Mit der Dummheit kämpfen Götter selbst vergebens
(Z głupotą nawet bogowie walczą nadaremno)

Friedrich von Schiller — Dziewczyna z Orleanu

ROZDZIAŁ 1

Hrabina Oktawia Wielopolska

„Goniec Częstochowski" [dziennik polityczny, społeczny, ekonomiczny i literacki; cena: 10 gr] czwartek, 7 października 1937 roku¹:

b>«Gestapo aresztowało hrabinę Wielopolską w przejeździe przez Berlin do Paryża. Przyczyny uwięzienia pięknej arystokratki narazie nie znane.

Londyn. — „Daily Express" przynosi sensacyjną wiadomość z Berlina o aresztowaniu przez niemiecką tajną policję hr. Józefowej Wielopolskiej. Hr. Wielopolską aresztować miano według doniesienia tego dziennika za szpiegostwo. Osadzono ją w więzieniu w Moabicie. Według „Daily Express" ambasada RP w Berlinie miała zażądać od ministerstwa spraw zagranicznych wyjaśnień w tej sprawie.

Wiadomość o aresztowaniu Oktawii hr. Wielopolskiej z domu Bogorya-Kurzenieckiej, małżonki popularnego w Warszawie hr. Józefa [zamieszkałego w Warszawie w al. Szustra nr 3], wywołała w towarzyskich kołach stolicy wielką sensację, ze względu na popularność hrabiny. Liczy ona około 30 lat, jest córką bogatego ziemianina z Wołynia i wyróżnia się niezwykłą urodą. Wysoka, szczupła szatynka, ubierała się zawsze bardzo elegancko i jaśniała swoją urodą w salonach arystokratycznych stolicy. W szerszych kołach znano ją jako „panią z pieskiem" od wystawionego przed paru laty w salonie „Zachęty" jej portretu pędzla świetnego artysty śp. Jana Rudnickiego.

Piękna hrabina wyjechała z Warszawy 19 września o godzinie 9 minut 30 wieczorem expressem międzynarodowym, udając się na wystawę do Paryża. Jechała wagonem sypialnym zdążającym wprost do stolicy Francji. Od chwili wyjazdu z Warszawy wszelki słuch o niej zaginął. Przez 13 dni mąż nie wiedział, co się z nią dzieje. Zaniepokojony przypuszczał, że piękna hrabina padła ofiarą jakiejś europejskiej bandy gangsterów. Dopiero po 2 tygodniach nadszedł od hrabiny pierwszy list. Nosił on pieczątkę więzienia berlińskiego w Moabicie. Okazało się, że hrabina została aresztowana przez Gestapo.

Aresztowanie nastąpiło dnia 20 września koło godz. 10-ej rano w wagonie, gdy express minął ostatnią stację na terenie wielkiego Berlina. Do przedziału hr. Wielopolskiej wkroczyło dwu agentów tajnej policji. W wagonie nie było nikogo, bowiem wszyscy znajdowali się na śniadaniu w wagonie restauracyjnym. Hr. Wielopolska zamierzała właśnie również udać się na śniadanie. Agenci zabrali cały bagaż hrabiny i przenieśli do pustego przedziału zwykłego wagonu. Tutaj przeczekano, aż pociąg zatrzymał się na następnej za Berlinem stacji. Wówczas agenci wraz z hr. Wielopolską wysiedli z wagonu i zajęli miejsce w oczekującym na nich samochodzie, którym odjechali do Berlina. Tu osadzono ją w więzieniu w Moabicie. Gdy nadszedł list od aresztowanej hrabiny małżonek jej, Józef hr. Wielopolski, wszczął starania o jej wypuszczenie. Władze niemieckie zasłoniły się tym, że nie zakończyły jeszcze dochodzenia, zezwalając jedynie na doręczenie jej pieniędzy i dostarczenie wiktu z poza więzienia.

O co oskarżona jest hr. Wielopolska? Tego nie udało się dotychczas stwierdzić. Jedna z pogłosek mówi, że aresztowanie nastąpiło pod zarzutem przekroczenia przepisów dewizowych.

Wiedeń. — „Daily Telegraph" donosi, że władze niemieckie zarzucają hr. Wielopolskiej rzekome zdradzenie tajemnic wojskowych Reichswehry pewnemu wysokiemu oficerowi francuskiemu, z którym miała spotykać się na Riwierze. Jej mąż hr. Wielopolski (oficer armii polskiej) miał zwrócić się do ambasadora polskiego w Berlinie min. Lipskiego z prośbą o interwencję oraz wzięcie w obronę żony przed bezpodstawnie stawianymi jej zarzutami.»

„Goniec Częstochowski" piątek, 8 października 1937 roku:

«Hrabina Wielopolska ofiarą prowokacji

Warszawa. — W sprawie aresztowanej przez Gestapo w Berlinie hr. Wielopolskiej nadchodzą dalsze wiadomości. Jak informują, hr. Wielopolska rzadko wybierała się zagranicę i niemieckim językiem prawie wcale nie włada. Do Paryża wybierała się w odwiedziny do matki swojej, prowadzącej tam pensjonat. Przed wyjazdem za granicę hr. Wielopolska odwiozła swoją małą córeczkę Olgę Gabryelę do swego majątku pod Zdołbunowem. Wyjeżdżającą z Warszawy hrabinę odprowadzili mąż jej, hr. Józef Wielopolski, oraz hr. Franciszek Zamoyski. Rodzina hr. Wielopolskiej jest przekonana, że padła ona ofiarą prowokacji, bo przed przybyciem pociągu do Berlina hr. Wielopolska zostawiła przez zapomnienie w toalecie swoją torbę, do której ktoś mógł włożyć jakiś kompromitujący dokument. Przez pewien czas rodzina nic nie wiedziała o losie zaginionej hrabiny i o aresztowaniu powiadomił wreszcie męża poseł Iranu, który był obecny przy aresztowaniu. Matka aresztowanej hrabiny, p. Kurzeniecka, na wieść o zatrzymaniu córki wyjechała do Berlina. Wszelkie zabiegi ze strony matki aresztowanej pozostały jednak bez skutku.»

„Goniec Częstochowski" niedziela, 10 października 1937 roku:

«„Groźna dla Niemiec działalność" hrabiny Wielopolskiej

Warszawa. — Sprawa aresztowania w Berlinie hr. Wielopolskiej nie przestaje zajmować opinii publicznej. Z kół zbliżonych do oficjalnych czynników niemieckich udzielono informacyj, że hr. Wielopolska oskarżona jest o groźną działalność przeciw państwu niemieckiemu. Według oświadczenia z tego samego źródła hr. Wielopolska miała rzekomo już przyznać się do winy i udzielić szerszych wyjaśnień. Czy oświadczenie tych czynników odpowiada istotnie prawdzie, trudno na razie dociec, gdyż dotąd żadna postronna osoba nie została do aresztowanej hrabiny przez władze niemieckie dopuszczona. Pierwsze listy do swojej rodziny hr. Wielopolska pisywała w języku niemieckim. Ostatni list pisany był już własnoręcznie przez hr. Wielopolską w języku polskim, przy czym hr. Wielopolska zaznaczyła w tym liście, że można już do niej pisać po niemiecku. Żaden z listów nie zawierał jednak danych o istocie sprawy, ani oskarżenia, pod jakim znalazła się hr. Wielopolska.»

„Goniec Częstochowski" środa, 13 października 1937 roku:

«Duńskie pogłoski o procesie hr. Wielopolskiej

Wiedeń. — Wedle doniesień z Kopenhagi, zamieszcza dziennik „Politiken" na temat hr. Wielopolskiej informacje, wedle których proces przeciwko niej toczyć się ma niebawem przy drzwiach zamkniętych. Wraz z nią przed sądem stanie kilku oficerów zagranicznych.

„Politiken" dowiaduje się równocześnie, jakoby przed niedawnym czasem władze niemieckie wykryły spisek na życie kanclerza Hitlera.»

„Goniec Częstochowski" środa, 13 października 1937 roku:

«List hr. Wielopolskiej

Warszawa. — Hrabina Wielopolska przysłała z więzienia do męża list, w którym pisze między innymi:

„Mój Drogi! Proszę, nie denerwuj się i uspokój mamę w sprawie mego losu. Gdzie Dzidzia [córka hrabiny]? Nie mów jej, że ze mną coś się stało. Jak jej przeziębienie? Przyślij mi jej fotografię, żeby ona była tutaj ze mną. Całuję Ciebie i wszystkich domowników".

Okazuje się, że wyjazd hrabiny do Paryża, w czasie którego aresztowano ją w Berlinie, był pierwszym wyjazdem za granicę w ciągu ostatnich dwóch lat.

Hrabia Józef Wielopolski wysłał żonie do Berlina pewną ilość bielizny oraz suknie, sam zaś opuścił na krótko Warszawę, udając się do krewnych żony.

Bliżsi znajomi aresztowanej wyrażają przekonanie, że padła ona ofiarą prowokacji lub też łatwowierności. Nie jest wykluczone, że w drodze uprzejmości przyrzekła komuś ze znajomych przewieźć list do Berlina, w którym mogły np. znajdować się niemieckie banknoty, o czym hrabina zapewne nie wiedziała. Jak wiadomo przewóz banknotów do Niemiec jest poważnym przekroczeniem dewizowym, za co grozi ponad 5 lat więzienia oraz konfiskata pieniędzy.»

„Goniec Częstochowski" czwartek, 14 października 1937 roku:

«Już 8 tygodni więziona jest hr. Wielopolska

Warszawa. — Jak się okazuje, hr. Oktawia Wielopolska opuściła Warszawę dnia 18 sierpnia.

Bezpośrednim celem podróży hrabiny nie był Paryż, lecz Cannes na Rivierze francuskiej, gdzie w tym czasie przebywa jej matka. Początkowo hrabina zamierzała jechać na Rivierę przez Wiedeń. W ostatniej jednak chwili zmieniono trasę, ponieważ postanowiła odwiedzić wystawę paryską.

W Warszawie nikt nie niepokoił się przez dwa tygodnie brakiem wiadomości od hrabiny. Wiadomo było, że miała ona do załatwienia sporo spraw w Paryżu, następnie czekała ją podróż do Cannes. Dopiero gdy brak było wieści z Paryża, zapytano telegraficznie matkę hrabiny, co się dzieje z córką. Ta odpowiedziała, że hrabiny nie ma w Cannes i sama jest zaniepokojona o jej los.

Zupełnie przypadkowo od jednego z dalekich znajomych, który widział, jak zatrzymano hrabinę w Berlinie, dowiedziała się, że jest ona aresztowana. Rozpoczęły się starania o jej zwolnienie, jednocześnie przedsięwzięto próby widzenia się z nią. Władze więzienne nie pozwoliły jednak hrabinie na żadne widzenie.

Od uwięzionej hrabiny otrzymano dotychczas trzy listy. Nie ma w nich prawie ani słowa o przyczynie aresztowania.

Trzeci list pisany jest w języku angielskim i różni się od poprzednich tym, że nie jest pisany na papierze więziennym z drukowanym stemplem więzienia w Moabicie, lecz na cienkim papierze pergaminowym. W liście tym hr. Wielopolska nadal nie donosi o powodach swego aresztowania i prosi o przysłanie pieniędzy bądź pod adresem więzienia w Moabit, bądź na jej nazwisko do dyspozycji polskiego konsulatu w Berlinie.»

„Kurier Poznański" czwartek, 14 października 1937 roku:

«W sprawie uwięzionej hr. Wielopolskiej

Poznań. — Mimo, że uwięziona przez władze niemieckie hr. Wielopolska z Warszawy przebywa w więzieniu w Moabicie jako więzień nr 422 już blisko od dwóch miesięcy, dotychczas nie zostało określone wyraźnie przestępstwo, jakie jej zarzucają. Rodzina wyklucza szpiegostwo. Od aresztowanej nadszedł list do Warszawy, w którym wyraża nadzieję, że nieporozumienie musi być niebawem wyjaśnione. W porozumieniu z mężem aresztowanej podobno udaje się do Berlina jeden z adwokatów warszawskich, celem podjęcia tam odpowiednich kroków.»

