlowe@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG:

• Języki Orientalne

• Mądrość Orientu

• Języki Azji i Afryki

• Współczesna Afryka i Azja

• Literatury Orientalne

• Vicus. Studia Agraria

• Skarby Orientu

• Orientalia Polona

• Teatr Orientu

• Philologia Orientalis

• Życie po Japońsku

• Literatura Okresu Transformacji

• Sztuka Orientu

• Literatura Frankofońska

• Dzieje Orientu

• Być Kobietą

• Podróże−Kraje−Ludzie

• Temat Dnia

• Świat Orientu

• Wieczory z Nauką

• Historia/Polityka

• Życie Codzienne w...

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową