Andrzej Sarwa

Ogród w domu

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Copyright © 2013 by Andrzej Sarwa

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978-83-64145-36-0

Konwersja:

Wstęp

Stosowanie przypraw roślinnych, a szczególnie świeżych ziół jako dodatków do potraw jest niezwykle korzystne dla naszych organizmów. Zioła nie tylko poprawiają smak i zapach pożywienia, ale również dodatnio wpływają na zdrowie człowieka.

Obecnie mimo najszczerszych chęci dość trudno (a czasem jest to wręcz niemożliwe) zaopatrzyć się w niektóre rośliny przyprawowe czy zioła, zachęcam przeto do ich uprawy w warunkach domowych. Nie jest to zbyt skomplikowane, jeśli zaś włożymy w owo zajęcie odrobinę serca i wysiłku, uprawa opłaci się i da oczekiwane plony.

W domu a mam tu na myśli nie tylko okienne parapety, lecz również balkony, tarasy i piwnice można z powodzeniem uprawiać nie tylko rośliny przyprawowe, ale również niektóre warzywa, a nawet drzewka i krzewy owocowe, i to zarówno latem, jak i późną jesienią, a nawet w zimie.

Taki ogród w domu prócz realnych, materialnych korzyści może przynosić nam pożytki pozamaterialne. Uprawiając rośliny, będziemy zmuszeni do pogłębienia swej wiedzy o nich o ich wymaganiach, przebiegu procesów życiowych, metodach uprawy aby prawidłowo je pielęgnować. Przy okazji dowiemy się wiele o właściwościach poszczególnych gatunków i o ich wpływie na nasz organizm.

To jeszcze nie wszystko. Ogród w domu stanowi częstokroć jedyną możliwość uzyskiwania świeżych roślin przyprawowych, szczególnie dla mieszkańców wielkich aglomeracji miejskich, którym nie udało się zdobyć choćby skrawka ziemi na działkę.

Nie muszę chyba dodawać, iż świeże rośliny w zimie to niezastąpione źródło witamin i innych substancji biologicznie aktywnych, których niedobór, wówczas, nieraz dość przykro, odczuwamy.

Dodatkową zaletą wprowadzenia pod dach opisywanych w tej książce roślin jest to, iż wiele spośród nich, poza spełnianiem prozaicznych funkcji kulinarnych, ma niebagatelną wartość dekoracyjną. Można nimi wspaniale ozdobić nie tylko okienne parapety, lecz również i balkony. Te ostatnie mogą dzięki warzywom i ziołom wyglądać o wiele ciekawiej niż tradycyjnie udekorowane bratkami czy pelargoniami.

Nie sposób też przecenić jeszcze jednej roli roślin uprawianych w domu, tej mianowicie, iż dla nas mieszkańców betonowych miast stanowią namiastkę żywej przyrody, której cząstką sami jesteśmy i bez której nie byłoby możliwe nasze istnienie. Rośliny wzbogacają powietrze w tlen, wiele z nich wyparowuje ponadto ze swych nadziemnych organów olejki eteryczne, które, wdychane nawet w minimalnych ilościach, nie pozostają bez dodatniego wpływu na nasze organizmy.

Rośliny mają także zdolność wychwytywania drobin kurzu z powietrza oraz oczyszczania go z bakterii i innych chorobotwórczych drobnoustrojów.

Na koniec chciałbym jeszcze wspomnieć, że również piwnice, nie zawsze i nie przez wszystkich w pełni wykorzystane, mogą się stać maleńkimi ogródkami, w których przedłużymy cykl wegetacyjny niektórych roślin, przeniesionych jesienią z działki czy pola.

Nakłady finansowe na prowadzenie mini-upraw w warunkach mieszkaniowych są znikome w porównaniu z niewątpliwymi korzyściami, jakie one nam dają. Mam nadzieję iż Czytelnicy spróbują swych sił, a spróbowawszy raz, wiele spośród opisanych tutaj roślin na stałe wprowadzą pod swe dachy.

ROZDZIAŁ I Co warunkuje wzrost i rozwój roślin?

Jeśli zdecydujemy się na mieszkaniową uprawę roślin, musimy wiedzieć, iż każdy z gatunków ma określone wymagania. Zostały one opisane przy omawianiu poszczególnych roślin w części szczegółowej.

Są wszelako pewne czynniki wspólne wszystkim roślinom które warunkują ich wzrost i rozwój. Jeśli znajdują się w równowadze względem siebie, wówczas rośliny nie chorują, mają bowiem optymalne warunki wegetacji. Gdy jednak owa równowaga zostanie zachwiana o co w mieszkaniu nie jest trudno wtedy obserwuje się zaburzenia w ich wzroście i wyglądzie.

Pora te czynniki wymienić. Są to: światło, powietrze, temperatura, woda i odżywianie mineralne. Niżej w wielkim skrócie omówię znaczenie każdego z nich, abyśmy łatwiej mogli zrozumieć potrzeby roślin. Wpierw musimy uczynić pewną uwagę. Rośliny uprawiane na parapetach, balkonach czy w piwnicach zostały wyrwane ze swych naturalnych siedlisk, dlatego potrzebują z naszej strony szczególnej troski i upodobnienia w jak największym stopniu warunków panujących w niewoli (chyba będzie to najtrafniejsze określenie) do tych, jakie mają w naturze.

Wróćmy wszakże do właściwego tematu. Pierwszym z niezbędnych do życia roślin czynników jest światło. Tutaj muszę jednak zaznaczyć, iż w tej książce została opisana uprawa kilku gatunków bez udziału światła. Co więcej, wpływ światła byłby w ich wypadku wręcz szkodliwy (nie tyle dla nich samych, ile dla naszych podniebień), ale są to wyjątki i przy omawianiu każdego z nich będzie to zaznaczone.

Światło dla wszystkich roślin konieczne jest do tego, aby mógł zachodzić proces fotosyntezy. Tylko w obecności światła organizmy zielone asymilują z atmosfery dwutlenek węgla, z którego we wnętrzach komórek powstają substancje niezbędne do ich życia. Ponadto światło w wyraźny sposób wpływa na wzrost, kwitnienie i owocowanie. Tutaj wszelako pomiędzy poszczególnymi gatunkami występują znaczne różnice w zapotrzebowaniu. Zależy to od wielu czynników. Najważniejsze jest to, czy dana roślina pochodzi z otwartych, widnych przestrzeni, czy też z mrocznego lasu a zatem, jakie jest jej naturalne siedlisko.

Nie mniej istotne jest to, czy jakiś gatunek zalicza się do grupy roślin dnia długiego (trwającego powyżej 14 godzin), czy krótkiego (poniżej 14 godzin). Od tego bowiem przede wszystkim uzależnione jest kwitnienie. Przy niesprzyjającym dla obydwu grup roślin okresie dziennego oświetlenia może dojść do poważnych zaburzeń w kwitnieniu, a w skrajnie niekorzystnych warunkach mogą one wcale nie zakwitnąć.

Przy każdym z omawianych gatunków zaznaczyłem, jaka będzie dlań najkorzystniejsza wystawa, sądzę więc, ze tyle wiadomości na temat roli światła wystarczy Czytelnikom.

Na zakończenie tej kwestii jeszcze pewna uwaga. Najkorzystniej, oczywiście, jest uprawiać rośliny przy świetle naturalnym. Gdyby jednak się zdarzyło, iż chcielibyśmy koniecznie jakiś konkretny gatunek uprawiać w okresie zimowym, kiedy słońce nisko wędruje po nieboskłonie i światła jest mało, a ten akurat do prawidłowego rozwoju potrzebowałby go i przez dłuższy okres, iw natężeniu o wiele większym, niż daje natura, możemy zastosować doświetlanie.

Wbrew dość powszechnie panującemu przekonaniu takie doświetlanie wcale nie jest kosztowne. Na jeden parapet okienny przeznacza się jedną świetlówkę o mocy 40 W i umieszczoną na wysokości około 30 cm ponad wierzchołkami roślin. Doświetlanie winno trwać od wczesnego ranka przez 10 do 12 godzin. Pobór energii elektrycznej jest minimalny i koszt niewielki.

Drugim z ważnych czynników warunkujących wzrost i rozwój roślin jest powietrze i to powietrze czyste.

Organizmy asymilujące pobierają zeń dwa składniki: dwutlenek węgla bez którego nie mogłyby na drodze skomplikowanych biochemicznych przemian produkować najpierw cukrów, a w dalszej kolejności wielu innych związków oraz tlen. Bez dwutlenku węgla umarłyby z głodu, tlen zaś służy im, tak samo zresztą jak zwierzętom i ludziom, do oddychania.

Wszelako istnieje zasadnicza różnica pomiędzy organizmami zwierzęcymi i roślinnymi. Te pierwsze pobierają z powietrza wiele tlenu, a wydalają dwutlenek węgla, drugie zaś tlenu zużywają bardzo mało wydalają go za to w ogromnych ilościach.

Dzięki temu zjawisku w ogóle jest możliwe życie na naszej planecie. Nie ma cienia przesady w powiedzeniu, iż świat roślin to zielone płuca Ziemi.

Skoro już wiemy to wszystko, powinniśmy zdać sobie sprawę, jak ważnym zabiegiem pielęgnacyjnym jest częste wietrzenie pomieszczeń, w których uprawia się rośliny, i to wietrzenie dokładne, prowadzące do całkowitej wymiany gazowej i wzbogacające powietrze w wilgoć.

Tutaj wszakże uwaga. Wietrząc późną jesienią i zimą, baczmy, aby rośliny nie znalazły się akurat w przeciągu, bo może to spowodować nie tylko chorobę, albo nawet zupełne ich zniszczenie.

Zabiegiem ułatwiającym roślinom oddychanie i asymilację dwutlenku węgla jest także mycie, pobierają one bowiem potrzebne im składniki z atmosfery za pomocą aparatów szparkowych rozmieszczonych na powierzchni blaszek liściowych. Jeśli tedy te ostatnie są zakurzone i brudne, rośliny po prostu się duszą i nie tylko nie wyglądają zbyt atrakcyjnie, ale także słabo rosną i chorują. Pamiętając o tym, musimy tę zieleń, którą uprawiamy w domu, myć regularnie i dokładnie. Najlepiej czynić to w wannie pod prysznicem co 2 tygodnie albo chociaż raz na miesiąc.

Nie myjemy, oczywiście, tych roślin, które mają bardzo krótki okres wegetacyjny i które zużytkowujemy w kuchni w miarę wzrostu, ale i one lubią zraszanie za pomocą ręcznego rozpylacza.

Pora omówić teraz trzeci z niezbędnych do życia roślin czynników.

Jest nim temperatura. Tutaj bardzo trudno o uogólnienia, identycznie bowiem jak w wypadku zapotrzebowania na światło różne gatunki potrzebują do życia różnej temperatury. Bardzo schematycznie można by podzielić rośliny na dwie grupy te, które lubią więcej ciepła, i te, którym wystarcza temperatura panująca w naszym klimacie.

Te drugie są, oczywiście, gatunkami bądź rodzimymi, bądź doskonale zaadaptowanymi, pierwsze zaś wywodzą się z tropików lub subtropików i poza mieszkaniem nie mogą być uprawiane (chyba że są to rośliny roczne o krótkim cyklu wegetacyjnym, wieloletnie zaś wyłącznie okresowo podczas lata).

Na ogół latem większość roślin dobrze znosi lub wręcz wymaga wyższej temperatury. Gorzej jest zimą, ponieważ niektóre z nich, mowa oczywiście o wieloletnich, przechodzą okres spoczynku bądź naturalnego, bądź wymuszonego. Należałoby wówczas trzymać je w chłodnym lecz widnym pomieszczeniu, ograniczyć podlewanie i zaprzestać dokarmiania. Niestety, w mieszkaniach z centralnym ogrzewaniem cały czas jest ciepło albo wręcz gorąco i sucho. Starajmy się wtedy, o ile to będzie możliwe, ustawiać takie rośliny na najzimniejszych, ale zarazem i najwidniejszych parapetach.

Następnym czynnikiem jest woda. Bez niej nie byłoby życia. To z wody zbudowane są w kilkudziesięciu procentach wszystkie organizmy żywe, a stały i łatwy dostęp do niej warunkuje ich istnienie. Rośliny pobierają wodę przede wszystkim z podłoża za pomocą korzeni, w znacznie mniejszym stopniu wyłapują ją z powietrza, korzystają też z rosy osiadłej na liściach i pędach.

Zapotrzebowanie na wodę wiąże się ściśle z wymaganiami poszczególnych gatunków. Jedne potrzebują jej mniej i rzadziej, inne zaś więcej i częściej, w zależności od tego, z jakiego siedliska się wywodzą.

Tutaj muszę jednak zaznaczyć, iż w wypadku podlewania nie można się trzymać ścisłych, z góry ustalonych reguł, jak to czynią niektórzy, dostarczając roślinom wody np. raz w tygodniu lub co drugi dzień. Jest to złe, częstotliwość podlewania zależy bowiem od wielu czynników, między innymi: temperatury, wilgotności względnej powietrza, intensywności światła, rodzaju i wielkości naczyń, w których rosną, itp.

Musimy pamiętać, iż prawie zawsze (są od tego wyjątki odnoszące się do roślin bagiennych i suchorośli, ale te nie będą nas interesować) trzeba dostarczać roślinom wody wówczas, gdy przeschnie wierzchnia warstwa ziemi w doniczce. Zarówno zbyt częste, jak i zbyt rzadkie podlewanie zawsze prowadzi do zaburzeń fizjologicznych, a często nawet może skończyć się zniszczeniem rośliny.

Ostatnim spośród czynników warunkujących wzrost i rozwój roślin jest podłoże. Również i w stosunku do niego różne gatunki mają rozmaite wymagania.

Podłoże służy roślinie nie tylko jako miejsce, w którym się osiedla, zakorzeniwszy mocno, ale również jako dostarczyciel niezbędnych do życia składników pokarmowych, które pobiera w formie wodnych roztworów za pomocą korzeni.

Owe składniki dzielą się ogólnie na dwie grupy: makro i mikroelementów. Do pierwszej z nich zalicza się: azot, fosfor, potas, magnez, siarka i wapń, do drugiej m.in.: mangan, molibden, cynk, miedź, żelazo i bor.

Od ich obecności w podłożu, i to zarówno w wystarczających ilościach, jak też we wzajemnej równowadze, zależy prawidłowy wzrost i rozwój roślin, w tym oczywiście kwitnienie i owocowanie.

Teraz krótko omówię rodzaje i właściwości ziem, które stosuje się do uprawy w mieszkaniach:

Ziemia kompostowa powstaje przez całkowity rozkład wszelkiego rodzaj odpadków organicznych (chwastów, obierek, resztek kuchennych itp.). Jest mocno próchniczna i zasobna w składniki pokarmowe.

Ziemia gnojowa, powstała z całkowicie rozłożonego, starego obornika, ma podobne właściwości fizykochemiczne, jest jeszcze bogatsza w składniki mineralne, łatwo przyswajalne przez rośliny, niż kompostowa.

Ziemia liściowa powstaje w wyniku rozkładu opadłych liści. Jest bardzo lekka, przewiewna, mocno próchniczna, ale uboższa w pokarm od obu wcześniej wymienionych.

Ziemia inspektowa to rozłożony obornik koński i wierzchnia warstwa podłoża, którym był nakryty. Właściwości ma podobne do ziemi gnojowej i kompostowej.

Ziemia wrzosowa powstaje w wyniku rozkładu wrzosu i ściółki z lasu iglastego. Jest uboga w pokarm i ma odczyn bardzo kwaśny. Stosuje się ją do zakwaszania podłoży przeznaczonych pod uprawę roślin nie znoszących ziem zasadowych i obojętnych.

Ziemia darniowa to całkowicie rozłożona kilkucentymetrowa warstwa darni (trawy, koniczyny, lucerny, razem z korzeniami). Jest ciężka i niezbyt bogata w składniki pokarmowe.

Dodatki do ziem to m.in.: piasek i perlit, zwiększające ich przepuszczalność; torf, służący bądź do zakwaszania, bądź do zwiększania pojemności wodnej podłoża, i glina, służąca do zmniejszania jego przepuszczalności.

Na ogół rośliny uprawia się w mieszankach ziem, które możemy sporządzać sami bądź też kupować gotowe u ogrodników, w kwiaciarniach lub sklepach zaopatrzenia ogrodniczego. Decydując się na zakup gotowej mieszanki, musimy wiedzieć, jakie winna ona posiadać właściwości fizyczne i chemiczne, i jakie rośliny chcemy w niej uprawiać.

Z kwestią podłoża bardzo ściśle związana jest sprawa nawożenia, czyli, innymi słowy, dokarmiania roślin w okresie wegetacji, przypadającym od lutego do września października.

Świeża ziemia zawiera początkowo dostateczną ilość składników mineralnych, aby wykarmić roślinę. W miarę upływu czasu zostają one zużywane, a na dodatek wypłukiwane przy podlewaniu. Dlatego też w okresie wiosenno-letnim winno się roślinom dostarczać w regularnych, dwutygodniowych odstępach nawozów naturalnych lub sztucznych.

Oczywiście, najlepiej byłoby używać tych pierwszych i o ile ktoś ma taką możliwość, winien z niej korzystać. Stosuje się je w dwojakiej postaci wysuszonego i startego na proszek łajna bydlęcego lub ptasiego, którym (w niewielkich ilościach!) posypuje się powierzchnię ziemi w doniczce, a składniki pokarmowe w nim zawarte uwalniają się stopniowo podczas podlewania i przenikają w głąb bryły korzeniowej, oraz gnojowicy. Stosując suche łajno, wystarczy użyć go raz najwyżej dwa razy do roku, bo działa powoli, lecz długotrwale. Można również zasilać rośliny gnojowicą czyli tym samym nawozem, tyle że w postaci, płynnej, rozcieńczywszy go najpierw w stosunku 1:6 albo nawet 1:10.

A oto krótki przepis na przygotowanie gnojowicy:

Nawóz bydlęcy zalewa się wodą w stosunku: jedna część odchodów na cztery części wody (w wypadku łajna ptasiego proporcja owa zmieni się i na jedną jego część trzeba dać aż dziesięć części wody).

Teraz następuje okres fermentacji, trwający około 2 tygodni. Po jego upływie płyn zlewamy i po dalszym rozcieńczeniu, w podanych wcześniej proporcjach (1:6 1:10), zużytkowujemy do zasilania roślin.

Wszelako nawozy naturalne mają też swoje wady. Największą jest to, iż cuchną, a poza tym dla mieszkańców wielkich miast są prawie nieosiągalne. Dlatego też o wiele prościej zaopatrzyć się w sklepie ogrodniczym czy kwiaciarni w nawóz sztuczny. Najlepszy będzie płynny, wieloskładnikowy, zawierający odpowiednie dawki wszystkich niezbędnych do życia makro i mikroelementów. Istnieje wiele typów takich nawozów o rozmaitych nazwach. Każdy z nich jest zaopatrzony w instrukcję, do której powinniśmy się ściśle stosować.

Na koniec jeszcze jedna uwaga: otóż każde świeże podłoże, którego zamierzamy użyć do uprawy roślin, winno być najpierw odkażone, zawiera bowiem różnorakie patogenne czynniki zarodniki chorobotwórczych grzybów, bakterie, czy też jaja bądź larwy owadzich szkodników.

Najlepszym sposobem odkażenia podłoża jest wyprażenie go przez 30 minut w temperaturze około 100oC. Po takim zabiegu musi ono leżakować jeszcze 2-3 tygodnie i dopiero później można go ze spokojem używać do upraw.

Pora teraz przejść do następnego tematu, którym będą zabiegi pielęgnacyjne. Poza myciem, podlewaniem, nawożeniem i wietrzeniem pomieszczenia, co zostało omówione już wcześniej, do istotnych zabiegów pielęgnacyjnych zalicza się jeszcze przesadzanie i, w wypadku niektórych roślin wieloletnich (rzadziej rocznych), formowanie poprzez przycinanie.

Zacznę od tego ostatniego. Zabieg ów winno się zwykle przeprowadzać tuż przed rozpoczęciem przez roślinę wiosennej wegetacji, pamiętając, aby nie okaleczyć jej zbytnio, a odciąć tylko tyle gałązek, ile jest niezbędne. W okresie letnim można dokonywać jeszcze korekty, uszczykując pędy niezdrewniałe, wyrastające nie tam, gdzie byśmy sobie tego życzyli.

A teraz krótko na temat przesadzania. Jeśli zapamiętamy kilka podstawowych zasad, które tutaj obowiązują, nie będziemy nigdy mieli problemów z jego wykonywaniem.

Oto one: doniczki najpierw wyparzamy (jeśli są ceramiczne) lub dokładnie myjemy i płuczemy (jeśli są z tworzyw sztucznych);

- na dnie doniczek umieszczamy drenaż (żwir, potłuczoną cegłę, czy choćby wypukłą skorupką nad otworem), aby umożliwić wodzie swobodny odpływ na podstawkę, potem na dno sypiemy cienką warstwę podłoża;

- ziemia, której używamy do przesadzania, musi być świeża, odpowiednia dla poszczególnych gatunków i lekko wilgotna (ale i nie mokra, i niezupełnie sucha);

- przed przesadzaniem rośliny należy lekko przesuszyć bryłę korzeniową, aby nie było żadnych problemów z jej wydobyciem ze starego naczynia i nie groziło to uszkodzeniem systemu korzeniowego, gdyby jednak korzenie mocno ją przerosły i tak silnie przywarły do ścian doniczki, iż nie można byłoby bryły korzeniowej łatwo z naczynia wysunąć, trzeba wówczas roślinę obficie podlać, co może być pomocne; gdyby i to nie poskutkowało, należy doniczkę rozbić (nie dotyczy to pojemników plastikowych, z których rośliny o wiele łatwiej się wyjmuje);

- po przesadzeniu podłoże należy umiarkowanie podlać, aby ziemia przylgnęła dokładnie do korzeni;

- przesadzone rośliny nie mogą stać na słońcu, lecz zawsze w cieniu, przez około 1-2 tygodni, czyli do czasu zabliźnienia się ewentualnych zranień na korzeniach;

- przesadzanym roślinom nie obcina się korzeni, uzasadnione jest to tylko wówczas, gdy są one albo zbyt długie, albo chore i uszkodzone; wtedy obcinamy je aż do zdrowych miejsc, a rany zasypujemy sproszkowanym węglem drzewnym, co zapobiega powstawaniu infekcji grzybowych;

- rośliny przesadza się stopniowo, z doniczek małych do coraz większych, przy czym nowe winny mieć średnicę najwyżej około 2 cm większą od starych;

- roślin świeżo przesadzonych nie wolno zasilać nawozami przez pierwsze 2tygodnie, a to z dwóch powodów: po pierwsze dlatego, iż podłoże zawiera wystarczającą ilość składników pokarmowych, po drugie zaś dlatego, iż rośliny są osłabione i mogłyby chorować;

- po przesadzeniu roślin nie powinno się wypełniać doniczek ziemią aż po krawędzie, a zawsze 1,5-2 cm poniżej ich brzegów, co znacznie ułatwi nam podlewanie.

W czasie trwania uprawy, o ile jest to dłuższy okres w życiu rośliny, powinno się od czasu do czasu, ostrożnie, wzruszyć powierzchnię ziemi w doniczce. Pozwoli to na przeniknięcie powietrza w głąb bryły korzeniowej, gdzie jest ono również potrzebne, musimy bowiem wiedzieć, iż oddychają nie tylko liście, ale i korzenie.

Nie sposób pominąć kwestii chorób i szkodników, które zagrażają roślinom uprawianym w mieszkaniach.

W wypadku roślin o krótkim cyklu wegetacji, jednorocznych, które zużytkowujemy w kuchni w miarę wzrostu, a ich żywot kończy się na ogół po kilku zaledwie miesiącach, nie ma sensu jeśli zachorują lub zostaną zaatakowane przez szkodniki stosować żadnych zabiegów mających na celu ich zwalczenie. Roślinę porażoną najlepiej usunąć, bo bez użycia środków chemicznych trudno ją uratować, a pozostawiona, będzie źródłem zakażenia dla reszty.

Skoro już wspomniałem o środkach chemicznych, to muszę w tym miejscu zaznaczyć, iż uważam, że pod żadnym pozorem nie powinno się ich stosować w mieszkaniu, na balkonie czy w piwnicy słowem, w najbliższym naszym otoczeniu.

Po pierwsze grozi to zatruciem, a po drugie jest absolutnie nie do przyjęcia w stosunku do roślin, które później będziemy jedli. Jeśli jesteśmy skazani na podtruwanie przez wielkie rolnictwo, nie musimy sami przykładać do tego ręki.

W wypadku roślin wieloletnich do owej kwestii trzeba podejść nieco inaczej i próbować rośliny ratować (o ile jest to możliwe), stosując domowe środki i sposoby.

Do najbardziej uprzykrzonych szkodników należą roztocza przędziorki, zwane popularnie czerwonymi pajączkami. Gdy na liściach zauważymy liczne punktowe przebarwienia, możemy się spodziewać ich obecności. Jeśli stwierdzimy (po obejrzeniu spodniej strony blaszek liściowych przez lupę), iż rzeczywiście mamy do czynienia z przędziorkami, musimy całą roślinę liść po liściu bardzo dokładnie umyć wodą z dodatkiem płynu do mycia naczyń (1 łyżeczka na litr wody), a potem spłukać czystą wodą, bacząc, aby detergent nie dostał się do podłoża. Zabieg ów należy powtarzać 4-6 razy, w kilkudniowych odstępach.

Mączlik szklarniowy, popularnie zwany białą muszką, to niewielki, uskrzydlony owad, a więc mający możność przemieszczania się, przez to zaś trudniejszy do zwalczenia. W tym wypadku również można spróbować podanego w niej sposobu. Nie zabija to jednak dorosłych osobników, lecz jedynie odkleja i niszczy larwy żerujące na spodniej stronie liści. Myć musimy całe rośliny, co 2-3 dni, bardzo dokładnie, do momentu, aż znikną z mieszkania wszystkie dorosłe osobniki, a spodnia strona liści wolna będzie od larw.

Dość częstym gościem w naszych domach bywają mszyce, których pozbywamy się opryskując rośliny zaatakowane przez nie odwarem z tytoniu (1 łyżeczka do herbaty na szklankę wrzątku parzyć około pół minuty pod przykryciem, przecedzić i używać po wystudzeniu).

Jeszcze jednym z częściej występujących szkodników są wciornastki. żerują one na spodniej stronie liści, wysysając z nich sok. Zwalcza się je przez dokładne mycie wszystkich blaszek liściowych wodą z dodatkiem płynu do mycia naczyń i denaturatu (na litr wody po łyżce stołowej obydwu), bacząc, by nie dostała się do korzeni.

Nie wymieniłem tu wszystkich szkodników, lecz tylko te, które w domu najczęściej można spotkać. Gdybyśmy wszakże zetknęli się z innymi, wówczas trzeba będzie sięgnąć do literatury fachowej dotyczącej ochrony roślin i, stosując się do zawartych tam zaleceń, podjąć walkę z nimi.

U roślin uprawianych w mieszkaniach dość często mogą występować zaburzenia fizjologiczne spowodowane błędami uprawowymi.

Chorobą najbardziej rozpowszechnioną jest chloroza, objawiająca się utratą naturalnego koloru liści i przebarwieniem ich na białawo lub żółtawo; unerwienie pozostaje w kolorze naturalnym.

Chlorozę, będącą chorobą fizjologiczną, może spowodować wiele czynników. Zwykle jednak są to: zbyt kwaśny albo zbyt zasadowy odczyn ziemi, zalanie, niedożywienie lub odwrotnie przenawożenie, a także niedobór w podłożu miedzi, żelaza, manganu, cynku, magnezu i azotu.

Na koniec wspomnę o chorobach grzybowych, które manifestują się m.in.: pojawianiem się czarnych lub brunatnych plam na liściach, pędach czy kwiatach, albo też gniciem korzeni lub pędów. Niestety, chorób pochodzenia grzybowego w mieszkaniu nie da się zwalczyć inaczej, jak tylko przy użyciu chemicznych środków ochrony roślin fungicydów. Jest to jednak absolutnie niewskazane, nie ma więc innej rady, jak tylko pozbyć się chorych egzemplarzy.

ROZDZIAŁ II Sposoby rozmnażania roślin

Istnieją dwa sposoby rozmnażania roślin: rozmnażanie generatywne, czyli z nasion, i wegetatywne z cebul, bulw, kłączy, korzeni, liści czy kawałków pędów.

Nas interesować będzie przede wszystkim rozmnażanie generatywne, a także niektóre rodzaje wegetatywnego.

Oto ogólne zasady dotyczące siewu.

Nim do niego przystąpimy, nasiona przechowywane na sucho dobrze jest wpierw namoczyć przez kilka- kilkanaście godzin, a później lekko podsuszyć, żeby się ze sobą nie sklejały i nie utrudniały nam pracy.

Najlepszym podłożem jest odkażona i przesiana ziemia kompostowa, połączona w równych proporcjach z odkwaszonym torfem i piaskiem. Naczynia, w które siejemy, muszą być wyparzone.

Istnieje zasada głosząca, iż nasiona przykrywa się zawsze warstewką ziemi trzy razy grubszą od ich średnicy. Bywają wszakże od tej zasady wyjątki, są bowiem nasiona, które musimy umieścić głębiej w podłożu, są też i takie, które do skiełkowania potrzebują obecności światła. Te ostatnie jedynie przygniatamy i pozostawiamy na powierzchni.

Ponieważ przy omawianiu każdej rośliny podałem sposób jej rozmnożenia, tutaj nie będę się zagłębiać w szczegóły, a omówię jedynie zasady ogólne.

Po wschodach czekamy na ukazanie się pierwszych liści (oprócz liścieni) na siewkach, by wówczas je przepikować bądź przesadzić do oddzielnych doniczek, bądź też pozostawić w naczyniu, w którym wyrosły, przerwawszy je tylko, jeśli są nadmiernie zagęszczone.

Spośród różnych sposobów rozmnażania wegetatywnego nas będą interesować tylko: podział, sadzonkowanie i okulizacja, i tylko one zostaną omówione.

Rozmnażanie przez podział polega na oddzieleniu odrośli lub rozerwaniu rośliny matecznej na części, z których każda musi mieć przynajmniej część korzeni, i sadzeniu ich do oddzielnych naczyń.

Drugim bardzo dla nas ważnym sposobem jest sadzonkowanie. Na sadzonki używa się zarówno pędów zdrewniałych (na ogół bezlistnych), jak i pędów zielnych o całkowicie wykształconych już liściach. Pierwsze z nich umieszcza się w odpowiednim dla danego gatunku podłożu, pilnuje, by było ono zawsze umiarkowanie wilgotne, i ustawiwszy pojemniki z sadzonkami w ciepłym miejscu, czeka na zakorzenienie. Pędy zielne i ulistnione traktuje się podobnie (poza nielicznymi wyjątkami), z tym iż dodatkowo jeszcze nakrywa się je folią polietylenową rozpiętą w formie namiotu na konstrukcji z gałązek lub drutu. Folia owa ma za zadanie utrudnić liściom transpirację (wyparowywanie wody), by nie dopuścić do ich więdnięcia.

Optymalna długość tak jednych, jak i drugich sadzonek mieści się w przedziale pomiędzy 5 a 10 centymetrami.

Pędy używane do tego celu winno się ciąć bądź prostopadle do ich osi pionowych, tuż pod węzłami, usunąwszy wpierw najniższe liście, bądź skośnie, w połowie międzywęźla. Duża płaszczyzna cięcia sprzyja tworzeniu się tkanki kalusowej (tj. tej, z której tworzą się korzenie), a później zaczątków korzeni.

Ważne jest także, aby warstwa ziemi w pojemniku, w którym umieszczamy sadzonki, nie była płytsza niż 10 cm, ale i nie głębsza niż 12 cm. Zbyt płytka za prędko by wysychała, zbyt głęboka natomiast stwarzałaby problemy z wydobywaniem z niej ukorzenionych roślin.

Jeśli mamy mało materiału rozmnożeniowego, najlepiej od razu umieszczać sadzonki pojedynczo w tych doniczkach, w których mają rosnąć. Unikniemy wówczas zbędnego przesadzania i będziemy mieć gwarancję, iż nie uszkodzimy przy tym delikatnego systemu korzeniowego.

Podczas ukorzenienia (które trwa w zależności od gatunku od 4 tygodni do 3 miesięcy) trzeba pamiętać o systematycznym, codziennym wietrzeniu roślin, przez co nie dopuści się do zaatakowania ich przez szarą pleśń.

Ważne jest również, aby sadzonki o ile naturalnie będzie istnieć taka potrzeba zraszać i podlewać. Pod żadnym pozorem nie wolno dopuścić do utraty przez nie turgoru (czyli napięcia błon komórek roślinnych powodowanego ciśnieniem soku komórkowego od wewnątrz na ściany komórki), bo odbiłoby się to bardzo niekorzystnie na procesie ukorzeniania.

Przez cały ten okres rośliny powinny być umieszczone w miejscu ciepłym, widnym, ale nie na słońcu. Optymalna temperatura podłoża wynosi 20-25oC, najlepszym zaś okresem są miesiące luty sierpień.

Gdy rośliny ukorzenią się, co poznajemy po wypuszczaniu przez nie młodych pędów, powoli je hartujemy. Około 2 tygodni przyzwyczajamy (każdego dnia coraz dłużej) do warunków panujących poza osłoną z folii i dopiero wówczas możemy bez obawy, iż będą chorować, umieszczać je w tych miejscach, które przeznaczyliśmy na ich stałą uprawę.

Ostatnim ze sposobów rozmnażania, który będzie nas interesował, jest okulizacja, zwana inaczej oczkowaniem.

Wykorzystujemy tutaj tę właściwość roślin, iż ich organy lub części organów pędy lub ich części mogą się zrastać ze sobą w obrębie rodzaju.

Aby spróbować okulizacji, musimy mieć dwie rzeczy: zraz, czyli pęd pobrany z tej rośliny, którą chcemy posiadać i którą w ten sposób rozmnażamy, oraz podkładkę, zwaną potocznie dziczką, czyli roślinę nieszlachetną, w którą chcemy wszczepić oczko pobrane z rośliny tego samego rodzaju, ale już całkowicie dojrzałej i owocującej.

Posłużę się przykładem pomarańczy, co pozwoli lepiej zrozumieć istotę zabiegu.

Jeśli dysponujemy siewką tej rośliny, to aby nadawała się do okulizacji, jej pieniek musi mieć średnicę mniej więcej równą średnicy ołówka. Zarówno nazbyt cienki, jak i nazbyt gruby zdyskwalifikowałby ją (chociaż stare, rozrośnięte, dzikie drzewka cytrusów można przeszczepiać, okulizując je w koronie).

Z pomarańczy, która już owocuje, wybieramy całkowicie wykształcony jednoroczny pęd z zupełnie dojrzałymi, skórzastymi liśćmi, które wraz z kolcami odcinamy, pozostawiając jedynie kikuty ogonków liściowych.

Z tak przygotowanego zrazu wycinamy pojedyncze oczko (pączek) razem z kawałkiem kory i tarczką drewna znajdującą się tuż pod nim.

Na pniu podkładki robimy nacięcie w kształcie odwróconej litery T, korę rozchylamy delikatnie, bacząc, aby jej nie porozrywać, i wsuwamy pod nią pobrane wcześniej oczko.

Miejsce okulizacji obwiązujemy paskiem folii, a po dwu tygodniach sprawdzamy, czy oczkowanie się udało. Jeśli wszczepiony pączek zbrunatniał i wysechł, to nic z tego nie wyszło, jeżeli jednak zachował swoją naturalną barwę, a kikut ogonka liściowego zżółkł i odpadł przy lekkim dotknięciu, to znaczy, że okulizacja w pełni się udała.

Ponieważ jednak nie nastąpiło całkowite zrośnięcie się oczka z podkładką, musimy folię założyć ponownie, na 4 tygodnie, z tym iż wiążemy ją luźno, bo pełni teraz inną funkcję już nie przytrzymuje oczka, ale osłania je, chroniąc przed wyschnięciem.

Po upływie tego drugiego okresu folię usuwa się zupełnie, a całą koronę podkładki odcina mniej więcej 2 cm powyżej miejsca okulizacji.

Teraz pozostaje nam tylko czekać, aż z wszczepionego oczka wyrośnie szlachetny pęd. Gdy już dostatecznie zdrewnieje i nie będzie groziło mu odłamanie przy przyginaniu, podwiązujemy go prostopadle do góry, do kija lub innej podpórki, aby korona, która z czasem uformuje się zeń, była symetryczna. Jej wygląd możemy korygować przez uszczykiwanie młodych pędów lub przycinanie starszych.

Oprócz pędu, który wyrośnie ze szlachetnego oczka, mogą się również pojawiać pędy wyrosłe z oczek podkładki. Te ostatnie w miarę pojawiania się musimy usuwać.

Byłyby to już wszystkie uwagi ogólne na temat uprawy i pielęgnacji roślin w domach. Pora teraz przystąpić do omówienia konkretnych gatunków, które można uprawiać na okiennych parapetach, balkonach lub w piwnicach.

Oczywiście, jednoczesna uprawa w jednym domu wszystkich opisanych niżej roślin nie będzie możliwa. Nim je sprowadzimy pod swój dach, musimy więc dobrze się zastanowić, na które się decydujemy, którym będziemy w stanie zapewnić prawidłowe warunki do rozwoju, a z których musimy zrezygnować.

Będzie to możliwe dopiero wówczas, gdy więcej się o nich dowiemy i bliżej poznamy ich wymagania.

ROZDZIAŁ III Warzywa i rośliny przyprawowe

Bazylia

Bazylia pospolita (Ocimum basilicum), to bardzo stara roślina przyprawowa, mająca również pewne właściwości lecznicze. Należy do rodziny wargowych (Labiatae). Jej ojczyzną jest Azja Południowa, skąd jeszcze w starożytności trafiła do Grecji i Rzymu. W XVI-XVII wieku rozpowszechniła się w uprawie na kontynencie europejskim.

Jest to roślina roczna, dorastająca do 50-70 cm wysokości, wydzielająca z liści i pędów miłą, łagodną woń, przypominającą gałkę muszkatołową i goździki. Liście ma podłużnie jajowate, całobrzegie albo drobno ząbkowane. Kwiaty, niepozorne, wargowe, żółtawe bądź czerwonawe, skupione są w nibyokółkach na szczytach pędów. Owocem jest dojrzewająca na jesieni rozłupnia.

Zarówno liście, jak i całe ziele bazylii zawierają liczne związki, które korzystnie oddziałują na organizm. Największe znaczenie mają olejki eteryczne, stanowiące o wartości przyprawowej rośliny, m.in. kamfora, linalol, chawikol, eugenol, cyneol. Znajdujemy tam również garbniki, rutynę (do 150 mg%), karoten (do 9 mg%), flawonoidy, sole mineralne (miedź, cynk, żelazo, kobalt i bardzo dużo manganu), saponiny i inne.

Oprócz bazylii pospolitej rodzaj obejmuje około 150 gatunków, z pośród których poważniejsze znaczenie użytkowe ma kilka: Ocimum gratissimum, Ocimum menthaefolium, Ocimum kilimandsharicum, Ocimum sanetum i Ocimum viride.

Bazylię rozmnaża się na przedwiośniu z nasion. Wysiewa się je do naczyń wypełnionych lekkim podłożem i przysypuje kilkumilimetrową (do 0,5 cm) jego warstewką. Należy pilnować, aby było ono stale umiarkowanie wilgotne. Optymalna dla wschodów temperatura to 20-30oC.

Gdy rozchylą się liścienie, siewki delikatnie wyjmujemy z ziemi i po 2-3 rozsadzamy do oddzielnych doniczek o średnicy około 15 cm. Będą w nich rosły bez przesadzania do końca cyklu wegetacyjnego.

Bazylię można uprawiać zarówno na parapecie okiennym, jak i na balkonie, a ponieważ lubi ciepło i potrzebuje dużo światła, należy zapewnić jej wystawę południową. Podlewa się ją obficie, a prócz tego w 2-3-tygodniowych odstępach dokarmia najlepiej którymś z wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych, stosując się ściśle do instrukcji na opakowaniu.

Ziemia do uprawy bazylii winna bvć lekka i przepuszczalna, zasobna w składniki pokarmowe, o odczynie obojętnym. Ziem kwaśnych i ciężkich nie znosi inie chce w nich rosnąć.

Tak liście, jak i ziele bazylii (zarówno świeże, jak i ususzone) nadzwyczaj korzystnie oddziałują na procesy trawienia, przyspieszając je. Bazylia zapobiega wzdęciom, ułatwia przyswajanie składników pokarmowych, działa rozkurczowo w obrębie przewodu pokarmowego, pobudza wydzielanie soków żołądkowych. Ponadto przejawia słabe działanie bakteriobójcze, moczopędne, wiatropędne, uspokajające i przeciwkaszlowe.

W kuchni najlepiej wykorzystywać świeże liście bazylii, bardzo bogate w witaminy i enzymy niezbędne do prawidłowego funkcjonowania naszych organizmów. Można je dodawać do surówek i sałatek warzywnych. Do potraw na gorąco lepiej nadaje się suszone ziele.

Korzenny zapach bazylii uszlachetnia wiele potraw: pieczeń wieprzową i baranią, ryby, flaki, gulasz wołowy, a także zupy: od kartoflanki poczynając, poprzez krupnik, fasolową, grochową, pomidorową, na grzybowej kończąc. Jeśli ktoś szczególnie gustuje w zapachu ziela bazylii, może go używać również i do rosołu. Kilkanaście świeżych liści bazylii włożonych do butelki 10% octu nadaje mu przyjemny aromat. Używa się ich również do przyprawiania majonezu, past twarogowych i masła.

Świeże liście pozyskuje się przez cały okres wegetacji, ale dobrze zaopatrzyć się również w suszone ziele na zimę. Liście bazylii zbiera się dwa razy. Po raz pierwszy, gdy poczynają się rozwijać pierwsze kwiaty, i po raz drugi w 7-8 tygodniu po owym terminie, gdy ze ściętych 5-6 cm nad ziemią łodyg zdążą wyrosnąć nowe pędy.

Ziele bazylii suszy się rozłożone cienką warstwą w miejscu cienistym i przewiewnym, w temperaturze nie przekraczającej +30oC. Wysuszone w wyższej, traci zapach. Później tnie się je na kawałki i, zamknąwszy w szczelnych, nieprzeźroczystych pojemnikach, przechowuje w miejscu, suchym, bacząc by nie spleśniało.

Bluszczyk kurdybanek

Bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederarcea) to pospolita roślina naszej strefy klimatycznej nadzwyczaj rozpowszechniony chwast, którego ojczyzną jest kontynent euroazjatycki.

Jest to bylina z rodziny wargowych (Labiatae). W środowisku naturalnym może osiągać wysokość od 10 do 40 cm, a jej pełzające rozłogi, za pomocą których się rozmnaża, dorastają nawet do 120 cm długości.

Liście bluszczyku są dwojakie kształt dolnych jest kulistonerkowaty, górnych zaś kolistosercowaty. Są one silnie pokarbowane. Kwiaty, wargowe, o niebieskofioletowej koronie, pojawiają się w kątach liści po 2-3 od kwietnia do lipca.

Chociaż pojedynczy egzemplarz nie jest dekoracyjny, to jednak zdarza się, iż niektóre miejsca w ogrodach, na polach, przydrożach czy polanach leśnych porasta gęsty dywan tych roślin i wówczas gdy jest to okres kwitnienia wyglądają pięknie.

Bluszczyk kurdybanek jest, niestety, dziś już zupełnie zapomnianą rośliną przyprawową. Ziele zawiera liczne substancje: olejek eteryczny, garbniki, żywice, gorycz glechominę, witaminy i sole mineralne.

Stosowana jako przyprawa, zdecydowanie poprawia przemianę materii, pobudza wydzielanie soków trawiennych, zwiększa przepływ żółci z woreczka żółciowego do dwunastnicy, przeciwdziała nieżytom żołądka i jelit. Prócz tego korzystnie oddziałuje na moczowody i stosuje się je też przy schorzeniach górnych dróg oddechowych.

Bluszczyk kurdybanek jest rośliną tak pospolitą w całym kraju, że uprawianie go przez mieszkańców wsi i małych miasteczek całkowicie mijałoby się z celem, mogą go bowiem bardzo łatwo pozyskiwać ze stanu naturalnego.

Jest to jednakże poważny problem dla mieszkańców wielkich aglomeracji miejskich. Najprościej będzie, jeśli posadzą bluszczyk do skrzynki balkonowej, by przez całe lato używać w miarę potrzeb.

Wprawdzie jest on łatwy do rozmnożenia z sadzonek rozłogowych, najlepiej jednak wykopać rozkrzewiony egzemplarz z bryłą ziemi i, przesadziwszy do skrzynki balkonowej, obficie podlać.

Ziemia do uprawy bluszczyku nie musi być specjalnie dobierana i przygotowywana. Rośnie dobrze w każdej, byle nie była nadto zlewna, zwięzła, jałowa i kwaśna. Można go sadzić w podłoże, które stanowi gotowa mieszanka ogrodnicza.

W okresie wiosenno-letnim należy roślinę (przynajmniej raz w miesiącu) dokarmiać którymś z ogólnie dostępnych w handlu płynnych nawozów syntetycznych.

Podlewać winno się wówczas, gdy powierzchnia ziemi jest sucha, i zawsze tak obficie, by woda przesiąknęła całą bryłę korzeniową, a jej nadmiar wyciekł spodem.

Bluszczyk najlepiej uprawiać na balkonie. Zdecydowanie najodpowiedniejszą dlań wystawą będzie południe, ale również i w lekkim półcieniu nieźle się czuje i ładnie rośnie. Jako roślina wieloletnia, może nam służyć dłużej niż jeden sezon. Odpowiednio pielęgnowany, latem będzie się bujnie rozrastał, a na zimę część nadziemna zamrze, by na wiosnę znów się odrodzić. Nie szkodzi mu nawet bardzo niska temperatura, pod warunkiem że skrzynka zostanie dokładnie zabezpieczona przed mrozem.