„Goniec Częstochowski" piątek, 15 października 1937 roku:

«Dwa pojedynki skutkiem sensacyjnego aresztowania

Warszawa. — W związku z aresztowaniem hr. Wielopolskiej londyński „Daily Express" donosi o dwóch pojedynkach, które ostatnio nastąpiły między mężem zaaresztowanej, hr. Józefem Wielopolskim, a dwoma panami z polskiej arystokracji. Powodem pojedynku było oświadczenie dwóch znajomych hr. Wielopolskiego, że małżonkę jego zaaresztowano pod zarzutem szmuglowania kokainy. W pierwszym pojedynku hr. Wielopolski miał zranić swego przeciwnika, podczas drugiego zaś pojedynkujący się strzelili w powietrze. Hr. Wielopolska przebywa obecnie już od 18 dni w więzieniu, a ostatnie dni spędziła na pisaniu licznych listów do męża i do córki. Jak twierdzi jeden z przyjaciół hr. Wielopolskiej, zaaresztowanie jej nastąpiło jako manewr niemiecki, celem zdobycia ofiary do wymiany za szpiegów niemieckich zatrzymanych w Polsce.»

„Goniec Częstochowski" sobota, 23 października 1937 roku:

«Czy hr. Wielopolska będzie ścięta?

Paryż. — Prasa francuska omawia szeroko sprawę hr. Wielopolskiej aresztowanej w Berlinie pod zarzutem szpiegostwa. W Berlinie natomiast sprawa ta jest pokrywana całkowitym milczeniem. W kołach korespondentów zagranicznych przebywających w Berlinie uchodzi za pewne, że hr. Wielopolska będzie skazana na ścięcie, po czym jednak zostanie wymieniona na agentów niemieckich schwytanych w Polsce. Podobno rokowania prowadzone w tej sprawie są już na ukończeniu. Jest bardzo prawdopodobne, że Niemcy aresztowali hr. Wielopolską po prostu w tym celu, aby zdobyć cenną zakładniczkę i mieć „towar" do wymiany aresztowanych ostatnio przez polskie władze wojskowe dwóch głośnych szpiegów niemieckich.»

„Goniec Częstochowski" niedziela, 24 października 1937 roku:

«Hr. Wielopolska stara się o zwolnienie za kaucją

Warszawa. — Kolportowana za pośrednictwem prasy paryskiej wiadomość o skazaniu na śmierć uwięzionej w Berlinie hrabiny Wielopolskiej i zamiarze wymienienia jej na dwóch szpiegów aresztowanych w Polsce, nie odpowiada prawdzie. Hr. Wielopolska nie stanęła jeszcze przed sądem i przebywa nadal w więzieniu śledczym. Władze za wypuszczenie hrabiny na wolną stopę do czasu rozprawy sądowej, zażądały bardzo wysokiej kaucji pieniężnej. W tej sprawie wyjechał dziś w nocy do Berlina adwokat Gustaw Beylin. Odprowadzał go na dworzec mąż uwięzionej, Józef hr. Wielopolski.»

„Goniec Częstochowski" środa, 27 października 1937 roku:

«O co Niemcy oskarżają hr. Wielopolską?

Londyn. — Według informacyj, nadeszłych z Londynu, hr. Wielopolska stanie przed t. zw. „trybunałem ludowym" dopiero w połowie bieżącego tygodnia. Jak słychać, władze niemieckie oskarżają ją o szpiegostwo na rzecz jednego z państw zachodnich. Starania hr. Wielopolskiego o zaniechanie procesu, podjęte na drodze dyplomatycznej w Berlinie, pozostały bez skutku.»

„Kurier Poznański" piątek, 29 października 1937 roku:

«Adwokat hr. Wielopolskiej w Warszawie

Poznań. — Do Warszawy powrócił z Berlina adwokat G. Beylin (Żyd), obrońca uwięzionej w Moabicie Oktawii hr. Wielopolskiej. Stwierdza on przede wszystkim, że pogłoski o grożącej karze śmierci są nieścisłe, gdyż hr. Wielopolskiej w najgorszym wypadku (w razie skazania przez sąd) może być wymierzona kara aresztu. Z uwagi na toczące się śledztwo, berliński sędzia śledczy nie wyjawił adwokatowi Beylinowi powodów aresztowania, jednak przyrzekł tak dalece przyspieszyć swoje prace, aby już w najbliższych tygodniach sprawę zlikwidować.»

„Goniec Częstochowski" czwartek, 18 listopada 1937 roku:

«6-letnia córeczka hr. Wielopolskiej napisała list do kanclerza Hitlera

Warszawa. — Jak wiadomo, aresztowana przed kilku tygodniami hr. Oktawia Wielopolska, przebywa nadal w więzieniu berlińskim Moabit i wszelkie próby wydobycia jej stamtąd spełzły na niczem. Adwokat hr. Wielopolskiej, który wyjechał z Warszawy do Berlina, nie mógł się z nią w ogóle widzieć. Hr. Wielopolska jest oskarżona o szpiegostwo na rzecz Francji. Obecnie 6-letnia córeczka hrabiny wysłała do Hitlera list z prośbą o „wypuszczenie mamusi na wolność".»

„Goniec Częstochowski" środa, 24 listopada 1937 roku:

«Śledztwo w sprawie hr. Wielopolskiej przeciągnie się do stycznia

Warszawa. — Ze źródeł miarodajnych donoszą, iż wszystkie dotychczasowe wersje o kwalifikacji karnej czynów, zarzucanych hr. Wielopolskiej, która jak wiadomo przebywa już od 2 miesięcy w więzieniu berlińskim Moabit, nie znajdują potwierdzenia. Jak się okazuje, śledztwo w sprawie hr. Wielopolskiej prowadzone przez władze niemieckie zamknięte będzie dopiero w początkach stycznia r. p.»

„Goniec Częstochowski" czwartek, 12 maja 1938 roku:

«Hr. Wielopolska rzeczywiście skazana na dożywotnie więzienie

Berlin. — Jak się udało stwierdzić z całą pewnością, sąd Rzeszy skazał istotnie hr. Oktawię Wielopolską na dożywotnie cięż kie więzienie za szpiegostwo na rzecz państwa ościennego. Należy przytem dodać, że postawa urzędów niemieckich w tej sprawie jest co najmniej dziwna. Odmawiają one bowiem bezpośrednio wszelkich informacyj na ten temat i jeszcze we wtorek rano powoływały się na to, że sprawa jest w toku. Natomiast pośrednio postarały się o to, aby wiadomość przedostała się do prasy zagranicznej i została w odpowiedniej formie opublikowana.»

„Goniec Częstochowski" wtorek, 17 maja 1938 roku:

«Hrabina Wielopolska nie stawała jeszcze przed sądem?

Warszawa. — Głośna sprawa Oktawii hr. Wielopolskiej, wywołująca olbrzymie zainteresowanie nie tylko w Polsce, ale i zagranicą, przedstawia się nieco inaczej, niż mówiono dotychczas. Jak komunikują ze źródeł dobrze poinformowanych, nieprawdziwą jest wiadomość o skazaniu hr. Wielopolskiej na dożywotnie więzienie, a tym samym o rzekomej wymianie. Hr. Wielopolska znajduje się nadal w berlińskim więzieniu w Moabicie. Śledztwo przeciw niej toczy się jeszcze i w tej chwili nie wiadomo, kiedy się odbędzie rozprawa sądowa. Obronę hr. Wielopolskiej prowadzi jeden z niemieckich adwokatów, z którymi utrzymują stały kontakt mąż hrabiny i jej ojciec, p. Kurzeniecki. Obaj otrzymują listy z więzienia. Hr. Wielopolska jest zdrowa, czuje się dobrze i wyraża w listach nadzieję pomyślnego załatwienia sprawy i rychłego powrotu do kraju. Rodzina aresztowanej twierdzi z całą stanowczością, iż całe oskarżenie jest oparte na fatalnym splocie pomyłek i nieszczęśliwego zbiegu okoliczności.»

„Goniec Częstochowski" czwartek, 19 maja 1938 roku:

«Prośba o ułaskawienie hr. Wielopolskiej

Berlin. — Skazana wyrokiem specjalnego trybunału ludowego na dożywotnie więzienie hr. Wielopolska wniosła w ub. piątek podanie o łaskę do kanclerza Hitlera. Procedura przewiduje, że adwokat wskazany zgłasza się z prośbą o łaskę osobiście do adiutanta Hitlera, jeżeli wyrok przewiduje mniejsze lub większe kary więzienne lub karę śmierci. Obrońca hr. Wielopolskiej nie zgłosił się o audiencję i prośba o łaskę wniesiona została bez jego współudziału drogą służbową.

Do Kostrzynia

Berlin. — W ciągu najbliższych dni hr. Wielopolska ma być przewieziona z Moabitu do Kostrzynia w Prusach Wschodnich, które to więzienie przeznaczone jest dla skazanych na bezterminowe pozbawienie wolności. Zabiegi o pozostawienie hr. Wielopolskiej w dotychczasowym więzieniu pozostały bez wyniku, co dowodzi, jak ostro hr. Wielopolska traktowana jest przez władze niemieckie.»

Roman Wodzicki — „Wspomnienia"

„W chwili mego przybycia do Berlina [by pełnić funkcję zastępcy konsula generalnego w Konsulacie Generalnym RP] dr [Augustyn] Pasternak, który z ramienia konsulatu pełnił funkcję opiekuna polskich więźniów ze szczególnym uwzględnieniem politycznych [tak nazywano wówczas aresztowanych w sprawach szpiegowskich — M.Z.] i często odwiedzał rozmównicę na Moabit, zdawał się mocno przejęty głośną wówczas w całej prasie europejskiej aferą aresztowania młodej i jak mój kolega utrzymywał, pięknej hr. Wielopolskiej. Wielopolska została niedawno przedtem aresztowana przez policję niemiecką w dość podejrzanych okolicznościach w pociągu międzynarodowym Warszawa–Paryż. Odbywała podróż w towarzystwie posła perskiego z Warszawy. Zatrzymaną pod zarzutem szpiegostwa, przywieziono do Berlina i osadzono właśnie na Moabit, gdzie po odpowiednich formalnościach interwencyjnych nieodzownych ze względu na polskie obywatelstwo aresztowanej, ale pozbawionych w tego rodzaju wypadkach jakichkolwiek szans powodzenia, zezwolono na wizytę przedstawiciela konsulatu. Wielopolska, jak z tej rozmowy z Pasternakiem wynikało, miała już wkrótce stanąć przed Volksgerichtem. Należało się więc spodziewać wyroku śmierci.

Po powrocie do Warszawy celem odbycia przepisowego stażu w poszczególnych departamentach centrali, zaczęto mnie po prostu bombardować prywatnymi interwencjami w sprawie Wielopolskiej. Pierwszy interweniował jej rozwiedziony czy separowany mąż. Potem zwracał się kilkakrotnie ów poseł perski, którego nazwiska już nie pamiętam. Nie mogąc się do mnie dodzwonić w biurze, telefonował nawet do naszego prywatnego mieszkania, przekonując moją żonę o konieczności spotkania się ze mną. Nie znając istotnych elementów całej sprawy, unikałem tego rendez-vous — przed porozumieniem się z właściwymi władzami. Chodziło mi przede wszystkim o jakieś bliższe informacje o osobach zamieszanych w aferę, poczynając od samej pani Wielopolskiej i jej męża, o których nigdy przedtem w ogóle nie słyszałem.

Zaskoczyło mnie, że przedstawiciel sztabu, major dr [Adam] Świtkowski, znany mi z czasów gdańskich, późniejszy konsul w Zagrzebiu, zaprzeczył kategorycznie, jakoby aresztowana miała kiedykolwiek pracować dla polskiego wywiadu. Sprawa wyglądała więc jeszcze bardziej tajemniczo, niż to sobie wyobrażał dr Pasternak. Z przebiegu rozmowy w poselstwie perskim, którą w końcu odbyłem, wynikało, że dyplomacie irańskiemu zależało prawdopodobnie na przekonaniu tak władz polskich, jak i samej Wielopolskiej za pośrednictwem konsulatu o całkowicie przypadkowej jego obecności w przedziale pociągu, wiozącego ich oboje do Niemiec i podczas aresztowania. Byłem skłonny raczej w to uwierzyć, gdyż stan podniecenia nerwowego, w jakim znajdował się mój rozmówca, bądź co bądź zrozumiałego wobec insynuacji, łatwych do odczytania między wierszami sensacyjnych artykułów prasowych na temat afery, zdradzał całkowite nieprzygotowanie na podobną sytuację."

