© Copyright by Stanisław Majewski, Warszawa 2007

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji medycznych: Dorota Mazur-Dulęba

Redaktor merytoryczny: Katarzyna Maliszewska

Korekta: Mariola Niedbał

Okładkę i strony tytułowe projektował: Dariusz Miroński

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I - 3 dodruk)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6352-3

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Od Autora

Niniejszy podręcznik został napisany w pewnym sensie na zamówienie nauczycieli i studentów wydziałów lekarsko-dentystycznych oraz szkół licencjackich, kształcących techników dentystycznych i higienistki stomatologiczne, a także specjalizujących się i praktykujących lekarzy zainteresowanych problematyką norm i zaburzeń występujących w obrębie układu stomatognatycznego.

Znajomość fizjologicznych norm okluzji i funkcji układu stomatognatycznego odgrywa kluczową rolę nie tylko w diagnostyce i leczeniu protetycznym, ale także w tych wszystkich specjalnościach stomatologicznych, które obejmują odtwarzanie, tj. przywracanie norm morfologicznych i czynnościowych tego układu.

Publikacja ta przeznaczona jest więc zarówno dla studentów, jak i dla nauczycieli akademickich oraz lekarzy specjalizujących się w problematyce zaburzeń szczękowo-twarzowych i okluzyjnych (odniesienie do norm fizjologicznych stanowi podstawę diagnostyki i leczenia).

Rozproszenie informacji, a także różnorodność znaczeniowa funkcjonujących w literaturze pojęć skłoniły mnie do przedstawienia tych zagadnień na poziomie podstawowym. Szczególną uwagę zwróciłem więc na jednoznaczne zdefiniowanie aparatu pojęciowego obejmującego problematykę gnatofizjologii układu stomatognatycznego. W związku z dydaktycznym charakterem opracowania celowo pominąłem rozważania teoretyczno-naukowe, nie omawiając sprzecznych poglądów reprezentowanych przez różne ośrodki.

Mam nadzieję, że publikacja ta będzie pomocą w nauczaniu takich przedmiotów, jak protetyka, stomatologia zachowawcza, chirurgia i ortodoncja, a w szczególności w nauczaniu propedeutyki stomatologii i nowego w zreformowanym programie studiów przedmiotu pod nazwą „Normy okluzji i funkcje układu stomatognatycznego”.

* * *

Pracę tę dedykuję wybitnym nauczycielom akademickim: prof. Noemi Wigdorowicz-Makowerowej, prof. Marii Kleinrok i prof. Stefanowi Włochowi – pionierom problematyki związanej z okluzją i popularyzatorom tego zagadnienia w polskim piśmiennictwie stomatologicznym.

Za szczególnie twórczy wkład w powstawanie tego opracowania uprzejmie dziękuję moim najbliższym współpracownikom z Pracowni Zaburzeń Narządu Żucia Instytutu Stomatologii UJ: dr Małgorzacie Pihut, dr Anecie Wieczorek i lek. Jolancie Loster. Dziękuję konsultantom publikacji: prof. R. Slavickowi (Wiedeń), prof. S. Włochowi (Poznań), prof. A. Karasińskiemu, prof. S. Baronowi (Zabrze), prof. Z. Bereznowskiemu (Gdańsk), prof. B. Płonce, dr. T. Maślance (Wrocław) i prof. E. Mierzwińskiej (Warszawa) oraz recenzentowi prof. E. Spiechowiczowi.

Stanisław Majewski

1 Wprowadzenie do zagadnień związanych z gnatofizjologią układu stomatognatycznego

1.1. UWAGI WSTĘPNE I OBJAŚNIENIA TERMINOLOGICZNE

Wiedza z dziedziny gnatofizjologii układu stomatognatycznego (US) stanowi zarówno w teorii, jak i w praktyce podstawę współczesnego lecznictwa stomatologicznego. Znajomość okluzyjnych relacji międzyszczękowych, w tym norm okluzji i funkcji układu stomatognatycznego, ma kluczowe znaczenie w rehabilitacji stomatologicznej. Wiedza zawarta w tym podręczniku obejmuje więc nie tylko protetykę, ale również inne specjalności stomatologiczne w ramach przedmiotu „propedeutyka stomatologii”.