Na przyprawę wykorzystuje się świeże albo suszone ziele bluszczyku kurdybanka. W tym ostatnim wypadku po zbiorze rozkładamy je cienką warstwą w miejscu przewiewnym i ocienionym, susząc w temperaturze nie przekraczającej +30oC. Po ususzeniu rozcieramy je dokładnie i przechowujemy w miejscu suchym, bez dostępu światła, w szczelnych naczyniach, by nie wietrzało.

Świeże, drobniutko posiekane listki bluszczyku dodaje się do zupy warzywnej, ziemniaczanej lub fasolowej. Można też nimi przyprawiać (byle nie w nazbyt wielkich ilościach, bo chociaż mają słaby aromat, to jednak wyraźnie gorzki posmak) jajecznicę, omlety, dodawać do past rybnych i twarogowych, surówek i sałatek warzywnych.

Suszem można, prócz wcześniej już wymienionych zup, doprawiać gulasz wołowy, sosy, kotlety, pieczeń wieprzową i wołową.

W celu poprawienia przemiany materii i trawienia można przyrządzać napar z1 łyżeczki do herbaty ziela na szklankę wrzątku. Pije się go, podzieliwszy na porcje, 2-3 razy dziennie, przez 2 tygodnie.

Boćwina burak ćwikłowy

Zarówno boćwina (Beta vulgaris var. cicla), jak i burak ćwikłowy (Beta vulgaris var. conditiva) to od dawna znane i rozpowszechnione w uprawie na całym świecie (tam, gdzie warunki są ku temu pomyślne) rośliny warzywne.

Obydwie pochodzą od buraka zwyczajnego (Beta vulgaris var. maritima), który po dziś dzień dziko rośnie w krajach basenu Morza Śródziemnego. Udomowiony został jeszcze w starożytności, a wiele form uprawnych spośród których dla gospodarki człowieka największe znaczenie mają dwie: burak pastewny (Beta vulgaris var. rapa) i burak cukrowy (Beta vulgaris var. altisima vel Beta alba) stanowi rośliny użytkowe.

Wszystkie buraki należą do bardzo licznej rodziny komosowatych (Chenopodiaceae), mającej w naszej strefie klimatycznej wielu przedstawicieli.

Buraki to rośliny dwuletnie (rzadziej roczne), osiągające wysokość od 60 do 120 cm. Liście mają dwojakie dolne, dość spore, z kształtu wyraźnie jajowate, o pofałdowanych brzegach, i łodygowe, mniejsze, podłużne albo podłużnielancetowate.

Kwiaty buraka mają dość skomplikowaną budowę, nie będę tedy szczegółowo jej omawiał kto ciekaw, może sięgnąć do podręcznika botaniki.

Po przekwitnięciu zawiązują się owoce złożone z 2-5 nasion, które zrośnięte są w tak zwane kłębiki, służące jako materiał siewny.

Młode, delikatne liście i mięsiste ogonki liściowe buraków są zarówno smaczne, jak i pożywne, a dodatkową ich zaletą jest to, iż zawierają dużo białka i związków mineralnyeh (żelaza i wapnia), prowitaminę A, a także witaminy C, B₁, i B₂, warto więc się pokusić, chociaż nie jest to najłatwiejsze, o ich uprawę w warunkach domowych.

Najlepiej uprawiać je jako nowalijki. Do tego celu nadają się odmiany buraków liściowych (boćwiny), ale także buraków ćwikłowych (traktowane jako namiastka boćwiny).

Zdecydowanie najlepiej będzie się nam opłaciło uprawianie boćwiny z wcześniej przygotowanej rozsady w skrzyniach, pod folią, na balkonie.

W tym celu pod koniec marca w czyste podłoże skomponowane z ziem liściowej i kompostowej (1:1) do skrzyneczek albo nawet dużych kuwet fotografcznych wysiewamy kłębiki buraczane w rozstawie 5x2 cm.

Boćwina jest bardzo wrażliwa na niedobór światła, w początkowym okresie uprawy od wschodów do przesadzenia na miejsce stałe konieczne jest więc doświetlanie. Czynimy to w ten sposób, iż nad siewkami na wysokości ok. 30 cm umieszczamy świetlówki o mocy 40 W, które muszą się palić przez 12 godzin w ciągu dnia.

Od wysiewu do wschodów upływają na ogół 2 tygodnie. Jeśli jednak podłoże ma stałą, stosunkowo wysoką (25-30oC) temperaturę, wschody mogą nastąpić szybciej.

Gdy po dalszych dwóch tygodniach rośliny będą już miały po 2-3 liście, należy zacząć lekko je hartować (o ile są przewidziane do dalszej uprawy na balkonie), wynosząc w ciepłe dnie na pewien czas na dwór. Po kilku dobach sadzi się je do wcześniej przygotowanej skrzyni, wypełnionej podłożem będącym mieszaniną ziemi kompostowej i piasku (4:1), i przykrywa folią. Na noc można (a nawet trzeba, jeśli panuje niska temperatura i przymrozki przygruntowe) dodatkowo zabezpieczać je matami słomianymi, lub choćby nawet starym kocem.

Boćwina do prawidłowego wzrostu potrzebuje dużo wody, należy więc baczyć, aby podłoże, w którym urośnie, było stale umiarkowanie wilgotne.

Ze względu na fakt, iż w uprawie znajduje się dość krótko, a rośnie w ziemi o wielkiej zawartości składników odżywczych, nie trzeba jej dokarmiać. Można z nią współrzędnie uprawiać jakąś inną roślinę, np. koper czy rzodkiewkę (tę ostatnią należy wysiewać punktowo, w międzyrzędziach, pod koniec uprawy buraków mniej więcej na 2 tygodnie przed zbiorem).

Boćwinę zbiera się z przeznaczeniem do spożycia dopiero wówczas, gdy w rozecie znajduje się minimum 6-8 liści. Do spożycia na surowo wybiera się tylko listki najmłodsze, a można je dodawać do surówek lub sałatek warzywnych. Liście starsze bezwzględnie muszą być ugotowane w dużej ilości wody.

Na koniec dodam, iż namiastkę boćwiny można uzyskać w wyniku pędzenia małych (o średnicy do 3 cm) korzeni buraków ćwikłowych, które ze względu na rozmiary nie nadają się do zużytkowania w kuchni. Najlepiej robić to w ciepłej piwnicy. Niedobór światła nie ma tu większego znaczenia, spowoduje bowiem tylko, iż łodygi i blaszki liściowe będą słabo (albo nawet wcale) ubarwione na kolor czerwony, poza tym wszakże zachowuje wszystkie inne swe właściwości.

Korzenie buraków należy sadzić bardzo gęsto, jeden koło drugiego, w podłoże przygotowane z ziemi kompostowej i piasku (4:1). Przez cały czas, aż do zbioru liści (co następuje zwykle po 3-5 tygodniach), trzeba je umiarkowanie podlewać.

Pędzenie w piwnicy można rozpoczynać w środku zimy pod warunkiem, iż panująca tam temperatura nie będzie niższa od + 14oC.

Bylica boże drzewko

Gdy zimą zaczniemy odczuwać ociężałość, zmęczenie, zwiększy się nasza drażliwość i będzie nam trudno koncentrować się, możemy być pewni, iż to niedobory witaminy i soli mineralnych dają znać o sobie. Wówczas każda roślina, która chociaż trochę może zrekompensować ich braki, będzie dla nas szczególnie cenna. Podwójnie cenną można nazwać taką roślinę, którą bez większych problemów da się uprawiać w domu, w doniczce, na parapecie okiennym. To ostatnie dotyczy właśnie bylicy bożego drzewka (Artemisia abrotanum) półkrzewu z rodziny złożonych (Compositae). Posiada ona wielu krewniaków, spośród których znaczna liczba ma dla człowieka znaczenie użytkowe albo ze względu na właściwości lecznicze, albo przyprawowe. Prócz bylicy estragonu (Artemisia dracunculus), którą będę oddzielnie omawiał, za godne choćby wspomnienia uznać trzeba: bylice piołun (Arthemisia absinthium), bylicę cytwarową (Arthemisia cina), bylicę nadmorską (Arthemisia maritima), bylicę pontyjską (Arthemisia pontica) czy bylicę pospolitą (Arthemisia vulgaris). Oczywiście, dałoby się tę listę znacznie wydłużyć. Wróćmy jednak do bylicy bożego drzewka.

Jej ojczyzną jest Azja Mniejsza, gdzie zresztą do dziś dzikie okazy można spotkać na naturalnych stanowiskach. Ponieważ właściwości przyprawowe i lecznicze bylicy bożego drzewka odkryto dość wcześnie, w uprawie znajduje się w wielu regionach świata. W tym iw Europie Środkowej, gdzie zaaklimatyzowała się dobrze. Znosi nawet bardzo niską temperaturę (do -30 C) inie wymarza całkowicie.

W uprawie, na najlepszych dla niej słonecznych stanowiskach, na glebach suchych o dużej zawartości próchnicy i nie zlewnych, osiąga wysokość 80-100 cm. Krzewy są silnie rozgałęzione. Pędy proste, sztywno wzniesione ku górze (stare mają tendencję do przyginania się ku ziemi) okryte są gęsto pierzastymi, drobnymi liśćmi. Kwiaty żółtozielone, całkowicie pozbawione wartości dekoracyjnej- pojawiają się na ich szczytach.

W naszym klimacie lato trwa zbyt krótko, aby mogły się zawiązać owoce. Dlatego najlepszymi sposobami rozmnażania są: podział starszych, silnie rozrośniętych egzemplarzy i sadzonkowanie kawałków bezlistnych, jednorocznych gałązek.

Liście i ziele bylicy bożego drzewka zawierają liczne substancje biologicznie aktywne. Za najważniejszą uznać trzeba olejek eteryczny (do 2,5%) o zdecydowanie cytrynowo-korzennym zapachu, który stanowi o wartości przyprawowej tej rośliny. Znajdują się tam również: związki kumarynowe, żywice, kwasy organiczne (kawowy i inne), garbniki (do 6%), gorycze, alkaloid abrotanina, sporo soli mineralnych (do 8,5%) i śladowe ilości witamin.

Ziele i listki bożego drzewka mają pewne niewielkie właściwości lecznicze, ale przede wszystkim stosuje się je jako przyprawę pobudzającą apetyt i poprawiającą trawienie oraz przyswajanie przez organizm składników pokarmowych.

Ziela bożego drzewka można używać zarówno po ususzeniu, jak i świeżego. W zimie korzystniej będzie stosować je w tej drugiej postaci. Drobno posiekane, można dodawać do sałatek i surówek warzywnych, past rybnych i twarogowych, a także doprawiać nim potrawy z mięs szczególnie tłustych baraniny, wieprzowiny, kaczek czy gęsi.

Opryskiwanie świeżych listków bożego drzewka w okresie zimowym nie nastręcza poważniejszych trudności. Najlepiej na początku grudnia z egzemplarza rosnącego w ogródku ściąć kilka lub kilkanaście (w zależności od potrzeb i miejsca na parapecie) jednorocznych, zdrowych i w pełni zdrewniałych pędów. Tnie się je na kawałki 15-20-centymetrowe i sadzi pojedyńczo lub po dwa do doniczek, o średnicy około 2 cm, wypełnionych podłożem skomponowanym z ziemi inspektowej (lub gnojowej), odkwaszonego torfu i piasku (2:2:1).

Po kilkunastu dniach z pąków na sadzonkach zaczynają wyrastać młode pędy. Znaczy to, iż rośliny zakorzeniły się. Gdy nowe przyrosty są wystarczająco długie, możemy uszczykiwać je i w ten sposób pozyskiwać cenną zieleninę do wykorzystywania w kuchni: Przestrzegam jednak przed zbytnim ogołacaniem roślin, bo może się to dla nich skończyć nie tylko chorobą, ale nawet zamarciem.

W okresie zimowym najodpowiedniejszą dla bożego drzewka będzie wystawa południowa. Gdy w mieszkaniu kaloryfery nadmiernie wysuszają powietrze, winno się boże drzewko każdego wieczora spryskiwać przegotowaną, ostudzoną wodą, za pomocą rozpylacza.

Ponieważ przyrasta ono dość intensywnie, należy zasilić je kilkakrotnie, w 2-3 tygodniowych odstępach, rozcieńczoną (1:10) gnojowicą albo słabym roztworem któregoś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych, zmniejszając dawkę zalecaną w instrukcji do połowy.

Jeśli ktoś z nastaniem wiosny nie chciałby się pozbywać pielęgnowanego przez zimę egzemplarza, a ma balkon, może go tam przenieść na okres letni.

Istotne jest, aby przesadzić go wpierw do dużego pojemnika (może to być na przykład plastikowe wiadro), a przed wyniesieniem na słońce i powietrze, stopniowo, przez mniej więcej dwa tygodnie, hartować. W przeciwnym razie wiatry i palące promienie mogą krzew uszkodzić, a w skrajnych wypadkach nawet całkowicie zniszczyć.

Zwykle nie warto tego samego egzemplarza uprawiać dłużej niż rok, toteż po nastaniu jesiennych przymrozków, opadnięciu liści i przejściu przez 1-2 miesiące okresu spoczynku pobieramy z krzaka silne, zdrowe pędy na sadzonki, a resztę wyrzucamy. Cykl uprawy świeżej zieleniny zaczyna się od początku.

Bylica estragon

Bylica estragon (Artemisia dracunculus) to bylina osiągająca znaczną bo dochodzącą nawet do 130 cm wysokość. Jest bardzo bliskim krewniakiem opisanego już wcześniej bożego drzewka i podobnie jak ono należy do rodziny złożonych (Compositae).

Jej ojczyzna to Azja Centralna, skąd rozprzestrzeniła się po całym świecie i jest uprawiana tam, gdzie warunki klimatyczne i glebowe jej sprzyjają.

Europejczycy zapoznali się z estragonem bardzo wcześnie, bo już w średniowieczu, dzięki rycerzom krzyżowym, którzy sprowadzili go doceniając walory przyprawowe do swych ojczystych krajów. W owym czasie roślina cieszyła się wielką popularnością u Arabów, w których kuchni z upodobaniem jest stosowana do dziś. Na naszym kontynencie niektóre kuchnie (głównie włoska i francuska) także nie mogą się bez niej obejść.

Istnieją dwie odmiany estragonu: rosyjska, charakteryzująca się słabym zapachem, i niemiecka (zwana również francuską), silnie pachnąca. Ów aromat wydziela cała roślina.

Estragon wytwarza dość sztywne pędy zielne, które w miarę starzenia się mają tendencję do przyginania się ku ziemi. Porastają je drobne, nie podzielone, lancetowate i całobrzegie listki, szczyty zaś wieńczą niepozorne kwiatostany, wyrastające z kątów liści wierzchołkowych. Są kuliste, zielonkawe, bez żadnej wartości ozdobnej. Owocem estragonu jest niełupka. W warunkach mieszkaniowych najlepiej udaje się uprawa estragonu rosyjskiego. Rozmnaża się go przez siew w ziemię próchniczną i przepuszczalną (może to być np. mieszanka ziem liściowej, kompostowej i piasku, połączonych ze sobą w stosunku 2:2:1) około połowy lutego. Na wschody nie czeka się zbyt długo, a gdy siewki podrosną nieco, pozostawiamy w doniczce o średnicy około 12 cm 1-2 najsilniejsze, resztę zaś usuwamy. W miarę wzrostu roślin winniśmy je przesadzać do coraz większych naczyń. Muszę jeszcze dodać, iż estragon niemiecki (francuski) rozmnaża się nie z nasion, lecz z sadzonek zielnych, które ukorzeniają się pod przykryciem z folii przez 4-6 tygodni. Zalecam ów sposób rozmnażania, ponieważ nie jest on trudny do wykonania w warunkach domowych.

Estragon na parapecie wymaga stanowiska słonecznego, chociaż z powodzeniem może również rosnąć w półcieniu. Dajemy mu zatem wystawę południową, w ostateczności zaś wschodnią lub zachodnią. Na oknie północnym zdecydowanie źle się czuje, chociaż przez krótki okres i tam jego uprawa jest możliwa.

Estragon nie znosi nadmiaru wody w podłożu, winno się go podlewać umiarkowanie, najlepiej wodą przegotowaną i ostudzoną albo przynajmniej odstaną.

Podczas wegetacji, to znaczy w okresie wiosenno- letnim, trzeba roślinę systematycznie zasilać, w odstępach 2-3-tygodniowych, albo mocno rozcieńczoną (1:10) gnojowicą, albo którymś z wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych, zmniejszając zalecaną w instrukcji dawkę do połowy.

Jeden egzemplarz estragonu możemy uprawiać przez kilka lat, przesadzając go w miarę wzrostu do coraz większych pojemników. Stary i rozkrzewiony winien rosnąć w wiadrze plastikowym o pojemności 10-12 litrów.

W okresie wegetacji rośliny nie trzeba przez cały czas trzymać w pomieszczeniu zamkniętym. Jeśli dysponujemy balkonem lub tarasem, około połowy maja, gdy już całkowicie minie niebezpieczeństwo wiosennych przymrozków, można wynieść ją na powietrze.

W tym miejscu jednak uwaga. Roślina uprawiana w domu jest wydelikacona i gwałtowna zmiana warunków otoczenia mogłaby jej zaszkodzić. Ostre słońce przypaliłoby liście, a wiatr mógłby połamać wiotkie pędy. Dlatego też przed ostatecznym wystawieniem na dwór przez mniej więcej dwa tygodnie należy ją hartować, wynosząc codziennie na coraz dłuższy czas.

Estragon ma przede wszystkim znaczenie przyprawowe. W tym celu najlepiej używać świeżych listków, które zrywamy w miarę potrzeby. Zawierają one liczne biologicznie aktywne związki: olejek eteryczny (m.in. estragol), goryczki, flawonoidy, nieco garbników, śluzy, enzymy, sporo witaminy C, prowitaminę A i składniki mineralne, a wśród nich sporo związków jodu, co ma duże znaczenie dla osób ze schorzeniami tarczycy.

Estragon korzystnie oddziałuje na żołądek (pobudza wydzielanie soków trawiennych), wątrobę, woreczek żółciowy (działa żółciopędnie), nerki, pęcherz moczowy (działa łagodnie moczopędnie), a podobno również zapobiega miażdżycy. Ponadto jest słabym środkiem przeciwrobacznym.

Liście i ziele estragonu, zarówno świeże, jak i ususzone, mają szerokie zastosowanie kulinarne. Można dodawać je do delikatnych sosów, rozmaitych zup, duszonej cielęciny i drobiu, różnych potraw z ryb (tak rzecznych, jak i morskich), ale także do marynat (a dokładniej do zalewy octowej), sałatek warzywnych, musztardy, past serowych i kwaszonych ogórków.

Świeże, drobno posiekane listki estragonu nadają się do posypywania omletów oraz do spożywania na surowo po zmieszaniu z zieloną sałatą lub surowymi liśćmi szpinaku. Będą wówczas stanowić cenne źródło witamin i soli mineralnych.

Na koniec muszę jeszcze wspomnieć, iż doskonałą przyprawą do potraw tego wymagających jest ocet estragonowy. Jego przygotowanie jest nadzwyczaj proste: kilka młodych, zdrowych, gęsto ulistnionych, kilkucentymetrowych wierzchołków pędów zalewamy zwyczajnym 10% octem spirytusowym. Naczynie szczelnie zamykamy i odstawiamy na kilka dni w ciepłe miejsce. Po owym czasie ocet nabierze pięknego, korzennego aromatu i stanie się mniej ostry. Płyn przecedzamy, ponownie wlewamy do butelki, szczelnie korkując, a pędy wyrzucamy.

Cebula jadalna

Jedną z najstarszych, bo najprawdopodobniej udomowionych w odległej starożytności przez Sumerów, roślin warzywnych jest nasza prozaiczna cebula (Allium cepa), należąca do rodziny liliowatych (Liliaceae).

Jak się jednak przypuszcza, to nie Mezopotamia jest jej ojczyzną, lecz Azja Środkowa, skąd trafiła na Zachód. Po dziś dzień zresztą rosną w górach Ałtaju pokrewne jej dzikie gatunki: Allium vavilovii czy Alliurm pskemense. Istnieje wszelako uzasadnione podejrzenie, iż to nie od nich wywodzą się odmiany i formy cebuli jadalnej, lecz od zgoła innego gatunku Allium oschanii. Dalsza droga cebuli jest znana. Z Mezopotamii trafiła do Syrii i Egiptu, stamtąd na wyspy greckie, później do Grecji kontynentalnej, a na końcu do Rzymu. Ponieważ Rzymianie byli panami znacznej części Europy, rozpowszechnili ją tutaj. Z ziem imperium przedostała się do krajów barbarzyńskich, ale to nastąpiło później.

Chociaż dziś nie ma już tych potęg i imperiów, to jednak cebula pozostała i wcale nie ma zamiaru tracić na znaczeniu i ustępować zaszczytnego miejsca królowej kuchni.

Mimo iż istnieją rozmaite gatunki, do najbardziej rozpowszechnionych należy gatunek dwuletni, wytwarzający w pierwszym roku niezbyt wielką cebulę (organ podziemny) z wiązkowym, delikatnym systemem korzeniowym i część nadziemną szczypiór, a według nomenklatury botanicznej skrętolegle ułożone liście dęte.

Gdy cebula osiągnie odpowiednie rozmiary, co ma miejsce najczęściej w drugim roku uprawy, wytwarza również dęty pęd kwiatostanowy, który wieńczy baldachowaty kwiatostan, złożony z kilkuset obupłciowych, różowawych, białawych, żółtawych, bladolila, zielonkawych lub w innych barwach, drobniutkich kwiatuszków.

Podobnie jak kwiaty, również i zewnętrzne łuski cebul mają różne kolory. Istnieją odmiany o łuskach żółtych, złocistych, białawych, brązowawych, fioletowych, czerwonych... Same cebule mogą mieć różne kształty kuliste, spłaszczone, wydłużone. Tyle z grubsza o wyglądzie i budowie cebuli jadalnej. Oprócz niej ważnymi gatunkami są m.in.: szalotka, rokambuł i siedmiolatka.

O tym, iż cebula jest rośliną warzywną i przyprawową. wiemy wszyscy i nic ma sensu nad tym się rozwodzić. Wszelako koniecznie trzeba powiedzieć, jak wiele i jak cennych substancji biologicznie aktywnych zawierają zarówno cebulę, jak i szczypiór. Jest w nich dużo białka, cukrów, olejku eterycznego nadającego im charakterystyczny zapach i ostry smak, sole mineralne, a pośród nich: związki potasu, wapnia, fosforu, żelaza, fluoru, siarki. Wyodrębniamy również enzymy, saponiny, inulinę i sporo witamin: prowitaminę A, witaminy: C, B, B₂, PP.

Cebulę można spożywać na surowo, np. z chlebem posmarowanym masłem, dodawać posiekane główki lub szczypiór do surówek warzywnych, przyprawiać nią zupy, rozmaite potrawy mięsne, sosy, dodawać do marynat (ryb i warzyw), past twarogowych, sałatek rybnych, jeść pieczoną, smażoną, duszoną, gotowaną czy przyrządzać z niej wykwintną zupę.

Cebula ma też poważne znaczenie lecznicze, niestety, ostatnio jakby trochę niedoceniane, a może po prostu zapomniane. Korzystając zatem z okazji, omówię je krótko.

Świeża cebula obniża ciśnienie krwi, działa bakteriobójczo i bakteriostatycznie, poprawia perystaltykę jelit, zapobiega lekkim biegunkom, wskazana jest jako środek pomocniczy w leczeniu cukrzycy, stwardnienia tętnic, anginy i przeziębienia. Ma ponadto niewielkie działanie moczopędne, leczy nieżyt jelit, pomaga zwalczać robaki pasożytujące w przewodzie pokarmowym, uporczywe zaparcia i kamicę moczową.

Papkę ze świeżej cebuli można przykładać na drobne rany, jeśli istnieje podejrzenie, iż mogły zostać zainfekowane. Plasterki surowych cebul są świetnym środkiem gojącym w razie pokąsania przez pszczoły i osy przyłożone, przynoszą prawie natychmiastową ulgę.

Muszę wspomnieć również o tym, iż cebula ma właściwości wykrztuśne i można z niej przygotować doskonały syrop przeciwkaszlowy. Z własnego doświadczenia wiem, iż jest to jeden z najskuteczniejszych syropów. A oto przepis na jego przygotowanie. Jest on dwojaki: albo świeży, wyciśnięty sok z cebuli mieszamy pół na pół z miodem i przyjmujemy 3 razy dziennie po łyżeczce do herbaty, albo drobno pokrajane główki zasypujemy cukrem. Gdy cebula puści sok, zlewamy go do butelek z ciemnego szkła i przechowujemy w miejscu suchym i chłodnym, przyjmując w razie kaszlu dokładnie tak samo, jak wcześniej opisaną miksturę. Tutaj jednak uwaga. Owych syropów cebulowych nie da się przygotowywać na zapas, lecz wyłącznie tyle, by starczyło na 4-5 dni, później bowiem mogą się zepsuć. Chociaż działanie lecznicze syropów jest niewątpliwe, mają jednak pewną wadę charakteryzuje je bardzo niemiły zapach.

Wreszcie nadszedł czas, aby chociaż krótko omówić mieszkaniową uprawę cebuli. Ma ona sens przede wszystkim w okresie zimowym.

Przygotowujemy skrzynki balkonowe albo duże donice, wypełniamy je lekką, żyzną ziemią zmieszaną z piaskiem i w takie podłoże sadzimy gęsto, jedną przy drugiej, średniej wielkości główki, a potem podlewamy obficie.

Dla uprawy najkorzystniejsza jest wystawa południowa, chociaż i na innych oknach będzie się nieźle czuła. Po upływie niezbyt długiego czasu z cebul wyrośnie szczypiór, który w miarę potrzeb uszczykujemy i wykorzystujemy w kuchni.

Cebula nie wymaga przesadzania. Skoro zauważymy, iż szczypiór zaczyna wiotczeć, jego końce żółkną i zasychają to znaczy, że dalsza uprawa mija się z celem. Wyrzucamy zatem rośliny i podłoże, w którym rosły, naczynia szorujemy, dezynfekujemy wrzącą wodą i, jeśli chcemy, zaczynamy uprawę na nowo.

Można też pędzić cebulę w wodzie, co jest o wiele łatwiejsze. Umieszcza się wówczas średniej wielkości cebulę w słoikach napełnionych wodą w ten sposób, aby były w 1/3 zanurzone w wodzie, a reszta cebuli wystawała nad słoik:

Wiosną, jeśli dysponujemy sporym balkonem, możemy tam posadzić kilkanaście cebulek najlepiej większych dymek, aby przez lato mieć świeżą zieleninę. Wszelako mieszkaniowa uprawa z przeznaczeniem na jesienny zbiór nie da żadnych efektów i absolutnie mija się z celem.

Cykoria

Cykoria podróżnik (Cichorium intybus) to niezbyt wysoka bylina z ogromnej rodziny złożonych (Compositae). Jest tak pospolita i tak powszechnie występuje na całym terytorium naszego kraju, że na ogół nie zwracamy na nią uwagi, pewnie więc mało kto wie, iż ma ona ogromne znaczenie użytkowe. Ale o tym będzie niżej.

Prócz Polski cykoria zasiedla obszary Europy, Azji i Afryki Północnej, gdzie spotyka się ją głównie na przydrożach (co sprawiło, iż nadano jej miano podróżnika), miedzach czy wreszcie suchych zboczach gliniastych wzgórz.

Jej część nadziemna ginie wraz z nastaniem jesiennych przymrozków. Latem tworzy krzewinki o sztywnych, silnie rozgałęzionych łodygach, z których wyrastają lancetowate, wąskie, głęboko powcinane liście.

W okresie kwitnienia, który rozpoczyna się mniej więcej w czerwcu i trwa przez całe lato, wygląda przepięknie, na pędach pojawiają się bowiem okazałe, błękitne kwiaty.

Cykoria to jednak nie tylko pospolity chwast, ale również jak już wspomniałem na samym początku cenna roślina użytkowa, chociaż ostatnio straciła na znaczeniu.

Dawniej uboga ludność z jej upalonych korzeni przyrządzała napój stanowiący namiastkę kawy. Wykopane i oczyszczone korzenie, ogłowione z naci i pozbawione twardego rdzenia, tkwiącego w ich wnętrzu, spożywano po ugotowaniu, polane masłem z podrumienioną tartą bułeczką, albo też dodawano do zup i sałatek warzywnych.

Cykoria to przede wszystkim jednak roślina, która dostarcza doskonałej sałaty. Teraz chciałbym jeszcze opowiedzieć krótko o jej właściwościach leczniczych.

Surowiec zielarski stanowią oczyszczone, pocięte na kawałki i dokładnie wysuszone korzenie. Spośród zawartych w nich substancji czynnych za najważniejsze należy uznać: cukry, garbniki, glikozyd intybinę i wreszcie inulinę sprawiającą, iż odwar z owych korzeni stanowi wartościowy lek, który z niezłym skutkiem można pomocniczo stosować w cukrzycy.

Tenże odwar działa odflegmiająco, żółciopędnie, zwiększa wydzielanie soków żołądkowych, poprawia perystaltykę jelit, działa łagodnie przeczyszczająco w uporczywych zaparciach i lekko moczopędnie.

Poza tym pobudza nieco osoby wyczerpane fizycznie i psychicznie oraz ogólnie wzmacnia organizm.

Lekarstwo z cykorii winno się przyjmować w postaci odwaru sporządzonego z 1 łyżeczki do herbaty rozdrobnionych, suchych korzeni na szklankę wody. Wszelako z przyjmowaniem go do wewnątrz nie należy przesadzać, dzienna dawka nie może bowiem przekraczać 1,5 szklanki, podzielonej na porcje.

Prócz wymienionych zalet cykoria ma jeszcze i tę, iż w okresie zimowym jest warzywem pozwalającym w pewnym stopniu zrekompensować niedobory soli mineralnych, których brak odczuwamy wówczas.

Cykoria przy odrobinie wysiłku daje się pędzić w warunkach domowych. Zanim do tego przystąpimy, musimy postarać się o materiał służący owemu celowi. Są nim korzenie. Pozyskujemy je w dwojaki sposób.

Pierwszy, prostszy, to wykopywanie ich późną jesienią, na przełomie października i listopada, ze stanu naturalnego miedz, przydroży, skrajów pól... Drugi to uprawa na działce.

Na przekopaną, starannie uprawioną grządkę wysiewa się nasiona cykorii w drugiej połowie maja, a później pielęgnuje dokładnie tak samo jak marchew czy pietruszkę. Cykorię wykopujemy w tym samym czasie co korzenie roślin dzikich, skracamy liście, a później sortujemy. Niezmiernie istotne jest, aby rozeta liściowa była przycięta nad głową korzenia na wysokości 2-3 cm. Krótsze przycinanie sprawi, iż korzeń do pędzenia się nie nada.

Za najodpowiedniejsze do tego celu uważa się tylko te korzenie, które mają średnicę 2,5-6 cm, długość 18-20 cm i nie są uszkodzone. Zarówno grubsze, jak i cieńsze nie nadają się. Do chwili rozpoczęcia pędzenia winno się je przechowywać w miejscu wilgotnym, (mają bowiem tendencję do szybkiego wysychania), a zarazem zabezpieczonym od mrozu, ale o niezbyt wysokiej temperaturze, aby nie zaczęły zbyt wcześnie wypuszczać liści.

Samo pędzenie można rozpoczynać pod koniec listopada lub w grudniu, a trwa ono na ogół od trzech do pięciu tygodni. Ważne jest, że czynimy to w piwnicy, a zatem nie zajmujemy niepotrzebnie miejsca w mieszkaniu. Piwnica musi być całkowicie pozbawiona dostępu światła, a jeśli jest w niej okno, należy je szczelnie zasłonić czarnym papierem.

Korzenie cykorii sadzimy w skrzynkach wyłożonych folią. Najodpowiedniejsze będą skrzynki o wymiarach 50x40x30 cm. Na spód sypiemy 10-15-centymetrową warstwę lekkiej i żyznej ziemi i w nią sadzimy skośnie, jeden przy drugim, wyselekcjonowane korzenie. Przysypujemy je całkowicie około 20-centymetrową warstwą piasku i obficie podlewamy. W późniejszym okresie baczymy, aby piasek nie był nadto mokry, a tylko umiarkowanie wilgotny, w przeciwnym bowiem razie nasza cykoria może zacząć gnić.

Liście wyrastające z przysypanych korzeni, przebijając się przez wierzchnią warstwę, zawiązują się w luźne główki o żółtawej barwie i lekko gorzkawym smaku. Nadają się do zbioru już po 4-5 tygodniach. Odcinamy je ostrożnie, aby nie uszkodzić tkwiących w podłożu korzeni, z których jeszcze przynajmniej raz (a w optymalnych warunkach dwa razy) mogą wyrosnąć następne główki.

Sałata uzyskana z cykorii jest wykwintna, krucha i delikatna, a co najważniejsze, bardzo zdrowa. W zetknięciu z wodą szybko brunatnieje i zaczyna gnić, można więc ją myć dopiero przed samym spożyciem.

Jeżeli dysponujemy dość dużą, nie zagraconą piwnicą, możemy przygotować kilka skrzynek i sadzić korzenie cykorii w różnych terminach, dobierając je tak, aby zbiory z poszczególnych skrzynek nie pokrywały się ze sobą. W ten sposób przez całą zimę będziemy mieć świeżą sałatę.

Cząber ogrodowy

Cząber ogrodowy (Satureja hortensis), roczna roślina z rodziny wargowych (Labiatae), jest jedną z cenniejszych przypraw kulinarnych. Jego zdobycie nie powinno nastręczać większych trudności.

Ojczyzną cząbru jest wschodnia część wybrzeży śródziemnomorskich, Azja Mniejsza, Syria i Palestyna. Stamtąd przywędrował na Zachód do Egiptu iGrecji. Po podboju tych krajów przez Rzymian został przeniesiony do Italii, Hiszpanii, Galii i Brytanii, gdzie rychło zdobył sobie uznanie i stał się nieodzownym dodatkiem kulinarnym.

Średniowiecze, i to poczynając już od wieków IX i X, to okres dalszej ekspansji cząbru, tym razem na północ i północny wschód do Niemiec, Czech i Polski. Teraz jednak nieśli go ze sobą nie legioniści rzymscy, lecz benedyktyńscy mnisi, zakładający ogródki ziołowe na terenach klasztorów wznoszonych w świeżo schrystianizowanych krajach.

Cząber jest rośliną krzaczastą, niewielką, dorastającą do 25-30 cm wysokości, o małych, równowąskolancetowatych albo wąskopłatkowatych listkach o gładkich brzegach. Całe ziele wydziela dość silny, korzenny, miły aromat.

Kwiaty, zbudowane tak jak u wszystkich wargowych, wyrastające po kilka w kątach liści, mogą mieć (w zależności od odmiany) różne barwy: białą, różową lub lila. Kwitnienie rozpoczyna się w czerwcu-lipcu i trwa aż do jesiennych przymrozków, od których rośliny giną. Wcześniej wszakże jedne z pierwszych kwiatów wiążą liczne drobne owocki typu rozłupni, rozpadające się na 4rozłupki.

Chociaż cząber uprawia się przede wszystkim w ogrodzie, to nie jest trudna również jego uprawa mieszkaniowa. Rozmnaża się go, siejąc rzutowo do skrzynek balkonowych albo dużych donic (to, czy są one ceramiczne, czy z tworzyw sztucznych, nie ma znaczenia) na przełomie lutego i marca w podłoże lekkie, próchniczne, zasobne w składniki pokarmowe, o odczynie zasadowym lub przynajmniej obojętnym. Ziemi kwaśnej nic znosi, źle się w niej czuje i nie chce rosnąć.

Siewki nie wymagają pikowania, wszakże w naczyniu, w którym wyrosły, nie mogą tworzyć zwartego gąszczu. Z tego powodu konieczne jest ich przerzedzenie i pozostawienie tylko nielicznych. Optymalna rozstawa wynosi 15x15 cm i taka też powinna być przez nas zachowana. Wschody następują dość szybko przeważnie od wysiewu do skiełkowania nasion nie mija więcej niż 2 tygodnie.

Dalsza pielęgnacja nie jest ani trudna, ani skomplikowana. Pamiętając o tym, iż cząber pochodzi ze strefy klimatycznej cieplejszej niż nasza, winniśmy zapewnić mu wystawę południową, gdzie większa ilość słonecznych promieni zabezpieczy przed wybujaniem siewek. Cierpiące na niedobór światła, są wątłe i rachityczne.

Oczywiście, to wszystko, co powiedziałem wyżej, odnosi się do okresu późnej zimy i przedwiośnia, latem bowiem z powodzeniem możemy uprawiać cząber na balkonie. Uprzednio jednak przez mniej więcej 2 tygodnie należy go hartować, a dopiero potem wynieść na dwór.

Istotne jest także i to, aby rośliny uprawiane w doniczkach miały zapewnioną stałą, umiarkowaną wilgotność podłoża. Podlewać trzeba je wówczas, gdy powierzchnia ziemi jest przesuszona, i zawsze obficie, aby część wody wyciekła na podstawkę. Nie należy używać wody prosto z kranu, lecz takiej, która 1-2 doby odstała się i w ten sposób uwolniła od związków chloru.

Od wyrośnięcia na cząbrze pierwszych liści właściwych do lipca-sierpnia należy dokarmiać go w miarę regularnie, raz na 2-3 tygodnie, bądź rozcieńczoną (1:6) gnojowicą, bądź też którymś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych, stosując się ściśle do instrukcji umieszczonej na opakowaniu. Pozwoli to na uzyskanie krzaczków silniejszych, lepiej rozrośniętych, a więc mogących dostarczyć większej masy ziela.

Przyprawę stanowią świeże bądź pędów, które ścina się tuż przed kwitnieniem. Zawierają one głównie olejki eteryczne i garbniki, śluzy, żywice i sole mineralne przede wszystkim cynk, ale także kobalt, miedź, żelazo i mangan. Cząber poprawia perystaltykę jelit, pobudza wydzielanie soków trawiennych i działa wiatropędnie.

Jest niezastąpioną przyprawą do potraw z roślin strączkowych: fasoli, grochu, soi, bobu, soczewicy. Dodaje się go także do dziczyzny, zawiesistych sosów, tłustych mięs, farszów, potraw z grzybów i zupy pomidorowej. Można też aromatyzować nim potrawy z ryb (zarówno morskich, jak i słodkowodnych), sałatki warzywne, marynaty, pastę twarogową, a nawet wędliny.

Świeże listki dodane do surówek warzywnych nadają im niepowtarzalny smak i zapach, a gdy zmiażdżonymi natrzeć dokładnie na 2-3 godziny przed pieczeniem drób,zająca czy królika, zyskają one wyborny aromat.

Czosnek

Czosnek pospolity (Allium sativum) to bylina, której organem trwałym jest cebula złożona, zwana główką. Pojedynczy ząbek jest pączkiem. Są to części jadalne rośliny. Czosnek, podobnie jak cebula jadalna, należy do licznej rodziny liliowatych (Liliaceae).

Liście czosnku są płaskie, równowąskie, długie, z tendencją do zwieszania się ku ziemi w miarę wzrostu. Kolejne, pojawiające się w czasie wegetacji tworzą niby łodygę, mogącą osiągać dość znaczną, bo od 20 do 60 cm, wysokość. Spomiędzy liści wyrasta pęd kwiatostanowy zwieńczony baldachem, ale nie kwiatów, lecz miniaturowych cebulek, które po dojrzeniu i posadzeniu ich do ziemi dadzą początek nowym roślinom.

Czosnek pospolity i pokrewne mu gatunki należą do jednych z najwcześniej przez człowieka udomowionych warzyw. W starożytności spełniał niepoślednią rolę w odżywianiu najuboższych warstw ludności Azji Zachodniej i Egiptu, a później Grecji i Rzymu.

Ojczyzną czosnku jest Azja Centralna, skąd przedostał się do krajów tzw. żyznego półksiężyca (Syria, Mezopotamia, Egipt), a później dzięki Grekom i Rzymianom poznała go cała Europa. W czasach wielkich odkryć geograficznych czosnek zawieziono do obydwu Ameryk, gdzie miejscowa ludność szybko go doceniła. Skąd wziął się w Polsce trudno powiedzieć. Być może przywiózł go książę Henryk Sandomierski z wyprawy krzyżowej, a może Tatarzy podczas najazdów w XIII stuleciu? Nie wiadomo.

Czosnek to nie tylko doskonałe warzywo i cenna roślina przyprawowa, lecz również i lecznicza. Przede wszystkim przejawia on silne właściwości grzybobójcze, bakteriobójcze i bakteriostatyczne. Ponadto korzystnie wpływa na procesy trawienia, odznacza się działaniem żółciopędnym, zapobiega niestrawności, pomaga w leczeniu czerwonki, chorób górnych dróg oddechowych, grypy, przeziębienia, stwardnienia tętnic i nadciśnienia tętniczego. Pomaga też zwalczać bezsenność i koi bóle głowy. Uważa się go również za cenny lek przeciwszkorbutowy. Nie są to oczywiście wszystkie właściwości lecznicze czosnku, ale nawet i wymienione tutaj dowodzą, iż powinien być stale obecny w naszej diecie mimo niezbyt przyjemnego zapachu wydzielanego przez wszystkie części rośliny.

Czosnek zawiera wiele biologicznie aktywnych substancji, m.in. sporo białka, węglowodanów, inulinę, fitosterole, związki siarki, witaminy: C, B, PP, prowitaminę A, wapń, jod, chlor, fosfor, magnez.

Znaczenie użytkowe, zarówno spożywcze, jak i lecznicze, mają jeszcze inne gatunki prócz czosnku pospolitego. Są to: czosnek wonny (Allium chinense), czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), czosnek siatkowy (Allium victorialis), czosnek wężowy (Allium scorodoprasum), czy wreszcie nie mający polskiej nazwy Allium kurrat. Żaden z nich nie jest uprawiany w Polsce, nie będę zatem opisywał ani ich właściwości, ani warunków uprawy.

Mimo iż jest to roślina, którą winno się sadzić w ogrodzie, można pokusić się o jej mieszkaniową uprawę. Oczywiście, ma to sens wyłącznie zimą.

Podłoże do uprawy czosnku musi być bardzo żyzne, próchniczne, zasobne w składniki pokarmowe, lecz nie kwaśne. Odpowiednia będzie mieszanka złożona z ziemi kompostowej (albo gnojowej), liściowej i piasku (2:2:1).

Do doniczek o średnicy 15-20 cm wypełnionych podłożem skomponowanym według podanej receptury sadzi się po 3-4 ząbki. Dość prędko wyrosną z nich liście (szczypiór), które będziemy wykorzystywać do celów kulinarnych.

Czosnek wymaga wystawy południowej i sporo ciepła, chociaż zupełnie nieźle rośnie również na oknach wschodnich i zachodnich. W okresie pędzenia winno się go podlewać obficie, ale nie trzymać w błocie, bo cebule zaczną gnić. Dobrze jest również raz na 2-3 tygodnie zasilić go którymś z wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych albo mocno rozcieńczoną (1:10) gnojowicą.

Liście czosnku, chociaż o wiele mniej niż szczypiór cebuli, zawierają jednak sporo cennych dla ludzkiego organizmu związków biologicznie aktywnych. Do najważniejszych zalicza się: olejki eteryczne o specyficznym, nie przez wszystkich lubianym zapachu, białko, prowitaminę A, witaminy z grupy B i witaminę C, a także siarkę, rozpuszczalną w tłuszczach i mleku.

Liści czosnku można używać jako przyprawy do dziczyzny, potraw z królików, baraniny, wieprzowiny, kaczek, a także posiekanych drobno jako dodatku do sałatki warzywnej, czy choćby do posypywania chleba z masłem.

Na koniec ciekawostka. Ostatnio w Kanadzie pracuje się nad wyhodowaniem nowej odmiany czosnku, pozbawionej owego specyficznego zapachu, mającej wszelako wszystkie inne właściwości odmian znanych i uprawianych dotychczas. Być może za kilka lat znajdzie się ów bezwonny czosnek i w naszych ogródkach przydomowych.

Endywia

Cykoria endywia (Cichorium endivia), bo taką botaniczną nazwę nosi ta roślina blisko spokrewniona z cykorią podróżnikiem i jak ta ostatnia należąca do rodziny złożonych (Compositae), dostarcza mało znanej sałaty.

Endywia jest rośliną roczną, w optymalnych warunkach uprawy mogącą osiągać nawet metr wysokości. Dolne liście ma długie, zatokowo ząbkowane, górne natomiast szerokojajowate. Kwiaty, barwy bladoniebieskiej, bardzo przypominają wyglądem kwiaty jej dzikiej krewniaczki. Ojczyzną tej rośliny są kraje basenu Morza Śródziemnego, gdzie cieszy się popularnością i jest chętnie spożywana.

Będąc rośliną sałatową, jesienną i zimową, endywia wymaga też odpowiedniej uprawy. Siejemy ją na rozsadniku (albo w skrzynce) z końcem lipca, a najpóźniej do połowv sierpnia. Po wschodach i wyrośnięciu na młodych roślinkach 3-4 liści, przesadzamy endywię na miejsca stałe i dalej pielęgnujemy jak zwykłą sałatę, ale nie do samego końca uprawy. O tym będzie mowa niżej.

Zamiast na grządce w ogrodzie można silne siewki endywii sadzić w rozstawie 15x15 cm w dużych i dość głębokich skrzyniach ustawionych na balkonie albo tarasie. Wypełniające je żyzne, lekkie i zasobne w składniki pokarmowe podłoże musi być stale umiarkowanie wilgotne, ale niezbyt mokre, bo może to prowadzić do gnicia liści.

Na dwa tygodnie przed zbiorem liście każdej z roślin związuje się niezbyt ściśle, aby ich nie pokaleczyć, miękką włóczką. Ma to na celu niedopuszczenie światła do ich wnętrza i wybielenie wyrastających tam młodych listków, przez co stają się kruchsze, delikatniejsze i, najważniejsze, pozbawione goryczy. Te liście, które korzystały z pełni światła, są gorzkie. Po zbiorze wszystkie zewnętrzne, intensywnie zielone po prostu się wyrzuca, a spożywa tylko środkowe, o bladożółtej barwie.