Tyle rozmaitych przypuszczeń, spekulacji, podejrzeń, przekłamań mniej lub bardziej intencjonalnych i irracjonalnych. A jak wyglądały fakty? Kim naprawdę była hrabina Oktawia Maria Wielopolska, która wyrokiem niemieckiego sądu [Volksgerichtshof, 4. Senat. Akta sprawy — 11 J 193/37 g. 4 L 9/38], po rozpoznaniu przezeń sprawy w dniach 24, 25 oraz 26 kwietnia 1938 roku została skazana na karę dożywotniego więzienia oraz jako karę dodatkową pokrycie kosztów związanych ze sprawą w wysokości 27 000 złotych? Składowi sędziowskiemu przewodniczył dr Köhler, a w pełnym składzie orzekającym był również obecny Volksgerichtsrat dr Merten, ten sam, który w lutym 1935 roku skazywał, prawdopodobnie najsłynniejszego polskiego oficera wywiadu w historii polskich służb, rotmistrza/majora Jerzego von Nałęcz-Sosnowskiego na identyczny wymiar kary.

Oktawia Maria hrabina Wielopolska, z domu Kurzeniecka herbu Bogorya, urodziła się 28 grudnia 1908 roku w Kijowie. Była jedynym dzieckiem bogatego właściciela ziemskiego, bardzo poważanego w Rosji, hrabiego Józefa Kurzenieckiego. Do 1917 roku, oprócz zarządzania swoim majątkiem, piastował on również stanowisko dyrektora w wielkiej fabryce cukru. Jej matką, nazwisko panieńskie Pago, była córka rosyjskiego generała. Pierwsze lata swojego życia Oktawia spędziła na terenie Rosji, a zaraz po wybuchu rewolucji przeniosła się wraz z rodzicami na Kaukaz. Pierwsze kroki w zakresie edukacji stawiała pod pilnym okiem francuskiej guwernantki. Po niezbyt długim pobycie na południu Imperium Rosyjskiego wyjechała z rodzicami do Europy Zachodniej. Ostatecznie rodzina Kurzenieckich zamieszkała we Francji. Najbardziej dręczącym ją w owym czasie problemem były pieniądze, a raczej notoryczny ich brak. Rewolucja rosyjska pozbawiła ojca Oktawii dostępu do podstawowego źródła dochodów, jakim były zyski ze znacznych połaci ziemskich, których był właścicielem. W trakcie pobytu we Francji ich sytuacja materialna stała się na tyle poważna, że aby przeżyć, rodzice zmuszeni byli od 1919 roku rozpocząć systematyczną wyprzedaż nagromadzonej wcześniej rodowej biżuterii. Uzyskane w ten sposób pieniądze, oprócz pokrywania stałych kosztów utrzymania, pozwoliły Oktawii uczęszczać we Francji do prywatnej szkoły, którą ukończyła w 1925 roku.

Po zajęciu przez Polskę Wołynia ojciec zdecydował się na powrót do Polski. W miarę szybko udało mu się sprzedać część swoich posiadłości oraz zatrudnić się u ich nowego właściciela na stanowisku dyrektora zarządzającego. Matka za pieniądze otrzymane od swoich rodziców oraz dodatkowe sumy uzyskane ze sprzedaży części majątku męża zakupiła dom na południu Francji w rejonie Cannes. Tam zamieszkała wraz z córką Oktawią. Młoda hrabina dwa razy do roku jeździła do Polski, aby odwiedzić swojego ojca w jego posiadłościach w Oktawinie oraz, a może przede wszystkim, aby móc zazna wać wielu uciech doczesnych. Jej zabawowy charakter w szczególności ujawniał się w okresach karnawałowych. Od wczesnej młodości lubiła towarzystwo mężczyzn i nie miała jakichkolwiek zahamowań. Była osobą otwartą na wszelkie, nawet te najbardziej odważne, męskie propozycje. Szczerze przyznawała, że zarówno propozycje, jak i ich realizacja sprawiały jej wielką przyjemność.

Jedenastego stycznia 1930 roku Oktawia poślubia, całkowicie wbrew woli ojca, który aż do dnia ślubu stanowczo sprzeciwiał się jej wyborowi, bliskiego kuzyna Józefa Aleksandra Marię Ladislausa Paula Stefana Sigmundusa hrabiego Wielopolskiego z Zabełcza herbu Starykoń. Jej wybranek urodził się 19 marca 1886 roku w Warszawie. Był więc o 22 lata od niej starszy. Był także od 1929 roku rozwodnikiem. Jego pierwsze małżeństwo zawarte 14 września 1910 roku w Warszawie z włoską hrabiną Anielą von Reisenkampf zaowocowało czwórką dzieci: Józefem [nieszczęśliwie zmarł 2 lutego 1925 roku w wieku 12 lat], Antonim Józefem [urodzony w 1911 roku, zmarły w 1995 roku], Anną oraz Marią. Józef Wielopolski po ojcu [Zygmunt Maria urodzony 2 maja 1863 roku, zmarły 17 czerwca 1919 roku] odziedziczył nazwisko jednej z wielkich, szlacheckich rodzin polskich. Matka, Maria z domu Laska, hrabina włoska [urodzona 23 września 1867 roku, zmarła 24 grudnia 1940 roku], wniosła do rodziny znaczne walory kapitałowe. Była bowiem córką polsko-żydowskiej rodziny bankierów. Pan młody pracował jako zarządzający posiadłościami odziedziczonymi przez matkę. Niestety tryb życia, jaki prowadził, nawet przy tak znacznych, gromadzonych przez pokolenia, zasobach finansowych, powoli doprowadził majątek matki do ruiny. Był namiętnym, nieuleczalnym hazardzistą. Grając, na przykład w karty, licytował stawki tak wysokie, iż przekraczało to wszelkie zasady zdrowego rozsądku. Systematycznie przegrywał ogromne sumy. Nie mogło być inaczej.

Ojciec Oktawii nie przekazał jej żadnego posagu. Uważał bowiem, że postąpiła wbrew jego woli, i dlatego ograniczył się jedynie do przesyłania córce 500 złotych miesięcznie z przeznaczeniem na pokrycie jej wydatków osobistych. Jako mężatka Oktawia co najmniej raz w roku wyjeżdżała do matki do Cannes. Czas każdego z jej kolejnych pobytów wyraźnie się wydłużał. W trakcie tych wojaży zaczęła bywać w towarzystwie bardzo wpływowych, wysoko postawionych mężczyzn. Imponowali jej. Podróżowała z nimi do Nicei, Monte Carlo, Paryża. Szybko polubiła ten sposób życia.

Miała jednocześnie osobliwe hobby. Otóż skrupulatnie prowadziła tajny notatnik, w którym opisywała swoje kolejne znajomości, zamieszczając nie tylko dokładne dane personalne i kontaktowe każdego z wielbicieli, ale także swoje szczere opinie nie tylko o ich męskich walorach, ale także o umiejętnościach ich wykorzystywania. Jednym słowem dla hrabiny technika też miała znaczenie. Tak jak była w stosunku do mężczyzn ogromnie wymagająca, tak i była w swoich tajnych ocenach niebywale surowa. Niewielu panów, którzy przez chwilę byli bardzo blisko niej, obok swojego nazwiska mogło znaleźć słowa pochwały i podziwu. Po każdym powrocie do Warszawy coraz wyraźniej uświadamiała sobie, że już zupełnie nie potrafisztucznie ograniczać się, by mieć u swego boku tylko jednego przedstawiciela płci brzydkiej. Nawet jeżeli tym przedstawicielem był jej towarzysz ze ślubnego kobierca. Jej prywatny notatnik, z którym nigdy się nie rozstawała, wzbogacał się o kolejne dane adresowo-obyczajowe. Skrupulatnie prowadzone zapiski dotyczyły nie tylko wielu ważnych obcokrajowców, ale też szeregu Polaków, wielbicieli jej urody i talentów.

Kiedy po latach znalazła się w tarapatach, w trakcie śledztwa zadano jej pytanie:

— Jak to możliwe, że pani czcigodny mąż tolerował tego typu pani zachowania? Przecież w pani notatkach nie brakuje prawie nikogo, kto wówczas coś znaczył, czy to w Polsce, czy to we Francji. Nie brakuje także przedstawicieli innych narodów, którzy chętnie spędzali czas, wylegując się na plażach Riwiery Francuskiej czy też uprawiając hazard w kasynie w Monte Carlo.

Na tak sformułowane pytanie Oktawia Wielopolska odpowiedziała spokojnie i jasno:

— W moim notatniku jest jeszcze wiele miejsca na wpisy. Świadczy to o tym, że brakuje jeszcze wielu ważnych mężczyzn, których nie zdążyłam bliżej poznać. A wracając do zadanego pytania, odpowiem tak: mój mąż robił dokładnie to, czego sobie zażyczyłam. A już na pewno nigdy nie chciał, abym z jakiegoś powodu była zasmucona. Dlatego bawiłam się, tak jak chciałam. Uprzedzając, ewentualne dalsze pytania, od razu dodam także i to, iż w żaden sposób nie przeszkadzał mi w kultywowaniu mojego stylu życia fakt, że jestem wyznania rzymskokatolickiego.

Hrabina Wielopolska mówiła płynnie nie tylko po polsku, ale także po francusku. Kiedy porozumiewała się po niemiecku i rosyjsku, wyraźnie kaleczyła język. Było oczywiste, że to właśnie biegła znajomość języka francuskiego otwierała przed nią salony i serca mężczyzn. W końcu nie był to wówczas tylko język dyplomacji, ale także język często używany do wyrażania swoich uczuć i namiętności.

Wiosną 1933 roku w Polsce nadal panowały niezbyt korzystne warunki do prowadzenia działalności gospodarczej. Mimo szeregu oznak poprawiającej się koniunktury, w wielu dziedzinach kryzys światowy nadal się utrzymywał i mocno utrudniał życie. W Polsce gwałtownie spadły ceny drewna, a w tym interesie rodzina Wielopolskich miała ulokowane wielkie pieniądze. Dość szybko państwo młodzi zorientowali się, że nie mogą już wyłącznie polegać na dopływie gotówki z nagromadzonego latami przez rodziców kapitału. Nawet ojciec Oktawii, bez wcześniejszej zapowiedzi, wstrzymał wypłaty 500 zł, które co miesiąc przesyłał na jej adres.

Pod względem finansowym małżeństwo Wielopolskich znalazło się w bardzo niekorzystnej, trudnej do pozazdroszczenia, sytuacji. Hrabia początkowo nic sobie z tego nie robił. Nadal gdziekolwiek przebywał, a znajdowało się tam działające kasyno, wprost nie wyobrażał sobie, by nie mógł oddawać się swojej pasji — hazardowi. Grał i, jak dotąd niezmiennie, regularnie przegrywał kolejne wielkie sumy. Hrabiostwo Wielopolscy szybko popadli w pętlę zadłużeniową. Nie mając najmniejszej perspektywy wyjścia z tej skomplikowanej sytuacji, zaczęli ratować się, sprzedając biżuterię oraz meble. Były to jedyne przedmioty, o których mogli jeszcze powiedzieć, że są ich własnością. Ale to też na długo im nie wystarczyło. W kolejnym oszczędnościowym ruchu postanowili zmienić warunki mieszkaniowe. Zdali sobie wreszcie sprawę z faktu, że muszą koniecznie obniżyć standard życia, by zredukować wysokość ponoszonych miesięcznie wydatków. Przenieśli się do małego, trzypokojowego, wynajętego mieszkania.