Różnorodność funkcjonujących w tych dziedzinach pojęć i rozproszenie informacji w literaturze skłaniają do przedstawienia wymienionych zagadnień na poziomie podstawowym. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy oraz doświadczeniem w praktyce klinicznej i pracy dydaktycznej, a także w wyniku konsultacji z pracownikami katedry krakowskiej i wieloma osobami zajmującymi się tymi zagadnieniami na innych uczelniach zmodyfikowano podawane dotąd (także we wcześniejszych publikacjach Autora) niektóre pojęcia związane z problematyką gnatofizjologii. Są to zagadnienia trudne, jednak ich opanowanie jest niezbędne w celu zrozumienia teoretycznych podstaw współczesnej stomatologii we wszystkich jej aspektach, tj. fizjologii, patologii, profilaktyce i terapii.

Zgodnie z dydaktycznym charakterem opracowania oraz założeniem, że ma ono dotyczyć podstaw gnatofizjologii, celowo pominięto szczegółowe rozważania teoretyczno-naukowe.

Współcześnie gnatofizjologia stanowi obszar gnatologii obejmujący normy morfologiczne i fizjologiczne funkcji układu stomatognatycznego w odniesieniu do relacji ogólnoustrojowych.

W zreformowanym programie studiów z dziedziny stomatologii wprowadzono nowy przedmiot – „Normy okluzji i funkcje układu stomatognatycznego”. W związku z tym niezbędne jest przedstawienie aktualnych poglądów i wyników badań dotyczących struktur anatomicznych i funkcji układu stomatognatycznego.

Należy najpierw zdefiniować, co współcześnie oznaczają pojęcia układ stomatognatyczny i narząd żucia – te zbliżone terminy nie mogą być rozumiane synonimicznie (patrz. podrozdz. 2.1). Narząd żucia jest to zespół tkanek i narządów jamy ustnej, biorących udział w procesie żucia, czyli przyjmowania i rozdrabniania pokarmów. Układ stomatognatyczny natomiast stanowi pojęcie szersze, oznaczające morfologiczno-czynnościowy zespół wzajemnie współdziałających tkanek oraz narządów jamy ustnej i części twarzowej czaszki, które tworząc funkcjonalną całość sterowaną przez ośrodkowy układ nerwowy (OUN), biorą udział w akcie żucia, połykania, wstępnego trawienia, formowania dźwięków i oddychania, a także współuczestniczą w wyrażaniu stanów emocjonalnych. Nie jest to więc układ jednolity morfologicznie. Składa się on z różnych struktur zorientowanych czynnościowo, gdzie poszczególne części składowe, wzajemnie na siebie oddziaływające, tworzą specyficzny zespół morfologiczno-czynnościowy, nazwany układem stomatognatycznym, którego częścią składową jest narząd żucia (ryc. 1.1).

Kluczowym pojęciem w gnatofizjologii jest również okluzja, oznaczająca wzajemny, zarówno statyczny, jak i dynamiczny kontakt przeciwstawnych zębów szczęki i żuchwy (synonimy – zwarcie, zgryz; patrz podrozdz. 2).

Zamieszczone w niniejszym opracowaniu opisy dotyczą osób dojrzałych (w przedziale wiekowym ok. 20–30 lat), co wynika z faktu, że organizm ludzki w tym okresie jest w pełni ukształtowany, a równocześnie nie występują jeszcze zmiany związane ze starzeniem.

W ostatnich latach, na skutek postępu w metodyce badań nad anatomią człowieka, zmieniły się również niektóre poglądy dotyczące struktur i funkcji układu stomatognatycznego, w tym stawów skroniowo-żuchwowych i mięśni żucia. Obecnie uważa się, że:

Mięsień żwacz składa się z dwóch głów (powierzchownej i głębokiej), o różnym przebiegu, pełniących odmienne funkcje.

Mięsień skrzydłowy boczny zbudowany jest z dwóch anatomicznie i funkcjonalnie niezależnych mięśni, tj. skrzydłowego bocznego górnego oraz skrzydłowego bocznego dolnego.

Przednia część mięśnia skroniowego może wnikać pośrednio lub bezpośrednio do krążka stawowego w jego przedniej części.

Praca stawów skroniowo-żuchwowych kontrolowana jest przez więzadła oboczne (krążkowe), torebkowe i skroniowo-żuchwowe. Więzadło skroniowo-żuchwowe składa się z części ukośnej (zewnętrznej) i poziomej (wewnętrznej).

Do krążka stawowego mogą wnikać włókna części głębokiej mięśnia żwacza, skroniowego i skrzydłowego bocznego górnego.