Muszę jeszcze zwrócić uwagę czytelników na to, iż nazbyt długie przetrzymywanie związanej endywii prowadzi do jej zniszczenia, od wewnątrz bowiem, gdzie nie dociera wystarczająca ilość powietrza, a ciepło i wilgoć sprzyjają rozwojowi chorób grzybowych, zaczyna gnić.

Tyle na temat uprawy endywii w gruncie i skrzynkach ustawionych na balkonie, chociaż winienem jeszcze dodać, że jeśli rozpoczęliśmy uprawę dość późno i nie została ona zakończona przed nastaniem jesiennych przymrozków, można ją prowadzić aż do nadejścia silniejszych mrozów. Należy wówczas zabezpieczyć skrzynie na dzień polietylenową folią, na noc natomiast dokładnie, razem z bokami, okrywać matami słomianymi. W tym okresie musimy również znacznie ograniczyć podlewanie, bo nadmiar wody w glebie w połączeniu z niską temperaturą może doprowadzić do całkowitego zniszczenia roślin.

Endywię uprawianą na działce czy w ogródku przydomowym wraz z nadejściem jesiennych przymrozków możemy wykopać z bryłami ziemi, bacząc, aby nie uszkodzić zanadto korzeni, i posadzić w specjalnie do tego celu przygotowanych skrzyniach umieszczonych w ciepłych piwnicach. Jeżeli pomieszczenia owe są widne, rośliny celem wybielenia musimy wiązać, jeśli zaś zupełnie ciemne, to ów zabieg jest zbędny. Listki wyrastające bez dostępu światła będą długie, kruche i pozbawione zielonego barwnika.

Endywia ma podobną wartość odżywczą jak cykoria podróżnik. W okresie jesienno zimowym może dostarczać brakujących organizmowi witamin i soli mineralnych. Jeśli zadbamy o nią, to możemy mieć doskonałą sałatę do Bożego Narodzenia, a nawet do Nowego Roku. Niestety uprawa endywii przez okres całej zimy i przedwiośnia nie jest możliwa.

Endywię spożywa się tak jak wszystkie sałaty, odpowiednio doprawioną, albo w połączeniu z inną zieleniną, ale zawsze na surowo.

Fasola

Chociaż rodzaj: Fasola obejmuje wiele gatunków, nas będzie interesować tylko jeden z nich fasola zwykła (Phaseolus vulgaris), należąca do rodziny motylkowych (Papillonaceae). Jej ojczyzną jest Ameryka Południowa i Środkowa, gdzie została udomowiona przez Indian na długo przed podbojem tych ziem przez hiszpańskich i portugalskich konkwistadorów. Zresztą ci ostatni rychło docenili zalety fasoli i sprowadziwszy jej nasiona do Starego Świata, przyczynili się do rozpowszechniania uprawy tej rośliny na skalę towarową nie tylko na kontynencie europejskim, ale również w Afryce i Azji.

Europejska kariera fasoli nie była tak błyskawiczna, jak by się mogło wydawać, ponieważ tutejsi ogrodnicy nie od razu poznali życiowe wymagania rośliny. Pospolita stała się dopiero w wieku XVll, a zatem w prawie dwa stulecia po odkryciu Ameryki przez Kolumba.

Fasola zwykła tworzy dwie podstawowe odmiany: niską i tyczkową. W dalszej części rozdziału zajmę się odmianą tyczkową, teraz jednak gwoli zaspokojenia ciekawości czytelników podam, iż istnieją również innc gatunki w obrębie rodzaju Phaselous. Są to: fasola wielkokwiatowa (Phaseolus coccineus), fasola półksiężycowata (Phaseolus lunatus), fasola złota (Phaseolus aureus), fasola adzuki (Phaseolus angularis), fasola mungo (Phaseolus mungo), czy wreszcie fasola ostrolistna (Phaseolus acutifolius). Niektóre z nich są gatunkami amerykańskimi, niektóre natomiast azjatyckimi.

Wróćmy wszelako do fasoli zwykłej. Jest to roślina roczna, mogąca osiągać dość znaczną długość pędów, bo nawet do 2,5-3 m. Liście ma duże, złożone z trzech listków wyrastających z tego samego ogonka, a kwiaty zbudowane jak u wszystkich motylkowych. Sądzę, iż wszyscy wiedzą, jak one wyglądają, nie ma zatem potrzeby ich dokładnego opisywania.

W zależności od odmiany kwiaty mogą mieć różne kolory: biały, czerwony, kremowy czy fioletowy. Podobnie zresztą i nasiona mają rozmaite barwy: od białej, poprzez zielonkawą, do ciemnofioletowej, prawie czarnej. Nasiona tkwią po kilka w strąkach prostych bądź podgiętych, osiągających spore rozmiary.

Częściami jadalnymi fasoli zwykłej są zarówno nasiona w fazie pełnej dojrzałości, jak i niedojrzałe, delikatne strąki. Przyrządza się je tak jak strąki fasoli tzw. szparagowej, czyli takiej, która nie ma twardych włókien przeszkadzających w jedzeniu.

Uprawa mieszkaniowa fasoli, i to na bardzo małą skalę, możliwa jest wyłącznie na dużym balkonie czy tarasie. Decydując się na to, musimy pamiętać, iż spośród innych roślin strączkowych wyróżnia ją większa wrażliwość na niską temperaturę. Najmniejsze nawet przymrozki są dla niej zabójcze. Wschodzi 4-10 dni od wysiewu, dlatego też należy siać ją w takim terminie, aby wschody nastąpiły około połowy maja. Na balkonie wyznaczamy dla fasoli oddzielny kąt, najlepiej przy którejś ze ścian bocznych, gdzie wznosimy dość solidną konstrukcję z listewek i sznurków, po których mogłaby się w miarę wzrostu piąć.

Pojemniki do jej uprawy winny być obszerne, mieszczące w sobie co najmniej wiadro ziemi. Ziemia musi być niezbyt ciężka, przepuszczalna, o sporej pojemności wodnej, zasobna w składniki pokarmowe, ale niekoniecznie bogata w azot.

W warunkach mieszkaniowych uprawa fasoli na suche ziarno nie ma sensu. W miarę wzrostu winno się wykorzystywać jej niedojrzałe strąki. Zbiór na zielono z tego samego egzemplarza nie trwa jednak nazbyt długo, chcąc więc mieć przynajmniej przez kilka miesięcy ciągle młode strąki, winno się fasolę siać nie jeden, ale dwa albo nawet trzy razy, w niezbyt dużych odstępach czasowych.

Zabiegi pielęgnacyjne ograniczają się wyłącznie do odchwaszczania ziemi w pojemnikach i pilnowania, aby zbytnio nie wysychała. Można też w okresie wegetacji ze dwa razy zasilić ją którymś z wieloskładnikowych płynnych nawozów ogrodniczych.

Gorczyca biała i sarepska

Chociaż obydwie z wymienionych w tytule roślin uprawia się przede wszystkim w gruncie, i to na nasienie, mające różnorakie zastosowanie, w okresie zimowym i na przedwiośniu można pokusić się o doniczkową ich uprawę.

Gorczyca biała (Sinapsis alba), należąca do rodziny krzyżowych (Cruciferae), jest jedną z bardzo wcześnie udomowionych roślin. Być może uczynili to już Sumerowie, nie ulega natomiast wątpliwości, iż znana była późniejszym mieszkańcom Mezopotamii, Egipcjanom, Grekom i Rzymianom. Do Polski dotarła w XV-XVI wieku. Warunki siedliskowe okazały się dla niej tak korzystne, iż nie tylko jest od tej pory uprawiana, ale także spotyka się egzemplarze zdziczałe.

Gorczyca biała jest rośliną roczną, osiągającą wysokość do 1 m, o silnie rozwiniętym korzeniu palowym, pierzastodzielnych, szorstkich liściach, kwiatach żółtych, zebranych w groniaste kwiatostany na szczytach pędów, i drobnych (o średnicy 1, 5-2 mm), żółtawych, idealnie kulistych nasionach, zebranych w równowąskich, cienkich strączkach (łuszczynach).

Drugą z interesujących nas roślin jest Gorczyca sarepska (Brassica juncea), również należąca do rodziny krzyżowych, bliska krewniaczka gorczycy białej. Jest to naturalny mieszaniec gorczycy czarnej i rzepy. Osiąga wysokość od 30 cm do 1, 5 m. Ma liczne, proste i sztywne gałązki. Pokrojem przypomina niewielki krzew. Dolne jej liście są pierzastodzielne, górne zaś nie podzielone. Jaskrawożółte kwiaty zebrane w baldachogrona na szczytach pędów wiążą się w liczne, niewielkie, bo dorastające najwyżej do 5 cm długości, strączki (łuszczyny), w środku których tkwią kuliste nasiona o barwie ciemno lub jasnobrązowej. Ponieważ zawierają niekiedy do 50% tłuszczu wysokiej jakości, wytłacza się z nich doskonały olej spożywczy, wykorzystywany również do celów technicznych.

Zarówno nasiona gorczycy białej, jak i sarepskiej mają właściwości lecznicze. Pierwsze stosowane są do wewnątrz w zaparciach. Wydzielany przez nie śluz powleka zmienione chorobowo ściany żołądka i jelit, co zabezpiecza je przed podrażnieniem. Drugie mają właściwości drażniące i rozgrzewające skórę. Wykorzystuje się je do wyrobu mazideł, plastrów i maści rozgrzewających. Prócz tego dodatnio wpływają na pracę przewodu pokarmowego, używa się ich pomocniczo do leczenia nadciśnienia i jako środka przeciwgorączkowego.

Obydwie z opisanych gorczyc o czym wspominałem na początku rozdziału bez trudności można uprawiać w mieszkaniu.

Rozmnażamy je przez wysiew nasion, które kiełkują bardzo szybko, bo już po kilku dniach. Do zbioru można przystępować po upływie mniej więcej tygodnia od wschodów. Młodym roślinkom należy zapewnić taką wystawę, aby nie cierpiały z powodu niedoboru światła, bo to powoduje ich wybiegnięcie, przebarwienie na jasny kolor, a co się z tym wiąże zmniejszenie walorów smakowych listków.

Gorczycę w miarę wzrostu się ścina i po posiekaniu spożywa na surowo. Można ją dodawać do sałatek, past twarogowych, rybnych czy chociażby posypywać chleb z masłem. Listki i ziele gorczycy mają dość ostry smak, jeśli jednak komuś to nie przeszkadza, można nimi przyprawiać zupy, ziemniaki, stosować jako dodatek do ryb i mięs szczególnie wieprzowiny, kaczek igęsi.

Oprócz walorów smakowych listki i młodziutkie łodyżki gorczycy mają również pewne znaczenie lecznicze, ponieważ zawierają spore ilości witaminy C.

Wróćmy wszakże do uprawy tej rośliny. Nie będąc wybredną co do podłoża, nie musi mieć go w jakiś szczególny sposób przygotowanego. Ważne jest tylko, aby nie było nadto ciężkie i zlewne. Za odpowiednią można uznać albo mieszankę uniwersalną typową ziemię ogrodniczą, którą kupuje się w kwiaciarniach, albo mieszankę ziem kompostowej (lub gnojowej) z liściową i piaskiem (2:2:1), albo ostatecznie każdą inną, byle była mocno próchniczna.

Przez krótki okres uprawy gorczycy, nie trwający dłużej niż 3-4 tygodnie, jej zasilanie nawozami jest zbędne. Do doniczek o średnicy 10-12 cm winno się wysiewać nie więcej niż 50 nasion, a gdy wyrosłe już z nich rośliny będą nadawały się do zbioru, można przygotować następne naczynia ze świeżo zasianą gorczycą, aby przez dłuższy okres mieć zapewniony dostęp do tej wartościowej zieleniny.

W zasadzie nie powinno się tego praktykować, w tym jednak wypadku można uczynić pewne odstępstwo i nie jeden, lecz dwa razy uprawiać gorczycę w tym samym podłożu.

Nasiona gorczycy sarepskiej można zdobyć wyłącznie w drodze wymiany u ogrodników hobbystów.

Prócz dwu opisanych wcześniej gorczyc istnieje jeszcze trzecia, mająca również poważne znaczenie użytkowe jest to gorczyca czarna (Sinapis nigra). Ponieważ jednak jej części zielone nie nadają się do spożycia, nie będę się nią tutaj zajmował.

Na koniec dodam jeszcze, iż nasiona wszystkich trzech gorczyc stanowią jeden z podstawowych składników do produkcji rozmaitych gatunków musztardy tego wspaniałego wynalazku Rzymian, który po dziś dzień nie stracił na znaczeniu.

Hyzop

Hyzop lekarski (Hyssopus officinalis) to roślina wieloletnia, podkrzew należący do niezwykle licznej rodziny wargowych (Labiatae), której wielu przedstawicieli można spotkać pośród naszej krajowej flory.

Hyzop to roślina egzotyczna, mająca cenne właściwości przyprawowe i lecznicze. Jej ojczyzną jest region śródziemnomorski, gdzie zasiedla ziemie ubogie, ale o wysokiej zawartości wapnia, a więc o odczynie mocno zasadowym. Ziem podmokłych i kwaśnych nie znosi.

Hyzop udomowiono w zamierzchłej starożytności. Uprawiano go i w krajach Międzyrzecza i w Egipcie, Syrii, Grecji, Rzymie. Jest wymieniany w wielu dokumentach tego okresu. Dla starożytnych Izraelitów miał także pewne znaczenie sakralne, śladem czego jest werset jednego z psalmów: Pokropisz mnie hyzopem, a będę oczyszczony. Chociaż od owych czasów minęło wiele pokoleń, po ówczesnych mocarstwach nie ostał się nawet kamień na kamieniu, a dokonania zamieszkujących je ludów oprószył pył niepamięci roślina nic nie straciła na znaczeniu.

Istnieje uzasadnione przypuszczenie, iż hyzop przywędrował do Polski już w średniowieczu, wszelako jego uprawę na szerszą skalę rozpropagował dopiero w wieku XVI genialny sandomierski lekarz Marcin z Urzędowa. Prócz winnic towarowych i sadów miał on na przedmieściach Sandomierza ogród roślin leczniczych i przyprawowych, nad którymi prowadził badania. Opisał je w swym dziele, wydanym pośmiertnie przez jedną z krakowskich oficyn. Marcin z Urzędowa zajmował się nie tylko roślinami krajowymi, ale i jak je wówczas określano zamorskimi. Zwoził je do kraju z podróży do Europy Południowej, a szczególnie do Italii ówczesnego centrum kulturowego i naukowego.

Hyzop nie jest rośliną wielką, dorasta bowiem do 20-60 cm wysokości. Łodygi ma sztywne, nie obłe, lecz kanciaste, liście zaś na nich wyrastające równowąskolancetowate.

Kwiaty pojawiają się w drugiej połowie lipca i w sierpniu w kątach liści, a także, skupione w pozornych kwiatostanach, wieńczą szczyty pędów. Mogą mieć różną barwę: białą, różową, lila (tę ostatnią najczęściej). Owocem hyzopu jest rozłupnia rozpadająca się po całkowitym dojrzeniu na 4rozłupki.

Zanim przystąpię do omówienia mieszkaniowej uprawy tej rośliny i jej kulinarnego zastosowania, krótko wspomnę o jej właściwościach leczniczych.

Hyzop wykorzystuje się jako środek korzystnie oddziałujący na procesy trawienia. Okłady i przymoczki z naparu przyspieszają gojenie się ran. Napar jest też środkiem pomocniczym w leczeniu astmy oskrzelowej, służy do płukania gardła w stanach zapalnych, a także ułatwia odkrztuszanie.

Doniczkowa uprawa hyzopu nie jest skomplikowana. Rozmnaża się go przez siew, wprost do doniczek, w których ma rosnąć. Po wschodach pozostawia się 2-3 rośliny w doniczce o średnicy 20-30 cm a resztę wyrywa.

Ziemię lubi żyzną, ale nie kwaśną i nie zlewną (może to być np. mieszanka ziemi kompostowej, liściowej i piasku). Doskonale czuje się na oknach południowych, wschodnich lub zachodnich. Ostatecznie można go też uprawiać na oknie północnym, ale wówczas roślinki są rachityczne i blade. Trzeba go podlewać wówczas, gdy powierzchnia ziemi przeschnie, a w okresie wegetacji zasilać mocno rozcieńczoną (1:10) gnojowicą albo którymś z płynnych nawozów ogrodniczych mniej więcej co dwa tygodnie.

Wiosną, gdy minie niebezpieczeństwo spóźnionych przymrozków, awięc po połowie maja, można uprawę przenieść na balkon czy taras, pamiętając wszelako o wcześniejszym zahartowaniu roślin.

Możliwa jest wieloletnia uprawa hyzopu, ale wówczas wymaga on przesadzania każdej wiosny w świeżą ziemię i w większe naczynie. Podczas wykonywania owego zabiegu należy baczyć, aby nie uszkodzić korzeni inie wykruszać spomiędzy nich całego starego podłoża.

Przyprawą jest ziele hyzopu zawierające olejki eteryczne, glikozydy (hyzopinę, hesperydynę, diosminę, występując w kwiatach) i kwasy organiczne (m.in. ursylowy), garbniki, flawonoidy, żywice, sporo witaminy Cicałą gamę soli mineralnych potas, wapń, fosfor, magnez, sód, bor, molibden, glin, kobalt, cynk, żelazo, a najwięcej miedzi i manganu).

Owa przyprawa ma słabe działanie bakteriobójcze bakteriostatyczne, zapobiega wzdęciom, wzmaga apetyt, pobudza perystaltykę jelit i przepływ żółci z woreczka żółciowego do dwunastnicy, działa wiatropędnie.

W kuchni najlepiej używać świeżych liści lub szczytów kwitnących pędów (chociaż, oczywiście, można zastąpić je suszonymi). Mają korzenny, lekko gorzki i ostry smak i zapach. Są doskonałym dodatkiem do rozmaitych potraw. Uszlachetniają zupę ziemniaczaną, grochową i fasolową, a także potrawy z soi. Dodaje się ich również do sosów, gulaszu, potraw z wołowiny, dziczyzny i drobiu. Posiekane i zmieszane w równych proporcjach z twarogiem i odrobiną masła i soli, dają doskonałą pastę do smarowania kanapek.

Godne zaznaczenia: świeże listki hyzopu dodawane do marynowanych grzybów bardzo podnoszą ich walory smakowe.

Imbir lekarski

Imbir lekarski (Zingiber officinale) jest rośliną należącą do licznej rodziny imbirowatych (Zingiberaceae). Ojczyzną imbiru są tropiki południowo-wschodniej Azji i wyspy leżące w pobliżu tego regionu.

Dzisiaj nie spotyka się już na świecie jego dzikich egzemplarzy, to, co napisałem wyżej, nie może więc być w stu procentach pewne, chociaż jest wysoce prawdopodobne. Za pochodzeniem imbiru właśnie stamtąd przemawiałby fakt, iż jak uważają archeologowie to on najwcześniej z wszystkich roślin przyprawowych został udomowiony przez człowieka i wprowadzony przed kilkoma tysiącami lat do uprawy na subkontynencie indyjskim. Być może miało to miejsce przed najazdem Ariów na te ziemie, a dokonała tego rolnicza ludność z doliny Indusu.

Imbir jest byliną o grubych i masywnych kłączach, które po wysuszeniu i zmieleniu (ale również i w stanie świeżym) dostarczają cennej przyprawy kulinarnej. Co więcej, ma on również pewne znaczenie lecznicze, ale nim opowiem o tym szczegółowiej, krótko opiszę jego wygląd.

Otóż można się w imbirze doszukać pewnego, chociaż bardzo dalekiego podobieństwa do naszej rodzimej, pospolitej trzciny. Organem trwałym jest podzielone na segmenty poziome kłącze, z którego pąków wyrastają części nadziemne a dokładniej: liście, tworzące od dołu pozorną łodygę i osiągające nawet metr wysokości, oraz 20-30 centymetrowe bezlistne pędy kwiatostanowe. Liście imbiru są z kształtu lancetowate i całobrzegie, dość sztywne, trawiastozielone. Kwiaty, niepozorne, nie przedstawiają wartości ozdobnej.

Kłącza imbiru zarówno świeże, jak i wysuszone mają silne właściwości bakteriobójcze i mogą być wykorzystywane jako środek konserwujący niektóre potrawy. Używanie ich daje dobre wyniki w leczeniu zaburzeń trawienia (głównie tych, którym towarzyszą torsje). Działają także wiatropędnie i poprawiają perystaltykę jelit. Nie bez znaczenia jest również fakt, iż pobudzają wydzielanie soków trawiennych, ułatwiają przyswajanie składników odżywczych i zapobiegają niestrawności.

Spośród substancji biologicznie aktywnych do najważniejszych należy olejek lotny (do 2%) i substancja odpowiedzialna za ostry smak kłącza, nosząca miano gingerolu. Ponadto z kłączy można wyodrębnić żywice i cukry.

Chociaż niezbyt trudny w uprawie mieszkaniowej, ma jednak pewne specyficzne wymagania. Musimy mu zapewnić jak najwięcej światła, bacząc jednak, aby nie wystawiać rośliny na ostre, palące promienie słoneczne, czego nie znosi i co może nawet powodować zaburzenia fizjologiczne. Z tej to przyczyny najodpowiedniejsze dla imbiru są okna wschodnie i zachodnie. Jeśli jednak musimy postawić go na oknie południowym, to pomiędzy sadzonkami a szybą trzeba umieścić kawałek gęstej tkaniny, zabezpieczającej go przed poparzeniem.

Imbir najlepiej czuje się w podłożu lekkim, o odczynie zbliżonym do obojętnego, i zasobnym w składniki odżywcze. Doskonale rośnie w mieszance ziemi liściowej, kompostowej i piasku, połączonych ze sobą w stosunku 2:2:1.

W okresie wiosenno- letnim musimy pilnować, aby podłoże, w którym rośnie, było zawsze umiarkowanie wilgotne. Od lutego do sierpnia- września roślinę trzeba dokarmiać, najlepiej co 2 tygodnie, używając mocno rozcieńczonej (1:10) gnojowicy, a w razie trudności z jej zdobyciem któregoś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych.

Imbir najlepiej sadzić od razu do dość dużych naczyń, bowiem w szybkim czasie daje prawdziwy gąszcz odrostów. Mogą to być zarówno skrzynki balkonowe, jak i rozmaite donice tak ceramiczne, jak i z tworzyw sztucznych.

Rozmnażanie rośliny jest wyjątkowo proste. Najpewniejszym sposobem jest podział starszych, silnie rozrośniętych egzemplarzy. Nie należy ich rozcinać, lecz rozrywać. Po takim zabiegu pokaleczone kłącza i korzenie winno się obsypać sproszkowanym węglem drzewnym (może być ten, który kupuje się w aptece), co zapobiega infekcjom grzybowym i gniciu organów podziemnych.

Później poszczególne części sadzi się do oddzielnych doniczek i pielęgnuje zgodnie z wcześniej podanym przepisem. Procent przyjęć jest bardzo wysoki. Chociaż kłącza na użytek własny najlepiej pozyskiwać jesienią, niewielkie ich ilości, i to niezbyt często, można również podbierać przez cały rok, bacząc wszakże, aby nie zniszczyć rośliny.

Najgorszym okresem dla uprawy imbiru jest zima. Wymaga on wówczas dość specyficznych warunków: dużo światła i niskiej (+10-12oC) temperatury pomieszczenia, w którym przebywa, co nie zawsze możemy mu zagwarantować. Jeśli jest to absolutnie niemożliwe, ustawiamy go przynajmniej na najzimniejszym oknie.

Jako przyprawa imbir ma bardzo szerokie zastosowanie. Można go dodawać zarówno do deserów i słodkich napojów, jak i do ostrych sosów, potraw z ryb, mięsa baraniego, wołowego, wieprzowego i drobiu.

Nadto uszlachetnia i niektóre zupy, takie jak fasolowa, grochowa czy kartoflanka.

Ma zastosowanie w cukiernictwie i produkcji likierów, a także słynnego piwa imbirowego (ginger-ale), w którym gustują Amerykanie. Służy też do aromatyzowania bezalkoholowych napojów chłodzących i jako dodatek do sałatek owocowych.

I wreszcie jest to jeden z podstawowych składników ostrych wschodnich przypraw typu curry. Niektórzy dodają go też do marynowanych gruszek, ogórków i dyni.

Jak z tego wynika, imbir ma bardzo szerokie zastosowanie i warto pokusić się o jego mieszkaniową uprawę. Wszelako stosując go w kuchni, musimy w dawkowaniu zachować umiar, biorąc pod uwagę jego niezwykle ostry, piekący smak i pamiętając, iż w większych ilościach zabija zapach innych ziół aromatycznych.

Kalafior

Kalafor (Brassica oleracea var. botrytis) to jeden z ośmiu gatunków kapusty, należącej do rodziny krzyżowych (Cruciferae), który na skutek sztucznych zabiegów hodowlanych człowieka został tak zmieniony i przekształcony, iż w niczym już nie przypomina formy wyjściowej.

Jest to roślina jednoroczna, niezwykle ceniona jako wartościowe warzywo. Tworzy dwie odmiany, z których pierwsza jest w Polsce mało znana i prawie nie występuje w uprawie mowa tu o brokule. Natomiast kalafior właściwy jest bardzo rozpowszechniony. Tworzy wyrastający spośród dość dużych liści zwarty biały kwiatostan, tak zwaną różę, która właśnie przed rozwinięciem się kwiatów, a więc w fazie pąków, jest ścinana i spożywana po ugotowaniu.

Wszystkie kapusty, a zatem i nasz kalafior, to rośliny wywodzące się z basenu Morza Śródziemnego, atlantyckiego wybrzeża Europy i Azji Południowo- Wschodniej, a więc regionów o klimacie łagodnym, gdzie zimą temperatura zbytnio nie opada.

Kapusty do uprawy trafiły dość wcześnie, ale prawdziwą furorę zrobiły dopiero w czasach nowożytnych, kiedy to z prymitywnych gatunków drogą krzyżówek i selekcji wyhodowano wiele wartościowych odmian. Poza kalafiorem, brokułem i kapustą pekińską wszystkie są roślinami dwuletnimi.

Nie sądzę, abym musiał podawać czytelnikom przepisy na przyrządzanie potraw z kalafiorów, ponieważ wszyscy wiedzą, jakie mają zastosowanie kulinarne. Uważam wszakże, iż dość istotną rzeczą będzie choćby krótka wzmianka o właściwościach leczniczych kapust, w tym i kalafiora. W tym ostatnim znajdują się wielkie ilości witaminy C (nawet do 150 mg%) i sporo witamin z grupy B.

Świeżo wyciśnięty sok z kapusty głowiastej albo z liści kalafiora zawiera nieco cukrów, białka, związków siarki, fosforu, potasu i wapnia. Jest wskazany jako środek pomocniczy w leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, ze względu na zawartość witaminy U, mającej właściwości przeciw wrzodowe (wg.: P. Czikow, J. Łaptiew Rośliny lecznicze i bogate w witaminy, Warszawa 1987, s. 148). Prócz tego używa się go w nadkwaśności, zapaleniu pęcherzyka żółciowego i wielu innych schorzeniach.

Wróćmy jednak do uprawy kalafiora: W pierwszej fazie musi bezwzględnie rosnąć w gruncie. Grządka powinna być dobrze uprawiona i nawieziona, ziemia zaś przepuszczalna, łatwo się nagrzewająca oraz w miarę wilgotna (ale nie podmokła!).

Nas będzie interesować uprawa późna. Nasiona wysiewamy na rozsadniku pod koniec kwietnia, a gdy po wzejściu i wyrośnięciu roślin przesadzimy je na miejsce stałe(w rozstawie: 70 cm w międzyrzędziu i 50 cm w rzędzie), nie wszystkie kalafiory przed nadejściem jesiennych przymrozków zdążą dostatecznie wyrosnąć, aby mogły się nadawać do zbioru i spożycia. To właśnie są dla nas najcenniejsze. Kalafiory, które albo nie wytworzyły róż, albo pojawiły się tylko ich zawiązki, możemy przed nastaniem silniejszych mrozów wykopać z dużą bryłą ziemi i, przeniósłszy je do widnej piwnicy, posadzić do dość głębokiej skrzyni wypełnionej żyzną i mocno próchniczną ziemią.

Z przyjęciem się roślin w nowym miejscu nie powinno być żadnych kłopotów. Kapustne mają to do siebie, iż przyjmują się wyjątkowo łatwo, i to w każdej fazie wzrostu, pod warunkiem że ich system korzeniowy nie został nadmiernie uszkodzony. W piwnicy jest na tyle ciepło, że wegetacja przeniesionych tam kalafiorów trwa nadal bez większych zakłóceń, a róże rozrastają się, chociaż, oczywiście, nie są ani tak piękne, ani tak dorodne, jak te zebrane z rosnących w ogrodzie. Jeśli pomieszczenie piwniczne, którym dysponujemy, jest wyjątkowo duże, to możemy pokusić się o uprawę większej ilości kalafiorów, aby mieć świeże warzywa aż do połowy zimy.

Zabiegi pielęgnacyjne związane z tą nietypową uprawą są nadzwyczaj proste, ograniczają się bowiem wyłącznie do podlewania. Wszelkie nawożenie jest zbędne.

Kapusta pekińska

Przy okazji opisywania uprawy kalafiora omówiłem szerzej rodzaj Brasicca, obejmujący rozmaite gatunki kapusty, nie będę więc już do tego wracał. Teraz będzie nas interesować wyłącznie kapusta pekińska (Brassica pekinensis). Najpierw w wielkim skrócie o gruntowej uprawie tej rośliny. W przeciwieństwie do wszystkich swych krewniaków jest rośliną dnia krótkiego i podobnie jak kalafior jednoroczną. W związku z tym nie sieje się jej wiosną na rozsadniku, by potem przesadzić na miejsce stałe, lecz bardzo późno, bo w III dekadzie lipca, albo nawet z początkiem sierpnia, i to od razu tam, gdzie ma rosnąć.

Sieje się ją w rzędach (pod żadnym pozorem roślin nie wolno przesadzać), pozostawiając po wschodach najsilniejsze siewki w rozstawie 30x40 cm.

Kapusta pekińska wschodzi nadzwyczaj szybko, bo już po 2-3 dniach. Gleba powinna być starannie uprawiona i dobrze nawieziona, najlepiej kompostem.

Kapusta pekińska ma krótki okres wegetacji, a jednocześnie szybko przyrasta, tworząc spore, wydłużone głowy. Jest, niestety, nieodporna na suszę, musimy więc obficie ją podlewać. Zbiory tego jeszcze mało w Polsce znanego warzywa przypadają na późną jesień. Na ogół jest to przełom października i listopada.

Wreszcie dochodzimy do interesującej nas kwestii.

Po nastaniu silniejszych przymrozków kapustę pekińską, absolutnie zdrową inie uszkodzoną, wykopujemy wraz ze sporą bryłą ziemi, bacząc, aby jak najmniej pokaleczyć jej i tak lichy system korzeniowy. Przenosimy ją do widnej piwnicy i sadzimy do wcześniej przygotowanych skrzyń, wypełnionych lekkim podłożem, uważając, aby główki nie przylegały do siebie.

Przesadzona w ten sposób kapusta pekińska zachowuje całkowitą świeżość i jędrność przez cały grudzień, a czasem, w wyjątkowo sprzyjających warunkach, nawet do połowy stycznia. Warto zatem potrudzić się nieco, aby jeszcze w środku zimy mieć na stole to wykwintne i bardzo smaczne warzywo.

Pielęgnacja roślin posadzonych w piwnicy ogranicza się do pilnowania, aby podłoże, w którym rosną, było stale umiarkowanie wilgotne. Trzeba też natychmiast usuwać główki, które zaczynają gnić, aby nie zakaziły innych.

Kminek

Kminek (Carum carvi) należy do rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae) i jest rośliną dwuletnią.

W naszej strefie klimatycznej, na kontynentach azjatyckim i europejskim, jest bardzo pospolitą dziką rośliną. Mimo to wprowadzono ją do uprawy, łatwiej bowiem pozyskiwać nasiona (które wykorzystuje się jako przyprawę) z plantacji niż ze stanu naturalnego. Jest najstarszą rośliną przyprawową naszych słowiańskich przodków, a także sąsiadujących z nimi ludów germańskich.

Kminek dorasta od 30 do 90 cm wysokości. Łodygę ma dętą, sztywno wzniesioną ku górze, rozgałęzioną, liście zaś pierzaste, podłużne. Kwiatostany wyrastające na końcach szczytowych gałązek złożone są z licznych drobnych i niedekoracyjnych kwiatuszków o rozmaitych, w zależności od odmiany czy rasy barwach: czerwonawej, różowej lub białej. Owocem kminku jest rozłupnia, po zupełnym dojrzeniu rozpadająca się na podługowate rozłupki o przyjemnym, korzennym smaku i zapachu. Można z nich wyodrębnić: olejki lotne, białka, cukry i tłuszcze.

Nas jednak nie będą interesować owoce kminku, lecz jego świeże ziele, którego można używać jako przyprawy do zup (kartoflanki i jarzynowej, oraz past mięsnych i twarogowych).

Mimo iż kminek uprawia się przede wszystkim w ogrodzie, to nie jest trudna również uprawa doniczkowa. Sieje się go rzutowo do skrzynek balkonowych lub dużych donic, o średnicy 30 cm a i większej, na przełomie lutego i marca (chociaż można to czynić i wcześniej) w podłoże lekkie, próchniczne i zasobne w składniki pokarmowe. Kminek pod tym względem nie jest zresztą wybredny. Nie znosi wyłącznie ziemi zbyt gliniastej i zbyt piaszczystej, źle się czuje również w podłożu kwaśnym.

Wschody następują dość szybko, a siewki nie wymagają pikowania. W naczyniu, w którym rosną, mogą nawet tworzyć dość zwarty gąszcz, a ów będzie przerzedzany w miarę zrywania roślin do spożycia.

Dalsza pielęgnacja nie jest ani trudna, ani tym bardziej skomplikowana. Siewkom należy zapewnić wystawę południową (ostatecznie wschodnią lub zachodnią), bo zimą, gdy słońce wędruje nisko nad horyzontem i dnie są krótkie, mogą cierpieć z powodu niedoboru światła, a wówczas będą wątłe i rachityczne.

Z nastaniem wiosny naczynia, w których rośnie kminek (po uprzednim zahartowaniu go), można wynieść na balkon, gdzie będzie się czuł zdecydowanie lepiej niż w mieszkaniu.

Bardzo istotne jest także to, aby rośliny uprawiane w donicach czy skrzynkach miały zapewnioną stałą, umiarkowaną wilgotność podłoża. Należy podlewać je wówczas, gdy powierzchnia ziemi jest przesuszona, i zawsze tak obficie, by część wody wypłynęła, nasyciwszy całą bryłę korzeniową.

Ponadto w okresie wegetacji (przypadającym na czas od pojawienia się na siewkach pierwszych liści właściwych aż do początku lipca) musimy dokarmiać je regularnie raz na dwa tygodnie którymś z płynnych nawozów ogrodniczych lub mocno rozcieńczoną (1:10) gnojowicą.

Pozwoli to na uzyskanie silnych i rozrośniętych egzemplarzy.

Kminek jest rośliną dwuletnią, ponieważ jednak jego uprawa na nasienie prowadzona w warunkach domowych nie ma najmniejszego sensu, wraz z nastaniem jesiennych przymrozków rośliny po prostu wyrzucamy. Zresztą są już wówczas brzydkie i dostarczają coraz mniej liści.

W tym samym czasie powinniśmy jednak zaopatrzyć się w świeże nasiona kminku, aby gdy nadejdzie pora, znów przystąpić do jego uprawy, najpierw na okiennym parapecie, a później na balkonie. Jeśli ktoś nie ma balkonu, może kminek trzymać przez całe lato w domu. Nie będzie tak ładny, ale jego wartość nie ustąpi wartości uprawianego na dworze.

Kolendra siewna

Kolendra siewna (Corriandrum sativum) to od dawna znana i uprawiana roślina przyprawowa należąca do rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae).

Jej ojczyzną jest najprawdopodobniej południowo- zachodnia Azja, skąd trafiła do północnej Afryki, później do Grecji, Rzymu, a w końcu i do pozostałych krajów europejskich.

Była ceniona przez starożytnych (co potwierdzają źródła pisane liczące około 5 tysięcy lat) Egipcjan i Chińczyków. W swojej kuchni stosowali ją Babilończycy i Żydzi, a i dziś, ze względu na właściwości przyprawowe i lecznicze, nie straciła na popularności.

Chociaż uprawiając ją w mieszkaniu, będziemy wykorzystywać tylko świeże zielone listki bądź ziele, wypada choćby krótko wspomnieć o zastosowaniu owoców tej rośliny.

Zawierają one olejek eteryczny, alkaloidy, pektyny, sporo tłuszczu i minimalne ilości skrobi.

Stosowane w kuchni, korzystnie oddziałują na przewód pokarmowy. Pobudzają wydzielanie soków trawiennych i żółci, ułatwiają przyswajanie pokarmu, poprawiają perystaltykę jelit i zapobiegają wzdęciom. Mają również łagodne działanie uspokajające.

Kolendra jest rośliną roczną, w sprzyjających warunkach siedliskowych mogącą dorastać nawet do 130 cm wysokości. Na prostej, nagiej łodydze wyrastają dwa rodzaje liści: dolne pojedyncze i ogonkowe, górne zaś siedzące, z kształtu równowąskie i pierzaste.

Maleńkie kwiatki, pojawiające się na przełomie czerwca i lipca, są jak u wszystkich baldaszkowatych pozbawione wszelkiej wartości dekoracyjnej. Tę ostatnią natomiast w niewielkim stopniu mają całe baldachowate kwiatostany, wyrastające na końcach pędów. Mogą one przybierać różną barwę, od białej poczynając, poprzez kremową, różową aż do bladolila. Owocem kolendry jest kulista żółtawa rozłupnia o miłym aromacie. Mieszkaniowa uprawa tej rośliny jest prosta, lecz ma sens wyłącznie w okresie zimowym, dostarcza bowiem wówczas witamin.

Kolendrę, mimo iż nie jest zbyt wybredna, powinno się siać w podłoże żyzne i próchniczne, o sporej zawartości składników pokarmowych. Może to być na przykład mieszanina ziemi kompostowej z odkwaszonym torfem i piaskiem, połączonych ze sobą w stosunku 2:2:1.

Zimą ilość światła jest znikoma, a doświetlanie dość kłopotliwe, najlepiej więc skrzynki, do których wysialiśmy ją rzutowo, ustawić na oknie południowym. Wszelako nie jest to jakaś sztywna reguła, będzie bowiem rosnąć i na parapetach o innej wystawie, z tym iż najgorzej będzie się czuć od północy. Gdy po wschodach rośliny są zbytnio zagęszczone, winno się je przerzedzić, tak aby rosły w rozstawie około 5x5 cm.

Mieszkaniowa uprawa kolendry nie trwa nazbyt długo od wschodów do jej likwidacji upływa nie więcej niż 6-8 tygodni. Biorąc to pod uwagę, nie dokarmiamy roślin nawozami. Wszakże nie możemy zapomnieć o ich umiarkowanym podlewaniu, zawsze wówczas, gdy powierzchnia ziemi jest lekko przesuszona.

Liście kolendry lub młodziutkie jej pędy pozyskujemy w miarę potrzeb i w miarę wzrostu. Dla osób nie przyzwyczajonych ich zapach nie należy do przyjemnych. Jest ostry, drażniący, z lekko słodkawym odcieniem (przypomina zapach pluskiew). Jeśli jednak owe liście jada się często i systematycznie, łatwo się doń przywyka, a co więcej można nawet zacząć w nim gustować. Liście kolendry zawierają duże ilości witaminy C (do I40 mg%), sporo prowitaminy A (do 10 mg%) i rutynę (do 145 mg%). Jak z powyższego wynika, są wręcz niezastąpionym dodatkiem do potraw oczywiście pod warunkiem, iż będą spożywane na surowo. Można nimi przyprawiać rozmaite zupy oraz potrawy z tłustej wieprzowiny. Z młodych listków przyrządza się surówki albo dodaje się je do sałatek warzywnych, kwaszonej kapusty lub pasty twarogowej do chleba.

Koper

Chciałbym teraz opowiedzieć o uprawie dwu gatunków kopru: ogrodowego (Anethum graveolens) i włoskiego, noszącego również nazwę: fenkuł (Foeniculum vulgare var. vulgare). Obydwie rośliny mają znaczenie przyprawowe, ajednocześnie właściwości lecznicze. Obydwie też należą do tej samej rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae).

Koper ogrodowy, który ród swój wiedzie z krajów basenu Morza Śródziemnego, dzieli się na kilka form uprawnych, ale aż takie szczegóły interesować nas nie będą. Jest rośliną roczną, o pojedynczej, górą rozgałęzionej, nagiej łodydze. Na gałązkach wyrastają delikatne, nitkowate, potrójnie pierzaste liście, po roztarciu przyjemnie pachnące (jak całe ziele zresztą).

Szczyty gałązek wieńczą żółtawe baldachy kwiatostanów, złożone z dziesiątków drobniutkich kwiatuszków. Pojawiają się one na ogół w lipcu. Po przekwitnięciu wiążą liczne, szarobrązowej barwy owoce typu rozłupki. Wartość przyprawową ma ziele kopru ogrodowego. Jest to przyprawa nieomal uniwersalna. Chociaż można ją stosować po ususzeniu lub zakonserwowaniu w soli, to jednak zdecydowanie najlepsza będzie w stanie świeżym. Siekanym koperkiem można posypywać gotowane ziemniaki, dodawać go do surówek i sałatek warzywnych, sosów, potraw z mięsa, jaj i ryb. Jest też doskonałym dodatkiem do twarogu i masła ziołowego. Nie da się go również niczym zastąpić, kisząc ogórki.

Ziele kopru zawiera wiele substancji biologicznie aktywnych, pozytywnie oddziałujących na nasze organizmy: olejek lotny, duże ilości witaminy C (do 130 mg%), witaminy: B₁, i B₂, PP, P, prowitaminę A, flawonoidy, a także związki żelaza, fosforu, potasu i wapnia, i to w znacznych ilościach. Wszystkie części kopru i nasiona, i ziele dodatnio wpływają na procesy trawienia, obniżają nieco ciśnienie krwi, działają łagodnie uspokajająco, a u karmiących matek wzmagają laktację. Tyle bardzo ogólnie można by powiedzieć o koprze ogrodowym, co najwyżej dodając jeszcze, iż był on popularną rośliną przyprawową już u Sumerów i Egipcjan, a do Europy Środkowej trafił we wczesnym średniowieczu.

Teraz opowiem o drugim z krewniaków koprze włoskim. Jest bardzo podobny do ogrodowego, nie sądzę więc, aby dokładniejszy opis był potrzebny. Wystarczy, jeśli zaznaczę tylko zasadnicze różnice. Koper włoski jest rośliną dwuletnią o potężnym korzeniu, którego średnica może dochodzić do 2 cm. Część nadziemna osiąga imponujące rozmiary, może bowiem dorastać od 80 do 200 cm wysokości.

W pierwszym roku pojawiają się tylko liście skupione w rozety, a dopiero w drugim wysokie, silnie rozgałęzione pędy zakończone baldachowatymi kwiatostanami. Po przekwitnięciu zawiązują się liczne nasiona typu rozłupki o silnym i przyjemnym aromacie. U niektórych odmian (zresztą nie tylko w wypadku nasion, ale i całego ziela) przypomina on nieco kamforę, u innych ów aromat jest o wiele przyjemniejszy, z wyraźnym anyżowym odcieniem.

Ojczyzną kopru włoskiego jest Azja Środkowa, Kaukaz i wschodnie pobrzeża Morza Śródziemnego. Do uprawy został wprowadzony bardzo dawno, i to na rozległym obszarze starożytnego świata od Chin i Indii na wschodzie, po Mezopotamię, Syrię i Egipt na zachodzie. Później rozsmakowali się w nim Grecy i Rzymianie. Nietrudno się domyślić, ze za ich pośrednictwem według starego, na pamięć już znanego scenariusza trafił do Iberów, Gallów, a na końcu i do nas. W Europie Środkowej warunki klimatyczne są dlań niezbyt odpowiednie, nie miał zatem szans, aby rozpowszechnić się w uprawie i stać rośliną tak pospolitą jak koper ogrodowy. Ta ostatnia uwaga nie dowodzi jednak, iż nie możemy go sprowadzić do mieszkań, tutaj bowiem będzie ładnie rósł. 0 tym jednak niżej. Wcześniej chciałbym wspomnieć o składzie kopru włoskiego. Mimo iż owoce nie będą nas interesować, uczynię to dla porządku. A zatem, można z nich wyodrębnić do 6% olejku eterycznego, nieco białek i cukrów, flawonoidy i fitosterole.

Ziele również zawiera olejek eteryczny (w skład którego wchodzą: anetol, fenchen, pinen i limonen), a także do 90 mg% witaminy C, do 10 mg% prowitaminy A oraz sporo rutyny.

Właściwości lecznicze kopru włoskiego są bardzo podobne do kopru ogrodowego, wspomnę więc tylko, iż ma on działanie wykrztuśne, przeciwskurczowe, łagodnie uspokajające i, podobno, zwiększające popęd płciowy u mężczyzn. Jako przyprawa liście i łodygi mają bardzo podobne zastosowanie co i kopru ogrodowego. Jeśli ktoś lubi poeksperymentować, może spróbować zielem o słodkawo-anyżowym zapachu aromatyzować desery.

Pora omówić mieszkaniową uprawę obydwu gatunków kopru. W okresie zimowym można je wysiewać do wielkich donic ustawionych na parapetach okien południowych (na innych cierpią z niedoboru światła). Nie należy jednak liczyć, że zbiór będzie wielki, ot, taki zaledwie, ze pozwoli kilka razy przyprawić świeżą zieleniną potrawy.

Latem, jeśli dysponujemy dużym balkonem, najlepiej ustawić tam wielką skrzynię, wyścielić ją folią i napełnić żyznym, bogatym w składniki pokarmowe podłożem (może to być np.: mieszanka ziemi kompostowej lub gnojowej, liściowej, odkwaszonego substratu torfowego i odrobiny piasku w proporcjach: 2:1:1/2:1/2).

Nasiona wysiewa się rzutowo. Nawet jeśli wzejdą gęsto, nie przerywa się roślin, lecz usuwa je systematycznie, w miarę wykorzystywania w kuchni.