Pomimo piętrzących się trudności Oktawia nie wyobrażała sobie, by nawet w tym tak trudnym finansowo roku miałaby nie pojechać do matki na Riwierę Francuską. Kochająca matka i regularne jej odwiedzanie stanowiły dla hrabiny doskonałą przykrywkę dla prawdziwego powodu jej wyjazdów, którym była chęć spotkania się z wieloma przyjaciółmi, którzy na nią niecierpliwie czekali. Pełna życia hrabina znalazła sposób na wyjazd bez dodatkowych wydatków. Latem dogadała się z dwoma polskimi biznesmenami, że wspólnie udadzą się samochodem jednego z nich do Cannes. Nawet przed sądem nie zdecydowała się na bliższe sprecyzowanie formy zapłaty za tę przysługę. Podróżując z panem Romanem Przeworskim oraz panem Majewskim, z krótkimi przystankami w Berlinie, Bayreuth oraz Zurychu, dotarła nad Morze Śródziemne. Tam ich drogi szybko się rozeszły. Oktawia miała swoje plany, w których nie przewidywała udziału polskich biznesmenów. Matka też nie miała zbyt wielu okazji, aby nacieszyć się córką.

Hrabina przebywała na Riwierze 6 tygodni. Kiedy wysiadła na dworcu w Warszawie, powitała ją już jesienna pogoda i, niestety, nieuchronna konieczność kolejnych wyrzeczeń. W trakcie jej krótkiej nieobecności sytuacja finansowa męża przeobraziła się z trudnej w katastrofalną.

W tych to dosyć dramatycznych dla nich okolicznościach hrabia Wielopolski spotkał przypadkowo na ulicy w Warszawie znajomego rotmistrza Tadeusza Likiernika, o którym wiedział, że co najmniej w latach 1926–1930 pracował w Oddziale II Sztabu Generalnego/Głównego. Krótko mówiąc, pracował w polskim wywiadzie wojskowym. W trakcie dłuższej rozmowy prowadzonej przy kawie Wielopolski wyłuszczył rotmistrzowi wszystkie swoje problemy. Tak jak i w rozmowach z innymi, tak i w tym przypadku wyraźnie, w sposób wręcz desperacki, szukał u niego jakiejś formy wsparcia. Nie wiedział nawet, o co konkretnie prosić rotmistrza. Jak oceniał to Likiernik, hrabia poszukiwał przysłowiowego światełka w tunelu, który dotąd zapełniony był piętrzącymi się kłopotami. Głównie byli to coraz śmielej atakujący go wierzyciele.

W pewnym momencie podczas rozmowy Likiernik oświadczył hrabiemu otwarcie, że nadal pozostaje w bardzo dobrych kontaktach ze swoją starą „firmą". Miał na myśli oczywiście wywiad.

— Zapewniam pana hrabiego, że na pewno, o ile jest to w ogóle możliwe, spróbuję coś zrobić, aby panu i pańskiej małżonce pomóc — oświadczył rotmistrz.

Likiernik znał osobiście hrabinę Wielopolską i ciężko mu było dopuścić do siebie myśl, że ta tak niebywale piękna kobieta może być narażona na cierpienie biedy. Przyrzekł więc kilkakrotnie, iż postara się o jakąś formę wsparcia Oddziału II w wysiłkach zmierzających do poprawy ich sytuacji.

To właśnie rotmistrz Likiernik, w trakcie tej konkretnej rozmowy z hrabią, wpadł na pomysł, aby wykorzystać jeszcze to, co zostało z wysokiej pozycji towarzyskiej Wielopolskich, a mówiąc precyzyjniej, skorzystać przede wszystkim z usług powszechnie znanej z urody oraz bezpruderyjności pani hrabiny i pod patronatem wywiadu wojskowego otworzyć w Warszawie „salon polityczny".

Hrabiemu spodobał się ten pomysł. Po powrocie do domu wspomniał o tym Oktawii, która przyjęła koncepcję z otwartymi ramionami. Dosłownie i w przenośni. Brylowanie na salonach to było coś, co lubiła, ba, kochała od zawsze. Wierzyła w kobiece metody dominacji. Wierzyła głęboko w sens powiedzenia: man proposes, woman disposes. Fascynowało ją działanie, w trakcie którego urodą oczarowywała czy wręcz zniewalała swoich adoratorów, godziła się na bardzo wiele, ale tylko i wyłącznie w zamian za to, czego sama potrzebowała. W tym akurat konkretnym przypadku w zamian za to, czego Oddział II Sztabu Głównego, płatnik kosztów utrzymania salonu, będzie pilnie poszukiwał. Cieszyła się, że będzie znów w centrum uwagi. To był jej żywioł. Chciała tego. Już. Zaraz. Po ledwo co uzyskanej od męża nowinie o ewentualnym powstaniu „salonu politycznego" zaczęła się mocno niecierpliwić.

Nie minęło wiele dni, a do hrabiego ponownie odezwał się rotmistrz Likiernik. Zaprosił hrabinę i jej męża do warszawskiej restauracji Seidel mieszczącej się przy ulicy Senatorskiej. W takiej właśnie kolejności i tak ich nazywając. Likiernik miał pełną świadomość, że jeśli szefowie polskiego wywiadu potrzebowali Wielopolskich, to mieli na myśli wyłącznie hrabinę. Jej reputacja i cechy charakteru od pewnego czasu nie uchodziły uwagi czujnych oficerów „dwójki". Na taki typ kobiety każdy wywiad zawsze miał, ma i będzie miał zapotrzebowanie. Świetnie poruszała się na salonach nie tylko Warszawy, ale dużej części Europy. Mężczyźni w żaden sposób nie potrafi li pozostać obojętni na jej urodę i wdzięki. W ocenie szefostwa „dwójki" miała wszelkie dane ku temu, aby stać się skuteczną agentką polskiego wywiadu. A przynajmniej „naganiaczką" [Niemcy określają naganiacza słowem Schlepper, Anglicy słowem pedlar] pracującą na ich usługach. Po wstępnym przygotowaniu przez hrabinę kandydata do werbunku „na scenę" mieli wkraczać oficerowie kadrowi, by fachowo dokończyć rozpoczęte dzieło. Szefowie Oddziału II bardzo na nią liczyli.

Kiedy Wielopolscy dotarli na ulicę Senatorską, czekał już na nich rotmistrz Likiernik. Przywitali się serdecznie. Każdej ze stron towarzyszyło w tym momencie uczucie wielkiej nadziei. Hrabiostwo liczyło, że to spotkanie zapoczątkuje, tak długo przez nich oczekiwaną, odmianę ich losu. Zaś przebywający w restauracji szefowie „dwójki" wierzyli, że pomagając Wielopolskim w kłopotach finansowych, pozyskują świetnie zapowiadającą się nową współpracowniczkę. A może nawet nowe wcielenie Maty Hari.

Rotmistrz Likiernik zaprosił Wielopolskich do środka i, jakby u Seidla sam pracował od dawna, pewnym krokiem poprowadził ich do osobnego, prywatnego pokoju. Tam, delektując się wybornymi potrawami, będą mogli swobodnie rozmawiać, bez podejrzeń, iż ktoś może ich, nawet przypadkowo, podsłuchać. Przekraczając próg prywatnego pomieszczenia, Wielopolscy dostrzegli wstających od stołu dwóch mężczyzn ubranych w dobrze skrojone garnitury.

Jako pierwszy podszedł i przedstawił się hrabiostwu podpułkownik Stefan Mayer. Po chwili doszedł drugi i podał swoje nazwisko:

— Jestem Świtkowski. Kapitan Adam Świtkowski.

Wielopolscy jeszcze w tym momencie nie byli świadomi, że właśnie spotkali się z dowództwem Oddziału II Sztabu Głównego. Mayer zatrudniony był w wywiadzie od 1921 roku. Pracował wiele lat na kierunku wschodnim. Był kierownikiem ekspozytury w Wilnie. Po przejściu do centrali wywiadu w Warszawie i objęciu funkcji szefa wydziału wywiadowczego dał się poznać ze swojej mocnej strony także drugiemu głównemu wrogowi Polski — Rzeszy Niemieckiej. Pracownicy niemieckiego kontrwywiadu czuli przed nim respekt. Z kolei kapitan dr Adam Świtkowski prawie od początku swojej pracy zaangażowany był w „przygodę" z wywiadem, służąc na kierunku niemieckim. Niedawno, bo w 1932 roku, wrócił z pracy w Wydziale Wojskowym Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku, by od 18 czerwca tegoż roku zastąpić kpt. Władysława Stanaka na stanowisku kierownika referatu „Zachód". Na spotkanie z hrabiostwem przyszło więc dwóch wytrawnych oficerów walk na „cichym froncie".

Zgodnie ze starszeństwem rozmową od początku pokierował Mayer. Zanim przeszedł do meritum, prowokował do rozmów na szereg drobnych tematów. Co chwila, mniej lub bardziej śmiało, zerkał na hrabinę. Wyraźnie mu się podobała. Jej nieprzeciętna uroda była rzeczywiście trudna do zakwestionowania przez kogokolwiek. Dyskretnie ją obserwując, oceniał hrabinę także z innej strony. Chciał na przykład zorientować się, czy potrafi słuchać. Starał się również ocenić jej swobodę porozumiewania się. To w końcu od jej aktywności, sprytu, a często wręcz przebiegłości zależeć będzie sukces tego przedsięwzięcia wywiadowczego polegającego na wykorzystaniu „salonu politycznego" w pracy operacyjnej Oddziału II Sztabu Głównego.

Podpułkownik Mayer miał już doświadczenie w tego typu przedsięwzięciach operacyjnych. Nawet bardzo bliskie, bo związane z jego żoną Mary. Co nieco pisze o tym w swoich dotychczas niepublikowanych pamiętnikach Anna Glińska, siostra Marii Runge, wieloletniej łączniczki rotmistrza Jerzego Sosnowskiego z centralą w Warszawie. Oto krótki cytat ze strony 210 maszynopisu:

„Żona jego, Mary Mayer, prowadziła w Warszawie elegancki gabinet kosmetyczny, do którego uczęszczało wiele pań, żon dyplomatów, ministrów i wyższych oficerów. Jak chodziły pogłoski, właścicielka gabinetu uważnie przysłuchiwała się rozmowom i zbierała od nieostrożnych kobiet różne informacje, wiadomości wojskowe i polityczne...".

Przechodząc do sedna, podpułkownik Mayer zwrócił uwagę na fakt doskonałej opinii Wielopolskich, którą cieszyli się w świecie towarzyskim Warszawy.

— Chcemy wykorzystać państwa związki towarzyskie dla dobra Rzeczypospolitej.

Mówiąc to, nie bał się, że go posądzą o patos. Świadomie dążył do tego, aby słowo, wielkie słowo: Rzeczypospolita, ugruntowało się w ich umysłach.

Po krótkiej chwili milczenia poinformował ich, iż jest zdecydowany na uruchomienie „salonu politycznego", o ile oni również będą tym zainteresowani i gotowi na poświęcenie się dla ojczyzny. Według planów Mayera salon miał być prowadzony przez hrabiostwo, ale pod ścisłym nadzorem oficerów jemu podległych, a w szczególności pod czujnym okiem kapitana doktora Adama Świtkowskiego.

— Do swojego mieszkania będą państwo zapraszać, zgodnie z wytycznymi, upoważnionych przeze mnie oficerów wywiadu, ambasadorów, attaché, w szczególności tych od spraw militarnych, polityków, artystów, a także niektórych obywateli państw obcych przybywających z dłuższą lub krótszą wizytą do Polski. Mają państwo stworzyć taki klimat, który pozwoli naszej organizacji, „dwójce", jak ją potocznie nazywamy, na zdobywanie wszelkich informacji o państwa gościach, które mogą, najogólniej mówiąc, prowadzić w prostej linii do werbunku. Ale o tym wszystkim, w przypadku państwa zgody, będzie już z państwem szczegółowo rozmawiał pan doktor Świtkowski — stwierdził Mayer.

Po krótkiej chwili milczenia ppłk Mayer skierował do hrabiostwa sakramentalne pytanie:

— Czy państwo wyrażają zgodę na podjęcie się tak ogólnie przeze mnie zarysowanej współpracy z naszą organizacją?