1.1. Schemat układu stomatognatycznego, przedstawiający system współistniejących zespołów funkcjonalnych jamy ustnej i twarzoczaszki, koordynowany przez ośrodkowy układ nerwowy (OUN). I – zespół zębowo-zębodołowy (zęby wraz z przyzębiem), II – zespół zębowo-zębowy (wzajemny układ zębów łuku górnego i dolnego), III – zespół mięśniowo-stawowy (mięśnie żucia oraz prawy i lewy staw skroniowo-żuchwowy), IV – pozostałe tkanki i narządy jamy ustnej (kościec twarzowej części czaszki, mięśnie, naczynia, nerwy itd.). (Majewski).

Najnowsze wyniki badań wpływają na dotychczasowe poglądy dotyczące fizjologicznych funkcji wymienionych elementów układu stomatognatycznego. Znajduje to również wyraz w uściśleniu niektórych terminów, takich jak np. relacja centralna i dotylne położenie kontaktowe.

Relacja centralna (centric relation) jest pojęciem gnatologicznym, oznaczającym wzajemne ułożenie elementów anatomicznych w obrębie stawów skroniowo-żuchwowych w pozycji, w której krążki stawowe usytuowane są na głowach stawowych i kontaktują się z powierzchnią dołów stawowych swoją najcieńszą częścią.

Dotylne położenie kontaktowe oznacza pozycję żuchwy w dotylnym położeniu głów stawowych, w której zęby szczęki i żuchwy uzyskują pierwsze kontakty okluzyjne.

Ze względów klinicznych, wydaje się trafne zastąpienie pojęcia relacji centralnej terminem pozycja referencyjna (Slaviček). Pozycja ta osiągana jest w wyniku doprowadzenia żuchwy do takiego położenia, w którym w stawach odbywa się wyłącznie rotacyjny ruch wokół stabilnej osi zawiasowej (ryc. 1.2, ryc. 1.3). Należy przy tym podkreślić, że określenia „dotylne położenie kontaktowe” i „pozycja referencyjna” są przydatne jako parametry odniesienia w postępowaniu diagnostyczno-rehabilitacyjnym.

Uściślono również pojęcia związane z płaszczyzną kontaktów zębów łuku górnego i dolnego, takie jak płaszczyzna okluzyjna i powierzchnia okluzyjna.

Płaszczyzna okluzyjna jest definiowana obecnie jako hipotetyczna płaszczyzna powstająca w wyniku połączenia punktów zlokalizowanych na brzegu siecznym przyśrodkowych siekaczy dolnych (punkt sieczny) i na szczytach policzkowych (dystalnych) guzków pierwszych zębów trzonowych dolnych.

Powierzchnia okluzyjna natomiast stanowi sumę powierzchni żujących zębów łuku górnego i dolnego pozostających w kontakcie okluzyjnym. Jest ona indywidualnie ukształtowana u każdego człowieka.

Z pojęciami płaszczyzny i powierzchni okluzyjnej związane są takie określenia, jak płaszczyzna i linia Campera.

Płaszczyzna Campera łączy kolec nosowy przedni z najwyższymi punktami zewnętrznych kostnych otworów słuchowych.

1.2. Schemat prowadzenia ręcznego żuchwy. Żuchwa przytrzymywana ręką lekarza wykonuje ruch po linii prostej (linia czerwona) między punktami A i B, przy czym w stawach skroniowo-żuchwowych odbywa się tylko ruch obrotowy. Jest to I faza otwierania. (Copyright from GAMMA DENTAL EDITION/Austria).

1.3. Prowadzenie ręczne żuchwy u pacjenta – sposób ułożenia ręki lekarza. (Copyright from GAMMA DENTAL EDITION/Austria).

Linia uszno-nosowa (linia Campera) łączy dolny brzeg skrzydełka nosa z dolnym skrawkiem ucha i jest równoległa do płaszczyzny okluzyjnej.

Poniżej podano alfabetyczne zestawienie i krótkie definicje terminów używanych w kolejnych rozdziałach tego opracowania. W ostatnim rozdziale przedstawiono dodatkowo szerszą terminologię, funkcjonującą jeszcze w niektórych pozycjach piśmiennictwa.

Artykulacja – ruchy żuchwy bez kontaktów zębowych (tzw. wolne ruchy żuchwy).

Artykulator – przyrząd służący do naśladowania ruchów żuchwy.

Dotylne (retruzyjne) położenie kontaktowe – pozycja żuchwy w dotylnym ułożeniu więzadłowym, gdy zęby dolnego i górnego łuku uzyskują pierwsze kontakty.