Przez cały okres wegetacji musimy dbać, aby podłoże było umiarkowanie wilgotne. Można nie wysiewać od razu całej porcji, lecz podzieliwszy ją na części, robić to systematycznie w 1-2 tygodniowych odstępach, aby mieć zawsze świeże, młodziutkie listki.

Na koniec wspomnę jeszcze, iż próby uprawy kopru włoskiego przez okres dłuższy niż jeden sezon wiosenno letni mijają się z celem. Nasze zimy są zbyt ostre, aby rośliny mogły przetrwać nie uszkodzone do wiosny, wznowić wegetację, a w końcu wydać nasiona, i to na balkonie.

O wiele prościej każdego roku rozpoczynać uprawę na nowo, nie zapominając o tym, aby zawsze całkowicie wymieniać ziemię.

Lawenda

Lawenda wąskolistna (Lavndula angustifolia) to roślina trwała z rodziny wargowych (Labiatae).

Nasza lawenda jest jednym z blisko 50 gatunków, których ojczyzną są rozległe obszary Europy i Azji, charakteryzujące się łagodnym klimatem, na ogół przejściowym pomiędzy umiarkowanym a subtropikalnym.

Lawenda wąskolistna, lekarska czy prawdziwa, bo i tak można ją określać, została przez człowieka odkryta i należycie doceniona dość wcześnie już około XI-Xll wieku. Do Polski przywędrowała późno, bo dopiero na przełomie XVII i XVIII wieku.

Początkowo lawendę uważano za roślinę leczniczą. O jej działaniu na ludzki organizm opowiem dalej, a wpierw, krótko, opiszę wygląd lawendy. Jest bardzo silnie rozgałęzioną krzewinką osiągającą od 50 do 70 cm wysokości. Zimozielone listki są drobne, niewielkie, wąskie, szydlasto zakończone, o podwiniętych brzegach. Ich szorstka, chropowata powierzchnia przy potarciu wydziela mocną, przyjemną woń. Jeszcze silniej pachną kwiaty (przybierające w zależności od odmiany rozmaite barwy, od białej i bladoniebieskiej do ciemnolila). Owe kwiaty zebrane są w niby okółkach na szczytach prostych, sztywnych łodyg i chociaż pojedyncze nie stanowią żadnej wartości dekoracyjnej, to całe kępy szarozielonej lawendy, na których tle rysują się kolorowe plamy kwiecia, wyglądają nadzwyczaj malowniczo. Pędy kwiatostanowe po dojrzeniu owoców usychają.

Roślina ma bardzo cenne właściwości lecznicze i te najpierw omówię, aby Czytelnicy mieli świadomość, iż stosowana przez nich w kuchni nie tylko poprawia smak i aromat potraw, ale również korzystnie oddziałuje na ich organizmy.

Zawiera rozliczne biologicznie aktywne substancje, m.in.: olejek eteryczny (składający się głównie z linalolu i geraniolu), kumarynę, kwasy organiczne, dużo (bo do 12%) garbników, gorycze, żywice i sole mineralne.

Lekarstwa przygotowane z lawendy przyjmowane doustnie przede wszystkim działają uspokajająco, przeciwskurczowo w obrębie przewodu pokarmowego, zapobiegają wzdęciom, działają wiatropędnie i żółtopędnie. Korzystnie wpływają na pracę żołądka i jelit, ułatwiają trawienie i przyswajanie pokarmów, a co bardzo ważne zapobiegają biegunkom. To ostatnie zawdzięczają bez wątpienia właściwościom bakteriobójczym i bakteriostatycznym (i to dość silnym). Na koniec wypada jeszcze wspomnieć, iż lawenda jest dobrym lekiem w przypadku schorzeń serca na tle nerwicowym oraz bezsenności, obniża też ciśnienie krwi. Kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela lawendy działają odprężająco i dezynfekują skórę. To jeszcze nie wszystko, jest bowiem doskonałą przyprawą kulinarną, bardzo cenioną w kuchniach: portugalskiej, hiszpańskiej, prowansalskiej, korsykańskiej i włoskiej.

Nim wspomnę o zastosowaniu lawendy w kuchni, krótko na temat jej mieszkaniowej uprawy. Nie jest ona zbyt trudna, chociaż wymaga troskliwszej pielęgnacji niż większość roślin doniczkowych. Mimo iż można ją rozmnażać z nasion, to nie polecam tego sposobu, wymaga bowiem specjalnego przygotowania nasion, a to już stanowi pewien kłopot. Najprościej stare, silnie rozrośnięte egzemplarze podzielić na części i posadzić do oddzielnych doniczek.

Ziemia do uprawy musi być przewiewna, żyzna, próchniczna, o odczynie zdecydowanie zasadowym. Nie próbujmy nawet korzystać z torfu czy próchnicy z lasu iglastego, bo rośliny zmarnieją.

Lawenda najlepiej się czuje na oknach wschodnich i zachodnich. Wymaga umiarkowanego podlewania, a w okresie od marca do września dokarmiania (co 2 tygodnie) którymś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych.

Jako przyprawy używa się listków o gorzkawym i bardzo intensywnym zapachu. Są wprost niezastąpionym dodatkiem do potraw z tłustych mięs, baraniny (którą w znacznym stopniu pozbawiają charakterystycznej, a nie przez wszystkich tolerowanej woni i specyficznego smaczku), a także niezbyt ciekawych smakowo i zapachowo zup kartoflanki czy jarzynowej. Prócz tego liśćmi (nigdy kwiatami, bo te mają zbyt silny zapach) aromatyzuje się pieczeń zajęczą i króliczą, a także zupy rybne. Minimalne ilości przyprawy można dodawać również do pieczonego drobiu szczególnie do kaczek o białym upierzeniu, które pachną niezbyt przyjemnie.

Przestrzegam jednak Czytelników przed nadużywaniem przyprawy lawendowej, nadzwyczaj silny aromat może bowiem spowodować zgoła odmienny skutek od zamierzonego, zamiast potrawę uszlachetnić, uczyni ją nie nadającą się do jedzenia.

Lebiodka pospolita

Lebiodka pospolita (Origanum vulgare) to nadzwyczaj rozpowszechniona bylina z rodziny wargowych (Labiatae). Jej ojczyzną są ogromne obszary Starego Świata, głównie tereny Europy i Azji, charakteryzujące się klimatem umiarkowanym. Na naturalnych stanowiskach można ją spotkać na suchych łąkach, trawiastych zboczach gliniastych wzgórz, skrajach widnych lasów, obrzeżach zarośli, a nawet na mało uczęszczanych przydrożach.

Lebiodka jest również rośliną uprawną, a największe jej plantacje zakładane są w krajach basenu Morza Śródziemnego oraz w Ameryce Środkowej i Północnej, dokąd zawieźli ją biali kolonizatorzy, a gdzie wspaniale się zaaklimatyzowała.

Jest to roślina o krzaczastym pokroju, sztywno ku górze wzniesionych łodygach, pokrytych jajowatymi, całobrzegimi liśćmi, upstrzonymi ciemniejszymi punktami miniaturowymi zbiorniczkami cennego olejku eterycznego, którego aromat bardzo przypomina aromat tymianku i majeranku, tyle że od tego ostatniego jest zdecydowanie ostrzejszy.

Organem trwałym lebiodki jest pełzające kłącze o licznych rozgałęzieniach, mogące zajmować spory obszar pod powierzchnią ziemi. Z niego to wyrastają części nadziemne.

Kwiaty lebiodki są drobne, o barwach białej, różowej do purpurowej. Zebrane w sztywne kwiatostany, tworzą dość dekoracyjną wiechę. Nie ma potrzeby dokładniej opisywać ich budowy, są bowiem takie same jak i u innych wargowych.

Owocem lebiodki jest rozłupka dojrzewająca w sierpniu-wrześniu i wówczas to winniśmy, wybrawszy się na niedzielną wycieczkę za miasto, pozyskać nasiona ze stanu naturalnego, aby później, po ich wysianiu, uzyskać egzemplarze rosnące w doniczkach.

Chociaż lebiodka będzie nas interesować przede wszystkim jako wartościowa roślina przyprawowa, muszę również wspomnieć, iż ma ona niebagatelne właściwości lecznicze i użytkowe. Sądzę, iż najlepiej uczynię, jeśli zacytuję fragment pracy z zakresu fitoterapii, mówiący właśnie o tym: Lebiodka jest dobrą rośliną miododajną i olejkodajną. Część nadziemna zawiera olejek eteryczny (0,1-0,2% świeżej masy), w którego skład wchodzą: tymol (do 50%), karwakrol, octan geraniolu i wolne alkohole. Liście zawierają 565 mg% kwasu askorbinowego (kwiaty 166 mg%). Olejek eteryczny używany jest do produkcji wody kolońskiej, mydła, pasty i pomadek.

Olejek eteryczny z ziela pochodzącego z różnych miejscowości może ogromnie różnić się zapachem. Kwiaty stosowane są do farbowania wełny na kolor pomarańczowo czerwony. Liście wykorzystywane są w produkcji likierów i wódek oraz w przemyśle spożywczym (sporządzanie kwasów, przyprawa do różnych konserw i dań, kwaszenia ogórków). Ziele znajduje zastosowanie w produkcji wermutu. Nasiona obfitują w tłuszcze (do 28%). Z ziela lebiodki, liści porzeczki czarnej, wina i cukru sporządza się domowe lecznicze nalewki.

W celach leczniczych stosuje się wysuszone ziele, zebrane w okresie kwitnienia oraz pozyskany z niego olejek eteryczny. Napar z ziela służy do pobudzania apetytu, poprawy trawienia, wzmocnienia jelit przy ich atonii, używany jest przy zapaleniu dróg oddechowych i chorobach płuc. (P. Czikow, J. Łaptiew, Rośliny lecznicze i bogate w witaminy (z ros. przeł. mgr Helena Terpińska Warszawa 1987, s. 190-192).

Dodam jeszcze, iż lebiodka działa żółciopędnie, a ponadto przeciwzapalnie (stosowana zarówno zewnętrznie, jak i wewnętrznie). Ponieważ zawiera sporo garbników, razem z innymi roślinami również w nie bogatymi jest polecana do leczenia lekkich biegunek.

Jako przyprawy używa się zarówno świeżych, jak i suszonych listków i ziela. Można je dodawać do potraw mięsnych, zawiesistych tłustych sosów, potraw z pomidorów, nasion roślin strączkowych, oberżyny, papryki słodkiej, dyni, cukini, kabaczków, flaków, zup: ziemniaczanej i jarzynowej, a w niewielkich (wręcz minimalnych) ilościach także do bigosu, któremu lebiodka nada wyrazistości. Pod nazwą oregano jest używana przez Włochów do przyprawiania pizzy. I nie może być dobrej pizzy bez oregano.

Teraz krótko na temat mieszkaniowej uprawy lebiodki. Wczesną wiosną (luty-marzec) wysiewamy nasiona do doniczek o średnicy nie mniejszej niż 12 cm (najlepiej stosować jeszcze większe). Muszą być one wypełnione ziemią lekką, żyzną, bogatą w składniki pokarmowe. Proponowałbym mieszaninę odkwaszonego torfu, ziemi kompostowej i piasku, połączonych ze sobą w stosunku 2:2:1.

Nasiona lekko ugniatamy i przykrywamy około 0,5-centymetrową warstewką podłoża. Na wschody czekamy dość długo, a i później roślinki nie rosną nazbyt szybko.

Skoro da się już zauważyć, które z siewek są najmocniejsze, zostawiamy po 4-5 spośród nich, a resztę wyrywamy.

Doniczki z lebiodką początkowo trzymamy na parapecie południowego okna, ale po 15 maja, uprzednio rośliny zahartowawszy, możemy je przesadzić do dużych skrzynek lub kubłów i wynieść na balkon. Tam, mając dużo światła, ciepła i powietrza, rozrosną się pięknie, służąc nam przez całe lato.

Będą wymagać podlewania umiarkowanego, a co 3-4 tygodnie zasilania bądź nawożenia naturalnymi, bądź też sztucznymi.

Lebiodka jest rośliną wieloletnią, można więc pokusić się o dłuższą uprawę tego samego egzemplarza.

Szczególne walory zapachowe ma w okresie kwitnienia, wtedy też zawiera największe ilości substancji biologicznie aktywnych. Na przedwiośniu dobrze jest spożywać jej surowe listki, nie zrażając się ich mocnym aromatem i lekką goryczką, jest w nich bowiem bardzo dużo witaminy C. Lebiodkę jako przyprawę dodajemy do potraw nie pod koniec, lecz zawsze na początku gotowania.

Lubczyk

Lubczyk (Levisticum offfcinale), należący do ogromnej rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae), to bylina osiągająca imponujące rozmiary, bo dorastająca nawet do 2 m wysokości.

Wyglądem przypomina nieco seler, oczywiście w ogromnym powiększeniu. Organem trwałym rośliny jest solidne, grube, nadzwyczaj mięsiste kłącze, od którego odrastają równie solidne korzenie.

Liście lubczyku są podwójnie pierzaste, o pojedynczych listkach, w ogólnym zarysie jajowatych, grubo ząbkowanych. Ich barwa jest ciemnozielona, a górna powierzchnia błyszcząca. Kwiatostany, tak samo wielkie jak cała roślina, skupione w złożone, ogromne baldachy, wieńczą szczyty pędów. Kwiaty, drobne, niepozorne, bardzo liczne, żółtawe, stanowią rarytas dla pszczół, ponieważ dostarczają dużych ilości wartościowego nektaru.

Owocem lubczyku jest rozłupnia, która po dojrzeniu rozpada się na dwie rozłupki. Cała roślina poczynając od kłączy, a kończąc na nasionach wydziela bardzo intensywny zapach. Ongiś przypisywano lubczykowi znaczenie magiczne i uważano za wyjątkowo skuteczny afrodyzjak (nie znalazło to potwierdzenia w badaniach naukowych), co zachowało się w nazwie.

Ojczyzną lubczyku jest Iran, gdzie do dziś można spotkać dziko rosnące egzemplarze pokrewnego gatunku (Levisticum persicum). Do Europy trafił najprawdopodobniej dzięki krzyżowcom w XII-XIII wieku, ale są to tylko przypuszczenia. Faktem jest natomiast, iż nie był znany w starożytności.

Ze względu na rozmiary kłopotliwy w uprawie mieszkaniowej, co nie oznacza, iż jest to absolutnie niemożliwe. Nasiona wysiewamy do doniczek napełnionych lekkim, żyznym podłożem i przykrywamy około półcentymetrową warstewką ziemi. Po wschodach w doniczce zostawiamy tylko 2-3 rośliny.

Lubczyk w domu może rosnąć w miejscu półcienistym. Wymaga obfitego podlewania, ale tylko wówczas, gdy powierzchnia żerni podeschnie. W okresie wiosenno-letnim trzeba go też co 2 tygodnie zasilać. Najlepiej czynić to przy użyciu rozcieńczonej w stosunku 1:6 gnojowicy, a w razie niemożności zdobycia owego nawozu naturalnego którymś ze sztucznych, wieloskładnikowych, dostępnych w handlu.

Latem lubczyk winien być wynoszony na balkon, jeśli zaś go nie posiadamy, przez cały okres wegetacji musi przebywać w pomieszczeniu.

Najwygodniej pozbyć się rośliny na jesieni, ale gdyby ktoś chciał uprawiać ją przez wiele lat, to będzie jednak musiał przesadzać każdego roku wczesną wiosną do coraz większych pojemników. Po kilku latach trzeba dać roślinie co najmniej wiadro (oczywiście plastikowe, bo metalowe nie nadaje się do uprawy).

W kuchni wykorzystuje się nasiona, liście i korzenie lubczyku, z tym iż pozyskiwanie tych ostatnich z uprawy domowej jest raczej niemożliwe.

Liście, łodygi i korzenie zawierają wiele cennych substancji biologicznie czynnych, m.in.: olejki lotne, kwasy organiczne, kumaryny, cukry, żywice, gorycze, witaminy i sole mineralne.

Lubczyk korzystnie oddziałuje na procesy trawienia, działa żółciopędnie, wiatro- i moczopędnie. Jego intensywny zapach przypomina bardzo zapach przyprawy do zup Maggi (używa się go zresztą do jej produkcji), a wiele osób samą roślinę ochrzciło imieniem maggi.

Jako przyprawę dodaje się lubczyk do zup, szczególnie do kartoflanki, fasolowej, grochowej i rybnej, a w niewielkich ilościach można go też stosować do pomidorowej i rosołu. Prócz tego nadaje się do aromatyzowania pieczeni baraniej i wieprzowej, a także wyjątkowo tłustego drobiu. Świeżymi listkami (w małych ilościach!) można aromatyzować sałatki z pomidorów, ogórków ipapryki. Kilka nasion lubczyku dodanych do marynowanych grzybów, ogórków czy dyni korzystnie wpływa na ich zapach.

Na koniec ciekawostka. Szklanka naparu przygotowanego z płaskiej łyżeczki do herbaty ususzonych liści lubczyku i wrzącej wody (musi to naciągać pod przykryciem 15-20 minut) w znacznym stopniu łagodzi tak zwanego kaca. To, iż podałem ową receptę, nie oznacza bynajmniej, iż namawiam Czytelników do picia! Wręcz przeciwnie odradzam je zdecydowanie. Wszakże jestem zdania, ze lepiej wiedzieć więcej niż mniej.

Majeranek

Majeranek ogrodowy (Majorana hortensis, syn.: Origanum majorana) nie jest jedynym gatunkiem z rodzaju należącego do rodziny wargowych (Labiatae), nas jednak wyłącznie on będzie interesował.

Jest bardzo starą rośliną przyprawową i leczniczą, której właściwości i zalety odkryto i doceniono już wMezopotamii, Egipcie, Grecji i Rzymie.Pochodzi z obszarów rozciągających się od Azji Mniejszej na zachodzie po Indie na wschodzie. Stamtąd majeranek rozprzestrzenił się po całej Ziemi. Można go spotkać nie tylko w uprawie, ale tam, gdzie ma sprzyjające warunki klimatyczne i glebowe, również i zdziczały.

W Polsce jest rośliną roczną. Pokrój ma krzaczasty, łodygi sztywne, wzniesione, a główny pęd drewniejący u podstawy. Liście są drobne, z kształtu jajowate. Kwiaty, niepozorne, białe, różowe lub czerwonawe, pojawiające się na przełomie lipca i sierpnia, zebrane są w kwiatostany wieńczące szczyty pędów. Po dojrzeniu wydaje mikroskopijne, brązowe z żółtawym odcieniem nasionka. Dorodne krzaczki mogą osiągać wysokość do 50 cm, a wszystkie ich części wydzielają miłą, korzenną woń.

Wielką zaletą majeranku jest to, iż można go uprawiać nie tylko w ogrodzie (na stanowiskach zacisznych i ciepłych), ale także w doniczkach na parapetach czy balkonach.

W uprawie nie jest trudny. Rozmnaża się go z nasion, które wysiewa się rzutowo na powierzchnię lekkiej, próchnicznej, zasobnej w składniki pokarmowe ziemi, która musi mieć odczyn zasadowy. W ziemi kwaśnej majeranek rosnąć nie chce, a często szybko obumiera. Nasion nie powinno się przykrywać, tylko przygnieść je lekko. Po wschodach w każdej doniczce (o średnicy około 20 cm) zostawia się 2-3 siewki,a resztę usuwa.

Wystawa dla tej rośliny musi być ciepła i słoneczna najlepsze zatem będą okna południowe, wschodnie i zachodnie. Podlewać trzeba ją umiarkowanie, a w okresie wiosenno-letnim także zasilać nawozami.

Przyprawę stanowi świeże i suszone ziele majeranku, zawierające m.in.: olejki eteryczne, gorycze, garbniki i sole mineralne.

Świeże liście i ziele można stosować jako dodatek do sałatek czy past twarogowych. Jest to szczególnie zalecane w okresie zimy i przedwiośnia, gdy organizm odczuwa niedobory witamin, a w tej postaci majeranek zawiera wielką ilość rutyny (do 120 mg%), witaminę C (do 45 mg%) i prowitaminę A (do 5, 5 mg%).

Substancje czynne zawarte w majeranku wpływają dodatnio na trawienie i przyswajanie pokarmu, działają słabo rozkurczowo w obrębie przewodu pokarmowego, lekko moczopędnie i uspokajająco. Napary z ziela można pomocniczo stosować w biegunkach spowodowanych lekkim zatruciem pokarmowym.

Majeranek jest niezastąpioną przyprawą do flaków, farszów do drobiu, pieczeni baraniej i wieprzowej, kaczek, gęsi, zup: fasolowej, ziemniaczanej i żurku, a także duszonych ryb i potraw z kapusty.

Suszone ziele majeranku może służyć do sporządzania ciekawych smakowo napojów alkoholowych oczywiście muszą to być nalewki wytrawne, a nie słodkie, aromat ziela nie harmonizuje bowiem ze słodkimi napojami.

Majerankiem można też aromatyzować ocet spirytusowy.

Wreszcie doszedłem do największej przynajmniej dla mnie zalety tej rośliny. Nim o niej powiem, winien jestem Czytelnikom pewne wyjaśnienie. Jako namiętny herbaciarz (jeśli można takiego sformułowania użyć) nie wyobrażam sobie dnia bez wypicia 2-3 szklanek mocnego, wonnego naparu z tej cudownej rośliny, rodem z Dalekiego Wschodu.

Otóż, gdy ongiś z półek sklepowych poznikały wszystkie lepsze gatunki herbat, a rarytasem była popularna, to aby można było ją wypić bez obrzydzenia, aromatyzowałem ją suszonym zielem majeranku, mieszając jedną jego łyżeczkę z pięcioma łyżeczkami herbaty, uzyskany z tej mieszanki napar przypominał nieco smakiem i aromatem dobre herbaty angielskie.

Melisa

Melisa lekarska (Melissa officinalis) to bylina z rodziny wargowych (Labiatae), wyglądem przypominająca nieco jasnotę głuchą pokrzywę.

Jej organ trwały stanowi podziemne, rozgałęzione kłącze, z którego wyrastają wzniesione i silnie rozkrzewione łodygi, osiągające wysokość od 30 do 130 cm (w zależności od warunków uprawy).

Liście melisy, z kształtu jajowate igrubokarbowanoząbkowane, podobnie jak i pędy mają barwę szarozieloną i pokrywają je włoski.

Kwiaty, zbudowane jak u wszystkich wargowych, nie wyróżniające się niczym szczególnym, mogą mieć rozmaite kolory: białawy, kremowy, żółtawy czy różowawy.

Pojawiają się na przełomie lipca i sierpnia, w niby okółkach, na szczytach pędów. Odwiedzają je licznie pszczoły, dostarczają bowiem doskonałego nektaru. Po przekwitnięciu pojawiają się owoce typu orzeszka.

Ojczyzną melisy są pobrzeża śródziemnomorskie, a także Azja Mniejsza oraz środkowa i północna Afryka. Przez Europejczyków została przeniesiona w inne regiony globu ziemskiego, gdzie w sprzyjających warunkach klimatyczno- glebowych uprawiana jest na plantacjach, dostarcza bowiem wartościowego surowca do produkcji leków, kosmetyków i przypraw kulinarnych.

Chociaż do uprawy weszła bardzo dawno, bo w zamierzchłej starożytności, po dziś dzień spotyka się dziko rosnącą melisę na naturalnych stanowiskach.

Ongiś odkryli ją najprawdopodobniej Egipcjanie i Babilończycy, a od nich przejęli Fenicjanie, Grecy, Rzymianie i ludy przez tych ostatnich podbite. W tych krajach, których ziem nie dotknęła stopa rzymskiego zdobywcy, melisa rozpowszechniła się w średniowieczu. Poczęto ją sadzić w ogrodach zamkowych i klasztornych. Nie sądzę, abym popełnił wielką nieścisłość, jeśli zaryzykuję twierdzenie, że jej pierwsze uprawy założono w najważniejszych miastach ówczesnej Polski, to znaczy w Krakowie, Poznaniu, Sandomierzu i Wrocławiu.

Melisę da się bez większych trudności uprawiać na parapecie. Rozmnaża się ją z nasion, które wysiewamy do skrzyneczki w przewiewne podłoże (złożone na przykład z równych części ziemi liściowej i drobnego piasku), a po wzejściu pikujemy siewki do oddzielnych doniczek.

Ziemia do uprawy melisy musi być lekka, mocno próchniczna, zasobna w składniki pokarmowe, o odczynie obojętnym. Może się składać np. z równych części ziemi kompostowej i liściowej, a także połowy piasku. Jeden egzemplarz można uprawiać przez wiele lat, pamiętając wszelako o przesadzaniu każdej wiosny, zawsze w świeżą ziemię.

Melisę trzeba podlewać umiarkowanie, zasilać nawozami od marca do sierpnia i zapewnić jej stanowisko słoneczne i ciepłe. Po 15 maja, gdy już zupełnie ustanie niebezpieczeństwo wiosennych przymrozków, można rośliny, po uprzednim zahartowaniu oczywiście, wynieść na balkon czy taras. Tam ustawiamy je w miejscu osłoniętym od silnych wiatrów.

Liście melisy zawierają sporo olejku eterycznego (do 0,25%) pachnącego podobnie jak cytryna gorycze, żywice, garbniki (do 5%), enzymy, witaminę C (do 150 mg%) i nieco prowitaminy A (do 7 mg%).

Ziele i liście normują ciśnienie krwi, działają uspokajająco, rozkurczowo w obrębie przewodu pokarmowego i łagodnie wiatropędnie. Oczywiście, wymienione tu właściwości lecznicze melisy nie są kompletne. Listę ową można by znacznie wydłużyć.

Jako przyprawy winno się używać zawsze o ile to tylko możliwe świeżych liści, suszone bowiem błyskawicznie wietrzeją (nawet przechowywane w szczelnych naczyniach) i stają się nieprzydatne w kuchni. Liście melisy mogą służyć do aromatyzowania deserów, a także napojów przygotowywanych z mleka i jego przetworów. Można sporządzać z nich orzeźwiające herbatki, dodawać do zup, potraw z ryb, sałat, dziczyzny, grzybów, a nawet marynat mięsnych. Są też wspaniałym dodatkiem do niektórych sałatek i surówek warzywnych, nadają im bowiem miły, cytrynowy zapach.

Dzięki temu ostatniemu są doskonałe do sporządzania likierów, wszelako absolutnie nie nadają się do zaprawiania mocnych wódek.

Młode listki, na przedwiośniu, posiekane drobno i zmieszane z inną zieleniną (np. szczypiorkiem, nacią pietruszki, koperkiem itp.), przyprawione odrobiną oliwy, soli i pieprzu, można spożywać na surowo. Zawarte wnich witaminy bez wątpienia korzystnie wpłyną na nasze organizmy.

Melon

Melon (Cucumis melo) to bardzo stara roślina uprawna z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). Znali ją już starożytni mieszkańcy Mezopotamii, Syrii, Anatolii, Egiptu, Grecji i Rzymu. Ojczyzną melona, liczącego w obrębie rodzaju wiele gatunków, są ogromne obszary Starego Świata, a przede wszystkim Indie i Azja Centralna, Arabia i spore połacie Afryki, gdzie po dziś dzień można spotkać rosnących tam dziko krewniaków odmian uprawnych.

Melon jest rośliną jednoroczną, pnączem o dość grubych, acz słabych łodygach, na których wyrastają wielkie, szorstkie liście na dość długich ogonkach. Po podporach wspina się za pomocą wąsów czepnych. Kwitnie na żółto, a jego kwiaty do złudzenia przypominają kwiaty ogórków.

W Niemczech i Polsce poczęto jako ciekawostkę wprowadzać melony do uprawy dopiero w XVI-XVll wieku, chociaż poznano je jeszcze w średniowieczu.

Nadzwyczaj smaczne, odznaczające się cudownym aromatem owoce melonów dostarczają nie tylko surowca do przyrządzania wykwintnych deserów, ale mają również niewielkie znaczenie dietetyczne, a nawet i lecznicze. W ich składzie, poza cukrami, znajduje się sporo witamin i innych substancji biologicznie aktywnych: witamina C, P, karoten, pektyny i nieco żelaza. Nasiona mają właściwości przeciwrobacze, podobnie zresztą jak nasiona dyni.

Chociaż możliwa jest uprawa melonów w warunkach mieszkaniowych, to nie każdy może sobie na nią pozwolić, lecz ten tylko, kto ma wielki balkon wnękowy. Owa uprawa nie jest też wcale łatwa, a uzyskane plony poza satysfakcją, iż samemu się wyprodukowało owoce, większych korzyści nie dają.

Najpierw odpowiednio przygotowujemy balkon. Budujemy konstrukcję z listew, na którą napinamy folię polietylenową, aby całkowicie oddzielić miejsce, gdzie będziemy uprawiać melony, od wpływów z zewnątrz, a dokładniej zabezpieczyć rośliny przed zimnem i nadmierną wilgocią oraz zanieczyszczeniami atmosfery w dużych miastach.

Na posadzce balkonu ustawiamy zbite z desek skrzynie o głębokości co najmniej 40 cm, szerokie tyle samo, a długie na ile miejsce pozwoli. Skrzynie owe wypełniamy lekkim, przewiewnym podłożem, bogatym w składniki pokarmowe. Może to być np. mieszanina ziemi kompostowej (lub gnojowej), torfu i ziemi liściowej z dodatkiem piasku (2:1:1:1/2).

Uważam jednak, iż zakładanie tak wielkiej plantacji melonów na balkonie nie ma większego sensu. Wystarczy, iż spróbujemy uzyskać własne owoce z1-2 roślin. W tym celu wybieramy odpowiednie miejsce i ustawiamy tam jedno lub dwa wiadra napełnione takim podłożem jak opisane wcześniej.

Od wiader ku pułapowi balkonu rozwieszamy druty lub sznurki, po których później będziemy rośliny prowadzić. Zabezpieczenie melonów folią jest w tym wypadku również potrzebne.

Chcąc otrzymać melony wcześniej, musimy wyhodować rozsadę na przełomie marca i kwietnia. W tym celu do doniczek o średnicy około 16 cm sadzimy gniazdowo po 2 nasiona. Z wyrosłych roślinek usuwamy słabszą, a silniejszą pozostawiamy. I jeszcze jedno rozsada musi stać na oknie południowym.

Ponieważ w owym okresie słońca nie jest zbyt wiele, a wietrzenie jest utrudnione, należy bowiem baczyć, by roślin nie przechłodzić, a tym samym i nie zniszczyć, dbamy, aby łodygi melonów nadto się nie zagęszczały i nie cieniowały wzajemnie.

Z tego właśnie powodu należy je ciąć.

Gdy siewka ma 3 liście właściwe, oprócz liścieni, których nie bierzemy pod uwagę, obcina się ją nad drugim, a dwie łodygi, jakie wyrosną z bocznych oczek, znów się tnie, tym razem jednak każdą z nich nad liściem piątym.

Tak przygotowaną rozsadę, gdy tylko temperatura na to pozwoli, a myślę, iż do tego czasu pozwoli, sadzimy w skrzyniach albo, najlepiej pojedynczo, w wiadrach i pędy z niej wyrastające regularnie rozpinamy na drutach czy sznurkach, bacząc wszelako, aby kruchych łodyg nie pokaleczyć. Przy przesadzaniu musimy rośliny wyjmować delikatnie z doniczek, aby nie uszkodzić im korzeni.

Dalsza uprawa melonów nie jest skomplikowana. Pod koniec maja usuwamy folię, która oddzielała je od wpływów zewnętrznych, ilekroć jednak zajdzie potrzeba (gdyby na dłuższy czas nastąpiło ochłodzenie i lały deszcze), folię na powrót zakładamy. Powtórnie stałe zabezpieczenie z foli należy wykonać na początku września i pozostawić do czasu, aż owoce całkowicie dojrzeją.

Ważnym zabiegiem jest podlewanie melonów. Należy uważać, aby nie moczyć roślin, ani tym bardziej szyjek korzeniowych, bo te nadzwyczaj łatwo gniją, lecz wyłącznie nasycać wodą ziemię wokół nich. Prócz tego, co również w pewnym stopniu zabezpiecza przed zgorzelą, dobrze jest wycinać liście cieniujące szyjki korzeniowe. Światło, ciepło i powietrze docierają wtedy do nich bez przeszkód. Inne cięcie melonów uprawianych przez amatora na balkonie jest zupełnie zbędne.

W wyjątkowo chłodne i dżdżyste lata możemy jednak nie doczekać się plonów, i to nawet stosując osłony. To, iż uprawa okazała się zawodna, poznać łatwo: jeśli do końca lipca na roślinach nie ma sporych zawiązków owoców, cały nasz trud poszedł na marne.

Jeżeli wszystko układa się dobrze, pierwsze w pełni dojrzałe owoce uzyskujemy już od połowy sierpnia, a zbiory ostatecznie kończymy w III dekadzie września.

Owoce melonów są dość ciężkie, jeśli więc prowadzimy rośliny w formie pnączy, rozpinając je w miarę wzrostu na drutach czy sznurkach, musimy zadbać, aby przy potrząsaniu nie odpadały, i zabezpieczyć je, na przykład podpierając od dołu.

Dojrzałość owoców poznaje się po tym, iż najpierw zewnętrzna okrywa poczyna żółknąć, później zaś zaczyna się wydzielać silny zapach, a melony łatwo odrywają się od ogonków. Nie należy zbierać ich zbyt wcześnie przed dojrzeniem, bo wiele tracą na smaku i aromacie.

Przez cały okres uprawy melony trzeba dość regularnie dokarmiać, najlepiej którymś z wieloskładnikowych, płynnych nawozów ogrodniczych, niedobory niektórych makro i mikroelementów mogą bowiem doprowadzić do zaburzeń we wzroście. Może się to również objawiać plamami na liściach i słabym plonowaniem. Używając owych nawozów, bezwzględnie należy przestrzegać zalecanego dawkowania, ponieważ nie tylko niedożywienie, ale i przekarmienie nie wychodzi roślinom na zdrowie. Wreszcie sprawa ostatnia. Melony są zapylane przez owady, kiedy więc będzie ładna pogoda, trzeba zdejmować osłony, aby umożliwić owadom dostęp do roślin.

Mięta

Istnieje wiele (około 40) gatunków mięty, mających dla człowieka znaczenie użytkowe, wymienię jednak tylko niektóre: polną, japońską, zieloną, kędzierzawą, nadwodną, kłosową, okrągłolistną, długolistną.

Nas interesować będą wyłącznie dwie: Mięta pieprzowa (Mentha piperita) i mięta kłosowa (Mentha spicata), należące (jak wszystkie mięty zresztą) do rodziny wargowych (Labiatae). Opiszę je po kolei.

Mięta pieprzowa to bylina o silnym, przyjemnym zapachu mentolu, której organami trwałymi są podziemne kłącza. Wyrastają z nich okazałe pędy, osiągające w sprzyjających warunkach wysokość od 20 do 100 cm.

Częścią trwałą, jak już wspomniałem, są właśnie owe kłącza, natomiast czworograniaste łodygi (puste lub pełne w środku), gęsto okryte ogonkowymi, jajowatymi liśćmi o piłkowanych obrzeżach, późną jesienią, wraz z nastaniem silniejszych przymrozków obumierają.

Kwiaty mięty pieprzowej są niepozorne, zebrane w kłosowate kwiatostany na szczytach pędów. Przybierają barwę mocno różową albo bladolila. Kwitnienie rozpoczyna się na ogół w czerwcu i trwa do sierpnia.

Na świecie nie ma dzikich form tej rośliny, powstała bowiem w wyniku skrzyżowania ze sobą mięty nadwodnej i kłosowej.

Drugi z interesujących nas gatunków, mięta kłosowa, to również bylina mogąca osiągać do 100 cm wysokości. Chociaż swą budową i pokrojem bardzo przypomina miętę pieprzową, to jednak występują między nimi znaczne różnice. Przede wszystkim w zapachu u mięty kłosowej łagodniejszym, bardziej korzennym, przypominającym woń nasion kminku. Drugą różniącą je cechą jest wygląd liści: są one nie ogonkowe, lecz siedzące, a nadto silnie pofałdowane. I wreszcie kwiatostany tworzą one jakby większe kłosy, o bardziej zdecydowanej barwie lila.

Mięta kłosowa to wynik krzyżówki dwu nieznanych gatunków. Przypuszcza się, iż mogły to być mięta długolistna i mięta okrągłolistna.

Mięta pieprzowa jest dzisiaj uprawiana powszechnie na plantacjach Ameryki Północnej, Europy, Afryki i Azji. Kłosowa znacznie rzadziej. Są to cenne rośliny lecznicze, mające jednocześnie ogromne znaczenie przyprawowe. Nim je jednak omówię, trzeba krótko wspomnieć o sposobie uprawy mieszkaniowej tych roślin.

W sporych, o średnicy 20-30 cm, doniczkach wypełnionych żyzną, próchniczną ziemią umieszcza się po 2-3 sadzonki pobrane z podziemnych rozłogów roślin rosnących w gruncie i nakrywa je 2-3-centymetrową warstewką podłoża. Po pewnym czasie wybiją ze znajdujących się na nich oczek pędy, które, gdy osiągną dojrzałość, staną się dla nas źródłem przyprawy.

Miętę można też rozmnażać z sadzonek zielnych lub nawet liści, ale to zajęcie dla specjalisty- nieopłacalne, a zbyt skomplikowane i trudne, aby to robić w domu.

Obydwie mięty wymagają stanowiska półcienistego, najlepiej czują się na oknach wschodnich i zachodnich. Są roślinami dość żarłocznymi, w okresie wegetacji trzeba więc systematycznie (co 2 tygodnie zasilać je którymś z wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych albo, jeszcze lepiej, mocno rozcieńczoną (1:10) gnojowicą i obficie podlewać.

Jeśli chcemy te same egzemplarze uprawiać w domu przez kilka lat musimy pamiętać o ich przesadzaniu każdej wiosny.

W przeciwnym razie będą słabo rosnąć, mogą też wystąpić zaburzenia fizjologiczne.

Co do mięty pieprzowej, to przyprawę stanowią świeże oraz suszone liście i pędy bogate w liczne substancje biologicznie aktywne olejek lotny, garbniki, flawonoidy, witaminę C (do 25 mg%), prowitaminę A (do 40 mg%), rutynę, kwasy organiczne, sole mineralne...

Napar z mięty stanowiący zresztą doskonałą, orzeźwiającą herbatkę działa rozkurczowo w obrębie przewodu pokarmowego, wzmaga wydzielanie żółci i pobudza wydzielanie soków trawiennych. Likwiduje wzdęcia i bóle brzucha spowodowane niestrawnością. Ma również niewielkie działanie uspokajające.

W kuchni mięta służy jako przyprawa do pieczeni baraniej i potraw z drobiu (głównie kaczek). Połączona z majerankiem i szczyptą tymianku uszlachetnia smak i zapach nadzienia do pieczonego indyka i gęsi. Stosuje się ją jako przyprawę do ryb, delikatnych sosów, doskonałych likierów i nalewek alkoholowych. Ciekawostka świeży, zdrowy liść mięty dodany do świeżego mleka, przedłuża jego trwałość, zapobiega kwaśnieniu.

Mięta kłosowa również zawiera sporo biologicznie czynnych substancji, dodatnio oddziałujących na nasz ustrój. Wyodrębnia się z niej: olejek lotny, o zupełnie innym zapachu niż mięty pieprzowej, sporo garbników, goryczy, nieco witaminy C i soli mineralnych. Tak liście, jak i ziele tej rośliny wpływają na poprawę trawienia i działają żółciopędnie.

Mięta kłosowa jako przyprawa dodawana jest przede wszystkim do potraw z nasion roślin strączkowych, surówek warzywnych i potraw z papryki, a w niewielkich ilościach również do pieczeni rzymskiej, kotletów mielonych, pieczonego królika i drobiu. Ze względu na intensywny zapach wskazany jest tu jednak umiar.

Świeże, drobniutko posiekane listki obydwu gatunków mięty, wymieszane z twarogiem i odrobiną soli, to wspaniały dodatek do kanapek.

Mirt

Mirt (Myrtus communis) to wiecznie zielony krzew z rodziny mirtowatych (Myrtaceae), którego ojczyzną są pobrzeża Morza Śródziemnego. W uprawie jako ozdobny i użytkowy można spotkać go wszędzie tam, gdzie warunki klimatyczne i glebowe temu sprzyjają. Na stanowiskach naturalnych dorasta do 5 m wysokości.

Liście mirtu, drobne, skórzaste, z kształtu jajowatolancetowate, po roztarciu wydzielają bardzo przyjemną, korzenną woń.

Na sztywnych, wzniesionych gałęziach prócz liści pojawiają się kwiaty o barwach białej lub bladoróżowej, które po przekwitnięciu wiążą się w jadalne owoce typu jagody o kolorach od ciemnoniebieskiego do purpurowoczarnego.

W ich ojczystych stronach liście mirtu używane są jako doskonała przyprawa do potraw z baraniny, wieprzowiny (głównie pieczeni), drobiu i ryb. Smak i zapach mają ostry, korzenny, lekko gorzkawy. Stosowanie mirtu w kuchni jest korzystne również ze względu na jego właściwości lecznicze. Wpływa on pobudzająco na żołądek, zwiększa wydzielanie soków trawiennych, działa rozkurczowo w obrębie przewodu pokarmowego i zapobiega wzdęciom. ucie świeżych listków zalecane jest osobom którym cuchnie z ust. Kąpiele z dodatkiem odwaru z liści lub ziela mirtu działają wzmacniająco i odkażają skórę.

W naszej strefie klimatycznej zimy są zbyt ostre, aby można było ów krzew uprawiać w ogrodzie. Jeden czy dwa egzemplarze rosnące w doniczkach dostarczą nam jednak dostatecznej ilości świeżych listków na potrzeby kuchni, stanowiąc przy okazji niebanalną dekorację mieszkania.

Mirt rozmnaża się z wierzchołków pędów o długości 8-10 cm, które umieszcza się w podłożu torfowo-piaskowym, pod osłoną z folii. Korzenie pojawiają się na ogół po 4-6 tygodniach (czasem wyjątkowo później). Optymalne pory sadzonkowania to luty i sierpień.

W uprawie mieszkaniowej należy zapewnić mirtowi wystawę wschodnią lub zachodnią, a latem można go wynosić na balkon, w miejsce ciepłe i zaciszne.

Podlewać trzeba umiarkowanie, wodą przegotowaną i ostudzoną, a w okresie wegetacji (luty- wrzesień) systematycznie co dwa tygodnie zasilać nawozami pozbawionymi wapnia, którego nie znosi.

Podłoże do uprawy mirtu powinno być żyzne, przepuszczalne i zasobne w składniki pokarmowe, o odczynie lekko kwaśnym.

W ziemi zasadowej rośnie słabo.

Przesadzamy go rzadko co kilka lat, a im egzemplarz starszy, tym rzadziej.

Należy zwracać uwagę, aby nie sadzić rośliny głębiej, niż rosła poprzednio, bo może się to zakończyć zaburzeniami wzrostu, a w skrajnych przypadkach nawet obumarciem.

Zimą wskazane jest ograniczenie podlewania i obniżenie temperatury pomieszczenia, w którym roślina przebywa, lub choćby ustawienie doniczki z nią na najzimniejszym oknie.

Mirt jest rośliną długowieczną i przy prawidłowej pielęgnacji odporną na choroby. Nie zagrażają mu też najbardziej rozpowszechnione w mieszkaniach szkodniki.

Mniszek

Mniszek pospolity (Taraxacum offcinale) to chwast z rodziny złożonych (Compositae), występujący powszechnie na terenie całej Polski. Jego ludowe nazwy są różne, lecz najczęściej występuje pod dwiema mlecz albo dmuchawiec.

Jest byliną osiągającą wysokość od 5 do 15 cm. Zarówno w pustej łodydze kwiatostanowej, liściach, jak i reszcie organów znajduje się gorzki sok mleczny. Liście, dość długie, wąskie, jasnozielone, z kształtu lancetowate, brzegami powcinane, tworzą rozetę, z której środka wyrasta pęd kwiatostanowy. Wieńczy go jaskrawożółty kwiatostan, o licznych kwiatach języczkowych. Po przekwitnięciu wiążą się owoce typu niełupki z czymś w rodzaju spadochronu, dlatego też wiatr rozsiewa mniszek nadzwyczaj łatwo.

Ojczyzną mniszka pospolitego jest Europa i Azja, a konkretnie te części obydwu, które charakteryzują się klimatem umiarkowanym. Roślina została zawleczona również do innych regionów świata.

Mniszek to przede wszystkim roślina lecznicza. Jego korzeń dobroczynnie oddziałuje na wątrobę i woreczek żółciowy, zwiększając przepływ żółci do dwunastnicy. Ponadto ułatwia trawienie i przyswajanie składników odżywczych, działa łagodnie moczopędnie i co najistotniejsze zmniejsza poziom cukru we krwi, może więc być stosowany (pomocniczo, oczywiście) wleczeniu cukrzycy w jej początkowych stadiach. Intensywne działanie przejawiają kwiaty i liście, które prócz wymienionych właściwości mają również zastosowanie jako afrodyzjak.

W liściach występuje kilka substancji biologicznie aktywnych, m.in.: karotenoidy, flawonoidy, olejki eteryczne, gorycze, trójterpeny, cukry nieco witamin i soli mineralnych.

Mniszek pospolity dostarcza również doskonałej, bardzo zdrowej sałaty, smaczniejszej nawet od uzyskiwanej z cykorii. Szczególnie ceniona przez Francuzów, u nas jest prawie zupełnie nie znana, a szkoda. Warto wprowadzić ją do jadłospisu. Jest to sałata wiosenna, pozyskiwana z najmłodszych, ledwo wychodzących z ziemi listków, które nie nabrały jeszcze intensywnie zielonej barwy.

Odstępując od zasady, dam najpierw kilka wskazówek działkowiczom. Mniszek można uprawiać. Sadzi się go w liniach na grządkach i obsypuje lekką ziemią, zmieszaną pół na pół z piaskiem, tak aby wyrastające rozety liściowe, przebijające się przez ową warstwę, a pozbawione dostępu światła, wybielały się i traciły gorycz.