Zadał to pytanie z czystej formalności, bo znając dogłębnie sytuację materialną Wielopolskich, był przekonany, że jedyną odpowiedzią, którą za moment usłyszy, będzie głośno wypowiedziane słowo: Tak!

Nie mylił się. Wielopolscy szybko zaakceptowali propozycję. Prawie wykrzykując słowo „tak", jednocześnie zwrócili uwagę Mayera na ich opłakaną sytuację materialną, która nie pozwalała im na dokonanie jakichkolwiek inwestycji. A przecież, by sprostać zadaniu, należało najpierw zmienić mieszkanie, a następnie kupić nowe meble. Ich dotychczasowe zdobiły już inne domy i mieszkania. Niedawno pozbyli się wszelkich ruchomości, bo nie mieli innego rozsądnego wyjścia z tych bolesnych — chociaż byli wówczas pełni nadziei, że tylko chwilowych — tarapatów finansowych.

— Znam państwa sytuację. To raz. A dwa, jest dla mnie całkowicie oczywiste, że jako organizacja dążąca do osiągnięcia korzyści musimy w pierwszej kolejności zainwestować.

Już na końcu języka miał krążącą wśród wojskowych angielską formułę dotyczącą zarówno biznesu, jak i seksu, a mówiącą, że jeżeli chcesz wyjąć, to najpierw musisz włożyć. Mimo rozległej wiedzy o upodobaniach życiowych hrabiny doszedł jednak do wniosku, że zabrzmi to zbyt wulgarnie.

— Gotowy jestem — kontynuował Mayer — do rozpoczęcia finansowania tej operacji najdalej od pierwszego stycznia 1934 roku. Jeżeli jednak uwiną się państwo w sprawach organizacyjnych szybciej, niż zakładamy, to przyspieszymy i wystartujemy na jesień tego roku. Dla nas im szybciej, tym lepiej. Otrzymają państwo miesięcznie dwa tysiące złotych. Powinno to wystarczyć, a gdyby nie, to w uzasadnionych sytuacjach mogę od czasu do czasu podnieść wysokość zaproponowanego wynagrodzenia — podsumował podpułkownik Stefan Mayer.

Po tym dodatkowym wyjaśnieniu wyraźnie rozluźnieni Wielopolscy oświadczyli, że są gotowi rozpocząć swoją działalność, choćby od zaraz². Przez resztę wieczoru dyskutowali o szczegółach przyszłej „pracy" Wielopolskich. Koncentrowali się przede wszystkim na konkretnych oczekiwaniach oficerów „dwójki". Pojawiły się pierwsze rady dla Oktawii Wielopolskiej. Przyjmowała je ze stoickim spokojem. Nie miała najmniejszych wątpliwości, że wie, jak pozwolić się zdobyć tym mężczyznom, na których im, a raczej jej, będzie zależało. Uważała, że bzdurą oraz mitem jest opowieść o tym, że to płeć brzydka wybiera. W rzeczywistości to zawsze przedstawicielka płci pięknej pozwala, albo i nie, dać się wybrać. Oktawia hrabina Wielopolska znała te reguły od dawna, bo od niepamiętnych czasów ochoczo i radośnie wcielała je w życie.

Jej wyraźnie widoczne oznaki spokoju i pewności siebie napawały oficerów optymizmem. Mayer i Świtkowski uśmiechali się często i chętnie. Nawet przypadkowy obserwator zauważyłby, iż byli zadowoleni.

W ciągu kilku dni, które upłynęły od spotkania, Wielopolscy wybrali już mieszkanie, które ich zdaniem najlepiej nadawało się do tej, bądź co bądź, nietypowej misji. Dokonując selekcji, odwiedzili wiele nieruchomości. Najlepsze okazało się mieszkanie znajdujące się przy ulicy Mokotowskiej pod numerem 51. Składało się z pięciu pokoi i było doskonale umeblowane. Odpadała więc kwestia jego urządzania. Dodatkową, a może i podstawową zaletą była wielkość salonu. Spokojnie mogło się w nim pomieścić czterdzieści, a przy odrobinie dobrej woli nawet i pięćdziesiąt osób.

Kiedy operacja „salon polityczny" ruszyła, to zgodnie z wcześniejszymi uzgodnieniami listy tych, którzy winni być zaproszeni, zwykle dostarczał kapitan artylerii Stanisław Fieldorf. Przekazywał je na ręce Wielopolskiego. Hrabina nie miała żadnego wpływu na to, kto będzie gościem w salonie. Jej rolą było zadbanie o odpowiednią atmosferę i specjalne troszczenie się o tych, z którymi powinna wejść w zdecydowanie bliższe, a niekiedy najbliższe kontakty.

A bywało w salonie wielu ciekawych gości. Wśród stałych bywalców było dwóch szefów misji dyplomatycznych, Szwajcar oraz poseł perski. Obydwaj nie wyobrażali sobie spotkania w, jak go nazywali, „salonie Wielopolskiej" bez ich udziału. Wśród obcokrajowców regularnie pojawiali się Włosi, Francuzi, Ameryka nie oraz Niemcy, w tym większość znaczących dyplomatów tych państw akredytowanych w Warszawie. Poza tym zawsze gościło wielu polskich dyplomatów oraz wysokich oficerów Sztabu Głównego, piękne aktorki, cudowne żony mniej lub bardziej ważnych mężów, kobiety słynące z nieprzeciętnej urody w świecie towarzyskim Warszawy. Na kolejnych spotkaniach najczęściej nie brakowało pomysłodawcy salonu w osobie rotmistrza Likiernika, a także dostarczyciela list zapraszanych gości, kapitana artylerii Stanisława Fieldorfa³.

Co było wysoce zastanawiające, a nawet niepokojące, to fakt, że wśród gości pojawiali się słuchacze Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, a także oficerowie Sztabu Głównego odpowiedzialni za tworzenie planów mobilizacyjnych. Niedopatrzenie „dwójkarzy" czy może po prostu niektórzy koledzy od układania list robili im sympatyczną przysługę? Który z młodych oficerów nie miał ochoty, chociaż przez kilka godzin, pobyć w świecie pięknych kobiet? Przeoczenie czy celowy dobór — zastanawiali się w szczególności goście niemieccy, a bywał wśród nich także Generalleutnant a.D. [ausser Dienst — emerytowany] Max Schindler⁴, ówczesny attaché wojskowy Ambasady Niemieckiej w Warszawie. Skrzętnie korzystał z okazji, aby doskonale poznać personalia wielu z tych nietypowych gości. Nietrudno zgadnąć, w jakim celu. W pracy na „cichym froncie" był fachowcem o ustalonej i uznanej w Europie marce. Natomiast nigdy nie pojawiali się na tych spotkaniach „główni sponsorzy salonu" w osobach ppłk. Stefana Mayera oraz kpt. dr. Adama Świtkowskiego.

PAŹDZIERNIK 1933 ROKU. ŚWIĘTO KAWALERII W KRAKOWIE DLA UCZCZENIA 250. ROCZNICY ODSIECZY WIEDEŃSKIEJ. MARSZAŁEK JÓZEF PIŁSUDSKI WŚRÓD WOJSKOWYCH ATTACHÉ AKREDYTOWANYCH W WARSZAWIE. PIERWSZY Z LEWEJ, GEN. MAX SCHINDLER

W czerwcu 1934 roku odbywał się w Warszawie doroczny Międzynarodowy Turniej Jeździecki rozgrywany na hipodromie w parku Łazienkowskim. Przyjechała doborowa grupa zawodników z całej Europy. Piękne otoczenie, znakomici jeźdźcy, wspaniałe konie zawsze ściągały rzesze publiczności. Wśród nich nie brakowało zasiadających w lożach przedstawicieli rządu, dyplomatów i licznie przybywających zagranicznych gości. Gośćmi byli zwykle wojskowi. „Dwójka" wyraźnie skoncentrowała swoją uwagę na delegacji niemieckiej. Dotarła ona do Warszawy w swoim najsilniejszym składzie. Były wśród nich takie sławy jak rotmistrz Ernst Hasse, Harald Momm oraz Heinz Brandt. Wielopolska otrzymała rozkaz nawiązania bliskiego kontaktu z przedstawicielami ekipy III Rzeszy. Hrabina była ubrana stosownie do okazji, gdyż czerwcowe zawody to był także dla pań czas na pokaz najnowszych kreacji. Na sam turniej wprowadził ją kapitan artylerii Stanisław Fieldorf. Także on podczas przerwy w zawodach, kiedy to spacerowano dookoła toru wyścigowego, przedstawił ją niemieckim jeźdźcom. Reszta była już w jej rękach. Okazało się, że w krótkim czasie oczarowała niemieckich gości nad wyraz skutecznie, bowiem przyjęli jej zaproszenie na prywatną herbatkę w mieszkaniu na Mokotowskiej. Stawili się w komplecie. O dziwo, pomimo wpajanych im od dziecka zasad niemieckiej dyscypliny, zrobili to bez wymaganej w takiej sytuacji zgody gen. Schindlera, najwyżej rangi oficjalnego przedstawiciela niemieckiej armii w Warszawie. Obawiali się odmowy? Obrotna hrabina zaprosiła również na to spotkanie kilku uczestników turnieju z innych państw. Aby młodym mężczyznom nie było smutno, nie wiadomo skąd pojawiła się grupa młodych i nadzwyczaj urodziwych Amerykanek. Wszyscy byli w doskonałych nastrojach. Oktawia potrzebowała tego „tłumu", bo zaplanowała zarzucenie swoich „sieci" na najlepszego jeźdźca teamu niemieckiego, rotmistrza Ernsta Hassego. Z nim rozmawiała najdłużej.

PREZYDENT IGNACY MOŚCICKI ZE ZWYCIĘSKĄ EKIPĄ NIEMIEC

ZAWODY NA HIPPODROMIE W ŁAZIENKACH KRÓLEWSKICH W WARSZAWIE. OD LEWEJ: HEINZ BRAND (I MIEJSCE), ERNST HASSE ORAZ SEWERYN KULESZA (EX-EQUO II MIEJSCE)

RTM. ERNST HASSE Z KONIEM BOSCO

Zabawa w salonie na Mokotowskiej była na tyle udana, że całe towarzystwo, bez wyjątków, postanowiło przenieść się do jednego z warszawskich renomowanych lokali z tańcami. Hrabina Wielopolska nawet na krok nie odstępowała rotmistrza Hassego. Jeżeli już musiała, to ograniczała swoją nieobecność do krótkich momentów. W lokalu wypiła z nim dużo drinków. Wspólnie przetańczyli wiele melodii. W trakcie pląsów na parkiecie otwarcie skarżyła się na swojego męża. Bez zahamowań informowała Hassego, że jej małżonek nie potrafił dostarczyć jej tego, czego ona naprawdę tak bardzo potrzebuje.

— On mi nie daje nawet przez moment odczuć, że jestem pożądaną kobietą, a przecież ma świadomość, iż fizyczny aspekt miłości ma dla mnie również ogromne znaczenie. Jako mężczyzna nie spełnia moich oczekiwań. Nie czuję się z nim szczęśliwa.

W konkluzji swoich narzekań oświadczyła, że chętnie rozstałaby się z mężem i związała z kimś innym, nowym, pełnym wigoru, młodzieńczej werwy i głodnym przeżywania rozkoszy. Jak później Hasse wspominał, prowadziła swoją miłosną grę z dużym wyczuciem i elegancją. Nie oparł się jej. Nie potrafił. Przed wyjazdem do Niemiec spotkał się z hrabiną Wielopolską raz jeszcze. Tym razem już bez innych uczestników zawodów jeździeckich. Męża hrabiny przy tym także nie było.