Droga stawowa (droga kłykciowa) – tor, po którym przemieszcza się głowa stawowa podczas ruchu protruzyjnego lub odwodzenia, w rzucie na płaszczyznę strzałkową.

Dyskluzja – utrata kontaktu zwarciowego zębów przeciwstawnych.

Gnatologia – nauka zajmująca się biologią, budową anatomiczną i histologiczną, fizjologią i patologią oraz diagnostyką i terapią układu ruchowego narządu żucia w odniesieniu do całego organizmu.

Gnatofizjologia – część gnatologii, obejmująca normy morfologiczne i fizjologiczne funkcji US w jego relacjach ogólnoustrojowych.

Kąt Bennetta – kąt pomiędzy drogą kłykcia podczas ruchu wysuwania żuchwy a drogą powstałą podczas dobocznego ruchu kłykcia po stronie balansującej, w rzucie na płaszczyznę horyzontalną.

Kąt Fishera – kąt pomiędzy drogą kłykcia podczas ruchu wysuwania żuchwy a drogą powstałą podczas dobocznego ruchu kłykcia po stronie balansującej, w rzucie na płaszczyznę strzałkową.

Kąt nachylenia drogi stawowej – rozpatrywany w płaszczyźnie strzałkowej, jest kątem utworzonym pomiędzy płaszczyzną Campera lub frankfurcką a drogą stawową (płaszczyzny Campera i frankfurcką dzieli kąt wynoszący 10–15°).

Klasyfikacja Angle’a – opisuje wzajemny kontakt (okluzję) zębów łuków górnego i dolnego (opiera się na charakterystyce kontaktu pierwszych zębów trzonowych szczęki i żuchwy).

Krzywa strzałkowa Spee – linia łącząca szczyty guzków zębów dolnych, od kła do ostatniego zęba trzonowego, która tworzy krzywą wypukłą ku dołowi, o osobniczo zmiennym przebiegu.

Krzywe kompensacyjne Wilsona – linie łączące guzki policzkowe i językowe jednoimiennych zębów bocznych łuku dolnego, tworzące krzywe wypukłe ku dołowi.

Laterotruzja – ruch żuchwy w kierunku bocznym, oddalenie od linii środkowej w rzucie na płaszczyznę horyzontalną.

Linia uszno-nosowa (linia Campera) – linia łącząca dolny brzeg skrzydełka nosa z dolnym skrawkiem ucha, równoległa do płaszczyzny okluzyjnej.

Mediotruzja – ruch żuchwy w kierunku przyśrodkowym, przybliżenie do linii środkowej w rzucie na płaszczyznę horyzontalną.

Natychmiastowe przesunięcie boczne (ISS – immediate side shift) – przesunięcie powstające po stronie balansującej (mediotruzji) w wyniku dośrodkowego przesunięcia kłykcia w rzucie na płaszczyznę horyzontalną, powodujące powstanie ruchu Bennetta po stronie pracującej.

Okluzja, określana dawniej jako artykulacja zwarciowa (synonimy – zwarcie, zgryz) – wzajemny statyczny i dynamiczny kontakt powierzchni zębów przeciwstawnych łuków zębowych.

Okluzja centralna (zwarcie centralne, okluzja prawidłowa, maksymalne zaguzkowanie, maksymalna interkuspidacja, okluzja statyczna, centric occlusion) – wielopunktowy kontakt zębów przeciwstawnych w zachowanej wysokości zwarciowej, który następuje w wyniku obustronnie równomiernego skurczu mięśni przywodzących i cofających żuchwę (stąd nazwa „pozycja mięśniowa”); żuchwa znajduje się wówczas w położeniu swobodnego zwarcia, przyjmowanym odruchowo, a jej środek jest umiejscowiony zgodnie z linią środkową ciała.

Okluzja nieprawidłowa – inne niż okluzja prawidłowa kontakty pomiędzy zębami.

Okluzja urazowa – okluzja nieprawidłowa, która wywołuje zmiany destrukcyjne w US.

Oś zawiasowa stawów skroniowo-żuchwowych – umowna linia (oś), wokół której następuje obrotowy ruch kłykci w początkowej fazie otwierania i ostatniej fazie zamykania (odwodzenia i przywodzenia) żuchwy.

Płaszczyzna Campera – płaszczyzna łącząca kolec nosowy przedni z najwyższymi punktami zewnętrznych kostnych otworów słuchowych. Płaszczyzna frankfurcka – płaszczyzna wyznaczona przez punkty „porion” i „orbitale” (względem płaszczyzny Campera ustawiona jest pod kątem 10–15°).