Nas wszakże interesować będzie co innego. Korzenie mniszka dzikiego, które nie jest trudno pozyskać na łąkach czy trawnikach, całe, dość grube i zdrowe, można wykopać ostrożnie na jesieni i sadzić w ciepłej piwnicy. W ten sposób przez zimowe miesiące będziemy mieć doskonałą sałatę.

Pędzenie mniszka nie różni się niczym od pędzenia cykorii do rozdziału oniej odsyłam Czytelników, którzy chcą się o to pokusić.

Ważne, aby w piwnicy panowała całkowita ciemność, a jeśli jest to niemożliwe, wówczas musimy korzenie przykrywać warstwą podłoża.

W krajach zachodnich wyhodowano wiele wartościowych odmian ogrodowych mniszka, u nas jednak są one nie do zdobycia z tego powodu, iż nie zyskał on sobie uznania i nie spotyka się go w kuchni.

Nagietek

Nagietek lekarski (Calendula offcinalis) z rodziny złożonych (Compositae) jest rośliną roczną o krzaczastym pokroju, łamliwych łodygach i liściach. Te ostatnie, z kształtu szerokolancetowate, bezogonkowe, siedzące i obejmujące łodygę, pokryte są nadzwyczaj delikatnym meszkiem.

Kwiaty wyjątkowo dekoracyjne, o dość miłym, choć niezbyt intensywnym zapachu, mogą mieć różne barwy od żółtej do ciemnego oranżu.

Owoc to sierpowato wygięta niełupka, szara i szorstka. Nagietek lekarski jak na roślinę jednoroczną może osiągać dość znaczne rozmiary, bo od 30 do 70 cm wysokości. Jego ojczyzną są pobrzeża Morza Śródziemnego, aż po Iran i Azję Środkową. Stamtąd rozprzestrzenił się po całej kuli ziemskiej. Jest chętnie uprawiany nie tylko ze względu na swą dekoracyjność, ale również z powodu cennych właściwości leczniczych oraz możności wykorzystania pewnej jego cechy w kuchni.

Surowcem leczniczym są płatki kwiatowe z odmian o pomarańczowych kwiatach. Produkuje się z nich preparaty antyseptyczne i przyspieszające gojenie skaleczeń. Herbatki z nagietka leczą niestrawność, pobudzają czynność wydzielniczą woreczka żółciowego, służą do płukania gardła w anginie, pomagają w leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz lekkich zatruć pokarmowych, regulują ciśnienie krwi, działają łagodnie uspokajająco, korzystnie wpływają na pracę serca. Są też środkiem moczopędnym (o niezbyt silnym działaniu) i napotnym. Irygacje dopochwowe naparem z kwiatów nagietka wskazane są przy nadżerkach i zakażeniu rzęsistkiem.

Wspomnę teraz o substancjach czynnych zawartych w roślinie. Ziele zawiera m.in. śluzy, sporo kwasu salicylowego, fitosterole i saponiny, natomiast koszyczki kwiatowe, prócz substancji wymienionych wyżej sporo karotenu (ponad 3mg%), olejek eteryczny, żywice, gorycz kalendulinę (do 1,9%), śladowe ilości tłuszczu i alkaloidów.

Nagietek lekarski ma też szerokie zastosowanie w kosmetyce. Surowcem są bądź całe kwiaty, bądź pojedyncze płatki, zawierające substancje doskonale oddziałujące na skórę.

A oto przepis na wyciąg z kwiatów nagietka, który goi, odkaża i działa przeciwzapalnie:

Kwiaty lub olejowy wyciąg z nich stosowane są w kremach gojących dłonie popękane z powodu oparzenia lub odmrożenia. Mniej znany jest obecnie domowy sposób otrzymywania tzw. oleju nagietkowego: do słoika o szerokiej szyjce nasypać i ubić koszyczki kwiatowe, zakręcić pokrywkę isłoik postawić na słonecznym parapecie okiennym. Po kilku dniach pomarańczowa oleista ciecz zbierze się na dnie słoika. Olej ten jest stosowany, podobnie jak maść, do oczyszczania i zmiękczania skóry oraz łagodzenia podrażnień. (Bohumir Hlava, Frantiśek Stary, František Pospišil, Rośliny kosmetyczne, Warszawa 1984, s. 56).

Nadszedł czas, aby omówić zastosowanie nagietków w kuchni.

Nie mają one żadnej wartości przyprawowej, służą wyłącznie do barwienia potraw: serów, masła, zup, sosów czy ciast. Ongiś (a i dziś zresztą także w rejonach uprawy tej rośliny) nagietkami fałszowano bardzo drogi (dosłownie: na wagę złota) barwnik roślinny: krocynę, pozyskiwany z szafranu.

Za cudowny pomarańczowy kolor, którego nabierają potrawy barwione wyciągiem z nagietka, odpowiada kalendulina. Aby ją uzyskać do barwienia ciasta, należy ugotować płatki kwiatowe w pełnotłustym mleku, ponieważ rozpuszcza się ona tylko w tłuszczach.

Do barwienia innych produktów żywnościowych można z umiarem używać owego olejku, którego sporządzanie w warunkach domowych zostało opisane wcześniej.

Nie tylko smak i zapach, ale także wygląd potraw a ten przy umiejętnym stosowaniu nagietków wyraźnie zyska korzystnie wpływa na apetyt. Dania pięknie prezentujące się na talerzu zawsze cieszą się większym uznaniem.

Teraz nieco o uprawie. Jest ona bardzo prosta, w warunkach domowych możliwa jednak wyłącznie na balkonie.

Do skrzynek wypełnionych żyzną i zasobną w składniki pokarmowe ziemią (jej skład nie jest istotny, byleby nie była zbytnio kwaśna i zlewna) w marcu- kwietniu wysiewa się nasiona od razu na miejsce stałe. Skoro tylko nastąpią wschody, siewki przerywa się, pozostawiając najsilniejsze i bacząc, aby odległość pomiędzy nimi wynosiła około 20 cm.

Skrzynki z roślinami należy ustawić w miejscu zacisznym i słonecznym, co korzystnie wpływa na wzrost i intensywność kwitnienia. To ostatnie można przedłużyć aż do nastania jesiennych przymrozków (od których nagietki giną), jeśli sukcesywnie będziemy obrywać przekwitnięte koszyczki kwiatowe, nie dopuszczając do wytwarzania nasion. Oczywiście, można tu zrobić wyjątek i jeden z krzaczków uprawiać z przeznaczeniem na zbiór tych ostatnich, aby na przyszły rok dysponować własnym materiałem siewnym.

Dodam jeszcze, iż odmiana o kwiatach pełnych (Culendula offcinalis var. plena) nie przedstawia wartości leczniczej, chociaż o wiele ładniej się prezentuje. Nie stosuje się również w lecznictwie kwiatów o brązowych środkach.

Ogórecznik

Ogórecznik lekarski (Borago officinalis), należący do rodziny szorstkolistnych (Boraginaceae), to bardzo stara roślina uprawna. Jego ojczyzną jest Azja Mniejsza, skąd trafł do Mezopotamii, Egiptu, imperium rzymskiego, a dzięki krzyżowcom do Europy Środkowej. W starożytności i średniowieczu przypisywano mu nieomal właściwości magiczne. Twierdzono, iż spożycie ogórecznika czyni ludzi odważnymi i odpędza od nich smutki. Obyż to była prawda!

Nasz bohater jest rośliną roczną, o dużych, mięsistych, owalnych, zaostrzonych liściach, pokrytych sztywnymi włoskami.

Jego zapach przypomina świeże, surowe ogórki stąd też nazwa rośliny.

Pokrój ma rozgałęziony, łodygi masywne, soczyste (dorastające do 60 cm), kwiaty pojawiające się na ich szczytach niezbyt wielkie, o pięknym błękitnym kolorze. Owocem jest rozłupka o ciemnobrązowej z czarnym odcieniem barwie.

Ogórecznik jako roślina użytkowa ma dla człowieka trojakie znaczenie: dostarcza pożytku pszczołom, jest doskonałym warzywem i przyprawą, przejawia również właściwości lecznicze. Dla nas wszelako ma jeszcze jedną, najważniejszą, zaletę: bez najmniejszych trudności można go uprawiać bądź w doniczce na okiennym parapecie, bądź w skrzynce na balkonie.

W liściach i łodygach ogórecznika występuje sporo cennych dla człowieka związków: witamina C, prowitamina A,nieco olejków eterycznych, śluzy, kwas jabłkowy i cytrynowy. Można do tego dorzucić jeszcze: żywice, garbniki, krzem, mangan, potas, alantoinę, barwniki antocyjanowe...

Ogórecznik jest środkiem wykrztuśnym, słabo przeczyszczającym, moczopędnym i przeciwzapalnym (nerki i przewód pokarmowy!). Działa też bardzo słabo i uspokajająco.

W uprawie jest chyba jedną z najmniej wymagających roślin. W domu możemy go uprawiać przez cały rok. Zimą na oknie, latem na balkonie: Udaje się na każdej glebie, byle nie była zbyt kwaśna. Najlepiej rozwija się na takich, które zawierają sporą domieszkę związków wapnia. Przykładowo: można go uprawiać w mieszaninie złożonej z ziemi kompostowej, liściowej i gruboziarnistego piasku rzecznego.Gdyby podłoże nazbyt szybko wysychało, dodaje się nieco gliny.

Do doniczek o średnicy 20-30 cm wypełnionych taką ziemią, jaką opisałem wyżej, wysiewamy punktowo 10-15 nasion. Przykrywamy je dość grubą, bo około centymetrową warstwą podłoża, bacząc, aby było ono stale umiarkowanie wilgotne.

Wschody następują dość szybko, a siewki równie szybko się rozrastają. Tutaj jednak uwaga. W takiej doniczce, jaką opisałem wyżej, nie mogą rosnąć więcej niż 3 rośliny, nadmiernie zagęszczenie bowiem nie wpływa korzystnie na ich rozwój. Dlatego też pozostawiamy najsilniejsze, w wyżej podanej liczbie, a resztę usuwamy.

Ogórecznik jest rośliną o szczególnie wysokim zapotrzebowaniu na wodę. Uprawiane egzemplarze należy obficie podlewać, bacząc, aby powierzchnia podłoża, w którym rosną, była stale umiarkowanie wilgotna. Rośliny, nawet lekko przesuszone, a stojące w miejscu, gdzie operuje silne słońce, nadzwyczaj łatwo tracą turgor i więdną.

Na szczęście, w porę podlane, odżywają.

Przez cały okres uprawy ogórecznik nie wymaga dodatkowego zasilania. Ta ilość składników pokarmowych, jaka jest zawarta w świeżej ziemi, w zupełności mu wystarczy od wschodów do zakwitnięcia.

Gdy rośliny dorosną i zakwitną, uprawę likwidujemy, ale możemy przezornie nieco wcześniej wysiać nową partię nasion, aby cały czas dysponować świeżymi liśćmi.

Zastosowanie kulinarne ogórecznika jest szerokie, przede wszystkim jednak sporządza się zeń doskonałą sałatę. Liście bądź całe pędy tniemy bardzo drobno, możemy do tego dodać nieco cebulki, skropić sokiem cytrynowym i doprawić do smaku solą i pieprzem. Zapach i smak tej potrawy do złudzenia przypomina zapach i smak młodych ogórków.

Listków lub ulistnionych pędów można dodawać do zup jarzynowych, dań mięsnych i rybnych, sałatek ziemniaczanych i warzywnych. Całe ulistnione gałązki ogórecznika można też spożywać jako jarzynę po uduszeniu na maśle.

Kwiaty również mają zastosowanie. Można nimi aromatyzować ocet, przyrządzać na nich likier lub po prostu jeść na surowo, uprzednio posypawszy cukrem.

Ogórek

Ogórek (Cucumis sativus), należący do rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), to roślina o długich, dorastających nawet do 4-5 m, łodygach, płożących się po ziemi bądź wspinających się po podporach za pomocą wąsów.

Liście ma dłoniaste, 5-klapowe, dosyć duże i szorstko owłosione. Kwiaty, barwy żółtej, wyrastające w kątach liści, są z kształtu dzwonkowate. Jak wyglądają owoce, wiedzą chyba wszyscy. Dodam tylko, iż nie jada się ich w fazie pełnej dojrzałości, lecz jeszcze zielone.

Co do tego, skąd roślina wiedzie swój ród, nie ma wśród botaników całkowitej pewności. Przeważa jednak pogląd, iż z subkontynentu indyjskiego, chociaż są i tacy, którzy doszukują się jej ojczyzny w Afryce.

Jeśli ktoś zdecyduje się na uprawę ogórków w warunkach mieszkaniowych, nie powinien liczyć na to, iż zbierze duże plony takie, aby go uniezależniły od kupowania owoców.

Można spróbować uprawy przyspieszonej, która wygląda tak samo, jak już wcześniej opisana przeze mnie uprawa melonów, a zatem nie będę się powtarzał.

Do tego celu nadają się wyłącznie odmiany szklarniowe.

Można też spróbować uprawy ogórków na balkonie w tym samym czasie, kiedy czyni się to w ogrodach. I ją krótko omówię.

Ziemia musi być lekka, przewiewna i bogata w składniki pokarmowe np. mieszanina kompostowej (lub gnojowej), liściowej i torfu w równych proporcjach. Gdyby okazała się nadto zlewna, dodajemy nieco piasku, jeśli natomiast nazbyt szybko traciłaby wilgoć, wskazane jest dodanie mniej więcej połowy części dobrze zwietrzałej gliny.

Nasiona wysiewamy w pierwszej połowie maja, aby wschodom nie zagroziły przymrozki. Siejemy gniazdowo po 2-3 nasiona w środku wiadra o pojemności 10-12 litrów. Młode roślinki pojawiają się dość wcześnie, ale początkowo niezbyt szybko rosną.

Ogórki lubią ciepło, chłody im szkodzą, ale nie służą im też nadmierne upały, dlatego na balkonie wybieramy takie miejsce, aby w południe mogły korzystać z lekkiego cienia.

W uprawie balkonowej ogórkom, podobnie jak melonom, należy dać podpórki, aby miały się po czym piąć.

Z czasem na pędach wyrastają kwiaty i rychło wiążą się owoce. Te pojawiają się zwykle w lipcu, natomiast szczyt owocowania, tak zwany największy wysyp, przypada na sierpień i trwa jeszcze we wrześniu, do czasu aż jesienne chłody (szczególnie nocami) nie sprawią, iż owoców będzie się wiązać coraz mniej i coraz gorszej jakości. Przymrozki ostatecznie niszczą rośliny, kładąc tym samym kres zbiorom.

Uprawa ogórków nie zalicza się do skomplikowanych, aczkolwiek często bywa zawodna, co jest związane z temperaturą i opadami podczas lata. Gdy długo trwają chłody i padają zimne dżdże, możemy być pewni, iż się nam nie powiedzie, ale nie powiedzie się również i wówczas, gdy panują nadmierne upały. W owym ostatnim wypadku, poprzez umiejętne cieniowanie roślin i systematyczne podlewanie, możemy jednak uchronić je od zaburzeń wzrostu i plonowania.

Jeżeli ziemia, w którą sialiśmy ogórki, była dostatecznie zasobna w składniki pokarmowe, a niejałowa, nie jest konieczne ich dodatkowe zasilanie w czasie wegetacji.

Nie zawadzi jednak, jeśli w początkowym okresie wzrostu ze trzy razy dokarmimy je którymś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych, stosując połowę zalecanej przez instrukcję dawki.

Na koniec sprawa najistotniejsza. Ostatnio bardzo rozpowszechniły się choroby atakujące ogórki. Oczywiście, są chemiczne środki ochrony roślin, i to bardzo skuteczne, za pomocą których można owe choroby zwalczać. Jednak zdecydowanie odradzam ich stosowanie w mieszkaniu lub na balkonie.

Jeśli tedy zauważymy na ogórkach zmiany chorobowe, i to takie, które pozwalają przypuszczać, iż rośliny obumrą, najlepiej wcześniej się ich pozbyć razem z podłożem, w którym rosły. Wiadro należy wyparzyć wrzątkiem, aby bez ryzyka można było uprawiać w nim później inne rośliny.

Ostryż długi - kurkuma

Ostryż długi (Curcuma longa), zwany też kurkumą, należy do tej samej rodziny imbirowatych (Zingiberaceae), jak i jego krewniak imbir lekarski. Pochodzi z Indii Południowo-Wschodnich. Jest byliną, z której obłych i dość dużych kłączy wyrastają wielkie, do 50 cm długości liście, przypominające nieco z kształtu naszą konwalię majową. Kwiaty są dość duże, o żółtej barwie i wieńczą krótkie, bezlistne łodygi. Roślina dorasta do 1 m wysokości.

Kłącza po wykopaniu, umyciu i sparzeniu wrzątkiem suszy się w całości, aby równomiernie przeszły żółtym barwnikiem kurkuminą który jest zawarty w niektórych tylko komórkach. Następnie kłącza miele się na proszek. W ten sposób przygotowana przyprawa nadaje się już do użycia. Stosowana jest do barwienia potraw i poprawiania ich smaku. Jest łagodniejsza od imbiru.

Ostryż można z powodzeniem uprawiać w mieszkaniu. Nie lubi zbyt ostrego słońca (żółkną mu wtedy liście). Jeśli przeznaczyliśmy mu miejsce na południowym oknie, musimy postarać się, aby miał światło rozproszone. Odpowiedniejsze jednak będą wystawy wschodnia lub zachodnia. Lubi wilgoć wymaga zatem obfitego podlewania i stałej, umiarkowanej wilgotności podłoża, co mogą w pewnym stopniu zapewnić doniczki z tworzyw sztucznych.

Ostryż, podobnie jak imbir, szybko wydaje dużo odrostów, więc najlepiej sadzić go w dużych donicach lub skrzynkach. W okresie od lutego do października należy roślinę systematycznie, w dwutygodniowych odstępach zasilać.

Ostryż lubi ciepło, pod warunkiem, że jednocześnie ma wysoką wilgotność powietrza. W przeciwnym wypadku lepiej go nie przegrzewać. Jest to szczególnie ważne zimą. Wówczas najlepiej ustawić doniczkę na najwidniejszym, ale też i najzimniejszym oknie. Latem można go wystawiać do ogrodu.

Wymaga podłoża lekkiego, próchnicznego, o odczynie obojętnym. Należy go sadzić w mieszaninie ziemi liściowej, ziemi kompostowej i piasku (1:1:1/2). W domu ostryż nie choruje (poza zalaniem lub przesuszeniem) ani też nie atakują go żadne szkodniki.

Rozmnaża się przez podział starych, rozrośniętych roślin się w wysokim procencie. Gdyby się zdarzyło, że część nadziemna uschnie, należy cierpliwie czekać, aż z kłącza znajdującego się w ziemi wyrosną młode pędy.

Papryka

Papryka to rodzaj, w którego obręb wchodzą cztery gatunki należące do nadzwyczaj licznej i bardzo (z wielu względów) dla człowieka użytecznej rodziny psiankowatych (Solanaceae). Wszystkie papryki pod względem botanicznym są półkrzewami, dostarczającymi owoców stanowiących warzywo, przyprawę czy lekarstwo.

Najogólniej (chociaż nie będzie to bynajmniej podział precyzyjny) można wyodrębnić dwie grupy: odmiany roczne i wieloletnie. W obrębie obydwu z nich istnieją formy wielko i drobnoowocowe, o owocach typu jagody bardzo ostrych lub słodkich, przybierających różne kształty i barwy: białą, kremową, żółtą, czerwoną, fioletową, a nawet jasnobrązową.

Ojczyzną papryki jest Ameryka Południowa i Środkowa, skąd Indianie zawieźli ją na wyspy polinezyjskie (co potwierdziły ostatnio badania), Hiszpanie i Portugalczycy zaś do Starego Świata.

Ci ostatni rychło zdali sobie sprawę z wartości papryki i po wprowadzeniu jej do uprawy w Europie i Afryce zaczęli czerpać z tego kolosalne zyski. Jednak ich monopol został dość szybko przełamany, a dziś wiele kuchni różnych krajów świata wprost nie może się obejść bez tego doskonałego warzywa i przyprawy.

Spośród wielu gatunków papryk do uprawy mieszkaniowej najbardziej polecana jest papryka gałęzista, potocznie zwana chili (Capsicum frutescens), chociaż oczywiście można ją zastępować innymi tak słodkimi, jak i ostrymi, drobno i wieloowocowymi odmianami papryki rocznej (Capsicum annuum). W mieszkaniu nieźle się też czuje papryka jagodowa (Capsicum baccatum, syn. Capsicum pendulum), tyle iż potrzebuje dość dużo miejsca.

Chili, tak samo jak wszystkie inne jej krewniaki, należy do psiankowatych, a ród swój wiedzie z ciepłych regionów Ameryki Południowej. Przez Indian została poznana, doceniona i udomowiona na wiele setek lat przed konkwistą i zajmowała nader poczesne miejsce w ich jadłospisie.

A teraz nieco o uprawie papryki w warunkach mieszkaniowych. Nie jest ona trudna, papryka nie wymaga bowiem specjalnych zabiegów pielęgnacyjnych.

Rozmnaża się z nasion, które na przedwiośniu wysiewamy do lekkiej, przepuszczalnej ziemi (np. kompostowej i liściowej). Gdy siewki wzejdą i osiągną fazę, w której rozchylą się im liścienie, pikujemy je do oddzielnych doniczek i pielęgnujemy tak, jak większość roślin uprawianych w domach.

Trzymamy je na oknach południowych, podlewamy umiarkowanie i raz w miesiącu dokarmiamy którymś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych.

Paprykę chili można uprawiać przez 3-4 lata, ale wówczas każdego roku trzeba ją przesadzać w świeżą ziemię i do większej doniczki. Gatunków rocznych się nie przesadza, a po zakończeniu okresu wegetacji na jesieni po prostu wyrzuca.

Owoce papryki zawierają m.in.: alkaloid kapsaicynę, odpowiedzialny za ów niezwykle ostry i piekący smak owoców, prowitaminę A, witaminy C, E, B₁, B₂, cukry, białka, olejek eteryczny, nieco tłuszczu, saponiny i sole mineralne.

Jako warzywo można ją przyrządzać na najrozmaitsze sposoby: dusić, gotować, piec, marynować, nadziewać mięsem, spożywać na surowo. Wysuszone i zmielone owoce są doskonałą przyprawą do zup, sosów, keczupów, potraw z mięsa, ryb, jajek, sałatek warzywnych.

Papryki jako przyprawy nie powinno się łączyć z pieprzem czarnym.

Owoce przeznaczone na konserwy można zbierać jeszcze zielone, ale gdy już osiągną odpowiednią wielkość, natomiast do przyrządzania innych potraw i do zmielenia po ususzeniu w fazie pełnej dojrzałości, całkowicie wybarwione na kolor typowy dla danej odmiany.

Po połowie maja egzemplarze papryki, które do tej pory uprawialiśmy na parapetach, można wynieść na balkon i tam ustawić w miejscu zacisznym i słonecznym.

Przed nadejściem jesiennych przymrozków można je na powrót wnieść do mieszkania, gdzie jeszcze przez pewien czas będą wiązać się owoce, a te, które zawiązały się wcześniej, dojrzeją. Tyle iż będą one łagodniejsze w smaku.

Z zupełnie dojrzałych owoców możemy wyjąć nasiona, aby się zabezpieczyć na rok następny.

Pieprzyca siewna - rzeżucha ogrodowa

Pieprzyca siewna (Lepidium sativum), z rodziny krzyżowych (Cruciferae), błędnie nazywana potocznie rzeżuchą, to roślina najłatwiejsza do uprawy wwarunkach domowych.

Jej ojczyzną są ogromne obszary Azji: od Iranu na zachodzie poprzez Afganistan, Indie do Chin na wschodzie. W uprawie znalazła się dość wcześnie, a nawet, rzec można, bardzo wcześnie, już bowiem w starożytności dotarła do imperium rzymskiego, gdzie była szczególnie ceniona jako warzywo i przyprawa. W późniejszych czasach uległa zapomnieniu i dopiero nowożytność przywróciła ją do łask.

Jest to roślina jednoroczna, uprawiana w gruncie osiąga wysokość 2-50 cm i silnie się rozkrzewia. Na jej łodygach wyrastają trzy rodzaje liści, w zależności od wysokości, i każdy z nich ma inny kształt. Nie będę ich opisywał, nie jest to bowiem dla nas istotne.

Pieprzyca kwitnie na biało (kwiaty drobne, bez wartości dekoracyjnej), a po przekwitnięciu wiąże liczne, brązowe, drobne nasiona.

Ma bardzo cenne właściwości.

Pieprzyca zawiera ponadto sporo siarki. Spożywanie jej na surowo bardzo korzystnie oddziałuje na przewód pokarmowy. Lekko pobudza wydzielanie soków trawiennych, ułatwia przyswajanie pokarmów przez organizm, zwiększa przepływ żółci do dwunastnicy ogólnie poprawia przemianę materii.

Listków pieprzycy nie powinno się gotować, piec czy smażyć, bo nie dość, ze niszczymy wszelkie zawarte w nich witaminy, to także pozbawimy je charakterystycznego smaku i zapachu. Do potraw winno się je dodawać wyłącznie surowe i tuż przed spożyciem.

W Polsce pieprzyca jest szczególnie popularna w okresie świąt wielkanocnych, oprócz pisanek jest jakby drugim symbolem, a jednocześnie ozdobą zastawionych stołów.

Uprawa jak już wspomniałem jest nadzwyczaj prosta. Najlepiej na około dziesięć dni przed terminem, w którym chcemy, aby pieprzyca się zazieleniła, zalać nasiona letnią wodą na kilka godzin.

W owym czasie wydzieli się z nich śluzowata, lepka maź. Doniczkę, talerz, miskę lub jakieś inne naczynie należy dokładnie obłożyć mokrą watą, ligniną czy mchem i powlec po wierzchu ową śluzowatą masą napęczniałych nasion.

Obsiane w ów sposób przedmioty ustawiamy w widnym, ciepłym miejscu i czekamy, aż nastąpią wschody. Naturalnie trzeba pamiętać, by podłoże było zawsze umiarkowanie wilgotne. Dobrze jest zraszać je każdego dnia za pomocą rozpylacza.

Wschody następują już po 2-3 dniach, a po upływie tygodnia (wyjątkowo nieco później) przystępuje się do zbioru. Zbiera się nie wyrośnięte rośliny, lecz młodziutkie siewki w fazie liścieni. Najprościej ścinać je nożyczkami tuż przed spożyciem.

Tego rodzaju uprawa jest szczególnie cenna w okresie zimowym, bo w łatwy sposób możemy mieć dostęp do zasobnej w witaminy zieleniny, jeśli partiami, co kilka dni, będziemy wysiewać pieprzycę.

Latem można ją również uprawiać.

Najlepiej wybrać na balkonie miejsce ocienione i siać, również partiami, do skrzynek wypełnionych piaskiem, pamiętając tylko o podlewaniu. Nawożenie jest zbędne, ponieważ zbiór następuje wówczas, gdy pieprzyca wytwarza dopiero liścienie, a zatem korzysta wyłącznie z substancji pokarmowych zawartych w nasieniu i nie pobiera ich z podłoża.

Pietruszka

Pietruszka zwyczajna (Petroselinum crispum, syn. Petroselinum hortense) to znana wszystkim dwuletnia roślina z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae) w pierwszym roku uprawy tworzy wyłącznie gruby, wrzecionowaty, białej barwy korzeń i liście, natomiast w drugim wyrasta łodyga kwiatostanowa dość znacznej wysokości, bo mogąca osiągać nawet 100 cm, zwieńczona baldachowatym kwiatostanem. Ów ostatni tworzą bardzo liczne, drobniutkie, zielonkawe, białawe lub różowawe kwiatuszki, które po okwitnięciu zawiązują nasiona typu rozłupki.

Pietruszka to warzywo udomowione już w starożytności w swych stronach ojczystych, którymi są kraje śródziemnomorskie. Później, od wczesnego średniowiecza poczynając, rozpowszechni- ła się i w innych regionach kontynentu europejskiego. W dobie wielkich odkryć geograficznych przeniesiono ją do Nowego Świata, później zaś do Australii ina wyspy Oceanu Spokojnego. Dzisiaj nie ma już zakątka na kuli ziemskiej (o sprzyjających warunkach klimatycznych i glebowych), gdzie pietruszka nie byłaby znana i ceniona jako doskonałe warzywo i lek.

W mieszkaniu można uprawiać bądź pietruszkę naciową, która tworzy drobne, niepozorne korzonki, a ma za to rozwiniętą część nadziemną, bądź korzeniową. Pierwsza z nich rozmnaża się z nasion, które siejemy w glebę lekką, próchniczną i zasobną w składniki pokarmowe. Może to być np. mieszanina ziemi gnojowej, liściowej i gruboziarnistego rzecznego piasku, połączonych ze sobą w proporcjach 2:2:1. Na wschody czeka się długo, bo od 2 do nawet i 4 tygodni.

Gdy te nastąpią, siewki musimy koniecznie przerwać, pozostawiając tylko najsilniejsze, aby nadmiernie zagęszczone nie przeszkadzały sobie wzajemnie.

Wszelako prościej w opisaną wyżej ziemię, a w ostateczności choćby iw sam piasek, posadzić (do dużych donic albo, jeszcze lepiej, skrzynek balkonowych) średniej wielkości całe, nie uszkodzone korzenie pietruszki. Rozmieszczamy je w rozstawie 5x10 cm, bacząc, aby wierzchołki nie były zakryte przez podłoże.

W krótkim czasie poczną wyrastać liście, które w miarę potrzeb przez cały okres uprawy możemy zrywać, pamiętając jednak, by jednej rośliny nie ogołacać nadmiernie.

Uprawę pietruszki na okiennym parapecie można prowadzić przez całą zimę, odnawiając ją od czasu do czasu, jeśli będzie zachodzić taka konieczność. Właściwie nie trzeba jej dokarmiać, ale zasilenie raz na miesiąc słabym (połowa zalecanej w instrukcji dawki) roztworem wieloskładnikowego nawozu ogrodniczego nie zawadzi.

Wystawa nie odgrywa większej roli, chociaż rośliny zdecydowanie najlepiej czują się na oknach południowych, gdzie mają dostateczną ilość światła. Oczywiście, będą rosły i na innych, nawet i północnych, wtedy jednak tworzące się liście będą blade i wybujałe.

Nie jest to wszakże roślina ozdobna, więc jej wygląd nie ma żadnego znaczenia.

Pietruszka wymaga umiarkowanej wilgotności podłoża (w zbyt mokrym korzenie mogą gnić). Nie może też mieć ono kwaśnego odczynu, torf nie jest więc tu wskazany. Gdybyśmy wszelako musieli z niego korzystać, to uprzednio należy go odkwasić, dodając pół łyżeczki do herbaty sproszkowanej kredy (może być szkolna) na litr torfu.

Pietruszkę można uprawiać i latem na balkonie w skrzyneczce. Sądzę, że kilkanaście posadzonych korzeni w pełni zaspokoi potrzeby przeciętnej rodziny.

Nać pietruszki jest bardzo zdrowa, bogata w niezbędne dla potrzeb prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu związki biologicznie czynne. Oczywiście mowa tu o świeżych, a nie gotowanych liściach. Zawierają one ogromne ilości witaminy C, B₁, B₂, PP, prowitaminę A, sporo olejku eterycznego, którego najważniejszym składnikiem jest apiol, no i wreszcie związki mineralne, a pośród nich najwięcej wapnia, magnezu i żelaza.

Poza korzystnym wpływem na procesy trawienia i przyswajania pokarmu, poprawę przemiany materii oraz wzmożenie apetytu pietruszka spożyta w większych ilościach działa dość silnie moczopędnie.

Świeże, posiekane listki pietruszki to doskonały dodatek podnoszący walory smakowe i zapachowe wielu potraw, np. mięs (rozmaitych od dziczyzny poczynając, a na drobiu kończąc), zup, sosów, dań rybnych, sałatek warzywnych, jaj, grzybów, past twarogowych do smarowania kanapek. Pietruszka stanowi w okresie zimy ważne źródło witamin.

Pomidor

Pomidor (Lycopersicum esculentum) z rodziny psiankowatych (Solanaceae), dziś obecny w każdej kuchni i na stołach całego świata, nie tak prędko zdobył ową pozycję. Chociaż hiszpańscy konkwistadorzy sprowadzili go do Europy już w XVI wieku, gdzie w ogrodach pałacowych był uprawiany jako ciekawostka z zamorskich krajów, to jednak jego owoców nie spożywano.

Przyczyną tego było autorytatywne stwierdzenie głośnego ongiś botanika Matthiolusa, iż pomidor to trucizna. Powątpiewam, czy ów uczony mąż kosztował jego owoców. Rzeczywiście, pędy, liście, a nawet zielone owoce zawierają pewne ilości alkaloidu tomatyny, który jest lekko toksyczny, ale w pełni dojrzałe mają go w ilościach śladowych, co absolutnie nie jest dla nas szkodliwe.

Prawdopodobnie drugą z przyczyn braku zainteresowania pomidorem jako warzywem był jego zapach. Jest on przyjemny dla ludzi, którzy doń przywykli, tym jednak, którzy wąchają go po raz pierwszy, może nie odpowiadać.

Błędny pogląd Matthiolusa został obalony bardzo późno i kulinarna kariera pomidora rozpoczęła się dopiero w wieku XIX. Dziś uprawiany jest powszechnie wszędzie tam, gdzie się go da uprawiać, i to nie tylko w gruncie, ale nawet i pod osłonami. Ba, mamy też pomidory ozdobne na parapety i balkony!

Wyhodowano dziesiątki odmian różniących się między sobą wieloma cechami: siłą wzrostu, wielkością, barwą, kształtem, a nawet i smakiem owoców. Mogą one przybierać rozmaite barwy: białawą, żółtą, malinową, czerwoną, a nawet ciemnofioletową do prawie czarnej.

Pomidor to roślina jednoroczna, mogąca dorastać do 1,5 m wysokości. Jego liście są pierzastodzielne, a kwiaty, niepozorne, o żółtej koronie, wyrastają w gronach po kilka. Owoc to jagoda.

Ojczyzną pomidora jest Peru, Ekwador, Boliwia i zachodnie stany Brazylii, ale dzikie okazy (albo zdziczałe co do tego nie ma całkowitej pewności) odkryto również na niektórych wyspach polinezyjskich.

Nasz bohater jest warzywem o ogromnej wartości dla ludzkiego organizmu. Pośród substancji biologicznie aktywnych, które da się zeń wyodrębnić, do najważniejszych zalicza się: prowitaminę A, witaminy: B₁, B₂, C, PP, oraz cukry, kwasy organiczne i sole mineralne.

Alkaloid tomatyna wykorzystywany jest do produkcji preparatów przeciw stanom zapalnym skóry i grzybicy.

Jeśli ktoś chce, może spróbować uprawy pomidorów na balkonie. W zasadzie nadają się do niej wszystkie odmiany, chociaż do najbardziej polecanych należą karłowe. Pierwszym etapem jest wyhodowanie rozsady. Nasiona wysiewa się pod koniec lutego, a najpóźniej na początku marca, do skrzyneczek lub doniczek, w ziemię lekką i przepuszczalną. Wschody następują dość szybko. Siewki musimy trzymać na oknach południowych, aby nie cierpiały z niedostatku światła. Ponieważ rosną szybko, a zagęszczenie powoduje wybiegnięcie roślin, po około 4 tygodniach trzeba je rozsadzić. Najlepiej od razu umieszczać je pojedynczo w oddzielnych doniczkach o średnicy około 12 cm. Dalsza pielęgnacja polega na systematycznym podlewaniu 1-2 krotnym zasileniu słabym roztworem gnojowicy (1:10); albo połową zalecanej dawki któregoś z płynnych nawozów ogrodniczych. Ten etap trwa aż do połowy maja.

Wcześniej wszelako, około tygodnia przed wyniesieniem roślin na stałe na balkon hartujemy je, stopniowo przyzwyczajając do ostrego słońca i powietrza. Prawidłowo pielęgnowane, mogą już wtedy osiągnąć 30-40 cm wysokości, a nawet zakwitnąć. Na balkonie wybieramy im miejsce widne, zaciszne, ciepłe. Tam ustawiamy tyle wiader plastikowych o pojemności 10-12 litrów, ile krzaków pomidorów chcemy uprawiać. Wiadra muszą stać w odległości nie mniejszej niż 50-80 cm jedno od drugiego.

Każde wiadro wypełniamy (wywierciwszy wpierw otwór w dnie, aby przezeń mógł wyciekać nadmiar wody) podłożem. Może to być mieszanka ziemi gnojowej (lub kompostowej) z torfem i piaskiem (2:2:1). Gdyby owo podłoże nazbyt szybko wysychało, można doń dodać nieco zwietrzałej gliny, ale zwykle nie jest to potrzebne. Gdybyśmy nie ingerowali w dalszy wzrost pomidorów, porozrastałyby się w wielkie krzaki, późno wiązały owoce, a większość z nich nie miałaby szansy dojrzeć. Najlepszym sposobem uprawy chociaż jednocześnie najbardziej pracochłonnym jest ten, który przedstawię poniżej.

Każdemu krzakowi dajemy mocną podpórkę (na balkonie można je w miarę wzrostu podwiązywać do pionowo zamocowanych solidnych sznurków). Do owej podpory (czy sznurka) przywiązujemy pomidor, bacząc, aby miał tylko jeden pęd. Wszystkie inne, wyrastające u nasady lub z boków, systematycznie odcinamy. (istnieją odmiany nie wymagające podpór i do nich ten opis nie ma zastosowania).

Roślina składać się będzie tylko z tego jednego pędu, na którym, w miarę wzrostu, będzie pojawiać się nowe grono kwiatowe. Aby mieć pewność, iż owoce się zawiążą, kwiaty należy hormonizować specjalnym preparatem służącym temu celowi, a łatwym do nabycia w sklepach zaopatrzenia ogrodniczego. Wszakże i bez tego doczekamy się, sporo owoców.

Pod koniec sierpnia zrywa się wierzchołek rośliny, aby w ten sposób zahamować jej dalszy wzrost i pojawianie się nowych kwiatów. Te bowiem dalej wiązały by owoce, nie mające już szans na dojrzenie, a wyczerpujące roślinę. Jeśli natomiast ustawimy tylko te owoce, które zawiązały się do końca sierpnia, wybarwią się pięknie i w pełni dojrzeją.

Pomidor prowadzony w takiej formie osiąga co prawda znaczną wysokość, ale co jest bardzo ważne liście i owoce w pełni korzystają ze światła i powietrza.

Gdyby krzaki przed nastaniem jesiennych przymrozków nie były jeszcze zbytnio wyczerpane, zdrowo wyglądały i miały sporo owoców mogących dojrzeć, możemy przedłużyć im okres wegetacyjny, wnosząc je do domu. Po pewnym czasie owoce dojrzeją. Nie radziłbym jednak, aby poprzez hormonizację zmuszać rośliny do wiązania nowych. Oczywiście, wt en sposób można otrzymać pomidory nawet do Nowego Roku, ale nie osiągną normalnych rozmiarów, będą też niesmaczne, kwaśne i pozbawione wartości dietetycznej.

Wrócę jeszcze do uprawy balkonowej. Podczas całego okresu wegetacyjnego musimy dbać, aby krzaki miały zawsze umiarkowanie wilgotne podłoże, należy też zasilać je od czasu do czasu (raz na 2-3 tygodnie) którymś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych, stosując się ściśle do dawkowania zalecanego na opakowaniu. Musimy zwracać uwagę, aby roślin nie przekarmiać azotem. Co prawda, rozrastają się wtedy bardzo bujnie, liście mają ciemnozielone, ale owoce nie chcą dojrzewać. Przekarmianie jest więc jak zwykle zresztą poważnym błędem uprawowym.

I wreszcie słów parę o pomidorach ozdobnych.

Na samym początku uwaga: chociaż rodzą maleńkie owocki, to są one pełnowartościowe i można je z powodzeniem wykorzystywać do celów kulinarnych tak jak owoce duże.

Najbardziej godna polecenia jest odmiana Minibel. Są to pomidory o nadzwyczaj zwartych i niezbyt wysokich krzakach, niewiarygodnie wprost plenne. Rodzą smaczne, bardzo soczyste owoce. Można je uprawiać w niewielkich (12-15 cm) doniczkach lub w większej ilości w skrzynkach balkonowych.

Nasiona Minibel wysiewa się w lekkie podłoże, sporządzone z ziemi kompostowej, liściowej i piasku (2:2:1), od stycznia do początków maja. Najlepiej do tego celu używać skrzyneczek albo kuwet fotograficznych. Po umieszczeniu nasion na powierzchni przysypujemy je cienką warstewką podłoża i ustawiamy w miejscu, gdzie panuje temperatura 18-20 C.

W owym czasie musimy bardzo dbać, aby ziemia nie wyschła, najlepiej więc będzie, jeśli naczynie z wysianymi pomidorami (aż do wschodów) nakryjemy przeźroczystą folią.

Gdy siewki tylko się ukażą natychmiast ustawiamy je w miejscu dobrze oświetlonym, a gdy rozchylą się liścienie pikujemy pojedynczo do doniczek o średnicy około 8 cm, w podłoże lekkie, próchnicze, zasobne w pokarm. Jeśli temperatura w pomieszczeniu, w którym je uprawiamy, nie opada poniżej +16 C, wówczas szybko przyrastają. Stare doniczki stają się zbyt ciasne i musimy przesadzać pomidory do nowych, większych. Najlepiej, aby miały średnicę 15-20 cm. W tym samym czasie rośliny stopniowo hartujemy, aby po 15 maja przenieść je na balkon i tam dalej uprawiać.

Zabiegi pielęgnacyjne ograniczamy do regularnego podlewania, bacząc, aby woda, która wypływa na podstawkę, nie pozostawała na niej. Ponadto przez cały okres wegetacji musimy rośliny regularnie, co 2 tygodnie, dokarmiać.

Jeśli ktoś chciałby się pokusić o wyhodowanie dojrzałych owoców w okresie zimowym, to nasiona musi wysiać w lipcu.

Dalsze zabiegi pielęgnacyjne są takie same, jak opisane wyżej, z tą różnicą, iż roślin nie wynosi się w ogóle na dwór. W domu winny stać na najwidniejszym oknie, na którym temperatura nie może opadać poniżej +15 C, bo uprawa zakończy się niepowodzeniem. W owym czasie konieczne jest hormonizowanie kwiatów.

Na koniec dodam, iż rośliny dojrzałe w czasie krótkiego dnia, jeśli nawet ładnie się wybarwią, nie będą smaczne, chociaż, oczywiście, jadalne.

Portulaka

Portulaka (Portulaca oleracea) to roślina roczna z rodziny portulakowatych (Portulacaceae). Jej ojczyzną są dalekie Indie i tam do dzś można ją spotkać dziko rosnącą.

Z Indii, gdzie ją udomowiono, zawędrowała do Azji Środkowej, a później do Mezopotamii, Syrii, Palestyny, Egiptu, Grecji, Rzymu. Działo się to w starożytności. Reszta Europy a dokładniej te kraje, które nie wchodziły w skład imperium rzymskiego poznała ją późno, bo dopiero w średniowieczu.

Na zachodzie Europy od razu zdobyła ogromną popularność i stała się rośliną cenioną, natomiast nasi przodkowie jakby mniej gustowali w portulace, chociaż i u nas musiała być ongiś lepiej znana niż dziś, skoro czasem trafia się na jej zdziczałe egzemplarze.

Portulaka jest rośliną o niezbyt imponującym wyglądzie. Bardzo soczysta, płożąca się po ziemi, rozgałęzia się u podstawy. Każdy z pędów z owego miejsca wyrastających może osiągać do 60 cm długości.

Liście z kształtu są jajowate, mięsiste i bardzo soczyste. Kwiaty, niewielkie, żółte, wyrastają w kątach liści. Tutaj dodam, iż wyhodowano odmiany okwiatach bardzo dekoracyjnych jaskrawo- żółtych, białych, czerwonych, czerwonolila. Owoc to torebka zawierająca liczne nasiona.

Chociaż portulaka jest przede wszystkim rośliną warzywną o pewnym znaczeniu przyprawowym, to ma również niewielkie właściwości lecznicze.

W listkach znajduje się wiele substancji biologicznie aktywnych: przede wszystkim prowitamina A, witaminy: B₁, B₂, C, cukry, nieco białka, śluzy, żywice, kwasy organiczne, alkaloidy i składniki mineralne: wapń, fosfor, żelazo.

Spożywanie portulaki wskazane jest w cukrzycy, chorobach przebiegających z podwyższoną temperaturą i biegunkach. Świeże listki pobudzają apetyt i korzystnie wpływają na prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego.

W okresie zimowym najbardziej wskazane jest jedzenie portulaki na surowo dodawanie do potraw mięsnych, rybnych lub jaj, przyrządzanie z niej sałatek.

Można ją mieszać z twarogiem i odrobiną masła, (jest to doskonała pasta do kanapek), bądź łączyć z inną zieleniną uprawianą na okiennym parapecie- cebulą, pietruszką, szczypiorkiem, rzeżuchą. Można też przyrządzać ją tak jak szpinak.

Z młodych ulistnionych pędów lub samych liści sporządza się doskonałe marynaty. Aby jednak było to możliwe, musimy uprawiać większą ilość tej rośliny, a więc nie w mieszkaniu, lecz na działce.

Świeże listki portulaki dodaje się do zup, nie wolno ich jednak gotować, bo stracą wszelkie walory smakowe (są nieco słonawe z posmakiem korzennym), a zawarte w nich witaminy ulegną zniszczeniu.

Pora omówić uprawę. Jest ona nadzwyczaj prosta i możliwa w każdych nieomal warunkach. Ziemia powinna być żyzna, z dużą zawartością próchnicy i składników pokarmowych. Za odpowiednią należy uznać mieszaninę ziemi kompostowej, odkwaszonego torfu i niewielkiej ilości piasku (2:1:1/2).

Takim podłożem napełnia się doniczki o średnicy 12-14 cm i do każdej z nich wysiewa 15-20 nasion. Nie przykrywa się ich ziemią, a tylko delikatnie ugniata.

Aby nasiona skiełkowały, wymagane są dwa czynniki stała wilgotność ziemi i dość wysoka jej temperatura (20-25 C), doniczki nakrywamy więc folią i ustawiamy blisko kaloryferów. Gdyby nasiona po napęcznieniu wyschły, po prostu by obumarły i cała praca poszłaby na marne.