W trakcie zawodów jeździeckich można było dostrzec w loży przeznaczonej dla niemieckich oficerów inną bardzo urodziwą Polkę, pannę Grocholską, córkę Zdzisława Grocholskiego z Pietniczan w powiecie winnickim na Podolu. Według informacji przekazanych przez płk. Zygmunta Miłkowskiego panna Maria, niestety dla tego wspaniałego polskiego rodu szlacheckiego, w pewnym momencie swojego życia pogubiła się i zgodziła na współpracę z wrogiem. Po jakimś czasie okazało się, że była niemieckim szpiegiem. Ręka sprawiedliwości sięgnęła po nią w trakcie okupacji hitlerowskiej. Została skazana przez sąd Armii Krajowej na karę śmierci. Wyrok wykonano w Podkowie Leśnej.

Początkowa wielka popularność „salonu politycznego" hrabiny Wielopolskiej zaczęła przygasać pod wpływem coraz częściej rodzących się pytań o to, skąd w tych ekonomicznie dla wszystkich bardzo ciężkich czasach gospodarze znajdują pieniądze na pokrywanie tak znacznych wydatków. A przecież rzeczywista sytuacja finansowa hrabiostwa była tajemnicą poliszynela. Skąd więc tak nagle pojawiły się u nich te pieniądze?

Gremialnie zaczęto podejrzewać, że stoi za nimi potężna organizacja. Organizacja, która może wiele, bez względu na sytuację ekonomiczną panującą czy to w kraju, czy na świecie. Dla tej organizacji pieniądze zawsze się znajdą, bo muszą. Tą organizacją był Oddział II Sztabu Głównego Wojska Polskiego. W skrócie: wywiad.

Kiedy przekonanie o wywiadzie jako podstawowym sponsorze „salonu politycznego" ugruntowało się wśród uczestników spotkań u hrabiny, liczba gości przyjmujących zaproszenia zaczęła gwałtownie maleć. Wśród zapraszanych pojawiły się nawet wyraźne oznaki obaw bywania u Wielopolskich. Tego typu zachowania nie pozostały niezauważone przez decydentów „dwójki". Tuż po karnawale 1934 roku ppłk Mayer zjawił się w mieszkaniu hrabiostwa i oświadczył im, że jego inwestycja w „salon polityczny" okazuje się, jak to ładnie, krótko i fachowo określił, nierentowna.

— W związku z tym, moi drodzy państwo, o ile sytuacja w ciągu dni, a nie tygodni, nie ulegnie radykalnej poprawie, to podejmę szybką decyzję o zaprzestaniu finansowania. Salon miał wy pełniać określone zadania na rzecz Oddziału II. Oczekiwany zysk okazuje się znikomy. Nie wolno nam już dłużej tracić państwowych pieniędzy na prywatne uciechy — zakończył swoją wypowiedź ppłk Mayer.

Chociaż Wielopolscy po cichu spodziewali się tego typu sytuacji, to jednak moment, w którym usłyszeli groźbę ppłk. Mayera, wywołał u nich szok. Perspektywa kłopotów finansowych znów pojawiła się na horyzoncie. Hrabina postanowiła natychmiast opuścić Warszawę. W tym celu skontaktowała się ze swoimi bardzo zaufanymi sponsorami w osobach biznesmenów Przeworskiego oraz Majewskiego. Uzgodnili, że wspólnie wyruszą na Riwierę Francuską. Tym razem pojadą nie samochodem, a pociągiem. Zaplanowali podróż przez Wiedeń. Na przełomie lata i jesieni hrabina wsiadła do pociągu, zostawiając w stolicy męża, który musiał ponownie nie tylko szybko, ale i radykalnie zacząć redukować koszty utrzymania. Pierwsze, co zrobił, to zamienił mieszkanie na mniejsze. Wynajął czteropokojowe, gorzej usytuowane, ale za to znacznie tańsze. Było to lokum w budynku w Alejach Jerozolimskich pod numerem 93.

Po miłych wspólnych chwilach w pociągu i dotarciu na Riwierę hrabina szybko opuściła swoich sponsorów. Ich rola dla niej się skończyła. Już ich nie potrzebowała. Była na „swoim" gruncie. Przeworski i Majewski, nie bardzo wiedząc, co z sobą począć, po krótkim pobycie w okolicach Nicei wrócili do Warszawy.

Hrabina Wielopolska oczywiście od razu rzuciła się w wir lokalnego życia towarzyskiego. Szybko znalazła swoją nową miłość. W trakcie herbatki z tańcami [Tanztee] spotkała, jak początkowo sądziła, bardzo majętnego Włocha. Nazywał się André Merani. Była nim oczarowana. Wspólnie balowali najpierw na Riwierze, a potem jej Italiano vero zabrał ją do Paryża. Zamieszkali razem w eleganckim hotelu. Pewnego dnia totalnie zaskoczona Wielopolska stwierdziła, że w niewyjaśnionych okolicznościach została okradziona. Łupem złodzieja padła kwota 1000 franków francuskich. Nie zastanawiała się jednak długo nad stratą, chociaż wszystkie znaki na niebie i ziemi wskazywały na to, że złodziejem mógł być tylko i wyłącznie ten jej nowy ukochany. Tak jak szybko straciła pieniądze, tak i szybko zapomniała o tym przykrym incydencie. Skoncentrowała swoje myśli i czyny na upojnym spędzaniu kolejnych dni w Paryżu.

Ze stolicy Francji hrabina wróciła do Warszawy. Jak zwykle było to późną jesienią. Niezbyt długo była zdana tylko na męża, bo na święta Bożego Narodzenia przyjechał jej ukochany Włoch, Merani. Wydawało się jej, że spędza najlepsze święta w swoim życiu. Z czasem, kiedy ten nagły wybuch miłości wyraźnie przygasł, Wielopolska przejrzała na oczy i zaczęła dostrzegać niezliczone wady mieszkańca słonecznej Italii. Wyraźnie była już nim znudzona. Potrzebowała nowego „rasowego rumaka", który z nowymi siłami przystąpiłby do zaspokajania jej potrzeb.

Pewnego dnia, w sposób całkowicie przypadkowy, spadła na nią jak grom z jasnego nieba wiadomość, że jej ostatni kochanek, André Merani, jest w rzeczywistości szeroko znanym w świecie przestępczym złodziejem o wybitnym talencie w wąskiej specjalizacji „kieszonkowca". Dla hrabiny jedyną korzyścią z tej wiadomości było ostateczne wyjaśnienie sprawy kradzieży tysiąca franków w trakcie pobytu w Paryżu⁵.

Po przygodzie z Włochem hrabinę otoczyła w Warszawie smutna rzeczywistość w postaci nie tylko wielce niechcianego męża, ale także zlikwidowanego „salonu politycznego", wstrzymanych przez Oddział II wypłat 2000 zł miesięcznie, nowego mieszkania w Alejach Jerozolimskich i trudnych do zliczenia, piętrzących się w zastraszającym tempie długów. Dla Wielopolskich rozpoczął się również wyścig z wierzycielami, którzy ścigali ich także za nieuiszczone opłaty za wynajem refundowanego im przez Oddział II mieszkania na Mokotowskiej, które pospiesznie opuścili. Na początku 1935 roku, zupełnie nie radząc sobie z kłopotami, przenieśli się ponownie. Tym razem do wynajętego mieszkania mieszczącego się na ul. 6 Sierpnia pod numerem 28. W tej operacji znów „gubią" jeden pokój. Od tej pory musieli się zadowolić trzema. Wyposażenie mieszkania było, jak na ich gusta, iście spartańskie. Zastali w nim łóżko, stół, kilka krzeseł i szafę. Koniec, kropka. Nic więcej. Jako że własnych mebli już nie mieli, to musieli pogodzić się z tym, co znaleźli w nowym lokum. Nie potrafi li zdecydować się, aby kogoś do siebie zaprosić. Po prostu wstydzili się pokazać, jak żyją. Wstydzili się swojego upadku. W ten sposób szybko zniknęli z towarzyskiego świata Warszawy.

Pomimo piętrzących się trudności hrabina znów znalazła sposób, aby wiosną 1935 roku wyjechać na Riwierę. Grając jak przyzwoitej klasy aktorka, poinformowała męża, iż z bólem, ale niestety musi go opuścić, albowiem bardzo obawia się o stan zdrowia swojej matki. Pieniądze na pokrycie kosztów podróży tym razem otrzymała od ojca.

W trakcie pobytu nad Morzem Śródziemnym spotkała w Nicei, jak wspólnie potem twierdzili, najzupełniej przypadkowo, niemieckiego rotmistrza Ernsta Hassego, który uczestniczył w zawodach jeździeckich w tym mieście. Należy raczej skłaniać się ku twierdzeniu, że od czasu „przygody" warszawskiej pozostawali w dyskretnym kontakcie listownym i Oktawia była dokładnie poinformowana o jego planach podróży. Snując wspomnienia ze spotkania w Warszawie, spędzili kilka dni w Nicei, spotykając się regularnie na prywatnych „gonitwach". W końcu Hasse zabrał hrabinę samochodem do Cannes. Oktawia poddawała się wszelkim jego propozycjom, bo, jak to owym czasie było jej zwyczajem, szukała rozwiązania swoich problemów, i tych osobistych, i tych finansowych. Hasse był gotów garściami korzystać z jej uroków, ale nie był przygotowany na trwały związek. Po wyjeździe niemieckiego rotmistrza samotna hrabina pobyła jeszcze dwa tygodnie z matką i ponownie ruszyła w podróż do Warszawy.

W Warszawie nie była w stanie przyjąć do wiadomości, tak dla niej bolesnego, upadku towarzyskiego. Rozmyślała nad sposobami wyjścia z tego zaklętego kręgu długów i towarzyszących im wierzycieli, co było przyczyną ostracyzmu wśród warszawskiej „śmietanki towarzyskiej". W końcu podjęła śmiałą decyzję.

W czerwcu 1935 roku niezapowiedziana wcześniej zameldowała się w biurze przepustek Sztabu Głównego. Poprosiła o spotkanie z kapitanem doktorem Adamem Świtkowskim. Dyżurny oficer skontaktował się z kapitanem telefonicznie. W odpowiedzi otrzymał polecenie przekazania zacnej petentce, aby poczekała kilka minut. Nadspodziewanie szybko pojawił się na dole i poprosił, aby towarzyszyła mu w krótkiej przejażdżce samochodem. Po kilku minutach jazdy kapitan zaparkował swój służbowy automobil w pobliżu pomnika Kopernika. Weszli do nieznanego jej mieszkania. Było schludne, ale urządzone, jak to później określiła, urzędowo. Niedługo musiała czekać, aby dowiedzieć się dlaczego. Był to po prostu tak zwany LK, a więc lokal konspiracyjny oddany przez Oddział II do dyspozycji kapitana Świtkowskiego. Zajęli miejsca w więcej niż nieco sfatygowanych fotelach. Gospodarz nic nie zaproponował, ani napojów, ani drobnej przekąski. Zachowywał w stosunku do hrabiny spory dystans. Po dłuższej chwili milczenia zapytał:

— W czym mogę ci pomóc?

Od czasu salonu byli na „ty".

— Jesteś moją ostatnią deską ratunku. Potrzebuję pomocy w znalezieniu środków na godne utrzymanie.

— Tobie gotowy jestem pomóc. Ale tylko tobie. Nie może natomiast być mowy o zrobieniu czegokolwiek dla twojego małżonka, o ile formuła nazywania go mężem jeszcze w waszym związku obowiązuje.

Oktawia pominęła milczeniem jego drobną złośliwość. Z drugiej strony przyznawała w duchu, że Adam doskonale wiedział, co mówi. Jak na klasycznego oficera wywiadu przystało, był dobrze poinformowany.

— Jak możesz mi pomóc?

— Mam dla ciebie propozycję pracy. Ale jest jeden warunek. Musisz się zgodzić z faktem, że wymagane będzie od ciebie świadczenie pracy poza granicami Polski.

— Czy możesz to bardziej doprecyzować?

— Twoja praca będzie świadczeniem usług na rzecz Oddziału II. Wyjedziesz do Niemiec. Twoim zadaniem będzie nawiązywanie tam licznych kontaktów, które będą perspektywiczne dla potrzeb naszej „firmy". Inaczej to formułując, tylko ty wskażesz nam osoby, które twoim zdaniem byłyby gotowe nam pomóc, a my zrobimy resztę.