Płaszczyzna okluzyjna – hipotetyczna płaszczyzna powstająca w wyniku połączenia punktów zlokalizowanych na brzegu siecznym przyśrodkowych siekaczy dolnych (punkt sieczny) i na szczytach policzkowych dystalnych guzków pierwszych zębów trzonowych dolnych.

Położenie spoczynkowe żuchwy – niezwarciowy stan statyczny żuchwy, niezależny od obecności zębów, stopnia ich destrukcji lub przemieszczenia, oznaczający mimowolnie przyjmowane położenie bez kontaktu zębów, utrzymywane dzięki fizjologicznemu napięciu mięśni przywodzących i odwodzących, wysuwających i cofających żuchwę oraz równoważących jej ciężar (pomiędzy powierzchniami żującymi zębów górnych i dolnych występuje tzw. szpara spoczynkowa).

Poślizg centralny (centryczny) – droga pomiędzy dotylnym położeniem kontaktowym a maksymalnym zaguzkowaniem zębów, wynosząca przeciętnie do 1,5 mm i przebiegająca w linii środkowej ciała.

Powierzchnia okluzyjna – suma indywidualnie ukształtowanych powierzchni żujących zębów łuku górnego i dolnego, pozostających w kontakcie okluzyjnym.

Pozycja referencyjna – pozycja osiągana w wyniku prowadzenia żuchwy do jej dotylnego położenia, w którym ruch w stawach skroniowo-żuchwowych stanowi wyłącznie rotację wokół stabilnej osi stawowej (Slaviček).

Pozycje więzadłowe – ułożenia głów stawowych w stawach skroniowo-żuchwowych w trakcie wszystkich granicznych ruchów żuchwy (pojęcie to dotyczyło wcześniej tylko maksymalnie dotylnego położenia żuchwy). Obecnie, zgodnie z zasadami ortopedycznymi, pozycja ta nie jest uznawana za optymalną czynnościowo dla żadnego stawu, a więc w położeniu tym nie przeprowadza się rehabilitacji.

Protruzja – doprzedni ruch żuchwy (wysunięcie).

Rejestracja okluzji centralnej (zwarcia centralnego) – zabieg wykonywany śródustnie, polegający na odbiciu w odpowiednim materiale plastycznym (płytka wosku, masa silikonowa, wzornik woskowy) powierzchni zębów przeciwstawnych w okluzji centralnej, lub zabieg wykonywany metodą graficznej rejestracji wewnątrzustnej, przy użyciu zestawu z rylcem wykreślającym tzw. łuk gotycki. Rejestracja okluzji

centralnej umożliwia złożenie modelu szczęki w pozycji okluzji centralnej, co w konsekwencji pozwala na wykorzystanie pomiarów artykulometrycznych, wykonanych w jamie ustnej pacjenta, w pracowni technicznej.

Relacja centralna (centric relation) – pojęcie gnatologiczne, określające ułożenie elementów anatomicznych w obrębie stawów skroniowo-żuchwowych, zdeterminowane równowagą mięśniową w pozycji, w której krążki stawowe usytuowane na głowach stawowych kontaktują się z powierzchnią dołów stawowych swoją najcieńszą częścią.

Retruzja – dotylny ruch żuchwy.

Ruch Bennetta – powstaje w trakcie ruchu bocznego, kiedy kłykieć strony pracującej wykonuje dodatkowo nieznaczny (ok. 1 mm) ruch na zewnątrz (we wszystkich kierunkach – boczne przestrzenne przemieszczenie żuchwy w trakcie ruchu bocznego).

Strefy podparcia okluzyjnego (zwarciowego) – kontakty w obrębie zębów bocznych w okluzji centralnej, które decydują o utrzymaniu wysokości zwarciowej (wyróżnia się cztery strefy podparcia – dwie w obrębie zębów przedtrzonowych i dwie w obrębie zębów trzonowych).

Szpara spoczynkowa – różnica pomiędzy wysokością spoczynkową a zwarciową, wynosząca średnio 2–4 mm.

Układ stomatognatyczny – zespół wzajemnie współdziałających tkanek i narządów twarzowej części czaszki, które tworząc funkcjonalną całość – sterowaną przez ośrodkowy układ nerwowy – biorą udział w akcie żucia, wstępnego trawienia i połykania oraz formowania dźwięków (mowy) i oddychania, a także współuczestniczą w emocjonalnej sferze przeżyć psychicznych pacjenta (Majewski).