W optymalnych warunkach wschody następują błyskawicznie, bo już po 4-5 dniach. Wtedy rośliny się przerywa zostawiając w każdej z doniczek po 4-5 sztuk. Dalsza pielęgnacja jest prosta, portulaka wymaga bowiem tylko systematycznego podlewania. Dokarmianie jest zbędne okres użytkowania takiej uprawy jest bardzo krótki i rośliny po prostu nie zdążą wyczerpać zasobów pokarmowych zawartych w glebie.

Najlepsza dla nich wystawa to okno południowe chociaż i na innych będą rosły.

Zbiory rozpoczynamy po około 4 tygodniach od wysiewu. Aby mieć możność ustawicznego zbierania pędów portulaki, tak zimą, jak i latem, trzeba siew systematycznie powtarzać, mniej więcej co 2-3 tygodnie.

Latem możemy na balkonie przeznaczyć skrzyneczkę na uprawę tej rośliny, jeśli ktoś szczególnie się w niej rozsmakuje.

Rzodkiewka

Mając duży balkon czy taras, możemy pokusić się o uprawę niezwykle cennego warzywa, jakim jest rzodkiewka (Raphanus sutivus var. radicula). Należy ona do licznej rodziny krzyżowych (Cruciferae) i jest rośliną roczną, dorastającą od 20 do 100 cm wysokości.

Liście ma ciemnozielone, w zarysie owalne, brzegami płytko powcinane, szorstko owłosione.

Na szczytach pędów tworzy groniaste kwiatostany o wielu niepozornych kwiatkach, pozbawionych jakiejkolwiek wartości dekoracyjnej. Owocem jest łuszczyna, zawierająca w swym wnętrzu ciemne nasiona.

Ojczyzną rzodkiewki są pobrzeża śródziemnomorskie, gdzie ją udomowiono i skąd rozeszła się po świecie. Jej przodkiem jest rzodkiew zwyczajna. Właściwie rzodkiewka jest nie tyle potomkiem tej ostatniej, ile jej odmianą. Zresztą i rzodkiew zwyczajna jest po dziś dzień znana, uprawiana i ceniona. (Ostatnio zaczyna się uważać, że rzodkiewka pochodzi nie od Raphanus sativus, ale od Raphanus landra).

Częścią jadalną jest zgrubiała podliścieniowa łodyga, kulista lub wydłużona, przybierająca rozmaite barwy skórki: czerwoną (najpopularniejsza), białą lub fioletową.

Rzodkiewka zawiera wiele cennych substancji: witaminę C, B₁, B₂, olejek gorczyczny bogaty w siarkę (on to właśnie nadaje korzeniom ów ostry, piekący smak), cukry, białko, potas, wapń; magnez, fosfor i żelazo.

Jak z powyższego wynika, owe warzywo winno być obecne w naszej diecie, dostarcza bowiem wiele substancji niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jego dodatkową zaletą jest to, iż obniża poziom cholesterolu we krwi.

Rzodkiewkę należy jadać zawsze na surowo, w postaci sałatek, surówek lub po prostu na chlebie z masłem. Można ją też mieszać z twarogiem i inną zieleniną.

Jadalne są nie tylko korzenie, ale również młodziutkie delikatne listki. Spożywa się je na surowo (uprzednio jednak bardzo drobno posiekane, bo są szorstkie, co przeszkadza w jedzeniu), zmieszane na przykład ze śmietaną i doprawione do smaku solą i pieprzem. Można je również przyrządzać tak jak szpinak.

Chociaż teoretycznie uprawa rzodkiewki zimą w skrzynkach na okiennym parapecie jest możliwa, to nie zachęcam do tego. Zbyt krótkie dnie oraz małe natężenie światła nie sprzyjają, a nawet wręcz uniemożliwiają grubienie korzeni i rośliny należałoby doświetlać. Latem natomiast nic nie stoi na przeszkodzie, aby założyć na balkonie nawet całkiem sporą plantację, złożoną z kilku skrzynek.

Rzodkiewka jest łatwa w uprawie z kilku powodów. Ma bardzo krótki okres wegetacji, wynoszący na ogół 30-40 dni (to znaczy, że tyle czasu upływa od wysiania do zbioru). Bardzo płytko się korzeni, a zatem możliwa jest jej uprawa w typowych skrzynkach balkonowych.

Wymaga ziemi żyznej, lekkiej, zasobnej w składniki pokarmowe i mocno próchniczej. Idealna byłaby mieszanka ziem: kompostowej (lub gnojowej), liściowej i piasku, połączonych ze sobą w równych proporcjach. Jeśli bylibyśmy zmuszeni stosować torf to uprzednio należy go odkwasić (pół łyżeczki sproszkowanej kredy na litr); ponieważ rzodkiewka nie znosi kwaśnego podłoża.

Skoro przygotowaliśmy takie, jakie jej odpowiada, napełniamy nim skrzynki i przystępujemy do siewu. Wymaga to trochę pracy. W typowej skrzynce balkonowej możemy posiać rzodkiewkę w dwu rzędach, jeśli będą się one znajdować prawie przy samych (dłuższych) brzegach, odstępy międzyrzędzi winny bowiem wynosić 6-10 cm. Natomiast w rzędzie siejemy nasiona dość głęboko, bo na 1-1, 5 cm, punktowo po dwa, w rozstawie 2 cm.

Dalsza pielęgnacja jest łatwa. Roślin dokarmiać nie musimy, a wyłącznie utrzymywać umiarkowaną wilgotność podłoża, rzodkiewka jest bowiem szczególnie wrażliwa na brak lub nadmiar wody w ziemi. Jeśli podłoże jest zbyt suche, rośnie słabo, a tworzące się korzenie są twarde, łykowate, gorzkie, małe słowem, nie nadające się do spożycia. Jeśli podłoże jest zbyt mokre, rośliny chorują, a zgrubienia podliścieniowe łatwo pękają i gniją.

Roślin nie należy uprawiać na zbyt ostrym słońcu, bo chociaż wówczas nie rosną źle, to ich korzenie łatwo parcieją. Jeśli ktoś rzodkiewkę lubi, może ją mieć przez całe lato, pod warunkiem iż będzie wysiewał co 2-3 tygodnie nowe partie nasion do nowych skrzynek. Szczególny miłośnik rzodkiewki może się pokusić o próbę uprawy rzodkwi czarnej (Raphanus niger), z tym iż w typowej skrzynce mieści się tylko jeden rząd, a w nim rzodkiew musi rosnąć w 7-8-centymetrowych odstępach. W tym wypadku nie można więc spodziewać się dużych plonów, a uprawę traktować raczej jako ciekawostkę.

Seler

Seler zwyczajny (Apium graveolens) to bliski krewniak pietruszki, podobnie jak ona będący rośliną dwuletnią z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae).

W pierwszym roku wegetacji tworzy wyłącznie korzeń i liście, a dopiero w drugim spomiędzy nich wyrasta okazały pęd kwiatostanowy, zakończony baldachem licznych, niepozornych, białych kwiatków: Owocem jest rozłupnia, składająca się z dwu rozpadających się maleńkich rozłupek.

Seler to bardzo stare warzywo, które w wyniku długotrwałej uprawy i celowej hodowli tworzy dzisiaj trzy odmiany, wszystkie bardzo cenione w kuchni. Znamy; selery korzeniowe (Apium graveolens var. rapaceum), liściowe (Apium graveolens var. secalinum) i ogonkowe (Apium graveolens var. dulce).

Ojczyzną tej rośliny są znaczne obszary Starego Świata, dziką bowiem można spotkać po dziś dzień na trzech kontynentach: w Afryce, Azji i Europie (w Polsce w jednym tylko miejscu na wyspie Uznam). Do uprawy wprowadzili ją najprawdopodobniej starożytni Egipcjanie, a być może nawet Sumerowie, później rozsmakowali się w niej Grecy i Rzymianie, a wkońcu i my Słowianie.

Uprawa doniczkowa selera nie jest skomplikowana, i to zarówno form korzeniowych, jak i naciowych. Te drugie rozmnażamy wyłącznie z nasion. Młode roślinki wymagają pikowania po 2-3 do doniczek o średnicy około 20 cm. Prościej jednak do takich samych doniczek, w ziemię żyzną, o dużej zawartości składników pokarmowych i mocno próchniczną, sadzić niewielkie, nieuszkodzone korzenie selerów.

Rychło wyrosną z nich dorodne liście doskonała przyprawa i źródło witamin przez cały okres jesieni, zimy i wczesnej wiosny.

Selery w doniczkach potrzebują umiarkowanie wilgotnego podłoża, wystawy południowej, wschodniej lub zachodniej i niezbyt częstego (najwyżej raz na 3-4 tygodnie) dokarmiania nawozami.

Są to rośliny o dużej dla naszych organizmów wartości, ponieważ wszystkie ich części a więc i świeże liście zawierają wiele cennych substancji: przede wszystkim dużo witaminy C, prowitaminę A, witaminy B₁, B₂, PP, sporo białka, związki żelaza fosforu, wapnia,potasu, sodu, magnezu, a także glikozydy, olejki eteryczne, flawony, asparginę, mannit, śluzy, kwas szczawiowy (bardzo mało), furanokumarynę, cholinę, cytrinę... Sądzę, że można już tę listę zakończyć, chociaż nie jest jeszcze kompletna.

Seler to nie tylko warzywo i przyprawa kulinarna, ale również cenny lek. Systematycznie spożywany, dobroczynnie oddziałuje na nerki, moczowody i pęcherz, wzmaga popęd płciowy, wzmacnia układ nerwowy, pobudza apetyt, ułatwia trawienie i przyswajanie składników pokarmowych. Na temat leczniczego działania selerów można by dużo więcej napisać, lecz sądzę, że i tego wystarczy, aby Czytelnicy docenili zalety tej wspaniałej rośliny i wprowadzili ją na stałe do swojej diety.

Świeże liście i korzenie selerów można spożywać na surowo, ale można je również dodawać do zup, sosów, pieczeni, a także o ile dla kogoś ich zapach nie jest nadto ostry do past rybnych i serowych.

Szafran

Szafran uprawny, noszący również drugą nazwę: krokus uprawny (Crocus sativus), to roślina należąca do rodziny kosaćcowatych (Iridaceae).

Jest byliną. Jej organ podziemny to bulwka, osiągająca do 5 cm średnicy, okryta drobnymi łuskami. Wyrastają z niej dość sztywne, równowąskolancetowate liście, w liczbie od kilku do kilkunastu, o żywozielonej barwie, z białawym paskiem biegnącym od nasady ku wierzchołkowi. Pomiędzy liśćmi na jesieni (od września do listopada) pojawia się jeden, rzadziej dwa kwiaty z kształtu lejkowate, z trzema pręcikami i jednym słupkiem, zakończonym jaskrawopomarańczowym, trójdzielnym znamieniem. Ładne, dekoracyjne kwiaty mają najczęściej barwę fioletową.

W tym miejscu uwaga. Na jesieni, w tym samym mniej więcej okresie, kwitnie również inna roślina, bardzo podobna do szafranu zimowit jesienny (Colchicum autumnalle) z rodziny liliowatych (Liliaceae), a więc nawet nie spokrewniony z naszym bohaterem. Zimowit jest rośliną tak toksyczną, że jego pomyłkowe spożycie mogłoby zakończyć się tragicznie, nawet śmiercią.

Wróćmy wszelako do szafranu. Jest on przede wszystkim rośliną przyprawową, chociaż ma również pewne znaczenie lecznicze. Z całej rośliny wykorzystuje się jedynie znamiona słupków, które zbierane są ręcznie na plantacjach. Jest to zajęcie bardzo pracochłonne, a poza tym owych znamion, nawet z wielkiego areału uprawowego, uzyskuje się tak mało, iż są najdroższą ze wszystkich przypraw na świecie.

Ojczyzną szafranu jest Bliski Wschód. Był tam znany już w starożytności, głównie w Egipcie, Mezopotamii i Palestynie. W późniejszych czasach rozprzestrzenił się na cały obszar śródziemnomorski, dzięki Grekom, apotem Rzymianom i Fenicjanom. Spore zasługi w rozpowszechnianiu jego uprawy mieli Arabowie. Dzięki kontaktom z nimi również krzyżowcy poznali szafran.

Przyprawa uzyskiwana ze znamion słupków oraz roślina, która jej dostarcza, noszą tę samą nazwę szafranu. Znajduje się w nim żółty barwnik, krocyna. Prócz niej da się jeszcze wyodrębnić z owych znamion olejek eteryczny i nieco tłuszczów.

Szafranu używa się do przyprawiania i barwienia niektórych potraw: ryżu, mięs, zup, sosów, nalewek alkoholowych, a przede wszystkim ciast. Nadaje im niepowtarzalną barwę, której nie zapewnią najżółtsze nawet jaja.

Ma on także pewne znaczenie lecznicze. Korzystnie oddziałuje na żołądek, wzmacnia jelita i zapobiega wzdęciom. Działa lekko moczopędnie, przeciwbólowo i rozkurczowo, a także łagodzi kaszel. Dobroczynnie wpływa na wątrobę i zwiększa nieco przepływ żółci z woreczka żółciowego do dwunastnicy.

Jeśli uda się nam zdobyć bulwy szafranu, co, niestety, jest bardzo trudne, można pokusić się o mieszkaniową uprawę tej rośliny. Z kwiatków nie uda się jednak zebrać tylu znamion słupków, by zaopatrzyć się w cenną przyprawę i jednocześnie lek. Niemniej jednak gdy będziemy uprawiać sporą liczbę egzemplarzy możemy uzyskać tyle przyprawy, iż raz w roku, przy jakiejś wyjątkowej okazji, będziemy mogli użyć jej w kuchni.

Szafran nie wytwarza nasion, rozmnaża się go wyłącznie z bulwek (wszystkie odmiany uprawne). Winno się je sadzić w lipcu, w jednym rzędzie, oddalone od siebie o mniej więcej 10 cm, na głębokości 10-12 cm, do skrzynek balkonowych, wypełnionych ziemią lekką, przewiewną, bogatą w składniki pokarmowe.

Rośliny najlepiej czują się na balkonie od strony południowo-wschodniej i południowo-zachodniej. Jeśli będziemy je obie podlewać, wytworzą kwiaty już na przełomie września i października.

Dla zainteresowanych podam jeszcze sposób na pędzenie zimowe krewniaka szafranu krokusa, zwanego też szafranem wiosennym (Crocus vernus). Niestety, nie da się go wykorzystać do celów kulinarnych, lecz tylko jako dekorację mieszkania.

Około połowy września bulwy winno się posadzić w lekką, przewiewną, mocno próchniczną i zasobną w składniki pokarmowe ziemię. Po posadzeniu podlewamy je tylko raz, najlepiej przegotowaną i ostudzoną wodą, a później umieszczamy w miejscu ciemnym i chłodnym, w którym temperatura powinna być niższa od +12 C. Na tym początkowe zabiegi się kończą i czekamy cierpliwie do połowy stycznia.

Wówczas pojemniki, w które posadziliśmy bulwki krokusów, umieszczamy w miejscu oświetlonym, ale w dalszym ciągu nie podwyższamy temperatury. Podlewamy je bardzo oszczędnie, bacząc wszakże, aby podłoże było zawsze lekko wilgotne. Wówczas z ziemi zacznie się wyłaniać pąk kwiatowy. Gdy wysunie się w jednej trzeciej nad jej powierzchnię, rośliny możemy wreszcie wnieść do mieszkania i ustawić na oknie, czekając, aż rozkwitną.

Gdyby krokus miast pąków kwiatowych wypuścił tylko liście, będzie to znak, iż popełniliśmy błąd w uprawie: roślinę za wcześnie wnieśliśmy do suchego i gorącego pomieszczenia i ustawiliśmy w pełnym świetle.

Szałwia lekarska

Szałwia lekarska (Salvia offcinalis), należąca do rodziny wargowych (Labiatae), to wieloletnia roślina (dokładniej: półkrzew), mająca przede wszystkim znaczenie lecznicze, ale również i wartość przyprawową.

Jej liczne pędy mają tendencję do pokładania się na ziemi. Osiąga dość znaczną wysokość, bo 50-80 cm. Liście, najczęściej eliptycznie jajowate, okryte są gęstym kutnerem.

Kwiaty, zbudowane jak u wszystkich wargowych, wyrastają w niby okółkach na szczytach pędów i przybierają barwę fioletową lub różową. Rzadziej trafiają się egzemplarze o kwiatach białych. Owocem jest rozłupnia, rozpadająca się na 4 rozłupki. Cała roślina wydziela korzenny zapach. Istnieje kilka podgatunków form uprawnych i wszystkie z nich mają jednakie znaczenie użytkowe.

Ojczyzną szałwii są pobrzeża śródziemnomorskie i Azja Mniejsza. Znano i uprawiano ją już w starożytności, ale tylko na południu. Reszta Europy poznała ją stosunkowo późno, bo dopiero w średniowieczu.

Szałwii przypisywano właściwości, jakich w rzeczywistości nie miała, uważano ją nieomal za panaceum.

Szałwię bez większych kłopotów można uprawiać w doniczkach, i to nie przez jeden sezon, Lecz przez wiele lat. Rozmnażamy ją z nasion. Do małych doniczek o średnicy 8-12 cm, napełnionych ziemią próchniczą, bogatą w składniki pokarmowe, o odczynie lekko zasadowym, wysiewamy po 2-3 nasiona. Wszystkie wyrosłe roślinki pozostawiamy, aby uzyskać egzemplarz silniej rozkrzewiony i bardziej zwarty.

Szałwia w mieszkaniu wymaga stanowiska półcienistego. Można ją tedy uprawiać na oknach wschodnich bądź zachodnich, a na południowych tylko wówczas, jeśli zabezpieczymy ją przed ostrym słońcem.

Podlewać trzeba umiarkowanie, bacząc, aby podłoże było lekko wilgotne, a od końca lutego do połowy sierpnia regularnie (w miesięcznych odstępach) zasilać którymś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych. Szałwię należy przesadzać każdego roku, najlepiej na przełomie lutego i marca.

Co do chorób i szkodników, to mogą jej zagrażać takie same jak rozmarynowi. Porażonych roślin najlepiej się pozbywać, a jeśli koniecznie chcemy je ratować to wyłącznie przy użyciu domowych środków i sposobów.

Jako leku i przyprawy używa się świeżych lub suszonych liści. I zawierają one wiele substancji biologicznie czynnych, m.in.: olejek lotny, odpowiedzialny za charakterystyczny zapach (w skład którego wchodzą: tujon, cyneol, kamfora, pinen, borneol i jeszcze około 15 innych komponentów), gorycze, saponiny, znaczną ilość garbników (decydujących o ściągającym działaniu szałwii) oraz trójterpeny, żywice, prowitaminę A, witaminy B₁, C, PP, śluzy i związki mineralne.

Szałwię stosuje się między innymi jako lek żółciopędny, skuteczny wniektórych chorobach wątroby, zaburzeniach trawienia, nadmiernej potliwości, stanach zapalnych gardła, jamy ustnej i dziąseł.

Listków szałwii (najlepiej świeżych) dodaje się do potraw z baraniny, tłustych ryb, grochu, fasoli i soi, a także (w bardzo małych ilościach!) do kotletów mielonych i nadzienia do drobiu. Jeśli ktoś gustuje w pikantnych, o zdecydowanym zapachu, pastach twarogowych, to prócz soli, pieprzu i innej zieleniny może dodać również szałwii.

Szpinak

Szpinak warzywny (Spinacia oleracea) to roślina roczna, należąca do rodziny komosowatych (Chenopodiaceae).

Początkowo wytwarza tylko liście, strzałkowate albo jajowate (w zależności od odmiany), ciemno lub jasnozielone, zebrane w rozetę. Na ogół nie są one gładkie, lecz mniej lub bardziej pofałdowane. To właśnie liście stanowią o wartości użytkowej.

Szpinak jest rośliną dnia długiego (do zakwitnięcia potrzebuje więcej niż 14godzin światła na dobę) i gdy nastanie taki okres, wytwarza dość wysoki pęd kwiatostanowy, mogący osiągać wysokość od 20 do 80 cm. Zazwyczaj jest to roślina dwupienna na jednych egzemplarzach pojawiają się wyłącznie kwiaty męskie, na innych zaś żeńskie (chociaż trafiają się też egzemplarze obupłciowe), drobne, niepozorne, zebrane w kłosy, o dość skomplikowanej budowie.

Ojczyzną szpinaku jest Azja Środkowa, gdzie został udomowiony w odległej starożytności. Stamtąd za pośrednictwem Persów i Arabów, w czasie wojen krzyżowych, przywędrował do Europy i na jej południu był uprawiany od mniej więcej XIII wieku. W Polsce poznano go bardzo późno, bo dopiero u schyłku wieku XVIII. Nie zdobył tu wielkiej popularności, a szkoda, jest to bowiem warzywo nadzwyczaj mało wybredne, o dużej wartości.

W liściach szpinaku znajduje się prowitamina A (do 8 mg%), witaminy: C (do 80 mg %), B₁, B₂, B₆, PP, a także wiele cennych składników mineralnych: magnez, potas, fosfor, mangan, miedź, jod, i najwięcej (do 3 mg%) łatwo przyswajalnego żelaza.

Szpinak ma też poważny minus: zawiera sporo kwasu szczawiowego, który ma ujemny wpływ na nasze organizmy. Wszelako ów wpływ można dość łatwo wyeliminować, spożywając więcej nabiału i pijąc więcej mleka w okresie, kiedy jemy szpinak.

Jeśli ktoś zdecydowałby się na uprawę szpinaku w warunkach domowych, może to robić tylko na balkonie, traktując go jako przedplon dla innych warzyw i nie nastawiając się na wielkie zbiory.

Szpinak wysiewa się na wiosnę, jak najwcześniej, gdy tylko ziemia obeschnie po roztopach, do skrzynek wypełnionych podłożem żyznym i zasobnym w składniki pokarmowe. Może to być np. mieszanina ziemi gnojowej, liściowej i odkwaszonego torfu (1:1:1).

Najlepiej siać punktowo, co 10 cm, po dwa nasiona, a później nakryć cienką warstwą podłoża. Po wschodach z każdych dwu siewek pozostawimy mocniejszą. W typowej skrzynce balkonowej mieści się tylko jeden rząd (przez środek), a i tak rośliny będą miały ciasno.

Szpinak jest nadzwyczaj wrażliwy na niedobór wody, należy więc dbać o to, aby ziemia była stale umiarkowanie wilgotna. Ze względu na fakt, iż uprawa trwa krótko, szpinaku nie nawozimy, bo i tak nie zdąży wyczerpać zawartych w podłożu składników mineralnych.

Chociaż wschody następują w okresie, kiedy zdarzają się wiosenne przymrozki, nie musimy się ich obawiać rośliny dość dobrze znoszą niską temperaturę, nawet do -7oC.

Zbioru dokonujemy w maju. Pozostawienie roślin dłużej nie miało by sensu, bowiem w warunkach długiego dnia i wysokiej temperatury rychło wytworzyłyby się pędy kwiatostanowe.

Dysponując niewielką ilością szpinaku, nie możemy przygotowywać zeń tradycyjnych gotowanych potraw. Wszakże zachęcam do spożywania go na surowo.

Przyrządzony jak sałata, smakuje doskonale, a przy okazji dostarcza organizmowi witamin i soli mineralnych, które zostałyby zniszczone podczas gotowania. Odrobiny kwasu szczawiowego naprawdę się nie bójmy, bo jak już wcześniej wspomniałem, łatwo go zneutralizować dodatkową szklanką mleka.

Na koniec ciekawostka. Oprócz szpinaku warzywnego uprawia się inną roślinę warzywną, zwaną szpinakiem nowozelandzkim (Tetragonia tetragonioides), z rodziny pryszczyrnicowatych (Aizoaceae). Jej poprawna nazwa botaniczna brzmi: tetragonia czterorożna lub trętwian czterorożny. Niestety, trętwianu na balkonie uprawiać się nie da.

Szczypiorek

Szczypiorek (Allium schoenoprasum) to roślina trwała z rodziny liliowatych (Liliaceae). Jest bliskim krewniakiem cebuli, czosnku, pora. Rośnie kępkami. Liście wyrastają z licznych, drobnych cebulek, ściśle przylegających do siebie.

Wywodzi się ze strefy umiarkowanej naszego globu i po dziś dzień można się natknąć na dzikie egzemplarze w ich naturalnych siedliskach.

W uprawie znalazł się już w starożytności. Był wówczas wysoko ceniony, a i po dziś dzień nie stracił na znaczeniu.

Szczypiorek można bez najmniejszych problemów pędzić w mieszkaniu, od jesieni poczynając, a na późnym przedwiośniu kończąc. Można go w tym celu rozmnażać z nasion, jednakże o wiele prościej (i szybciej) uzyskamy egzemplarze, z których będzie pożytek w kuchni, wykorzystując silnie rozrośnięte, zdrowe kępy dwuletnie. Pozwolę sobie zacytować przepis na zimowe pędzenie szczypiorku:

Na jesieni (początek października) kępki szczypiorku wykopuje się, szczypior krótko przycina i przesusza na powietrzu pod altanką. Z nastaniem mrozów poddaje się rośliny lekkiemu przemrożeniu do -3oC, po czym przenosi się do chłodnego pomieszczenia (altanka, piwnica), gdzie utrzymuje się temperatura około 0oC i tam przechowuje do chwili rozpoczęcia pędzenia.

Od połowy października do grudnia rośliny znajdują się w stanie całkowitego spoczynku, dlatego, jeśli chcemy w tym czasie pędzić szczypiorek, musimy kępki zanurzyć w ciepłej wodzie, aby przerwać spoczynek roślin. Kąpiel przeprowadza się 8-16 godzin, początkowo w temperaturze 40oC, później stopniowo ją obniżając.

Można też przez 8 godzin trzymać szczypiorek w temperaturze 40oC. (Danuta Koterowa, Własne nowalijki, Warszawa 1988, s. 28-29).

Najodpowiedniejsze do uprawy doniczkowej będzie podłoże o dużej zawartości próchnicy, ale niezbyt lekkie. W tym celu dodaje się doń nieco zwietrzałej gliny, a jeśli to konieczne (dla zwiększenia przepuszczalności) również gruboziarnistego piasku. Polecane wystawy: południowa, wschodnia i zachodnia. Podlewać winno się tę roślinę umiarkowanie i mniej więcej raz w miesiącu dokarmiać słabymi roztworami nawozów ogrodniczych (mniej więcej połową zalecanej dawki).

W szczypiorku znajduje się wiele cennych dla człowieka związków biologicznie czynnych, przede wszystkim witaminy C i B₂, prowitamina A,olejki eteryczne związki żelaza, fosforu, wapnia, sodu, siarki...

Jako przyprawy używa się świeżych posiekanych drobno listków. Można dodawać je do różnych zup, sosów, potraw z mięsa, grzybów, ryb, past twarogowych, sałatek warzywnych czy chociażby jeść z chlebem posmarowanym masłem.

Trybula

Trybula ogrodowa (Anthiriscus cerefolium), z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae), to prawie nie znana przyprawa, która ongiś cieszyła się sporą popularnością, a dziś została niemal zapomniana. W krajach zachodnich powoli zaczyna wracać do łask, być może rozsmakują się w niej i Polacy.

Trybula jest rośliną jednoroczną, o niezbyt grubym, wrzecionowatym korzeniu i liściach bardzo przypominających liście pietruszki. Pęd kwiatostanowy, zwieńczony baldachami niepozornych białych kwiatuszków, może dorastać do 70-80 cm wysokości. Owocem jest rozłupnia składająca się z dwu rozłupek (nasion).

Ojczyzną trybuli ogrodowej jest wschodnia część basenu Morza Śródziemnego. Została udomowiona jeszcze w starożytności, a szczególnie cenili ją Rzymianie.

W średniowieczu również cieszyła się dużym powodzeniem i była powszechnie uprawiana w Europie.

W kuchni wykorzystuje się świeże listki, które zapachem przypominają trochę anyż, a to dzięki zawartemu w nich olejkowi lotnemu. Prócz niego liście trybuli zawierają sporo prowitaminy A, witaminę C oraz związki żelaza i manganu.

Spożywanie ich na surowo korzystnie oddziałuje na przewód pokarmowy, ułatwia trawienie, przyswajanie pokarmu i likwiduje wzdęcia.

Listki trybuli poza spożywaniem ich na surowo w pastach twarogowych, surówkach czy sałatkach, można dodawać do zupy fasolowej, grochowej i ziemniaczanej, gotowanych ryb, pieczeni baraniej, wieprzowej, potraw z kaczek i gęsi, omletów, a nawet do jajecznicy.

Mieszkaniowa uprawa tej rośliny, tak zimą, jak i latem, jest bardzo łatwa. Zimą uprawia się ją na okiennych parapetach, latem zaś na balkonach. Wymaga ziemi przepuszczalnej, mocno próchnicznej i bogatej w pokarm. Należy zapewnić jej wystawę południową, wschodnią lub zachodnią.

Najlepiej siać po 30-40 nasion do dużych donic, o średnicy około 30 cm, albo do skrzynek balkonowych, wypełnionych takim podłożem, jak opisane wyżej. Sieje się ją punktowo, równomiernie rozmieszczając nasiona na całej powierzchni ziemi.

Nasiona przysypujemy. Od wschodów do zbioru upływa zwykle 6-7 tygodni. Rośliny można uprawiać dłużej, aż do czasu, gdy poczną im wyrastać pędy kwiatostanowe. Wówczas stają się dla nas bezużyteczne i po prostu je wyrzucamy. Wszakże do owego momentu, poza systematycznym, umiarkowanym podlewaniem, winniśmy je jeszcze zasilać co 2 tygodnie którymś z płynnych, wieloskładnikowych nawozów ogrodniczych albo rozcieńczoną (1:6) gnojowicą.

Tymianek

Tymianek pospolity (Thymus vulgaris), należący do rodziny wargowych (Labiatae), to niewielka, rozgałęziona krzewinka z tendencją do płożenia się po ziemi, mogąca dorastać do 40 cm wysokości. Jej ojczyzną są kraje basenu Morza Śródziemnego, gdzie dziś rośnie dziko i znajduje się w uprawie. Łodyżki ma delikatne, listki drobne, równowąskolancetowate, i maleńkie kwiatuszki o barwach od różowej po szkarłatną i lila, zebrane na szczytach pędów.

Ziela tymianku używa się jako przyprawy, a pachnie ono bardzo mocno i przyjemnie, na co wpływa spora zawartość olejku eterycznego (do 2%), którego głównymi składnikami są karwakrol i tymol. Spośród substancji biologicznie aktywnych zawartych w owym zielu trzeba jeszcze wymienić garbniki (do 10%), gorycze i żywice.

Tymianek stosowany z umiarem wybitnie podnosi walory smakowe i zapachowe grochówki, fasolowej czy zwykłej kartoflanki. Można go też dodawać do marynat i potraw z grzybów, a jeśli ktoś szczególnie w nim gustuje, również i do zupy pomidorowej.

Prócz tych wszystkich zalet roślina ma jeszcze i tę, iż jest cennym lekiem. Nie będę się nad tym rozwodził, wspomnę tylko, iż jest m.in. silnym środkiem bakteriobójczym i bakteriostatycznym, korzystnie wpływa na proces trawienia i zapobiega biegunkom.

Tymianek uprawiany w domu musi rosnąć w ziemi przepuszczalnej, bogatej w próchnicę i składniki pokarmowe. Ważny jest również odczyn podłoża kwaśnego nie znosi, winien być on zatem obojętny lub nawet lekko zasadowy.

Roślinę rozmnaża się z nasion. Wysiewa się je rzutowo wczesną wiosną do doniczek o średnicy 10-12 cm. Gdy siewki podrosną nieco, zostawia się 2-3 najsilniejsze, a resztę usuwa.

Dalsza pielęgnacja polega na umiarkowanym podlewaniu (nadmiar wody mu szkodzi) i regularnym, co 3 tygodnie, zasilaniu gnojowicą (rozcieńczoną 1:6) albo którymś z wieloskładnikowych płynnych nawozów syntetycznych.

Tymianek można uprawiać przez wiele lat, ale wówczas wymaga corocznego przesadzania, zawsze w świeżą ziemię, według zasad obowiązujących przy wykonywaniu tego zabiegu.

W mieszkaniu należy zapewnić mu wystawę południową, chociaż nieźle się czuje także na oknach wschodnim i zachodnim. Przez całe lato może stać na balkonie.

Zamiast tymianku można się pokusić o uprawę jego bliskiej krewniaczki macierzanki piaskowej (Thymus pulegioides), która powszechnie występuje na terenie całego kraju na słabych, suchych glebach, w miejscach nasłonecznionych. Wymagania i zastosowanie macierzanki są identyczne jak tymianku.

ROZDZIAŁ IV Egzotyczne drzewa, krzewy i pnącza owocowe, dostarczające używek i lecznicze

Ananas

Ananas (Ananas sativus) należy do bardzo licznej rodziny bromeliowatych (Bromeliaceae). Jego ojczyzną są tropikalne rejony Ameryki Południowej.

Po podboju tego kontynentu przez konkwistadorów hiszpańskich i portugalskich wyśmienite owoce tak przypadły do gustu Europejczykom, że zaczęli zakładać plantacje tej rośliny w krajach Starego Świata, charakteryzujących się gorącym klimatem. Już w drugiej połowie XVI wieku powstały one na subkontynencie indyjskim, a później w Afryce, Indonezji, na Filipinach, w Chinach i wreszcie na Hawajach. Te ostatnie obecnie wiodą prym w światowej produkcji ananasów i chociaż nie dorównują Chinom pod względem ilości, to jednak oferują towar najwyższej klasy.

Rodzina bromeliowatych, do której należy ananas, jest bardzo liczna i w większości składa się z epifitów (porośli). Zalicza się do nich te rośliny zielne, które miast w glebie rosną na pniach i konarach drzew. Nie mają jednak nic wspólnego z pasożytami, ponieważ w przeciwieństwie do nich nie wrastają w żywy organizm gospodarza. Porośla zagłębiają swe korzenie w obumarłych tkankach roślin (w korę, gałęzie), na których się osiedlają. Właśnie z rozkładających się części organicznych pobierają pokarm, a niezbędną do istnienia wodę czerpią z opadów i wilgotnej atmosfery. żyjąc w takich warunkach, muszą oszczędnie gospodarować swoim pożywieniem, bo zwykle nie mają go w nadmiarze.

Chociaż ananas, nie będąc poroślem, żyje na ziemi, to jednak wieloma cechami przypomina swych epifitycznych kuzynów. Jest typowym kserofitem, który przez dłuższy czas może się obywać bez wody, co wynika z niezwykle słabej transpiracji. Ponadto ma również w liściach tkankę gromadzącą wodę na zapas, wykorzystywaną w czasie długotrwałej suszy, gdy pobieranie jej z podłoża jest albo całkowicie niemożliwe, albo znacznie utrudnione.

Ananas jest byliną o krótkiej łodydze i liściach skupionych w rozetę, z której wyrasta okazały pęd kwiatostanowy. Owocostan zawiązuje się bez zapylania inie ma nasion, dlatego można tę roślinę rozmnażać wyłącznie wegetatywnie z sadzonek bądź wyrosłych na łodydze, bądź uzyskiwanych z korony wieńczącej owocostan, który może osiągać masę dwóch i więcej kilogramów.

Owoce ananasa są bardzo nietrwałe i łatwo ulegają zepsuciu. Dlatego mieszkańcy Europy przez długi okres nie mieli łatwego dostępu do nich. Dopiero w obecnej dobie, gdy dysponujemy szybkimi środkami transportu i rozwinęliśmy chłodnictwo, możemy je w większych ilościach sprowadzać z rejonów uprawy.

Trudności w minionych stuleciach częściowo przezwyciężono przez uprawianie tej rośliny w krajach strefy umiarkowanej. Niestety, nie w ogrodach (tu rozczaruję działkowców), bowiem spadki temperatury nawet do 0oC są dla ananasa zabójcze, lecz w szklarniach czy oranżeriach pałacowych, co zresztą znakomicie się udało. Wreszcie (w wieku XVIII) ilość plantacji pod szkłem wzrosła do tego stopnia, że te wspaniałe owoce mogły trafić do handlu. Naturalnie, na kupno ich pozwalali sobie wyłącznie ludzie bogaci, niemniej powierzchnia upraw musiała być znaczna. Tego typu plantacje znane były nie tylko na zachodzie Europy, ale i w naszym kraju.

Jako roślina pochodząca z tropików, ma ananas w uprawie mieszkaniowej szczególne wymagania odnośnie światła i temperatury potrzebuje ich jak najwięcej. Dlatego najlepiej ustawić doniczkę na oknie południowym.

W naszym klimacie roślina nie przechodzi spoczynku, w związku z czym zimą nie wymaga obniżenia temperatury. Im cieplejsze i bardziej suche jest powietrze, tym lepiej się czuje. Jako kserofit nie znosi częstego podlewania. Trudno jest dać tu receptę, jak często to robić. Roślinę uprawianą w doniczce o średnicy około 20 cm wystarczy podlewać raz na dwa tygodnie.

Ananas jest żarłoczny i dlatego sadzimy go w podłoże o dużej zawartości składników pokarmowych, jednocześnie przepuszczalne i przewiewne. Odpowiednia będzie mieszanka ziemi gnojowej, ziemi liściowej i piasku (2:2:1), o odczynie obojętnym lub nawet lekko zasadowym. Najlepiej jest używać doniczek, przez ścianki których powietrze może łatwiej docierać do korzeni. Korzenie są nieliczne i słabo rozwinięte, najlepiej więc jest umieścić sadzonkę w doniczce o średnicy około 6 cm, a później przesadzać raz w roku, najlepiej wczesną wiosną.

Roślina wymaga dużych dawek nawozów. Dlatego zasilamy ją bardzo regularnie (najlepiej gnojowicą, a przy jej braku jakimś innym nawozem ogrodniczym) co dwa tygodnie, w okresie od lutego do końca października. Prawidłowo pielęgnowana roślina powinna zaowocować w 2-3 lata po ukorzenieniu sadzonki.

Właściciele ananasów uprawianych w mieszkaniach z centralnym ogrzewaniem mogą mieć problemy z pierwszym kwitnieniem roślin. Wynika to z faktu, że do zawiązania pąków ananas wymaga około ośmiomiesięcznego okresu, w którym temperatura w nocy nie jest wyższa niż +16oC. Gdy po upływie trzech lat od rozmnożenia roślina nie kwitnie, łatwo ją do tego zmusić, opryskując roztworem pomonitu R-10 pół mililitra (cm3) pomonitu na jeden litr wody.

Sadzonki ananasów na plantacjach, a więc rosnące w gruncie, już w pierwszym roku dorastają prawie do 1 m, co jest nieosiągalne przy uprawie w doniczkach. Zbyt mała i młoda roślina po opryskaniu roztworem pomonitu R10 nie zaowocuje. Owszem, ze środka rozety liściowej wypuści pęd zakończony koroną liści, ale nie wytworzy kwiatostanu, co zamiast przyspieszyć, znacznie opóźni pierwsze owocowanie.

Z rozety, z której wyrósł już jeden pęd kwiatostanowy, drugi nie wyrośnie, w związku z czym trzeba będzie czekać aż ukażą się i dojrzeją odrosty, co znów może potrwać kilka lat.

Jedyne co ananasowi może grozić w naszym mieszkaniu, to zalanie wskutek zbyt częstego podlewania i zakwaszenia ziemi. Pojawiają się wówczas na spodniej stronie liści brunatne plamy i roślina marnieje, a częstokroć i ginie. Jeśli będziemy ananasa podlewali umiarkowanie, takie niebezpieczeństwo nie grozi. Gdyby się już jednak przytrafiło, wyjmujemy roślinę z doniczki, odcinamy zgniłe korzenie aż do zdrowych miejsc, rany zasypujemy sproszkowanym węglem drzewnym i umieszczamy w ledwo wilgotnym podłożu.

Żadne z występujących w mieszkaniu szkodników nie atakują ananasa.

Jeśli komuś uda się zdobyć koronę wieńczącą owocostan to po podsuszeniu może jej użyć na sadzonkę. Przygotowujemy ją w ten sposób, że wiechę odcinamy z górną częścią owocostanu i suszymy do czasu, aż da się wykruszyć.

Wówczas sadzonkę umieszczamy od razu w doniczce, w której ma rosnąc. Do tego samego celu można używać odrostów, które po oderwaniu od rośliny macierzystej również wymagają podsuszenia, aż do zupełnego zabliźnienia się powierzchni ran. Jest to zabieg niezbędny, bowiem zapobiega gniciu ukorzenionych roślin. Trzeba jeszcze dodać, że sadzonki ananasa nie wymagają nakrycia folią polietylenową.

Awokado - smaczliwka właściwa

Awokado (Persea americana) to drzewo z rodziny wawrzynowatych (Lauraceae), dorastające do 20 m wysokości.

Liście ma duże, miękkie, jasnozielone, eliptyczno-lancetowate, stanowiące niebanalną dekorację, mogące osiągnąć nawet 25-30 cm długości. Kwiaty ma niepozorne, zebrane w wiechowate kwiatostany na końcach pędów. Owoc jest wielki, kształtem przypominający gruszkę (u niektórych odmian kulisty), zawiera bardzo smaczny miąższ, w którego wnętrzu tkwi jedno ogromne nasienie, stanowiące prawie czwartą część owocu, który jest nie tylko smaczny, ale także bardzo pożywny. Zawiera do 30% łatwo przyswajalnego tłuszczu i zaledwie kilka procent węglowodanów. Miękki, przypominający konsystencję masła, żółtobiały miąższ okrywa cienka twarda skórka barwy ciemnozielonej albo czerwonobrązowej. Owocu awokado używa się jako składnika sałatek warzywnych albo do przyrządzania kanapek, na których układa się bądź plastry miąższu, bądź smaruje je pastą awokadową z pikantnymi przyprawami.

Ojczyzną awokado są Meksyk i tropikalna część Ameryki Południowej. Można go też uprawiać w mieszkaniu, jako długowieczną i niezwykle dekoracyjną roślinę doniczkową, pod warunkiem, że dysponujemy dużym i widnym pomieszczeniem.

Lubi wystawę południowo-wschodnią lub południowo-zachodnią i dużo światła, lecz nie znosi ostrego słońca.

Wymaga umiarkowanego podlewania i obfitego nawożenia w okresie letnim systematycznie co dwa tygodnie, a od października do lutego raz na 4-5 tygodni. W zimie nie przechodzi okresu spoczynku, chociaż nie sprzyjające warunki (niedobór światła) mogą spowodować zahamowanie wzrostu.

Podłoże powinno być próchniczne, przepuszczalne i zasobne w składniki pokarmowe. Zaleca się mieszaninę ziemi kompostowej (lub gnojowej), torfu i piasku (1:1:1).

Awokado uprawiane w doniczce może kwitnąć, chociaż na pewno nie wytworzy kwiatostanów tak dorodnych, jakie obserwuje się u drzew rosnących na plantacjach. Siewka kwitnie nie wcześniej niż po 4-10 latach, z tym, że raczej powinniśmy przygotować się na ten drugi termin, jeśli w ogóle dojdzie do kwitnienia.

Roślina rozmnożona wegetatywnie z egzemplarzy już dojrzałych i owocujących, prędzej może założyć pąki kwiatowe, bo już w 2-3 roku. Niemniej uzależnione jest to od szczególnie sprzyjających warunków w mieszkaniu, w którym rośnie. Musi przede wszystkim mieć zapewnioną dostateczną ilość światła, co nie jest sprawą prostą, zważywszy fakt, że trzymanie jej na parapecie okiennym jest niemożliwe.

Niezbędne minimum światła można zapewnić wyłącznie przez ustawienie drzewka w pobliżu dużego okna balkonowego wychodzącego na południe, i to tylko w lecie. W okresie zimowym, kiedy dzień trwa krótko, a słońce wędruje nisko nad horyzontem, zawsze światła będzie zbyt mało. Oto główny powód, dla którego kwitnienie awokado w mieszkaniu jest zjawiskiem bardzo rzadkim.

Większość odmian tej rośliny łatwo zapyla się własnym pyłkiem. Jedynie niektóre wymagają zapylania krzyżowego to znaczy pyłkiem innych odmian. Od pojawienia się pąków należy bacznie je obserwować, aby nie przegapić momentu ich otworzenia się. Może to nastąpić bardzo rano bądź w godzinach popołudniowych. Należy wówczas miękkim i cienkim pędzelkiem zbierać pyłek i przenosić go do wnętrza innych kwiatów, starając się oto, by przylgnął do znamion słupków. Zapylać trzeba jak największą ich liczbę, chociaż tylko nieliczne zawiążą owoce. Zabieg musi się powtórzyć następnego dnia, o tej samej porze (kwiaty awokado otwierają się na krótko w tych samych godzinach), aby mieć pewność.

Dojrzewanie owoców jest ściśle uzależnione od temperatury panującej w mieszkaniu. Im będzie ona wyższa, tym wcześniej to nastąpi.

W naturalnych siedliskach i na plantacjach dojrzewanie owoców następuje po okresie trwającym od sześciu do siedemnastu miesięcy od pojawienia się zawiązków. Temperatury naszego klimatu, zwłaszcza w zimie, są dużo niższe od tych, jakie panują w tropikach, należy spodziewać się iż owoce domowego chowu będą bardzo długo dojrzewać.

Nie dorównają one ani smakiem, ani aromatem, ani tym bardziej wielkością tym, które korzystały z promieni słonecznych południowego nieba. Nie można też oczekiwać, że gałęzie będą się uginać pod ciężarem owoców urośnie ich najwyżej kilka i to na drzewku absolutnie zdrowym i dobrze rozrośniętym.

Awokado należy przesadzać corocznie, ma bowiem silnie rozwinięty system korzeniowy. Część nadziemna przyrasta bardzo szybko, tak iż po kilku latach sięga sufitu. Nie należy jej przycinać, lecz przez przyginanie formować koronę, która parasolowato będzie się zwieszać ku dołowi.

Prócz zalania i przesuszenia nic nie zagraża tej roślinie w naszych mieszkaniach.