— Jestem gotowa na tego typu wyzwanie. A jakie miasta w Niemczech wchodziłyby w rachubę?

— A gdzie najchętniej chciałabyś pracować?

— Nad morzem. Miasto nie jest ważne, byleby leżało nad morzem. Jest czerwiec, a więc wielu ciekawych Niemców pojawi się w miejscowościach wypoczynkowych. Oni jako nacja kochają ciężko pracować, ale także dobrze odpoczywać. Arbeit ist Arbeit, aber Urlaub ist Urlaub — próbuje popisać się znajomością mentalności niemieckiej. — W ten sposób łączyłabym przyjemne z pożytecznym. Jak wiesz, kocham morze i specyficzną atmosferę kurortów.

Była nieco bezczelna w swoich odpowiedziach. Przed chwilą prosiła o jakąś pracę, a teraz już zaczęła stawiać warunki. Miała świadomość, że jest zepsuta przez mężczyzn. Jej nieprzeciętna uroda robiła swoje. To właśnie uroda dawała jej przewagę, która w prostej linii prowadziła do możliwości dokonywania wyborów.

Świtkowski nie dał jej długo czekać na propozycję. Spokojnie, patrząc jej głęboko w oczy, powiedział:

— Wybieraj między Warnemünde w okolicach Rostocku a Swinemünde [Świnoujście] i Heringsdorfem na wyspie Usedom [Uznam]. Dla mnie każda z tych miejscowości jest ważna.

— Dziękuję ci za danie mi możliwości wyboru. Decyduję się na pobyt i pracę w Heringsdorfie.

— Dobrze. Od tej chwili, moja droga hrabino, jesteś do mojej wyłącznej dyspozycji. Potrzebujemy około dwóch, no maksymalnie trzech tygodni, aby przygotować cię w należyty sposób do wyjazdu. W tym czasie musisz przejść krótkie szkolenie z zakresu podstawowych zasad pracy.

— A ile będę mogła zarobić?

— Wynagrodzenie, którego możesz się spodziewać, wynosić będzie 1000 zł. Miesięcznie — dodał po chwili kapitan Świtkowski.

Hrabina nie skomentowała jego propozycji. Najwidoczniej była zadowolona z zaproponowanej gaży.

Po kolejnej krótkiej pauzie Świtkowski otworzył stojącą tuż obok fotela, na którym siedział, teczkę i wyjął z niej druk urzędowy. W pierwszej chwili Wielopolska nie dostrzegła, jaki nagłówek miał ten papier.

— To jest zobowiązanie, które musisz podpisać — jakby czytając w jej myślach, oświadczył kapitan. — Akceptując jego treść własnym podpisem, potwierdzasz swoją zgodę na podjęcie współpracy z Oddziałem II, a także zobowiązujesz się do zachowania wszystkiego, co dotyczy tej pracy, w całkowitej tajemnicy. Nie wolno ci pod żadnym pozorem nikomu wspomnieć, nawet mimochodem czy bezwiednie, dla jakiej instytucji pracujesz ani wymienić nazwisk oraz stopni oficerów, z którymi będziesz mieć, masz lub miałaś w przeszłości kontakt. W szczególności dotyczy to przypadków lub sytuacji ekstremalnych. Gdybyś była, oby nie, przesłuchiwana przez funkcjonariuszy Gestapo lub Abwehry, powyższa reguła musi być przez ciebie w pełni przestrzegana. Od tych zasad nie ma żadnych wyjątków. Przyjmujesz to świadomie do wiadomości?

— Przyjmuję i będę przestrzegać wymienionych przez ciebie zasad postępowania.

Oktawia Wielopolska bez ociągania się podpisała swoim prawdziwym nazwiskiem i imieniem wymagany formularz. Świtkowski uścisnął jej dłoń, witając, jak to określił, „w rodzinie".

— Za chwilę odwiozę cię do domu. Jutro około godziny dziesiątej pojawi się inny oficer, który zabierze cię do tego samego mieszkania. Odbędziecie długą rozmowę na temat podstawowych zasad naszej pracy w terenie. I tak będziemy kontynuować procedurę szkoleniową aż do dnia twojego wyjazdu⁶.

Po powrocie do domu hrabina wbrew zaleceniom kapitana Świtkowskiego zdała swojemu mężowi szczegółową relację z przebiegu rozmowy. Nie wspomniała tylko o tym, że dla niego nie mają i mieć nie będą żadnej propozycji. Opowiedziała natomiast o dokumencie, który była zobowiązana podpisać. Wysoce się tym zaniepokoił, twierdząc, że nie powinno być jakiegokolwiek śladu jej kontaktów z wywiadem.

— Dla twojego dobra oni muszą zniszczyć w twojej obecności to nieszczęsne zobowiązanie. Musisz na to nalegać.

Po kilku dniach ponownie miała okazję spotkać się z kapitanem Świtkowskim. Ledwo się przywitali, a Oktawia przystąpiła do przekazywania mu obiekcji jej męża. O dziwo, Świtkowski zachował spokój i przeszedł do porządku dziennego nad faktem ujawnienia mężowi treści rozmowy, która miała pozostać całkowicie tajna. Niewiele się namyślając, wyjął z teczki dokument i porwał go na kawałki. Zrobił to ostentacyjnie, podnosząc formularz na wysokość jej oczu. Ponieważ wszystko odbyło się bardzo szybko, hrabina nie była pewna, czy rozrywany na strzępki papier naprawdę był jej zobowiązaniem. Osobiście nie przywiązywała do tego żadnej wagi. Spełniała tylko zalecenie swojego męża. Tak naprawdę to Wielopolska czekała tylko na koniec tych totalnie dla niej nudnych szkoleń, wypłatę zaliczki oraz wręczenie biletu na pociąg, który zawiezie ją do Heringsdorfu. Tam już będzie panią swego losu. Na tym etapie, aby na pewno znaleźć się w tym pociągu, musiała grać rolę patriotycznie nastawionej obywatelki, która za wszelką cenę, na ile tylko potrafi , chce pomóc swojej ojczyźnie.

Po zażegnaniu „kryzysu" związanego z pisemnym zobowiązaniem do współpracy dalsza część rozmowy przebiegła spokojnie. Świtkowski uradował hrabinę propozycją daty jej wyjazdu.

„Wreszcie wyjadę! Czas najwyższy, aby zakończyć te całkowicie do niczego mi niepotrzebne litanie na temat zagrożeń i sposobów reagowania na nie. Ja mam swoje kobiece sposoby na te ich wyimaginowane sytuacje kryzysowe. Nigdy mnie one dotąd nie zawiodły. Nie widzę powodów, aby tym razem było inaczej" — myślała w duchu Oktawia.

Dostała również od kapitana Świtkowskiego zapewnienie, że za kilka dni otrzyma przyrzeczone jej tysiąc złotych.

— Przybędzie do ciebie z przesyłką nasz zaufany goniec. Bez dodatkowych wyjaśnień poda ci kopertę, na której napisane będzie: „Do rąk własnych". Po otwarciu przesyłki winnaś najpierw dyskretnie wyjąć pieniądze, a następnie znajdujący się w kopercie dokument, będący w istocie pokwitowaniem. Musisz go podpisać swoim kryptonimem „Oktawian". Zapamiętaj sobie dobrze, że od tej pory we wszelkiej korespondencji z nami występować będziesz właśnie jako „Oktawian". W kontaktach z centralą twoje imię i nazwisko przestaje istnieć. Masz jeszcze jakieś pytania do mnie?

— Nie, nie mam. Zaczynam tylko odczuwać rodzaj tremy. Może to jest tylko Reisefieber.

— Zachowaj spokój i ściśle przestrzegaj zasad, które ci wpajaliśmy przez ostatnie tygodnie. To najlepsza rada, jakiej mogę ci teraz udzielić.

Po powrocie z tego spotkania hrabina zreferowała jego przebieg swojemu mężowi. Poinformowała go, że zgodnie z decyzją przekazaną jej przez kpt. Świtkowskiego za kilka dni wyjedzie do Niemiec, a konkretnie do kurortu nad Bałtykiem o nazwie Heringsdorf. Podróż odbędzie via Berlin, gdzie zgodnie z poleceniem ma zatrzymać się na kilka dni, aby rozejrzeć się za swoimi wcześniejszymi kontaktami. Hrabia Wielopolski nie miał najmniejszych uwag czy obiekcji co do planów żony. Niewątpliwie zdawał sobie jasno sprawę z faktu, że tytułowanie się w ich związku określeniami mąż i żona było, jeżeli nie śmieszne, to co najmniej nieadekwatne do rzeczywiście panującej sytuacji.

Kilka dni później przyszedł goniec. Hrabina po otwarciu koperty dyskretnie przeliczyła pieniądze, a następnie na formularzu pokwitowała ich odbiór swoim kryptonimem „Oktawian". Za otrzymane od gońca Oddziału II pieniądze hrabia Wielopolski zakupił żonie 300 marek niemieckich w formie czeków podróżnych. Resztę złotówek zatrzymał dla siebie. Czyżby pokrywał swoje koszty wyjścia do banku? Oktawia nie zwracała uwagi na takie drobiazgi. Najistotniejszy dla niej był fakt, iż miała w tym momencie wystarczającą ilość marek niemieckich, aby znów ruszyć w świat.

Wieczorem 9 lipca 1935 roku hrabina Wielopolska wsiadła na warszawskim dworcu kolejowym do wagonu sypialnego pociągu Nordexpress, którym udawała się do pierwszego celu swojej wyprawy, do Berlina. Wchodząc do przedziału, zorientowała się, że będzie podróżować razem ze znaną aktorką Lubbą Kurlową, która na co dzień mieszka w Warszawie ze swoim polskim przyjacielem i kochankiem Julianem Brygiewiczem. Lubba jechała do Berlina, aby właśnie z nim się spotkać. Jak wyjaśniła w rozmowie z Wielopolską, Brygiewicz wcześniej piastował w Warszawie funkcję konsula honorowego jednej z republik południowoamerykańskich, a obecnie jest przedstawicielem koncernu samochodowego [nie precyzowała którego] i stąd tak często przebywa służbowo na terenie Niemiec. Kiedy pociąg zaczął się zbliżać do niemieckiej stolicy, Lubba Kurlowa zaproponowała hrabinie zatrzymanie się na czas pobytu w Berlinie w doskonałym hotelu Esplanade przy Bellevuestrasse.

— To właśnie tam będę czekała na pojawienie się Julka.

Hrabina bez oporów przystała na jej propozycję. Z dworca w Berlinie razem pojechały taksówką do hotelu. Wielopolska wynajęła elegancki pokój. Wieczorem pojawił się w hotelu przyjaciel Lubby, Julian Brygiewicz. Zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami musiał wynająć osobny pokój. Bycie „tylko" kochankiem sławnej Lubby nie dawało mu jeszcze prawa do zajmowania wspólnego z nią pokoju hotelowego. A w III Rzeszy Adolfa Hitlera porządek był na co dzień rzeczą bezwzględnie wymaganą.

Wielopolska przebywała w Berlinie do 14 lipca. W towarzystwie Lubby Kurlowej i jej polskiego przyjaciela zwiedzała stolicę Niemiec. Brygiewicz zapraszał panie do najdroższych nocnych lokali, jadali w świetnych restauracjach takich jak Horcher czy hotel Bristol. Nie ominęli słynnej w Berlinie herbatki z tańcami w zadaszonym ogrodzie hotelu Eden. W czasie tej herbatki Oktawia poznała młodego Niemca. Jego przybliżone dane osobowe, tylko imię i nazwisko, zresztą fałszywe, oraz dane o walorach jego męskości, zanotowała w swoim słynnym notatniku. Przedstawił się jej jako Henri Morton. Spotkała się z nim ponownie następnego dnia i razem udali się do Lichtspieltheater [dawna nazwa kina]. Po wyjeździe z Berlina do Heringsdorfu wysłała jeszcze do niego kilka listów. Nie znając adresu, słała mu listy na poste restante. W późniejszym śledztwie niemieckie władze policyjne, pomimo wielu wysiłków, nie były w stanie ustalić jego prawdziwej tożsamości. Oktawia uparcie twierdziła, że nigdy nie miała jego adresu. Śledczy wyrażali zdziwienie, iż znana dotąd ze swojej wyjątkowej skrupulatności, przynajmniej w stosunkach z płcią brzydką, nie zanotowała jego pełnych danych w swoim słynnym „męskim" notatniku.