Wysokość spoczynkowa – klinicznie oznacza odległość między dwoma punktami skórnymi (subnasale i pogonion) w położeniu spoczynkowym żuchwy.

Wysokość zwarciowa (wymiar pionowy) – u osoby uzębionej jest to odległość międzyszczękowa mierzona w linii środkowej ciała, w położeniu okluzji centralnej.

Strona balansująca (niepracująca, bierna, mediotruzyjna) – strona przeciwna do tej, w którą odbywa się ruch boczny żuchwy.

Strona pracująca (czynna, laterotruzyjna) – strona, w którą odbywa się ruch boczny żuchwy.

1.2. KSZTAŁTOWANIE SIĘ UKŁADU STOMATOGNATYCZNEGO W ROZWOJU OSOBNICZYM CZŁOWIEKA

W odniesieniu do organizmu żywego przez pojęcie „rozwój” należy rozumieć zmiany, jakie zachodzą od momentu zapłodnienia komórki jajowej, aż do osiągnięcia pełnej dojrzałości, co charakteryzuje się proporcjonalną zmianą kształtów i wymiarów rozwijających się części całego ustroju. Wzrost, czyli powiększanie rozmiarów, podlega różnym wpływom i niekiedy nie przebiega regularnie. W układzie stomatognatycznym w okresie rozwojowym wzajemne położenie szczęki i żuchwy również ulega dynamicznym zmianom.

W życiu płodowym rozwój narządów jamy ustnej rozpoczyna się pod koniec 2. mies. tego okresu (ok. 7. tyg.), kiedy z 5 guzków twarzowych (1 guzek czołowy, 2 guzki szczękowe i 2 guzki żuchwowe) rozwija się szczęka i żuchwa. W tym okresie kształtująca się żuchwa przesunięta jest w stosunku do szczęki w kierunku tylnym. Stopniowo, w wyniku wzrostu listewek podniebiennych w kierunku dośrodkowym, dochodzi do zwolnienia wzrostu szczęki, a intensyfikujący się w miarę upływu czasu wzrost żuchwy prowadzi do jej doprzedniego ustawienia w stosunku do szczęki. Pod koniec życia płodowego szczęka znów wzrasta w kierunku doprzednim szybciej niż żuchwa. Najwcześniej, tj. w 5. tyg. życia płodowego, rozwijają się zawiązki mięśni języka, a w 6. tyg. pojawiają się mięśnie mimiczne, które rozwijają się (łącznie z mięśniami rylcowo-gnykowymi i tylnymi brzuścami mięśni dwubrzuścowych) z drugiego łuku skrzelowego. W 7. tyg. życia płodowego pojawiają się mięśnie poprzecznie prążkowane, a w 8. tyg. kształtują się pierwsze zakończenia nerwów czuciowych, co warunkuje dalszy rozwój mięśni. Mięśnie skroniowe, skrzydłowe przyśrodkowe i boczne, żwacze, mięśnie żuchwowo-gnykowe, przednie brzuśce mięśni dwubrzuścowych oraz napinacz podniebienia i błony bębenkowej powstają z mezenchymy pierwszego łuku skrzelowego. Z jego rdzenia mezenchymalnego tworzy się chrząstka Meckela. Pod koniec okresu zarodkowego pomiędzy jej górnym brzegiem a rozwijającą się kością jarzmową uwidacznia się zarys stawu skroniowo-żuchwowego. Dół stawowy jest pierwszą strukturą różnicującą się ok. 7. tyg. życia płodowego jako koncentracja komórek mezenchymy i umiejscowioną nad tkankami, z których rozwija się krążek i torebka stawowa. Szpary stawowe kształtują się między 10. a 12. tyg., natomiast krążek stawowy, torebka łącznotkankowa i mięśnie skrzydłowe boczne rozwijają się w 3. trymestrze ciąży. W chwili urodzenia zęby mleczne nie są jeszcze w pełni ukształtowane w kości (ryc. 1.4).

1.4. Stopień rozwoju i usytuowania zawiązków zębów mlecznych (kolor jasnobrązowy) oraz pierwszego zęba trzonowego stałego (kolor czerwony) w chwili narodzin dziecka. Linia intensywnie brązowa wskazuje poziom brzegu kostnego wyrostka zębodołowego szczęki. (Copyright from GAMMA DENTAL EDITION/Austria).