Awokado rozmnaża się generatywnie i wegetatywnie. Siejąc, pestkę zagłębiamy w 3/4 ostrzejszym końcem w dół, w podłoże torfowo-piaskowe (1:1). Po kilku tygodniach pęka ona i ze środka wyrasta młoda roślinka. Może się jednak zdarzyć, że trwa to 2, a nawet 3 miesiące, w zależności od temperatury podłoża i świeżości nasienia.

Z wegetatywnych sposobów rozmnażania w warunkach domowych na uwagę zasługują odkłady powietrzne i okulizacja. Ta ostatnia powinna być wykonywana na jednorocznych siewkach, na których zakłada się oczka pobrane z już owocujących egzemplarzy. Możliwe jest również szczepienie przez ablaktację.

Banan

Banan karłowy - banan chiński (Musa cavendishii) należący do rodziny bananowatych (Musaceae) jest rośliną, którą można uprawiać w mieszkaniu, pod warunkiem że dysponujemy dużym, widnym i ciepłym pokojem. Jej ojczyzną jest Azja Południowo-Wschodnia, a konkretnie te rejony, które charakteryzują się wysoką temperaturą i wilgotnością powietrza.

Istnieje domniemanie, iż banan należy do grupy najwcześniej udomowionych roślin i był znany i wykorzystywany przez człowieka już w czasach tak zwanej rewolucji neolitycznej, gdy przechodzono od gospodarki zbieracko łowieckiej do rolniczej, związanej ze stałym miejscem osiedlenia się grup plemiennych.

Chociaż pojęcie bananowiec kojarzy się nam zwykle z drzewem, co zresztą usprawiedliwione jest jego rozmiarami, to jednak jest on byliną, posiadającą grube kłącza, z których wyrastają części nadziemne. żywot takiej części jest krótki. Gdy osiągnie odpowiednią wysokość i dojrzałość zakwita, zawiązuje owoce, a po ich dojrzeniu po prostu usycha. Wówczas z kłącza wyrastają nowe drzewa, przechodzą te same fazy rozwojowe i znów cykl wegetacyjny zaczyna się od początku.

Bananowiec ma ogromne liście równowąskolancetowate zwisające, delikatne. Kolbiasty kwiatostan, wyrastający spośród liści, również zwiesza się ku dołowi. Ma barwę czerwonawą lub czerwonofioletową i jest bardzo dekoracyjny.

Kwiatostan składa się niejako z trzech pięter. Najwyższe stanowią kwiaty męskie, nie zawierają wszakże pyłku zdolnego do zapylenia. Środkowe piętro zajmują kwiaty obupłciowe, najniższe zaś piętro stanowią kwiaty żeńskie, które zawiązują owoce partenokarpicznie, w związku z czym są one pozbawione nasion.

Może jednak się zdarzyć, że w wyniku zapylenia pyłkiem innego gatunku, w owocu będą nasiona, z których wyrosną rośliny zdolne po 2-6 latach do zakwitnięcia.

Na plantacjach uprawia się dwa gatunki bananowców pierwszy to Musa paradisiaca, tworzący bardzo wysokie drzewa, drugi zaś to nasz Musa cavendishii banan karłowy.

Nie sugerujmy się zbytnio tą nazwą, ponieważ osiąga on i tak bardzo imponujące rozmiary, dorastając do 2 metrów wysokości. Jeśli w mieszkaniu zapewnimy mu prawidłowe warunki rozwoju, to nawet w donicy może osiągnąć tę wielkość.

W obrębie gatunku Musa paradisiaca istnieją dwie odmiany. Jedna z nich rodzi owoce skrobiowe, nadające się do konsumpcji dopiero po ugotowaniu lub upieczeniu, druga natomiast ma owoce słodkie, deserowe, znane nam wszystkim, gdyż wyłącznie one są importowane do Polski. Banany skrobiowe stanowią, głównie w biednych krajach Afryki i Ameryki Środkowej, częstokroć podstawę wyżywienia najuboższych warstw ludności.

W mieszkaniu roślina lubi ciepło i jak najwięcej światła, ale nie należy jej wystawiać na bardzo ostre słońce. W pomieszczeniu, w którym się ją uprawia, powinna być wysoka wilgotność względna powietrza (70-80%). Zalecane wystawy: południowa, południowo-wschodnia lub południowo-zachodnia.

Jako roślina żarłoczna wymaga ziemi próchnicznej, zasobnej w składniki pokarmowe. Dobra jest tu mieszanka ziemi gnojowej (lub kompostowej); ziemi liściowej i ziemi darniowej (4:2:1/2), z niewielką domieszką torfu i piasku (po pół części). W okresie wegetacji roślinę nawozi się obficie co dwa tygodnie, najlepiej rozcieńczoną (1:6) gnojowicą. W razie trudności z jej zdobyciem, można także używać wieloskładnikowych płynnych nawozów ogrodniczych. Gdy nadejdzie zima, a w pomieszczeniu, w którym uprawiamy bananowiec, jest bardzo widno, ciepło i wilgotno, można nie zmniejszać częstotliwości zasilania rośliny. Jeśli jednak warunki te nie mogą być spełnione, należy zasilania albo całkowicie zaprzestać, albo znacznie ograniczyć (najwyżej raz na 4-5 tygodni).

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na podlewanie bananowca. Potrzebuje dużo wody, którą swymi ogromnymi i delikatnymi liśćmi szybko i obficie wydala do atmosfery. Z tego powodu podłoże, w którym rośnie, powinno być zawsze lekko wilgotne.

Roślinę należy przesadzać raz w roku, na wiosnę, stosując się do ogólnych zasad, przyjętych przy tym zabiegu.

Kwiaty bananowca nie wymagają zapylania, a owoce wiążą się partenokarpicznie.

W mieszkaniach roślina najbardziej narażona jest na zalanie lub przesuszenie, a ze szkodników zagrażają jej przędziorki (czerwone pajączki), których dość trudno jest się pozbyć, bo rozmiary i delikatność liści uniemożliwiają ich dokładne mycie. Mycia liści nie można całkowicie wyeliminować z zabiegów pielęgnacyjnych. Jeśli mycie nie jest możliwe, należy (z powodu rozmiarów rośliny), każdy liść z osobna przecierać mokrą ściereczką. Odradzam wystawianie bananowca na deszcz, bowiem bardzo delikatne blaszki liściowe mogą być łatwo uszkodzone.

Rozmnażanie wegetatywne bananowca jest dość łatwe przez odrosty, które odrywamy od rośliny matecznej wraz z korzeniami i sadzimy do oddzielnych doniczek. Wskaźnik przyjęć jest bardzo wysoki i to nawet wówczas, gdy system korzeniowy odrostów uległ poważnym uszkodzeniom.

Jeśli zdobyłby ktoś nasiona tej rośliny, musi je wysiewać natychmiast, ponieważ bardzo szybko tracą zdolność kiełkowania. Nim to jednak uczyni, powinien poddać je zabiegom noszącym nazwę skaryfikacji, mającym uszkodzić bardzo twardą okrywę nasienną, aby przyspieszyć wschodzenie rośliny. Można to wykonać w dwojaki sposób: bądź mocząc nasiona przez jedną godzinę w stężonym kwasie siarkowym, a później przemywając je bardzo dokładnie pod bieżącą wodą, bądź też zeszlifowując ich powierzchnię papierem ściernym. Ale nawet przygotowane w ten sposób nasiona kiełkują nierównomiernie w czasie od dwóch tygodni do jednego roku i w niezbyt wysokim procencie.

Betel - pieprz żuwny

Betel (Piper betle), znany również pod nazwą pieprzu żuwnego, należy do bardzo licznej rodziny pieprzowatych (Piperaceae), obejmującej prawie tysiąc gatunków ze strefy tropikalnej. Nie jest rośliną przyprawową tak jak jego bliski kuzyn pieprz czarny, a uprawia się go ze względu na liście będące cenioną na Dalekim Wschodzie używką. Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej. Jest krzewiastym pnączem o liściach sercowatych, ostro zakończonych, wydzielających specyficzną, przyjemną woń, przypominającą nieco kamforę. Kwiaty ma zebrane w niewielkie, groniaste, zielonkawej barwy kwiatostany, nie mające żadnej wartości dekoracyjnej. Ma ją natomiast cała roślina, nie będąca zresztą zbyt trudna w uprawie doniczkowej.

Betel wymaga wystawy południowej, jednak źle znosi bardzo silne nasłonecznienie. Z tego względu należy mu zapewnić światło rozproszone.

Zalecenie to dotyczy okresu letniego, zimą nie ma z tym najmniejszych problemów.

Podłoże powinno być lekkie i przepuszczalne, charakteryzujące się równocześnie dużą pojemnością wodną oraz bogate w składniki pokarmowe. Odpowiednia będzie tu mieszanka skomponowana z równych części ziemi kompostowej, torfu i połowy części gruboziarnistego, rzecznego piasku.

Betel zużywa sporo wody i wymaga dość obfitego podlewania i umiarkowanej, stałej wilgotności podłoża, w którym rośnie. Nie można jednak dopuścić do zalania rośliny, bo mogłoby to spowodować jej chorobę. Drugą skrajnością byłoby nadmierne przesuszenie bryły korzeniowej, powodujące masowe żółknięcie i opadanie liści. Podobne objawy daje przenawożenie, zwłaszcza azotem.

W zimie roślina nie przechodzi okresu spoczynku i warunki panujące wtedy w naszych mieszkaniach wysoka temperatura, niska wilgotność względna powietrza oraz niedokarmiania. Gdy okres tego wymuszonego spoczynku dobiega końca (gdzieś mniej więcej od połowy lutego), rozpoczynamy zasilanie. Najlepiej jest używać do tego celu rozcieńczonej gnojowicy, a w razie jej braku, któregoś wieloskładnikowego nawozu ogrodniczego. Nawozić można do końca września.

Betel przez kilka pierwszych lat powinno się przesadzać raz w roku, najlepiej na wiosnę. Później, gdy znacznie się rozrośnie, z konieczności musimy ograniczyć się do przesadzania co dwa trzy lata.

Rozmnażanie wegetatywne tej rośliny jest stosunkowo łatwe. Sadzonki przygotowujemy bądź z wierzchołków pędów, bądź z ich kawałków, z których każdy musi mieć przynajmniej trzy, cztery liście. Sadzonkę zagłębiamy aż po nasadę dolnego liścia w podłoże; złożone z mieszaniny piasku z torfem (1:1) albo nawet w sam czysty piasek i nakrywamy folią.

Ukorzenienie powinno nastąpić po 4-6 tygodniach, w niezbyt wysokim procencie, ale betel odpowiednio pielęgnowany w domu dość szybko się rozrasta, można sobie pozwolić na odcięcie jednej czy kilku gałązek i sporządzenie z nich dostatecznej ilości sadzonek.

W mieszkaniu nie atakują go żadne z najbardziej rozpowszechnionych szkodników ani choroby. Są to wyjątkowo cenne zalety. Poza tym o wiele lepiej znosi warunki uprawy doniczkowej (i to nawet wyjątkowo złe) niż spokrewniony z nim pieprz czarny.

Żucie liści betelu dezynfekuje jamę ustną, wzmacnia dziąsła i zapobiega próchnicy zębów, co jest związane z jego właściwościami bakteriobójczymi. W krajach tropikalnych używkę przygotowuje się w ten sposób, że w świeży liść pieprzu zawija się kawałeczek orzecha palmy arekowej (Areca catechu  ang. betel palm) wraz z odrobiną wapna palonego, po czym to się żuje. Chociaż my nie mamy możliwości tak przygotować do żucia betelu, możemy skosztować samego liścia. Jego smak jest gorzkawy, odrobinę piekący i podobnie jak mięta powoduje uczucie miłego chłodu w ustach (na skutek działania olejków lotnych).

Cyfomandra - zgrabka burakowata

Pomidor drzewiasty - zgrabka burakowata - cyfomandra (Cyphomandra betacea) należy do niezmiernie licznej iużytecznej dla człowieka rodziny psiankowatych (Solanaceae). Pochodzi z tropikalnych rejonów Ameryki Południowej. Jest niewielkim drzewem, dość blisko spokrewnionym z pomidorem. Owoce ma łudząco podobne do owoców pomidora, tyle tylko, że są one deserowe. Kwiaty ma białe podobne do ziemniaczanych, ale delikatniejsze i przyjemnie, choć słabo pachnące, zebrane w groniaste kwiatostany wyrastające z kątów liści ogromnych, ciemnozielonych, o nieprzyjemnej woni, przypominającej nieco szare mydło.

W swojej ojczyźnie (Peru i Brazylii) cyfomandra nie została doceniona i uprawiano ją wyłącznie w ogródkach przydomowych. Dopiero wówczas, gdy zainteresowali się nią sadownicy z Nowej Zelandii i założyli jej duże towarowe plantacje, poszły w ich ślady niektóre z krajów Ameryki Łacińskiej.

Do dużych nasadzeń używa się siewek, które w bardzo krótkim czasie osiągają pełną dojrzałość do kwitnienia i owocowania. Jedną plantację wykorzystuje się najwyżej dziesięć lat. Starsze drzewka są mało plenne, więc jako nieopłacalne karczuje się je.

Nie wygląda na to, aby owoce cyfomandry zrobiły wielką, światową karierę. Chociaż lepiej od pomidorów znoszą transport i dłużej można je przechowywać, to jednak nie zastąpią ich. Brak im bowiem owego specyficznego pomidorowego smaku i zapachu. Ponadto, mimo że są od pomidorów słodsze, trudno byłoby nazwać je naprawdę deserowymi.

Pomidor drzewiasty jest rośliną mało wybredną. Ładnie, rośnie, zarówno w mieszkaniach suchych, jak i wilgotnych. Bardzo lubi ciepło, a ginie w temperaturach bliskich zera. Wymaga wystawy południowej, chociaż dobrze znosi również wschodnią i zachodnią.

Charakteryzuje się tak szybkim i bujnym wzrostem, że po około dwóch latach od rozmnożenia nie można go zmieścić na największym nawet oknie. Podobnie prędko, jak część nadziemna, rozrastają się korzenie. Chcąc zatem mieć dekoracyjny okaz tej rośliny, musimy ją przesadzać co najmniej raz w roku.

Cyfomandra wymaga ziemi lekko kwaśnej. Jako roślinie żarłocznej potrzebne jest podłoże zasobne w azot i dlatego odpowiednia będzie dla niej mieszanka złożona z ziemi kompostowej, ziemi liściowej, torfu, piasku i dobrze zwietrzałej gliny (2:2:1:1:1/2).

W okresie od lutego do października należy roślinę systematycznie (co 2 tygodnie) dokarmiać bądź rozcieńczoną w stosunku 1:6 gnojowicą, bądź którymś z wieloskładnikowych płynnych nawozów ogrodniczych, stosując dawki zalecane na opakowaniu. Jeśli mieszkanie jest bardzo widne i ciepłe, od listopada do grudnia można również używać nawozów, najwyżej raz na 4-5 tygodni.

Zimą z podlewaniem cyfomandry nie ma problemów. Podlewamy ją wówczas, gdy powierzchnia ziemi w doniczce jest sucha. Natomiast latem, zwłaszcza w upalne dni, miękkie, ogromne liście transpirują bardzo szybko i często się zdarza, że tracą turgor w godzinach południowych. Chociaż przy intensywnym nasłonecznieniu nie należy podlewać roślin, to w tym przypadku trzeba odstąpić od tej zasady. Należy przy tym uważać, aby nie moczyć liści, gdyż mogłoby to spowodować ich poparzenie.

Cyfomandra wymaga częstego mycia, przynajmniej raz na dwa tygodnie, ponieważ na jej miękkich i szorstkich liściach szybko gromadzi się kurz, co utrudnia oddychanie.

Rozmnożona generatywnie (z nasion) nie stanowi dekoracji, bowiem do czasu osiągnięcia zdolności do kwitnienia tworzy tylko jeden pęd, z którego, w miarę wzrostu, dolne liście żółknąc opadają. Mamy więc w efekcie nagi pień, zwieńczony kilkoma zaledwie liśćmi. Rozgałęzianie zaczyna się wraz z wystąpieniem pierwszych pąków kwiatowych. Okres od skiełkowania nasienia do zakwitnięcia rośliny wynosi 3-4 lata.

Gdy roślina zakwitnie, możemy bez trudu uzyskać nowy egzemplarz, różniący się od matecznego tym, iż będzie się rozkrzewiał prawie do ziemi. W tym celu odcinamy wierzchołek którejś z bocznych gałązek (może być z pąkami) i sadzimy go. Dodatkową zaletą będzie to, że w tym wypadku kwitnienie rozpocznie się prawie natychmiast po ukorzenieniu, a do owocowania może dojść w rok po posadzeniu.

Rozmnażanie wegetatywne cyfomandry jest bardzo łatwe. Sadzonki przygotowuje się z gałązek bocznych, zielnych tnąc je w międzywęźlach na kawałki z2-3 liśćmi. Te ostatnie jeśli są zbyt wielkie, albo skracamy, albo odcinamy całkowicie, bowiem w trakcie ukorzeniania się sadzonki i tak najczęściej żółkną i odpadają.

Sadzonki umieszczamy w doniczkach napełnionych czystym piaskiem lub od razu w doniczkach w ziemi liściowej z piaskiem (1:1) i ustawiamy w miejscu zaciemnionym. Jeśli wilgotność względna powietrza wynosi ponad 80% nie stosujemy osłon, jeśli natomiast jest niższa, musimy nakryć sadzonki folią, pamiętając o codziennym wietrzeniu, aby nie zostały opanowane przez szarą pleśń.

Pierwsze białe i nitkowate korzonki pojawiają się po 4-6 tygodniach, ale już wcześniej na sadzonkach zaczynają wyrastać młode pędy, chociaż nie jest to regułą. Gdy system korzeniowy będzie dostatecznie silny (po około 2 miesiącach), rośliny sadzimy do oddzielnych doniczek.

Cyfomandrze w warunkach uprawy mieszkaniowej zagraża przede wszystkim zalanie i przesuszenie. Ze szkodników zaś groźne są mszyce i mączliki. Jeśliby ich zwalczanie za pomocą środków wymienionych w pierwszym rozdziale było nieskuteczne, można zaryzykować całkowite ogołocenie rośliny z liści oraz usunięcie wierzchniej warstwy ziemi z doniczki.

Aby owoce się zawiązały, kwiaty wymagają hormonizacji betoksonem (1łyżeczka od herbaty na litr wody). W przygotowanym roztworze zanurzamy całe kwiatostany, jeśli rzynajmniej 1/3 część kwiatów jest już rozwinięta.

Cynamonowiec

Cynamonowiec cejloński (Cinnamomum ceylanicum) należy do rodziny wawrzynowatych (Lauraceae). Jego ojczyzną jest Południowo-Wschodnia Azja. Tworzy niezbyt wysokie drzewa, dorastające do 10 m. Zimnozielone, podłużnojajowate liście są dość sztywne i skórzaste, z wyraźnie zaznaczonym unerwieniem. Niepozorne kwiaty zebrane w wiechowate kwiatostany, przyjemnie pachnące.

Wartość użytkową przedstawia kora, pozyskiwana z młodych pędów. Usuwa się z niej wierzchnią warstwę, suszy imiele. W ten sposób spreparowana trafia do naszych kuchni jako przyprawa zwana cynamonem.

Do rodzaju Cinnamomum prócz cynamonowca cejlońskiego należą jeszcze dwie ważne i cenne dla człowieka rośliny cynamonowiec wonny (Cinnamomum aromaticum syn. Cinnamomum cassia) i cynamonowiec kamforowy (Cinnamomum camphora).

Cynamonowiec wonny, zwany także chińskim, ma podobne zastosowanie; jak jego szlachetniejszy cejloński kuzyn. Stosuje się go przede wszystkim jako przyprawę służącą do aromatyzowania ciast, kompotów, marmolad, sosów i innych potraw oraz win i likierów.

Jego ojczyzną są południowe Chiny, mające wilgotny i gorący klimat. Pierwsi odkryli go i zaczęli wykorzystywać właśnie Chińczycy. Najstarsze pisane wzmianki na temat właściwości leczniczych tego drzewa pochodzą sprzed 4800 lat. Olejek cynamonowy, zawarty w korze młodych gałązek (nawet do 2%) i liściach, nie tylko nadaje przyjemny zapach potrawom, które przyprawiono cynamonem, ale wykazuje także działanie dezynfekujące, likwidujące nieprzyjemne zapachy i bakteriostatyczne, dlatego stosuje się go w kosmetyce, głównie dodając do past do zębów i dezodorantów jamy ustnej.

Plantacje obydwu gatunków spotyka się w Chinach, na Cejlonie, w Indiach iw Indochinach. Trzeci z krewniaków, cynamonowiec kamforowy, jest drzewem osiągającym około 40 m wysokości. Z kształtu liści przypomina laur. Powierzchnia liści jest usiana drobniutkimi cętkami- magazynami wonnego olejku.

Roślina ta nie ma żadnego zastosowania w kuchni, lecz wyłącznie w kosmetyce i lecznictwie. Używa się uzyskiwanego z drewna, kory i liści olejku kamforowego do produkcji płynów i kremów odświeżających i dezynfekujących. Jednym z jego składników jest kamfora, substancja krystaliczna, o intensywnym, o intensywnym ostrym zapachu. Z kamforą Europejczycy zapoznali się wcześniej, bo już w średniowieczu. Na Bliski Wschód, a stamtąd na nasz kontynent trafiła za pośrednictwem Arabów, prowadzących handel z krajami Azji Południowo Wschodniej. Trudno osiągalna, była bardzo drogim lekarstwem. Dopiero w czasach, gdy Holendrzy dotarli w XVII wieku do Japonii (głównego producenta kamfory aż do początków XX stulecia) i od roku 1641 zaczęli regularnie dostarczać ją do europejskich aptek, bardziej się rozpowszechniła w lecznictwie.

Przełamanie monopolu japońskiego przez założenie plantacji w innych częściach świata sprawiło, że kamfora stała się popularnym i tanim lekiem. Pozyskuje się ją w dwojaki sposób: pierwszy i starszy polega na wycinaniu całych drzew, rozdrabnianiu ich i destylacji z parą wodną. Uzyskuje się tak co prawda znaczne ilości olejku, ale jednocześnie niszczy całe plantacje, na odbudowanie których trzeba czekać kilkadziesiąt lat. Przy zastosowaniu drugiego sposobu, jako surowiec służą liście i młode pędy ścinane dwa razy w roku i poddawane takiej samej obróbce, jaką poprzednio opisano.

Rozwój współczesnej chemii pozwala przypuszczać, że naturalna kamfora może być z czasem zastąpiona produktami półsyntetycznymi, dla których bazę surowcową stanowić będą inne, bardziej rozpowszechnione na ziemi rośliny. Obecnie uruchomiono produkcję takiej taniej kamfory, i to na skalę przemysłową, wykorzystując do owego celu sosnę zwyczajną. Stosuje się kamforę również w lecznictwie jako środek pobudzający centralny system nerwowy, serce, stymulujący krążenie krwi w organizmie i ułatwiający oddychanie. Ponadto rozliczne preparaty przygotowywane na bazie kamfory (np. maści, mazidła, płyny) służą do wcierania w ciało przy schorzeniach reumatycznych bądź stosowane są zapobiegawczo przeciw odleżynom u ludzi obłożnie chorych.

Chociaż w zasadzie możliwa jest uprawa mieszkaniowa wszystkich trzech cynamonowców, najodpowiedniejszy do tego będzie jednak cynamonowiec cejloński, przede wszystkim ze względu na swoją wartość jako przyprawa.

Przy uprawie doniczkowej należy zapewnić mu wystawę południową, ewentualnie wschodnią lub zachodnią. Powinien rosnąć w podłożu przygotowanym z ziemi gnojowej, trzeba dodać gruboziarnistego piasku.

Podobnie jak i inne rośliny uprawiane w domu, również cynamonowiec wymaga systematycznego zasilania w okresie od lutego do września. Najbardziej wskazane byłoby stosowanie gnojowicy.

W okresie zimowym roślina w zasadzie nie przechodzi okresu spoczynku, chociaż niezbyt korzystne warunki, jakie panują wówczas w mieszkaniu, częściowo ów spoczynek wymuszają. Można wtedy zauważyć zahamowanie wzrostu rośliny.

Cynamonowiec rośnie dość szybko, toteż trudno go trzymać przez dłuższy czas na parapecie. Ale gdy już tam się nie będzie mieścił, musimy ustawić go blisko południowego okna. Młode rośliny należy od pierwszego do piątego roku uprawy przesadzać jeden raz, najlepiej w lutym-marcu, a później co 2-3 lata.

Wegetatywne rozmnażanie cynamonowca jest dość zawodne w warunkach domowych. Sadzonki przygotowujemy w ten sposób, że tegoroczne przyrosty o w pełni wykształconych i dojrzałych liściach odrywamy od gałęzi z tak zwanymi piętkami i umieszczamy w skrzyneczkach wypełnionych mieszaniną torfu i piasku (1:1) lub samym czystym piaskiem, przykrywając polietylenową folią. Ukorzenienie, niestety w nikłym procencie, następuje po 6-8 tygodniach. Lepsze rezultaty uzyskuje się stosując odkłady powietrzne.

Najbardziej rozpowszechnione w mieszkaniach choroby i szkodniki nie atakują tej rośliny. Sporadycznie mogą się na niej pojawiać tarczniki i miseczniki, które zwalczamy mechanicznie.

Cynamonowiec doskonale znosi cięcie i dlatego nie tylko możliwe, ale wręcz wskazane jest formowanie drzewka. Z odciętych młodych pędów delikatnie zdejmuje się korę i po zdrapaniu jej wierzchniej warstwy i wysuszeniu miele się na proszek. Oczywiście, nie należy oczekiwać, że z egzemplarza uprawianego w domu pozyskamy wielkie ilości cynamonu.

Cytrusy

Rodzaj cytrusowe (Citrus sp.) należy do rodziny rutowatych (Rutaceae) i obejmuje wiele drzew i krzewów owocowych, których ojczyzną jest Południowo Wschodnia Azja. Udomowienie cytrusów miało miejsce prawdopodobnie w Chinach, już w starożytności, ale trwałe miejsce na europejskich stołach owoce cytrusowe zdobyły dopiero w XVI-XVII wieku, kiedy to poza znanymi już wcześniej cytryną, cytronem i pomarańczą kwaśną zaznajomiono się z mandarynką i pomarańczą słodką.

Bez przesady można powiedzieć, że fascynacja owocami cytrusowymi trwa po dziś dzień i to nie tylko ze względu na ich walory użytkowe, ale chyba również dlatego, że są one niejako symbolami egzotyki. Tylko że cytrusy nie pochodzą z tropików, lecz z klimatu subtropikalnego, o czym nie wszyscy już chyba wiedzą.

Światowa kariera owoców z rodzaju Citrus trwa i nic nie wskazuje na to, że nastąpi jej kres. Produkcja tych owoców wzrasta z roku na rok, czego przyczyn można upatrywać w kilku czynnikach. Po pierwsze w doskonałym smaku tak świeżych owoców, jak i przetworów z nich, po drugie w dużej zawartości witaminy C (chociaż pod tym względem ustępują choćby truskawkom lub czarnym porzeczkom, nie mówiąc już o aktinidii i dzikiej róży), po trzecie w trwałości owoców okrytych grubą i odporną na uszkodzenia skórką oraz możliwości ich transportu na duże odległości, bez konieczności umieszczania natychmiast po zbiorze w chłodniach, po czwarte wreszcie w owocowaniu przez cały rok, w przeciwieństwie do roślin sadowniczych strefy umiarkowanej, których owoce dojrzewają raz w roku.

Wszystkie gatunki z rodzaju Citrus są do siebie mniej lub bardziej podobne kształtem owoców, liści i kwiatów. Te ostatnie zbudowane są z niewielkiego zielonego, o kilku działkach kielicha, pięciopłatkowej korony, białej, czasem brudnoróżowej, charakteryzującej się intensywnym i bardzo przyjemnym zapachem, jednego masywnego słupka, którego podstawą jest dość szeroka zalążnia, zakończonego grubym znamieniem oraz wieńca pręcików, produkujących jaskrawożółty pyłek.

Owoc, który powstaje z zalążni, jest w botanicznym znaczeniu tego słowa jagodą, zbudowaną z segmentów (wypełnionych woreczkami sokowymi i nasionami) i okrywającej je skórki, w której można wydzielić dwie warstwy wierzchnią, barwy pomarańczowej bądź żółtej, bogatą w olejki eteryczne i inne związki chemiczne nadające jej gorzki smak, oraz spodnią, miękką i białą.

Bardzo charakterystyczną i ciekawą cechą cytrusów jest ich zdolność do partenokarpicznego zawiązywania owoców oraz tworzenia zarodków w nasionach bez udziału pyłku, wyłącznie z komórek rośliny matecznej. W przeciwieństwie do naszych drzew owocowych, z nasion których zawsze wyrastają nowe rośliny zupełnie różne do matecznej, tutaj siewki w bardzo wysokim procencie (około 95%) są identyczne z rośliną macierzystą. W praktyce oznacza to, że cytryna czy pomarańcza wyrosła z nasienia będzie drzewkiem szlachetnym, rodzącym wartościowe owoce.

Nie znaczy to jednak, że gaje cytrusowe zakładane są z siewek. W rejonach towarowej uprawy cytrusów istnieją szkółki, w których siewki okulizuje się oczkami pochodzącymi z pędów wybranych, dojrzałych już drzew. Powód tego jest prosty chodzi o przyspieszenie kwitnienia i owocowania nowo zakładanych gajów. I to o wiele lat.

Możliwe jest również powstawanie owoców w wyniku zapylenia i zapłodnienia kwiatów, co umożliwia hodowlę nowych odmian. Zresztą wszystkie cytrusy łatwo krzyżują się między sobą.

O smaku owoców cytrusowych w głównej mierze decyduje klimat, w jakim drzewa rosną. Zbytnie upały wpływają na jego pogorszenie, dlatego najlepsze, najwartościowsze owoce pochodzą z północnej bądź też wysuniętej daleko na południe strefy, na której uprawa cytrusów jest możliwa, mimo zagrażających tam przymrozków, powodujących częstokroć poważne straty w drzewostanie. Niemniej taka trochę ryzykowna uprawa jest opłacalna z tego względu, że owoce, jako smaczniejsze, łatwiej znajdują zbyt.

Równie istotne jak klimat jest nawożenie. Chociaż wpływa ono na wielkość plonu; to nadmierna ilość potasu i azotu w glebie powoduje, że owoce są niesmaczne. Należy pamiętać, że przenawożenie szkodzi nie tylko drzewom rosnącym w gruncie, lecz również i tym w doniczkach.

Pomarańcza słodka. Najpopularniejszym cytrusem jest pomarańcza słodka, zwana również chińską (Citrus sinensis). Dotarła z ojczystej Południowo-Wschodniej Azji do Europy stosunkowo późno, bowiem dopiero w połowie XVI stulecia. Zadomowiła się tu szybko i zaczęto ją uprawiać na Półwyspie Iberyjskim, w Italii i w Grecji. Właściwie, aż do początków obecnego wieku nie była tak popularna i ceniona jak mandarynka, której ogromne plantacje w Indiach, Indochinach i Chinach południowych dostarczały owoców do Europy i Ameryki Północnej. Obecnie zdecydowanie zdystansowała mandarynkę.

W obrębie gatunku pomarańczy słodkiej wyodrębnia się trzy grupy. Są to pomarańcze zwykłe, malinowe i pępkowe, różniące się między sobą budową zewnętrzną bądź kolorem miąższu. Na nasz rynek najczęściej trafiają pomarańcze zwykłe, rzadziej pępkowe.

Ciekawą cechą tych owoców jest to, iż w fazie pełnej dojrzałości nie zawsze zmieniają barwę skórki na pomarańczową i często pozostają zielone. Nie jest to żadna wada i nie świadczy o niższej wartości owoców.

Pomarańczę słodką rozmnaża się wyłącznie przez oczkowanie na siew-kach własnych lub innych cytrusów.

Pomarańcza kwaśna (Citrus aurantium) również wywodzi się z Azji Południowo-Wschodniej. Jej wartość użytkowa jest mniejsza, gdyż owoce mają gorzko-kwaśny smak i nadają się wyłącznie na przetwory (marmolady, soki, nalewki). Ich skórka, a także i liście, zawierają w sobie duże ilości olejków aromatycznych, stąd chętnie są wykorzystywane przez przemysł perfumeryjny. Pomarańcza kwaśna rozmnaża się przez okulizację na siewkach.

Pomarańcza bergamota (Citrus aurantium ssp. bergamia) zarówno z liści, jak i z owoców po dojrzeniu żółtych bardzo przypomina cytrynę. Miąższ ma cierpkawo kwaśny. Wykorzystywana jest tak samo, jak pomarańcza kwaśna. Rozmnaża się ją, jak pomarańczę kwaśną.

Pomarańcza trójlistkowa (Poncirus trifoliata, syn. Citrus trifoliata) pochodzi ze środkowych Chin. Jest to jedyna roślina z rodzaju Citrus odporna na dość ostre mrozy (do -18oC) i przechodzi okres zimowego spoczynku, zrzucając liście. Tworzy krzewy, rzadko niewielkie drzewka, pokryte licznymi, ostrymi kolcami. Wydaje niewielkie, omszone, niejadalne owoce.

Bardzo łatwo krzyżuje się z innymi cytrusami i dlatego wykorzystuje się ją w hodowli mieszańców rodzących owoce deserowe. Rośliny te są bardziej od nich odporne na niskie temperatury. Ponadto siewki pomarańczy trójlistkowej są używane jako podkładki, na których szczepi się szlachetne gatunki. Pomarańcza trójlistkowa rozmnaża się przez siew, odkłady powietrzne i sadzonki (ukorzeniają się w niskim procencie).

Mandarynka (Citrus reticulata) pochodzi z gorącego południa Chin, gdzie została udomowiona jeszcze w starożytności. Tworzy niezbyt wysokie drzewa, formujące symetryczne korony. Chociaż na Wschodzie znana była od dawna,w Europie zaczęto ją uprawiać dopiero na początku ubiegłego stulecia. Owoce różnych odmian mandarynek, chociaż różniące się między sobą wielkością, zabarwieniem skórki, a nawet miąższu, mają jedną wspólną cechę bardzo łatwo obiera się je ze skórki i równie łatwo oddziela poszczególne segmenty (cząstki). W ciągu tysiącleci wyhodowano wiele odmian mandarynek. Sukcesem najbliższych nam czasów było uzyskanie mandarynek beznasiennych. Większość mandarynek bardzo łatwo rozmnaża się z sadzonek.

Pompela (pomelo) (Citrus grandis) to istotny gigant pośród cytrusów. Rodzi owoce o masie do 2 kg i średnicy ponad 12 cm chociaż drzewka, na których wyrastają, zalicza się do małych (osiągają wysokość do 6 m). Owoce pompeli najbardziej przypominają budową i wyglądem grapefruity. Podobnie jak one, mogą mieć kolor skórki i miąższu albo żółty (najczęściej), albo różowy. Różnią się od grapefruitów zdecydowanie smakiem, gdyż owoce pompeli nie mają goryczki. Ojczyzną pompeli jest również Azja Południowo Wschodnia. Tam zresztą (w Indiach, Chinach, na Półwyspie Indochińskim i na Malajach) są największe jej plantacje. Można ją rozmnażać wyłącznie przez okulizację na siewkach cytrusów albo przez odkłady powietrzne. Dobre wyniki przynosi ablaktacja.

Grapefruit. Do tej pory nie znaleziono dzikiego przodka grapefruita (Citrus paradisi) idlatego botanicy uważają, że jest on albo mutantem pompeli, albo też jej naturalnym mieszańcem z jakimś nieokreślonym bliżej cytrusem. Jako jedyny gatunek z całego rodzaju, wywodzi się nie z Azji, lecz z Nowego Świata, a konkretnie z Wysp Antylskich. Nie każdy lubi grapefruity ze względu na zawartą w nich gorycz. Wydaje się jednak, że z czasem przyzwyczailiśmy się do tego. Świadczy o tym fakt, że kilkanaście lat temu owoce te nie cieszyły się u nas zbytnim powodzeniem, a teraz są chętnie kupowane. Roślina znana jest od połowy XVIII wieku. Rozmnaża się z sadzonek i przez okulizację na siewkach cytrusów.

Cytryna (Citrus limon) jest najpopularniejszym i chyba najbardzieju nas znanym cytrusem, a to pewnie z tej przyczyny, że trafiłado Europy bardzo wcześnie, bo już w wieku XI, sprowadzona przez Arabów na Półwysep Iberyjski, znajdujący się podówczas we władaniu muzułmańskich kalifów. Chińczycy znali cytryny dużo wcześniej i najprawdopodobniej oni wprowadzili je do uprawy. Owoce cytryny wykorzystuje się jako dodatek do ciast, sałatek, herbaty i różnych napojów, którym nadaje lekko kwaśny smak i ładny aromat. Cytryna kwitnie przez cały rok i przez cały rok zbiera się z drzew dojrzałe owoce.

Cytryna Meyera (Citrus limon var. meyeri). Niewielkie znaczenie, jako owoce deserowe, mogą mieć owoce cytryny Meyera. Są delikatniejsze i mniej kwaśne od powszechnie u nas znanych. Wszystkie odmiany cytryn rozmnaża się z sadzonek, można je również okulizować na siewkach własnych bądź innych, cytrusów i szczepić przez zbliżenie.

Lima. Owocem najbardziej przystosowanym do warunków klimatu zwrotnikowego, znoszącym doskonale bardzo wysokie temperatury, przekraczające częstokroć +40oC, jest lima (Citrus aurantifolia). Jej owoce, chociaż znacznie mniejsze, do złudzenia przypominają cytryny. Zresztą mają takie same zastosowanie,jak i one. Różnią się jednak aromatem i smakiem oraz mają więcej kwasu cytrynowego. Ojczyzną limy są Malaje, skąd rozpowszechniła się na inne obszary kuli ziemskiej. Jest uprawiana głównie na Karaibach, w Ameryce Środkowej, Australii i przede wszystkim w Polinezji. Najpowszechniejszym sposobem rozmnażania limy jest okulizacja, chociaż można też próbować sadzonkowania.

Kalamondia. Rośliną najbliżej spokrewnioną z limą jest kalamondia (Citrus mitis), nosząca również miano limy filipińskiej. Rodzi owoce bardzo małe, osiągające najwyżej 3 cm średnicy. Nie są one spożywane jako owoce deserowe (chociaż można je jeść świeże, bez obierania ze skórki), lecz służą do produkcji soków i dżemów o doskonałym aromacie i smaku. Kalamondię można rozmnażać bądź z nasion, bądź przez okulizację na siewkach cytrusów.

Cytron, zwany też cedratem (Citrus medica) jest najwcześniej poznaną przez Europejczyków rośliną z rodzaju Citrus. Pochodzi z Indii, lecz uprawiany był na Bliskim Wschodzie już w starożytności, na kilka wieków przed naszą erą. Z owoców cytronu wykorzystuje się nie miąższ, którego zresztą jest bardzo mało, lecz grubą aromatyczną skórkę. Nie nadaje się ona do użytku w stanie świeżym, lecz dopiero po ukandyzowaniu (scukrzeniu). Cytron ma nie tylko wartość użytkową, ale i dekoracyjną. Odmianę ręka Buddy, o ozdobnych owocach, chętnie uprawia się w mieszkaniach, ostatnio również w Polsce, chociaż jest delikatną i znacznie wrażliwszą od innych cytrusów rośliną. Cedrat najłatwiej rozmnaża się z sadzonek. Jest jedynym cytrusem, którego nie zaleca się na podkładki.

Tangela. Na zakończenie tego niewielkiego przeglądu trzeba jeszcze wspomnieć o ważniejszych mieszańcach międzygatunkowych i międzyrodzajowych. Do tych pierwszych zalicza się między innymi tangelę, którą wyhodowano w wyniku skrzyżowania mandarynki o czerwonej łupinie i takiej samej barwy miąższu, zwanej tangerynką (Citrus tangerina) z grapefruitem. Tangela wydaje duże i aromatyczne owoce, jeszcze smaczniejsze od pomarańcz.

Cytranga jest mieszańcem pomarańczy trójlistkowej i pomarańczy słodkiej. Jej owoce są trochę mniejsze od owoców tej ostatniej, nie ustępują im jednak w smaku. Po swoim dzikim przodku cytranga odziedziczyła większą odporność na niskie temperatury. Z tego też względu jest chętnie sadzona w tych rejonach, gdzie mrozy zagrażają plantacjom.

Dla amatorów mieszkaniowej uprawy na uwagę zasługują mieszańce międzygatunkowe. Chodzi tu o krzyżówki kumkwatów, nie będących cytrusami, tworzących odrębny rodzaj Fortunella, z cytrusami. Jest ich wiele, bowiem kumkwaty bardzo łatwo dają się krzyżować. Rośliny powstałe w wyniku owego zabiegu charakteryzują się przede wszystkim małym wzrostem oraz większą odpornością na choroby i szkodniki, zagrażające im w mieszkaniach. A są to cechy szczególnie pożądane w tego typu uprawie. Na razie są prawie nieosiągalne na rynku, ale można żywić nadzieję, że wkrótce trafią do nas w ilości wystarczającej do zaspokojenia popytu.

Właściwie wszystkie cytrusy można uprawiać na parapecie, choć nie zawsze się to opłaci, gdyż jedne gatunki znoszą lepiej, inne gorzej nie sprzyjające w końcu dla nich warunki. Ponadto nie wszystkie w domu kwitną i owocują. Należy pamiętać, że wszystkie cytrusowe wyhodowane z nasion albo nigdy w mieszkaniu nie zakwitną, albo w najlepszym wypadku kwitną po kilkunastu latach, wówczas gdy rośliny osiągną duże rozmiary.

Zdarza się, że siewka rosnąca w mieszkaniu może zakwitnąć i zaowocować nawet po 3-4 latach, ale wypadki takie są niezmiernie rzadkie. Jeszcze rzadziej może się zdarzyć, że zakwitnie siewka jednoroczna, wydając jeden bezpłodny kwiat na szczycie rośliny. Jest to wszakże zdarzenie jednorazowe i nie można z nim wiązać żadnych nadziei. Na dojrzałość do owocowania trzeba u takich roślin czekać tak samo długo, jak u pozostałych.

Jeśli chcemy jeść pomarańcze czy mandarynki z własnego drzewka, powinniśmy postarać się o sadzonki, pochodzące z owocujących okazów. Gdyby ktoś miał kilkuletnią siewkę cytryny, pomarańczy albo grapefruita i żal byłoby mu się jej pozbyć, może ją zaokulizować. W tym celu na podkładkę zakłada się oczko pochodzące z owocującego już egzemplarza. Z niego wybije pęd, na którym po 2-3 latach pojawią się kwiaty.

Prościej jest jednak rozmnażać cytrusy z sadzonek. Przygotowujemy je z pędów o zielonej jeszcze korze, ale mających już liście w pełni dojrzałe. Pędy tniemy ukośnie, w międzywęźlach i umieszczamy w skrzynkach wypełnionych czystym rzecznym piaskiem oraz nakrywamy folią. Korzenie powinny się pojawić po 4-6 tygodniach, co poznajemy po ukazywaniu się przyrostów. Wówczas sadzimy rośliny do oddzielnych doniczek o średnicy około 6 cm. Tak rozmnożone zaczynają kwitnąć i owocować w 1-3 roku. Kwiaty nie wymagają zapylania.

Nie wszystkie jednak gatunki można rozmnażać przez sadzonkowanie. Jest to absolutnie niemożliwe w przypadku pomarańczy i kalamondii. Tutaj jedynym sposobem będzie okulizacja, ablaktacja lub odkład powietrzny.

Oto gatunki, które możemy uprawiać w mieszkaniu: cytryna skierniewicka (Citrus limon var. ponderosa), pomarańcza słodka (Citrus sinensis), mandarynka (Citrus reticulata), cytron „ręka Buddy” (Citrus medica), cytryna Meyera (Citrus limon var. meyerii), cytryna eureka (Citrus limon var. eureka) i kalamondia (Citrus mitis).

Wszystkie cytrusy mają podobne wymagania. Potrzebują dużo słońca i dlatego należy doniczki ustawiać na oknie południowym albo wschodnim lub zachodnim. Nie można trzymać ich w kuchni, bowiem nawet niewielkie stężenie gazu w powietrzu jest dla cytrusów szkodliwe. Nie wolno ich także obracać, aby rosły równo. Można tu tylko stosować podpórkę.

Rośliny cytrusowe lubią wilgoć, ale podlewamy je (obficie!) dopiero wówczas, gdy powierzchnia ziemi w doniczkach jest lekko przesuszona, tak aby część wody wyciekła na podstawkę.

Podłoże, jakiego potrzebują cytrusy, powinno być przepuszczalne, z dużą zawartością próchnicy, o odczynie obojętnym lub nawet lekko zasadowym. Dobra będzie mieszanka ziemi liściowej, ziemi gnojowej i piasku (2:2:1). Gdy zaistnieje podejrzenie, że podłoże zakwasiło się, wskazane jest posypanie go kredą (1/2 łyżeczki na litr ziemi).

Rośliny trzeba przesadzać w pierwszych latach uprawy raz w roku, później rzadziej. Można używać doniczek zarówno ceramicznych, jak i z tworzyw sztucznych. Ostatnio lansowana jest opinia, że cytrusy przesadzone z małej doniczki do dużego wiadra zaczną wcześniej owocować. Jest to rozumowanie błędne, bowiem kwitnienie i owocowanie ma miejsce dopiero wówczas, gdy roślina do tego dojrzeje. Wielkość naczynia, w którym rośnie nie ma tu żadnego znaczenia. Natomiast umieszczenie niewielkiej sadzonki w wiadrze może doprowadzić do zakwaszenia podłoża, gnicia korzeni, które nie są w stanie wykorzystać całej wody zawartej w wielkiej masie ziemi i w efekcie do choroby lub nawet obumarcia rośliny. Przy przesadzaniu powinniśmy więc stosować się do ogólnych jego zasad.