— W dokonanych przez panią ocenach jako mężczyzna wypadł świetnie. Nie chciała pani mieć jego danych, aby wrócić do tych szczegółowo opisanych, wyjątkowych przygód? Nie chciała pani mieć adresu, pod którym Henri Morton przechowuje te swoje, tak przez panią komplementowane, męskie walory?

— Musiałam być ogromnie rozkojarzona. Znaliśmy się w końcu krótką chwilę. Byłam również bardzo zmęczona. W Berlinie prawie w ogóle nie spałam. Dzieliłam czas między Lubbę z Julkiem a Henriego. Nie miałam czasu na sen. Byłam zmęczona. Tak sama przed sobą tłumaczę to niedopatrzenie.

W Berlinie hrabina była rzeczywiście bardzo zajęta. Nie tylko Lubbą i Julkiem. Zaraz po przyjeździe do stolicy Niemiec zatelefonowała z hotelu Esplanade do pana Zamboni, sekretarza włoskie go przedstawicielstwa dyplomatycznego w Warszawie, który czasowo przebywał służbowo w Niemczech. W trakcie pobytu w stolicy Niemiec mieszkał w prestiżowym hotelu Eden. Znali się doskonale jeszcze z Polski, kiedy to Zamboni jako wysoki urzędnik ambasady włoskiej był częstym gościem jej „salonu politycznego". W rozmowie telefonicznej uzgodnili termin spotkania. W jego trakcie Zamboni zachowywał się w stosunku do hrabiny z najwyższą kurtuazją. Wielopolska już na początku rozmowy, wbrew instrukcjom otrzymanym w Warszawie od oficerów Oddziału II, nie omieszkała poinformować go o swoich planach wyjazdu do Heringsdorfu. Była niedyskretna co do swoich dalszych kroków na terenie Niemiec, gdyż bardzo chciała, aby ją jak najczęściej odwiedzał. Na co dzień tak jak tlenu, tak również potrzebowała bliskości mężczyzn. Nie zawiodła się. Gorący włoski dyplomata, Zamboni, takich okazji nie zwykł marnować. Był nią zbyt oczarowany i zbyt sobie cenił jej ukryte talenty, aby pozostawić ją samą sobie.

Kiedy wieczorem trzynastego lipca, na dzień przed wyjazdem z Berlina, Wielopolska chciała w recepcji hotelowej uregulować swoje rachunki, okazało się, że większość z nich została zapłacona przez Juliana Brygiewicza. Była zaskoczona, ale i wdzięczna zarazem. Jej otrzymana od Świtkowskiego zaliczka na koszty podróży pozostała prawie nietknięta.

Następnego dnia, to jest czternastego lipca 1935 roku, w godzinach porannych, wyruszyła, tym razem już sama, do Heringsdorfu. Proponowała Lubbie oraz Julianowi wspólny wypad nad morze, ale oni woleli podróż do kurortu w Mariańskich Łaźniach. Jak tłumaczyli, chcieli przy okazji odpoczynku podleczyć swoje rozmaite dolegliwości.

Wielopolska po przyjeździe na miejsce zakwaterowała się w superluksusowym hotelu Kaiserhof-Atlantic. Wypełniając formularz meldunkowy, podała swoje prawdziwe imię i nazwisko, ale skłamała, wpisując w rubryce miejsce urodzenia Warszawę, a nie, jak powinna, Kijów.

Oktawia Wielopolska nie była osobą obcą funkcjonariuszom niemieckiej policji. Znali jej życiorys w miarę dokładnie. Dlatego doskonale wiedzieli o jej wielkiej słabości do mężczyzn. Była u nich zarejestrowana w kartotekach jako hrabina Maria „Tusia" [tak wołała na nią matka Rosjanka i grono najbliższych przyjaciół] Wielopolska. Według dalszych precyzyjnych zapisów niemieckiej policji przez pewien czas pracowała na rzecz wywiadu rosyjskiego. Od mniej więcej półtora roku, według raportów nadchodzących z Warszawy, związana jest z wywiadem polskim⁷.

Niemieccy policjanci zarejestrowali fakt jej przybycia do Heringsdorfu, postanawiając jednocześnie, na tym etapie, nie obejmować jej pobytu totalną inwigilacją. W pierwszej kolejności mieli zamiar zbierać informacje o niej i jej nowych kochankach, bez których nie potrafiła żyć, przez swoich zaufanych ludzi pracujących w hotelu.

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

1. W przytoczonych artykułach z prasy zachowano oryginalną pisownię, ortografię i interpunkcję.

2. Cytat fragmentu uzasadnienia wyroku (str. 5 i 6): „...Die Anführung des «Salons» zu zahlende monatliche Vergütung vorläufi g auf 2000 Zloty festgesetzt. Die Angeklagte und ihr Ehemann erklärte sich sofort bereit...".

3. Cytat fragmentu uzasadnienia wyroku (str. 6): „...Alsbald nach dieser Zusammenkunft im Restaurant Seidel mieteten sie eine gut ausgestattete 5-Zimmerwohnung in der ul.Mokotowska und stellten mehrere Bedienstete ein. Wie ihnen aufgetragen worden war, gaben sie in ihren Räumen regelmässig grössere Gesellschaften, bei denen im allgemeinen 30 bis 40 Personen anwesend waren. Die Namen der Einzuladenden gab hauptsächlich der Artillerie-Hauptmann Fieldorf den Ehemann der Angeklagten, während sie selbst darauf keinen massgeblichen Einfl uss hatte. In ihrem Hause verkehrten Mitglieder des diplomatischen Korps, u.a der schweizer und der iranische Gesandte in Warschau, ausserdem polnische Offiziere und Beamte des polnischen Auswärtigen Amtes. Man traf im "Salon" der Angeklagten, die von manchen als eine der schönsten und interessantesten Frauen der Warschau Gesellschaft bezeichnet wurde, Ausländer der verschiedensten Staaten, u.a. Italiener, Franzosen, Amerikaner und Deutsche. Zu den Gesellschaften erschien häufi g der Rittmeister a.D. Likiernik und manchmal auch der Artillerie-Hauptmann Stanislaw Fieldorf, der der Höheren Kriegsschule in Warschau angehörte und bald darauf in die Mobilmachungsabteilung des Generalstabes versetzt wurde. Der Oberstleutnant i.G. Mayer und der Hauptmann Dr. Switkowski blieben den Gesellschaftlichen Veranstaltungen fern...".

4. Gen. Max-Josef Schindler urodzony 11 grudnia 1880 r. w Monachium, zmarł 15 stycznia 1963 r. również w Monachium; kariera wybitnie wojskowa. Po skończeniu Szkoły Wojennej w Monachium 28 października 1902 roku otrzymał pierwszy stopień oficerski, porucznika. Od 1 grudnia 1932 roku był w stopniu generała majora. Funkcję szefa wojskowego ataszatu przy Ambasadzie Niemieckiej w Warszawie objął 1 kwietnia 1933 roku. W uznaniu zasług 1 lutego 1934 roku został awansowany na stopień generała porucznika. W Warszawie na swoim stanowisku pozostał do 1937 roku. W latach 1938–1939 dowodził niemiecką misją wojskową w Turcji. W listopadzie 1939 roku powrócił do Polski jako przedstawiciel Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu do spraw współpracy z przemysłem. W roku 1941 pełnił funkcję inspektora w Inspekcji Zbrojeniowej w Krakowie. Decyzją Adolfa Hitlera 24 czerwca 1944 roku został udekorowany bardzo wysokim odznaczeniem, to jest Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu i Mieczami.

5. Cytat z uzasadnienia wyroku (str. 8): „...Nachdem Przeworski und Majewski ohne die Angeklagte nach Warschau zurückgekehrt waren, lernte sie in Nizza beim Tanztee einen angeblich sehr vermögenden Italianer Andre Merani kennen, mit dem sie ein Liebesverhältnis begann und Längere Zeit unterhielt. Sie reiste mit Merani nach Paris und wohnte mit ihm zusammen in einem dortigen Hotel, wo ihr auf unerklärliche Weise 1000 Franken gestohlen wurden. Merani hat sie auch um die Weihnachtszeit 1934 in Warschau besucht. Später erfuhr sie, dass Merani ein internationaler Taschendieb ist...".

6. Fragment uzasadnienia wyroku (str. 9): „...Da die Vermögensverhältnisse nach wie vor sehr ungünstig waren, rief die Angeklagte im Juni 1935 den Kapitän Dr. Switkowski in Dienstgebäude des polnischen Generalstabs fernmündlich an, teilte ihm mit, da es ihr wirtschaftlich sehr schlecht gehe, und bat ihn um eine Zusammenkunft [...] Switkowski liess sie hierauf mit einem Kraftwagen in eine ihr bis dahin nicht bekannte Wohnung in der Nähe des Kopernikus-Denkmals bringen, in der er sie empfing. Sie fragte ihn, ob er nicht Arbeit für Sie hätte. Er erwiderte: „Für Ihren Mann nicht, aber für Sie und nur im Auslande." Als die Angeklagte erklärte, sie wolle es versuchen, forderte Switkowski sie auf, nach Deutschland zu fahren, um dort jemand zu ermitteln und anzuwerben, der geeignet sei, für die Spionage der II. Abteilung des polnischen Generalstabs in Deutschland tätig zu warden. Die Angeklagte erklärte sich bereit. Darauf erkundigte sich Switkowski, nach welchem deutschen Ort sie fahren möchte. Die Angeklagte antwortete, dass sie gern an die See Fahren würde, da gerade Sommer-Saison sei. Switkowski liess ihr die Wahl zwischen Warnemünde, Swinemünde und Heringsdorf. Die Angeklagte entschied sich für Heringsdorf. Switkowski versprach ihr für die Reise, die zwei bis drei Wochen dauern sollte, 1000 Zloty. Er legte ihr hierauf einen Verpfl ichtungsschein vor, in dem sie sich zur Arbeit für die II.Abteilung des polnischen Generalstabs bereit erklärte. Sie unterzeichnete ihn mit ihrem richtigen Vorund Zunamen. Switkowski teilte ihr alsdann mit, dass er sie demnächst zu weiteren Verhandlungen nochmals mit dem Kraftwagen abholen lassen werde...".

7. Cytat z aktu oskarżenia z 30 grudnia 1936 r. przeciwko Augustowi Wilhelmowi von Schlieben-Troschke (str. 7): „...Dort hielt sich zu derselben Zeit eine Frau auf, die sich Gräfi n Tussia Wielopolska aus Warschau nannte und off enbar damals für den polnischen Nachrichtendienst tätig war. Eine Gräfi n Wielopolska, die allerdings mit Vornamen Maria heissen soll, ist der Polizei als frühere russische Spionin bekannt...".

ROZDZIAŁ 2

Celnik Marjan Brożyna

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 3

Bronisław Jasiński oraz Franz Kurek

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 4

Muzyk Georg Dupke

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5

Erika Bielang

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6

Izydor Chmiela alias Chmiel

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7

Karol Matuszewski

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 8

Józef Cholewa

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 9

Karl Otto Pajonk i Franz Karl Lerch

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 10

Friedrich Wilhelm Bitter

Dostępne w wersji pełnej

Copyright © by Marian Zacharski, 2013

All rights reserved

Opieka redakcyjna

Małgorzata Małachowska

Projekt graficzny okładki i stron tytułowych

Agnieszka Herman

Opracowanie graficzne i techniczne

Barbara i Przemysław Kida

Materiały, jeśli nie zaznaczono inaczej,

pochodzą ze zbiorów Autora

ISBN 978-83-7785-368-9

Zysk i S-ka Wydawnictwo

ul. Wielka 10, 61-774 Poznań

tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67, faks 61 852 63 26

Dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90

sklep@zysk.com.pl

www.zysk.com.pl

Plik opracowany na podstawie Dama z pieskiem, wydanie I

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com