Jedną z chorób roślin cytrusowych jest chloroza, objawiająca się żółknięciem liści. Najczęściej powoduje ją zalanie lub zakwaszenie ziemi albo też odwrotnie zbyt duża zawartość wapnia w podłożu. Należy wówczas ograniczyć podlewanie, a roślinę przesadzić w świeże podłoże. Dobrze jest też zasilić ją dolistnie i doglebowo preparatami zawierającymi żelazo. Inną z chorób, które zagrażają cytrusom, jest brązowienie i zasychanie końców liści, później ich opadanie, aż do zupełnego ogołocenia pędów i często gnicia szczytów tych ostatnich. Przyczyną tej choroby, zwykle kończącej się obumieraniem rośliny, jest na ogół przenawożenie.

Najczęściej atakującymi cytrusy szkodnikami są przędziorki, miseczniki i tarczniki. Sporadycznie mogą wystąpić (tylko na młodych liściach i to w warunkach głodowych) mączliki i mszyce.

Eukaliptusy

Najbardziej znane gatunki eukaliptusów to: Eucalyptus globulus, Eucalyptus cinerea, Eucalyptus viminalis, Eucalyptus macarthuri i Eucalyptus citriodora. Należą one do rodziny mirtowatych (Myrtaceae).

Wszystkie wnaturalnych siedliskach w Australii ina Tasmanii są wiecznie zielonymi drzewami.

Eucalyptus globulus, czyli eukaliptus gałkowy, jest potężnym drzewem, osiągającym 70 m wysokości. Ma liście o różnym kształcie. Pierwsze, wyrastające na młodych pędach, są okrągławo-jajowate, usytuowane przeciwlegle iostro zakończone: W miarę dojrzewania przyrostów wyrastają inne liście, sierpowato zgięte ku dołowi, długie i lancetowate. Botaniczna nazwa rośliny pochodzi od greckich słów: eu dobrze i kalyptos ukryty, co podkreśla szczególną cechę kwiatów pojedynczo wyrastających w kątach liści, o zredukowanym kielichu i zdrewniałej koronie, przypominającej wyglądem przykrywkę, która w czasie kwitnienia opada.

Pędy i liście eukaliptusów wydzielają bardzo miłą woń, a to dzięki olejkom eterycznym w nich zawartym.

Pierwszy raz te ciekawe drzewa zostały opisane dopiero pod koniec XVIII wieku, a już w połowie XX wieku przywieziono je do południowej Francji, gdzie łatwo się zaaklimatyzowały. Obecnie są często i chętnie sadzone w całej strefie subtropikalnej i to nie tylko ze względu na walory dekoracyjne czy lecznicze, o których będzie mowa dalej, ale głównie w celu osuszania bagien i moczarów. Drzewa te osiągają imponujące rozmiary, a ponadto pobierają z gleby ogromne ilości wody, którą bardzo szybko transpirują. Nie zacieniają przy tym ziemi, na której rosną, gdyż ich liście ustawiają się brzegami blaszek ku słońcu. Dzięki temu zyskały miano pompy biologicznej.

Liście eukaliptusów gałkowych są wykorzystywane w medycynie ze względu na silne działanie bakteriobójcze, przeciwzapalne, wykrztuśne i słabo uspokajające. Wywarami z nich można przemywać ropiejące rany i owrzodzenia lub dokonywać irygacji przy niektórych schorzeniach i stanach zapalnych kobiecych narządów rodnych. Najczęściej jednak stosuje się olejek eukaliptusowy do inhalacji przy astmie, chorobach górnych dróg oddechowych i uporczywym kaszlu.

Najważniejszym źródłem pozyskiwania olejków są liście (przede wszystkim eukaliptusa gałkowego), z których wydobywa się ową substancję poddając surowiec destylacji z parą wodną. Najważniejszym związkiem chemicznym, występującym w olejku, jest eukaliptol (cyneol). Prócz zastosowania w medycynie, olejek eukaliptusowy używany jest również do produkcji kosmetyków. Dodaje się go (nie tylko ze względu na zapach, lecz również na właściwości bakteriobójcze), do kremów, mydeł, past do zębów, dezodorantów jamy ustnej i płynów do kąpieli. Działa odświeżająco i pobudzająco, zmniejszając uczucie zmęczenia. Obok eukaliptolu w olejku występują także inne substancje aromatyczne, z których chętnie korzysta przemysł perfumeryjny.

Uprawa tych użytecznych i ciekawych roślin jest szczególnie wskazana dla astmatyków, którym bez wątpienia przynoszą ulgę, wzbogacając atmosferę pomieszczenia w olejek eteryczny, wydalany z liści i pędów. Najcenniejszy pod tym względem jest eukaliptus gałkowy, jednak z powodzeniem może zastąpić go każdy inny gatunek. Wszystkie zresztą mają podobne wymagania i tak samo należy je traktować, poddając identycznym zabiegom pielęgnacyjnym.

Eukaliptusy wymagają bardzo dużo ciepła i światła, chociaż doskonale znoszą także niskie temperatury, i dlatego powinny być ustawiane na oknie południowym, gdyż nie szkodzi im nawet najostrzejsze słońce.

Podłoże, w którym rosną, powinno składać się z jednej części torfu, jednej części ziemi liściowej, jednej części ziemi gnojowej i piasku dodanego w takiej ilości, aby woda mogła łatwo wsiąkać w bryłę korzeniową.

Ważnym zabiegiem jest podlewanie, zawsze obfite i dość częste, bowiem drzewka pobierają znaczne ilości wody z podłoża i szybko transpirują.

Eukaliptusy rosną dość szybko i w pierwszym roku uprawy należy je przesadzać dwa razy w kilkumiesięcznych odstępach. W późniejszych trzech latach trzeba je przesadzać raz wczesną wiosną, a w latach następnych jeszcze rzadziej. Nie jest to podyktowane wymaganiami roślin, lecz naszymi możliwościami i wielkością mieszkania.

W okresie wegetacji, to jest mniej więcej od lutego do października, należy eukaliptusy dokarmiać w odstępach 2-3 tygodni, używając do tego celu któregoś z płynnych nawozów ogrodniczych lub gnojowicy.

Eukaliptusy są roślinami dość odpornymi na mrozy i w gruncie mogą wytrzymać bez obawy przemarznięcia temperaturę do -12oC. Jeśli mamy ogród, można je tam latem wynosić, po uprzednim, mniej więcej dwutygodniowym, hartowaniu. Lecz gdy tylko zaczną im zagrażać jesienne przymrozki, należy je wnieść do mieszkania. Nie chodzi tu jedynie o to, że mogłyby im uszkodzić się liście. To byłoby najmniejszym zmartwieniem. Mróz, bardziej niż części nadziemnej, szkodzi delikatniejszemu, mniej wytrzymałemu systemowi korzeniowemu, a gdyby został on uszkodzony, drzewko mogłoby zginąć.

Choroby i szkodniki nie atakują tej rośliny w domu. W warunkach mieszkaniowych można eukaliptusy rozmnażać wyłącznie przez odkłady powietrzne lub z nasion.

Figa pospolita

Od niepamiętnych czasów figa pospolita (Ficus carica), należąca do rodziny morwowatych (Moraceae), znana była i uprawiana na Bliskim Wschodzie oraz w basenie Morza Śródziemnego. Wzmianki na jej temat znajdujemy w starożytnych źródłach pisanych, między innymi w Biblii. Przypuszcza się, że w uprawie figowiec znajduje się od około 4000 lat. Dzisiaj można go spotkać prawie we wszystkich krajach klimatu subtropikalnego, gdzie znanych jest ponad 600 odmian tej cennej rośliny użytkowej.

Dziki figowiec występuje dziś na dość znacznym obszarze Starego Świata. Można się z nim spotkać na wybrzeżach Morza Sródziemnego, w Małej Azji, Iranie, Afganistanie, aż do północno-zachodnich Indii, na Krymie, w Zakaukaziu i w Azji Środkowej. Najczęściej porasta suche zbocza wapiennych wzgórz, ale także stepy, a nawet ruiny dawnych budowli. Będąc rośliną klimatu przejściowego między umiarkowanym a subtropikalnym, przechodzi okres zimowego spoczynku, zrzucając jesienią liście, co pozwala jej przeżyć temperatury dochodzące nawet do -15oC.

Figowce tworzą niezbyt wysokie drzewa. Ich palczaste liście są szorstkie. Roślina ma pewną osobliwość biologiczną. Otóż człowiekowi, który jej nie zna, nigdy nie uda się znaleźć na niej nawet jednego kwiatu. Rzecz bowiem w tym, że figa ma unikalny typ kwiatostanu. Jest on gruszkowatego kształtu, z otworkiem na wierzchu, prowadzącym do wnętrza, gdzie na ściankach tej tak bardzo rozwiniętej osi kwiatostanowej znajdują się drobne kwiatki. Z tej samej osi w przyszłości tworzy się owoc.

Proces zapylenia jest dość skomplikowany, więc nie będę go tutaj opisywał. Wspomnę tylko, że jedynymi owadami, które mogą tego dokonać, są blastofagi przypominające maleńkie osy. Cykl ich rozwoju jest ściśle związany zfigą. Właściwymi owocami są maleńkie pesteczki znajdujące się we wnętrzu smakowitej figi, a nie ona sama, jak się powszechnie sądzi.

Rozróżniamy cztery typy fig. Są to kaprifigi (dające owoce niejadalne), figi smyrneńskie, figi adriatyckie i figi pośrednie. Do uprawy mieszkaniowej nadaje się wyłącznie figa adriatycka, która zawiązuje owoce partenokarpiczne, bez zapylania. Wyrastają one w kątach liści i z kształtu przypominają nieco gruszki. Można z nich robić przetwory, jeść na surowo najczęściej jednak się je suszy. Mają ogromną wartość użytkową i częstokroć stanowią podstawę wyżywienia biednych warstw społeczeństw w tych krajach, w których się figowce uprawia. Ważnymi zaletami figi jest łatwość przechowywania po ususzeniu oraz wysoka wartość energetyczna zawartość (świeże) i od 63% do cukru waha się w nich od 17% do 20% (świeże) i od 63% do 71% (suche.

Figowiec dostarcza nie tylko pokarmu. Jest również wykorzystywany jako roślina lecznicza. W krajach, gdzie historia jej uprawy liczy się w tysiącleciach, dokładnie poznano właściwości lecznicze figowca i wykorzystuje się je na co dzień.

Owocostany lub wyciśnięty z nich i zagęszczony sok podaje się przy schorzeniach sercowo naczyniowych, a także w anemii, wycieńczeniu i zmęczeniu zarówno fizycznym, jak i psychicznym. Ponadto figi mają działanie wykrztuśne. W Azji Środkowej figi gotowane w mleku stosuje się nie tylko przy kaszlu powstałym wskutek przeziębienia, lecz również przy kokluszu, a ponadto jako środek łagodzący bóle w piersiach i gardle oraz do przemywania owrzodzeń.

Nalewka spirytusowa na liściach figowych podawana jest przy astmie oskrzelowej i chorobach nerek. Wodny odwar z młodziutkich listków stosuje się jako specyfik zabijający glisty pasożytujące w przewodzie pokarmowym, natomiast same świeże liście przykłada się na ropnie i czyraki. Nalewki przygotowanej z liści i 45 wódki używa się jako środka przeciwgorączkowego, pijąc ją w niewielkich ilościach (po około 25 g), zaś syrop ze świeżych owoców ma lekkie działanie przeczyszczające u małych dzieci.

Owoce figowca zawierają również sporo witamin. Między innymi witaminę B₁, B₂, B₆, PP i prowitaminę A. W korze figowca znajduje się wiele cennych substancji leczniczych, a w liściach także witamina C.

Figowiec jest więc rośliną zasługującą na uwagę i wartą uprawy. Dość łatwo przystosowuje się do niezbyt sprzyjających warunków wegetacji i dlatego można tą roślinę trzymać na parapecie okna. Oczywiście, posadzona do doniczki nigdy nie będzie tak ładnie prezentować się jak ta, która rośnie w gruncie, niemniej nie tylko przyozdobi mieszkanie, lecz może dać w pełni wartościowe owoce.

Roślina wymaga ziemi zasobnej w składniki pokarmowe, ale niezbyt lekkiej, o odczynie raczej obojętnym. Odpowiednia będzie tu mieszanka ziemi kompostowej, ziemi liściowej i ziemi darniowej (1:1:1). Gdyby się okazała nadto zlewna i zwięzła, dodajemy piasku.

Figowiec lubi dużo słońca i ciepła. Co prawda może rosnąć i w miejscu ocienionym, ale tworzy wówczas długie międzywęźla i słabo owocuje. Wymaga częstego przesadzania, bowiem silnie i szybko się rozrasta. Wytwarza potężne korzenie i w krótkim czasie wykorzystuje całą ziemię w doniczce, dlatego, zwłaszcza w pierwszym roku, powinien być przesadzany przynajmniej dwukrotnie. W następnych trzech latach można go już przesadzać tylko jeden raz, a później jeszcze rzadziej, ale jest to raczej dyktowane koniecznością, a nie potrzebami rośliny. Jako drzewko żarłoczne wymaga zasilania przez całe lato nawozami sztucznymi, lub naturalnymi. Wysokie wymagania pokarmowe ma tylko w uprawie doniczkowej. W gruncie ładnie rośnie i na ubogich glebach.

Figowiec przechodzi zimą okres spoczynku, dobrze jest więc przechłodzić go nieco na jesieni i pozwolić na zrzucenie liści. W takim wypadku konieczne jest ograniczenie podlewania oraz, jeśli jest to tylko możliwe, umieszczenie rośliny w pomieszczeniu o niskiej temperaturze (8-10oC). Trzymając figowiec cały czas w cieple nie dopuścimy do całkowitej utraty liści, które zrzucać będzie stopniowo po jednym czy po kilka. Gdyby się jednak zdarzyło, że mimo ciepła w pomieszczeniu, w którym rośnie, oraz normalnego podlewania figowiec straci jesienią lub zimą wszystkie liście, nie trzeba się tym przerażać, wczesną wiosną wyrosną nowe, jeszcze piękniejsze.

Na figowcu rozmnożonym wegetatywnie, z sadzonki pobranej z egzemplarza już rodzącego, owoce powinny się pojawić po 2-3 latach. Uprawa siewek jest bezcelowa, bowiem nie owocują one.

Sadzonki najlepiej jest przygotowywać jesienią, gdy rośliny są bezlistne. Wybieramy na nie zdrewniałe gałązki, które tniemy na odcinki 2-3 węzłowe. Figowiec zawiera lateks sok mleczny i dlatego sadzonki wkładamy do ciepłej (około 30oC) wody na przeciąg godziny, aby nadmiar soku wypłynął. Zapobiega to gniciu sadzonki. Później umieszczamy sadzonki od razu w doniczkach wypełnionych mieszaniną piasku i ziemi liściowej (1:1), nie stosując osłon z folii. Zakorzenienie następuje po 4-6 tygodniach.

Figowiec w zasadzie nie choruje w warunkach uprawy mieszkaniowej, a ze szkodników mogą na nim występować przędziorki i mączliki (te ostatnie zwykle w warunkach głodowych).

Fejhoa - akka Sellowa

Ojczyzną fejhoi (Feijoa sellowiana, syn. Acca sellowiana), należącej do rodziny mirtowatych (Myrtaceae) są Brazylia, Argentyna i Urugwaj. Roślina stanowi okazały (do 3 m wysokości) krzew. Ma piękne, skórzaste, ciemnozielone liście o eliptycznym kształcie. Kwiaty, wyrastające z ich kątów, są bardzo dekoracyjne, bowiem wewnętrzna strona płatków ma barwę czerwoną lub różową, zaś zewnętrzną białą. Nieduże owoce osiągają masę 20-25 g. Zawierają one smaczny miąższ o konsystencji kremu. Jest to jagoda o grubej, jadalnej skórce, przybierającej w fazie pełnej dojrzałości żółtawy lub żółtozielonkawy kolor. Miąższ ma tę samą barwę. Wewnątrz jego znajduje się dużo drobniutkich nasion.Ale nie tylko owoce są jadalne. W tym samym celu wykorzystuje się również płatki kwiatowe, przyrządzając z nich sałatki.

Jeszcze jedną zaletą tej rośliny jest to, iż zawiera sporo związków jodu, powinna zatem zainteresować tych, którzy mają kłopoty z tarczycą. Fejhoa jest ponadto cenną rośliną ozdobną. Nawet jeśli nie kwitnie, to i tak stanowi wspaniałą dekorację mieszkania. Kwitnąca natomiast przedstawia przepiękny widok.

Jest stosunkowo mało wymagająca i doskonale znosi warunki uprawy mieszkaniowej. Wystawa jest dla niej obojętna, może rosnąć nawet na północnym oknie. Gdybyśmy jednak chcieli trzymać ją od strony południowej, powinniśmy wówczas zapewnić roślinie światło rozproszone.

Podlewać należy bardzo umiarkowanie i zasilać systematycznie w okresie od lutego do września, stosując się do instrukcji zamieszczonej na opakowaniu nawozu.

Fejhoa dobrze się czuje w podłożu przygotowanym z mieszaniny ziemi gnojowej lub inspektowej, torfu i gruboziarnistego piasku (1:1:1). Można używać do niej zarówno doniczek z tworzyw sztucznych, jak i ceramicznych. Fejhoę powinno się w pierwszych 2-3 latach przesadzać raz, a później jeszcze rzadziej, w lutym marcu. Ponadto młodą sadzonkę należy kilkakrotnie przycinać, aby uzyskała zwarty pokrój.

Wielką zaletę stanowi to, że w warunkach uprawy mieszkaniowej roślina nie choruje ani nie atakują jej żadne szkodniki. Ponadto jest dość odporna na suszę i doskonale znosi wysokie temperatury, nawet zimą. Niedobór światła, suche powietrze i wysoka temperatura panująca zimą w mieszkaniach nie wywierają na nią ujemnego wpływu. Nie działają nawet hamująco na jej wzrost.

Fejhoa rozmnożona wegetatywnie zaczyna kwitnąć i owocować w 3-4 roku. Kwiaty trzeba zapylać pędzelkiem (lub nawet palcem), przenosząc pyłek z pręcików na znamiona słupków. Fejhoę można rozmnażać przez siew, ale nie ma to większego sensu, bowiem siewki wchodzą w okres owocowania dopiero po kilkunastu latach, a jedynie w optymalnych warunkach uprawy po 4-6 latach. Sadzonkowanie jest nieopłacalne, bowiem pędy ukorzeniają się niezwykle trudno i w nikłym procencie. Jedynym niezawodnym sposobem rozmnażania wegetatywnego są odkłady.

Granat właściwy

Granat (Punica granatum) należy do rodziny granatowcowatych (Punicaceae). Jest to drzewo, a częściej krzew, osiągający wysokość 3-4 m. Jego cierniste gałęzie pokryte są wąskimi, lancetowatymi liśćmi. Kwiaty ma piękne, okazałe, barwy czerwonej, osadzone na szczytach pędów. Dziko występuje na znacznym obszarze, od Bałkanów do podnóży Himalajów, uprawia się go zaś w całej strefie subtropikalnej.

Należy do drzew owocowych udomowionych przez człowieka kilka tysięcy lat temu. Świadczą o tym wzmianki na ten temat w starożytnych źródłach pisanych. Poza tym był wdzięcznym tematem dla poetów, a także znalazł trwałe miejsce w mitologii wielu narodów.

Jest rośliną klimatu przejściowego pomiędzy umiarkowanym a subtropikalnym i przechodzi zimą okres spoczynku oraz zrzuca liście. Jest dość odporny na niskie temperatury i bez przykrycia może znosić mrozy dochodzące do -15oC. Jeśli zaś dokładnie się go zabezpieczy, np. matami słomianymi, powinien przeżyć spadki temperatury do -30oC, pod warunkiem, że nie będą one długotrwałe. Ponadto jako roślina mało wymagająca może rosnąć na najuboższych nawet glebach. Kwitnie od wiosny do późnego lata.

Uprawa granatu w mieszkaniu jest możliwa i jeśli tylko roślina nie zostanie opanowana przez szkodniki, cieszy oko i stanowi dumę właściciela. Granaty karłowe, które do takiej uprawy się nadają, różnią się od odmian uprawnych głównie wielkością. Niewielkie krzaczki o gałęziach pokrytych jasnozielonymi listkami kwitną od wiosny do późnej jesieni.

Możemy się także doczekać własnych owoców, jeśli kwiaty zapylimy pędzelkiem lub choćby palcem.

Owoc granatu przypomina nieco jabłko zwieńczone charakterystyczną koroną. Łupinę ma twardą, skórzastą, u odmiany karłowatej uprawianej w doniczce barwy zielonkawo brązowej. Wewnątrz łupiny znajduje się wiele nasion, z których każde okryte jest soczystym miąższem.

Owoce, w zależności od odmiany, osiągają masę od 10 dkg do 1 kg. Nie uważa się je za deserowe, chociaż bywają również spożywane w stanie świeżym. Niemniej największe znaczenie mają jako surowiec do produkcji soku. Zastosowanie tej rośliny jest dużo szersze. Okazuje się bowiem, że ma ona cenne właściwości lecznicze, które były znane i wykorzystywane przez medycynę jeszcze w czasach starożytnych. Sok z granatów pobudza łaknienie oraz reguluje procesy trawienne.

Odwary i nalewki z kwiatów, młodej kory i łupin owoców silnie działają przeciw pasożytom przewodu pokarmowego, głównie tasiemcom.

Granat, będąc rośliną pochodzącą z klimatu gorącego i suchego, wymaga jak najwięcej słońca. Należy go ustawić jeśli to możliwe, na oknie południowym. Na lato można go wystawiać do ogrodu lub na balkon, pod warunkiem, że znajdziemy mu miejsce słoneczne i zaciszne. Będzie wówczas kwitł bardzo obficie.

Podłoże do uprawy tej rośliny powinno się składać z mieszaniny ziemi liściowej, ziemi darniowej i piasku (1:1:1).

Chociaż granaty są dość odporne na suszę, muszą mieć zawsze umiarkowanie wilgotne podłoże. Nie znoszą jednak zalania i z reguły go nie przeżywają. Na roślinie przesuszonej zaczynają żółknąć i opadać liście. Jeśli nawet zrzuciłaby wszystkie liście, ale gałązki byłyby żywe, wystarczy kilkakrotne podlanie, aby granat odżył. Gorzej, gdy go zalejemy. Objawem tego jest więdnięcie pędów zielnych. Jeśli już do tego dojdzie, dla rośliny raczej nie ma ratunku.

W pierwszym roku uprawy należy granaty przesadzać dwukrotnie, w kilku miesięcznych odstępach, w latach późniejszych czynimy to tylko raz, najlepiej w drugiej połowie lutego, a gdy rośliny osiągną duże rozmiary, nawet co 2-3 lata. W okresie wzrostu (luty wrzesień) należy je zasilać raz na dwa tygodnie.

Inne zabiegi pielęgnacyjne młodej sadzonki polegają na tym, że kilkakrotnie przycinamy jej gałązki, aby uzyskała zwarty pokrój i ładnie się rozkrzewiła. Granat zaczyna kwitnąć w tym samym roku, w którym został rozmnożony.

Z nadejściem jesieni wchodzi w okres spoczynku. Dobrze byłoby zapewnić mu wtedy niższą temperaturę, w granicach od +8 do +10oC oraz znacznie ograniczyć podlewanie, co pozwoli roślinie zrzucić liście. W końcu lutego stopniowo podnosimy temperaturę i zaczynamy normalne podlewanie, a w niedługim czasie granat pokryje się świeżymi liśćmi i zakwitnie. Jeśli nie mamy możliwości obniżyć temperaturę otoczenia granatu, dobrze jest chociaż przestawić doniczkę na najzimniejsze okno. Gdybyśmy i tego nie zrobili, granat może nie zrzucić liści od razu. Będzie je gubił stopniowo i w tym okresie nie będzie rósł.

Mimo wszystkich niewątpliwych zalet granat ma jedną poważną wadę jest bardzo lubiany przez mączlika (białą muszkę), który na nim żeruje, a na spodniej stronie liścia składa jaja. W warunkach domowych, gdzie trudno używać chemicznych środków ochrony roślin, walka z mączlikiem jest raczej beznadziejna. Jeżeli nasze mieszkanie nie jest opanowane przez tego szkodnika, a uda się nam kupić sadzonkę granatu, najlepiej będzie, jeśli poddamy ją kwarantannie, obserwując w tym czasie, czy nie pokażą się na niej białe muszki. Jeśli tak, postarajmy się je zwalczyć, zabijając dorosłe owady i ścierając jaja i larwy ze spodniej strony liści. Gdyby te zabiegi nie przyniosły pożądanego rezultatu, musimy poczekać do jesieni, aż granat zgubi wszystkie liście. Dopiero wówczas może być bezpiecznie wniesiony do domu i umieszczony w pobliżu innych roślin.

Granaty najlepiej jest rozmnażać z sadzonek półzdrewniałych, w czerwcu lub lipcu. Przygotowujemy sadzonki w ten sposób, że krótkie gałązki odrywamy z tak zwaną piętką i umieszczamy w skrzyneczkach wypełnionych czystym piaskiem, a następnie osłaniamy folią. W trakcie ukorzeniania, które powinno nastąpić po około ośmiu tygodniach, pamiętajmy o codziennym wietrzeniu sadzonek, aby nie dopuścić do zaatakowania ich przez szarą pleśń.

Guajawa

Guajawa (Psidium guajava) należy do rodziny mirtowatych (Myrtaceae) i jest krzewem, rzadziej niezbyt wysokim (dorastającym do 4 m) drzewem, którego ojczyzną jest tropikalna część Ameryki Południowej. Światową karierę zawdzięcza Hiszpanom, którzy ją odkryli. Ale tak naprawdę była znana i wykorzystywana przez Indian (Majów, Azteków, Inków) na długo przed europejskim najazdem na Nowy Świat.

Jest niezwykle cenną i mało wymagającą rośliną. Uprawia się ją na znacznych obszarach kuli ziemskiej, charakteryzujących się gorącym klimatem. Głównymi ośrodkami produkcji owoców guajawy jest Ameryka Środkowa, subkontynent indyjski, a także kraje basenu Morza Śródziemnego.

Nie przeszkadza jej największy nawet upał i susza, dlatego może być sadzona na takich stanowiskach, na których inne drzewa owocowe nie mogłyby rosnąć. Liście ma jajowate zaostrzone, jasnozielone i miękkie. Kwiaty białe i pachnące, wyrastające w kątach liści. Owoce rodzi duże, czerwonawe lub żółte, bardzo smaczne i wonne. Można je spożywać na surowo, jak i w postaci przetworów.

Guajawa jest rośliną mało wybredną. W uprawie mieszkaniowej trzeba zapewnić jej wystawę południową, aby miała jak najwięcej światła i słońca. Znosi doskonale największe nawet upały. Natomiast niskich temperatur poniżej 0oC nigdy nie przetrzymuje.

Lubi ziemię żyzną, o odczynie obojętnym lub nawet lekko zasadowym, i bogatą w pokarm, lecz niezbyt lekką. Wskazane jest podłoże składające się z ziemi gnojowej, ziemi liściowej, ziemi darniowej i piasku (1:1:1/2:1/2). Guajawę należy podlewać umiarkowanie, a w wegetacji trzeba ją co dwa tygodnie zasilać. W pierwszych latach uprawy roślinę należy przesadzać raz, a później co dwa trzy lata.

W okresie zimowym, przy niedoborze światła i niskiej (poniżej + 10oC) temperaturze może zrzucić nawet wszystkie liście. Nie należy się tym przejmować. Gdy dnie staną się dłuższe, wyrosną nowe liście. Nie zauważono, aby guajawa chorowała w mieszkaniu, natomiast mogą ją atakować mączliki.

Można ją rozmnażać z sadzonek półzdrewniałych, chociaż ukorzenia się bardzo trudno i w niewielkim procencie: Pewniejszy jest siew. Roślinki wschodzą dość równomiernie. Rozsadza się je do doniczek o średnicy ok. 6 cm, w fazie pierwszych liści.

Egzemplarze rozmnożone z sadzonek pobranych z roślin owocujących po raz pierwszy zakwitają po 2-3 latach, siewki natomiast w 5-8 roku uprawy. Kwiaty powinno się zapylać przenosząc pyłek z pręcików na znamię słupka miękkim pędzelkiem.

Herbata chińska

Herbata chińska (Thea sinensis, syn. Camellia sinensis) należy do rodziny herbatowatych (Theaceae). Jest krzewem dorastającym w stanie naturalnym do 6 m wysokości, a w uprawie do 1, 5 m, co jest skutkiem częstego przycinania rośliny. Jej ojczyzną są Indie i Indochiny, gdzie po dziś dzień rośnie dziko inny gatunek, znany pod nazwą herbata assamska (Thea assamica), tworzący wysokie, mogące dosięgać 15 m drzewa.

Krzew herbaciany jest zimozielony. Liście ma eliptycznie lancetowate, dość duże, skórzaste, o piłkowatych brzegach, kwiaty duże, białe, przyjemnie pachnące. Owocem herbaty jest torebka.

Przez człowieka wykorzystywane są młodziutkie listki i delikatne wierzchołki pędów herbaty, z których przygotowuje się aromatyczny, orzeźwiający i lekko pobudzający napój. Odkrycie i udomowienie herbaty oraz sposób jej używania zawdzięczamy Chińczykom, którym znana była jeszcze w starożytności.

Znane są trzy sposoby preparowania listków herbacianych i od nich, anie od odmiany rośliny, uzależniona jest barwa naparu. Herbatę zieloną otrzymuje się w wyniku natychmiastowego po zbiorze wysuszenia listków. Herbatę czarną, którą najlepiej znamy i najczęściej używamy, uzyskuje się po zastosowaniu długotrwałych i skomplikowanych zabiegów fermentacyjnych, zakończonych suszeniem i paczkowaniem. Trzecim wreszcie, zupełnie nam nie znanym rodzajem, jest herbata żółta, dająca produkt pośredni między zieloną i czarną. Poddaje się ją tym samym zabiegom, jak czarną, z tym że proces fermentacyjny w pewnym momencie zostaje przerwany.

Ponadto herbatę można jeszcze dzielić, biorąc pod uwagę wygląd produktu końcowego, na sypką (liściastą), cegiełkową (prasowaną), granulowaną, a ostatnio również rozpuszczalną (ekstrakt).Herbaty liściaste często aromatyzuje się bądź dodając zapachy syntetyczne, bądź też przez mieszanie ich z kwiatami jaśminu (Jasminum trifoliatum) lub pomarańczy.

Wszystkim znana jest herbata jako napój, ale chyba nieliczne osoby wiedzą, że ma ona wiele cennych właściwości leczniczych. Zawiera spore ilości kofeiny i działa pobudzająco, rozszerza naczynia oraz poprawia ukrwienie i dotlenienie mózgu. Poza tym liście herbaty są bardzo bogate w witaminę P, poprawiającą przemianę materii i uszczelniającą drobne naczynia krwionośne.

Herbata pita z umiarem i odpowiednio zaparzona wywiera dobroczynny wpływ na funkcjonowanie całego organizmu ludzkiego i nie ma szkodliwego działania. Mają je natomiast maceraty, których spożycie ostatnio bardzo się w Polsce rozpowszechniło. Gdy parzymy herbatę bezpośrednio w szklance i wypiwszy ją, fusy od razu wyrzucamy, nie dzieje się jeszcze nic złego. Gorzej gdy zalewamy herbatę kilkakrotnie wrzątkiem albo nawet przetrzymujemy ją z dnia na dzień. Wówczas na skutek długotrwałego moczenia przechodzą z liści do wody substancje chemiczne źle oddziaływujące na ustrój człowieka.

Mieszkaniowa uprawa herbaty jest możliwa, chociaż roślina ta ma dość specyficzne wymagania. Mimo że pochodzi z klimatu ciepłego, latem nie znosi ostrego słońca i wymaga lekkiego cienia. W zimie natomiast wyraźnie cierpi z powodu niedostatku światła, w związku z czym należy ją ustawić na oknie najwidniejszym, pod warunkiem, że będzie ono jednocześnie najzimniejsze. Herbata wymaga bowiem w tym okresie obniżki temperatury pomieszczenia, w którym rośnie, do +6, +10oC. W gruncie przeżywa mrozy do -5oC bez przykrycia i nawet do -15oC starannie okryta.

Ziemię lubi żyzną i przepuszczalną, o odczynie zdecydowanie kwaśnym. Odpowiednim podłożem jest mieszanka ziemi kompostowej, torfu, dobrze rozłożonej ściółki z lasu iglastego i piasku (1:2:1/2:1/2) albo tylko torfu i ziemi kompostowej (1:1) lub też ziemi wrzosowej z ziemią kompostową (1:1).

W okresie wegetacji (luty wrzesień) wymaga dokarmiania, najlepiej którymś z wieloskładnikowych, płynnych nawozów ogrodniczych. W tym wypadku gnojowica jest mniej wskazana, ponieważ ma właściwości odkwaszania gleby.

Herbatę podlewamy wówczas, gdy powierzchnia ziemi w doniczce jest sucha, ale zawsze tak obficie, aby część wody wyciekła na podstawkę.

Roślina doskonale znosi cięcie, dlatego formowanie jej nie nastręcza najmniejszych trudności. Młodą sadzonkę należy w okresie od 1do 4 roku uprawy przesadzać jeden raz (na wiosnę), a później co 2-3 lata.

Z chorób zagrażających herbacie uprawianej w mieszkaniu najpoważniejsze są chloroza liści, którą powoduje albo niedobór składników pokarmowych w glebie, albo przenawożenie bądź jej zbytnia zasadowość oraz fytoftoroza kamelii, objawiająca się zahamowaniem wzrostu roślin, żółknięciem i zasychaniem liści. Chorobę tę powodują grzyby, których rozwojowi sprzyja bardzo zalanie rośliny. Wreszcie zbyt wysoka temperatura jest przyczyną zrzucania liści.

Do najgroźniejszych szkodników należą wciornastki, żerujące na spodniej stronie liści, oraz wełnowce, żyjące w koloniach na pędach i liściach. Wciornastki zwalczamy przez kilkakrotne mycie zaatakowanej rośliny wodą z dodatkiem płynu do mycia naczyń i denaturatu. Wełnowce zaś zwalczamy przez opryskiwanie mocnym roztworem z tytoniu, na przemian z myciem wodą z dodatkiem detergentu (co drugi dzień przez dwa tygodnie).

Rozmnażanie herbaty w domu jest bardzo trudne. Na sadzonki używa się pędów o długości około 8 cm, które umieszcza się w podłożu torfowo-piaskowym (1:1). Podłoże musi bezwzględnie mieć temperaturę od +25 do +28oC. Sadzonkę należy przykryć folią.

Najlepszą porą rozmnażania herbaty są miesiące luty-marzec lub sierpień. Ukorzenienie sadzonek następuje po 8-12 tygodniach.

Kawa arabska

Kawa (Coffea arabica) należy do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). W stanie naturalnym występuje w Abisynii stamtąd rozeszła się po całym świecie, gdzie w strefie tropikalnej, zwłaszcza w Ameryce Południowej, jest uprawiana na dużych towarowych plantacjach. Dla świata odkryli ją Arabowie najprawdopodobniej pod koniec wieku XIV i tak polubili, że poczęli ją sadzić na południu Półwyspu Arabskiego. Im również zawdzięcza się wynalezienie receptury napoju, w którym rozsmakowały się miliony ludzi na całej Ziemi. WXVII wieku kawa podbiła Europę. Najpierw ziarno kawowe trafiło tutaj w drodze wymiany między Wschodem i Zachodem raczej jako ciekawostka. Rychło jednak zrozumiano co to za skarb i zaczęto ją regularnie sprowadzać.

Sytuacja na rynku kawowym diametralnie zmieniła się wówczas, gdy na skutek większego zapotrzebowania poczęto zakładać plantacje tej rośliny w Azji Południowo-Wschodniej, a później w krajach Ameryki Południowej. Te ostatnie po dziś dzień są potentatami w produkcji ziarna kawowego.

Kawa tworzy dość wysokie drzewa (na plantacjach jest mocno przycinana i stąd jej niskie formy), o gałęziach symetrycznie i prawie prostopadle umieszczonych na pniu, którego jasnobrązowa kora charakterystycznie złuszcza się wąskimi pasmami. Liście ma bardzo dekoracyjne, owalne i zaostrzone, wyraźnie unerwione, barwy ciemnozielonej i mocno błyszczące. Kwiaty kawy są białe, o słabym, lecz miłym zapachu. Owoce, przypominające wyglądem wiśnie (czerwone, rzadziej żółte), zawierają w sobie po dwa nasiona i zawiązują się bez zapylania.

Kawa uprawiana w mieszkaniu kwitnie i owocuje. Najczęściej zaczyna się to po upływie 2-5 lat od wysiania. Najlepsza do uprawy w domu jest kawa arabska (Coffea arabica), lecz z powodzeniem można uprawiać również każdą inną odmianę. Kawa pochodzi z klimatu gorącego i potrzebuje jak najwięcej ciepła. Powinna rosnąć na południowym oknie, lecz nie oznacza to, że na oknach o innej wystawie nie rośnie. Wymaga sporo światła, ale nie znosi ostrego słońca, w związku z czym należy ją lekko zacieniać.

Najodpowiedniejsze dla kawy podłoże powinno spełniać dwa warunki musi być przepuszczalne i mocno próchniczne. W ziemi zlewnej, ciężkiej roślina czuje się źle i słabo rośnie. Pozytywnie reaguje na lekko kwaśny odczyn podłoża, które powinno składać się z ziemi kompostowej, ziemi liściowej, torfu i gruboziarnistego piasku rzecznego (2:1:1:1/2).

Kawa wymaga obfitego podlewania. Należy o tym pamiętać, aby nie dopuścić do przesuszenia bryły korzeniowej. Podlewamy roślinę wówczas, gdy powierzchnia ziemi w doniczce jest sucha i zawsze tak, aby część wody wypłynęła na podstawkę. Zasilanie kawy powinno się odbywać od lutego do października.

Młode siewki kawy wymagają częstego przesadzania. W pierwszym roku uprawy dobrze jest to zrobić dwukrotnie, później, od drugiego do piątego roku raz, wczesną wiosną. W dalszych latach coroczne przesadzanie jest raczej niemożliwe, starajmy się to jednak robić przynajmniej co dwa lata.

W naszych mieszkaniach kawie, poza misecznikami i tarcznikami,praktycznie nie zagrażają żadne szkodniki. W bardzo sporadycznych wypadkach mogą się pojawić również mszyce. Efektem przenawożenia, połączonego z małą ilością światła, jest w zimie brązowienie i zasychanie końców liści. Wskazane jest doświetlanie rośliny, ale nie dłużej niż przez 10 godzin na dobę, ponieważ długi dzień ma niekorzystny wpływ na kwitnienie i owocowanie.

Kawa nie znosi niskich temperatur, młode egzemplarze giną już w temperaturze +6 - +8oC. Starsze, jeśli są przez dłuższy czas przechłodzone, reagują na to zwijaniem liści w trąbkę. Podwyższenie temperatury, zwłaszcza bryły korzeniowej, do około +20oC powoduje, że nowe liście są już proste (stare pozostają nadal zwinięte).

Kawę można rozmnażać tylko wegetatywnie. Świeże nasiona kiełkują prawie w 100%, natomiast stare słabo i nierównomiernie, dając siewki rachityczne i niejednolite. Nasiona kawy zachowują zdolność kiełkowania bardzo krótko, od kilku tygodni do kilku miesięcy. Optymalna temperatura podłoża, do którego wysiewamy kawę, powinna wynosić od 20 do 24oC.

Kumkwat japoński

Kumkwat japoński (Fortunella japonica) należy do rodziny rutowatych (Rutaceae), rodzaju Fortunella. Jest bardzo blisko spokrewniony z cytrusowymi, tak że łatwo się z nimi krzyżuje, do cytrusów jednak się go nie zalicza. Pochodzi z Azji Południowo Wschodniej, konkretnie z Chin, gdzie od dawna był znany i uprawiany.

Kumkwaty są wiecznie zielonymi krzewami, osiągającymi 1,5-2 m wysokości. Liście mają o identycznym kształcie, jak cytrusy, ciemnozielone, skórzaste, błyszczące. Kwiaty mają duże, białe, z masywnym słupkiem otoczone wieńcem pylników, o bardzo silnym, przyjemnym zapachu.

Cechą charakterystyczną tej rośliny jest niebywała wprost plenność. Owoce zawiązują się partenokarpicznie (bez zapylania). Są kuliste, o pomarańczowej skórce i tej samej barwy miąższu podzielonym na segmenty, w których tkwią nasiona. Wyglądają jak miniaturowe pomarańcze. Miąższ jest lekko kwaśny, skórka pozbawiona goryczki, o intensywnym ostrym, a jednocześnie przyjemnym zapachu. Owoce te je się bez obierania. Jako owoce deserowe nie mają większego znaczenia. Są za to wykorzystywane w produkcji różnorakich przetworów soków, dżemów i marmolad, odznaczających się pięknym aromatem i doskonałym smakiem.

Oprócz walorów użytkowych, kumkwat ma także dużą wartość dekoracyjną , a ponieważ stosunkowo łatwo się go daje uprawiać w mieszkaniu, może wzbogacić ubogi asortyment długowiecznych roślin doniczkowych. Zwrócili na to uwagę Chińczycy już w starożytności, wprowadzając tę roślinę do swych mieszkań.

Kumkwat ma wiele zalet, a na dodatek jest dużo łatwiejszy w uprawie od spokrewnionych z nim cytrusów i dlatego warto mieć go w domu, gdzie za opiekę odwdzięczy się nam kwiatami i owocami. Kumkwaty, gdy już dorosną, kwitną i owocują bez przerwy. Na tym samym krzewie znajdują się kwiaty i owoce w różnych stadiach dojrzałości, chociaż najobfitsze kwitnienie przypada na okres wiosenny, kiedy kumkwat budzi się z zimowego spoczynku.

Inną z zalet tej rośliny jest stosunkowo duża odporność na przesuszenie, na które reaguje, tak jak cytrusy, gwałtownym masowym zrzucaniem liści. Ma duże wymagania odnośnie światła. W naszych mieszkaniach nigdy go nie ma zbyt dużo. Dlatego najlepiej zapewnić roślinie wystawę południową. Podobnie rzecz się ma z temperaturą. Mimo że kumkwat jest dość odporny na zimno, najlepiej będzie się czuł, gdy latem zapewnimy mu temperaturę od +25 do +30oC, a zimą od +12 do +15oC.

Kumkwat wymaga umiarkowanego podlewania. Najlepszym podłożem jest dla niego mieszanina ziemi gnojowej, ziemi liściowej i piasku (2:1:1). Gdyby przygotowanie takiej mieszanki nastręczało trudności, może rosnąć w każdej próchnicznej i przepuszczalnej, byle nie kwaśnej ziemi.

Młodą sadzonkę najlepiej jest przesadzać początkowo raz w roku, a gdy dostanie już donicę o średnicy około 20 cm raz na 2-3 lata. W każdej, najlepszej nawet ziemi składniki pokarmowe kiedyś się wyczerpią, dlatego należy kumkwaty latem, w dwutygodniowych odstępach, zasilać rozcieńczoną gnojowicą lub którymś z wieloskładnikowych płynnych nawozów ogrodniczych.

Ze szkodników występujących w naszych mieszkaniach kumkwat jest atakowany głównie przez przędziorki (czerwone pajączki), ale nie tak często, jak spokrewnione z nim cytrusy.

Kumkwaty najlepiej jest rozmnażać przez okulizację na siewkach grapefruita lub pomarańczy, mających grubość ołówka. Tak rozmnożone rośliny zaczynają kwitnąć w drugim roku po zabiegu, a pełnia owocowania rozpoczyna się w 3-4 roku.

Laur - wawrzyn

Laur (Laurus nobilis) z rodziny wawrzynowatych (Lauraceae) występuje wstanie naturalnym na wybrzeżach śródziemnomorskich i w Azji Mniejszej. Jest drzewem zawsze zielonym, osiągającym wysokość 8-10 m. Starsze drzewa mają korę barwy ciemnoszarej. Liście lauru są sztywne, skórzaste, podłużne, ostro zakończone, całobrzegie, z wyraźnie zaznaczonym unerwieniem. Kolor blaszek liściowych jest od góry ciemnozielony, od spodu zaś jasny.

Jest to roślina dwupienna, co oznacza, że na jednych drzewach wyrastają wyłącznie kwiaty żeńskie, a na innych tylko męskie. Są one niepozorne i nie przedstawiają wartości dekoracyjnej. Owocem jest niewielki, czarny, sinawo podbarwiony pestkowiec z jednym nasieniem w środku.

U ludów starożytnej Europy Greków i Rzymian laur miał głównie znaczenie obrzędowe. Jako drzewu świętemu przypisywano mu moc magiczną, a wieńcami z gałązek lauru nagradzano zwycięskich wodzów, artystów i sportowców. Ale mimo nimbu świętości już wówczas znaleziono mu prozaiczne zastosowanie w kuchni, gdzie świeżych lub suszonych liści używa się po dziś dzień jako doskonałej przyprawy do marynat, rosołów, potraw z ryb i mięsa.

Laur ma także znaczenie lecznicze. Wywary i napary z jego liści działają słabo uspokajająco i ułatwiają procesy trawienia. Wyciągi z owoców (maści), stosowane są przy leczeniu reumatyzmu, gdyż rozgrzewają skórę i uśmierzają ból. Działają jednak wolno, a surowiec do ich produkcji jest dosyć drogi, zostały więc wycofane z polskiego lekospisu.

Laur wymaga dużo światła oraz ciepła latem. Zimą wskazane jest zapewnić roślinie takie warunki, aby mogła przejść okres spoczynku. W tym celu ogranicza się podlewanie i obniża temperaturę pomieszczenia, w którym znajduje się roślina, do +10 +12oC. Trzeba przy tym zapewnić jej jak najlepsze oświetlenie.

Laur należy sadzić w ziemię gnojową i ziemię liściową z dodatkiem ziemi darniowej (1:1:1/2). Gdyby taka mieszanka okazała się nadto zlewna, dodajemy piasku.

Roślinę trzeba podlewać umiarkowanie i w okresie wegetacji co 2-3 tygodnie zasilać nawozami.

Laur doskonale znosi cięcie i z łatwością możemy go formować. Cięcie należy przeprowadzić tuż przed zakończeniem zimowego spoczynku i wytwarzaniem nowych przyrostów, korygując później tworzącą się formę.

Młodsze rośliny należy przesadzać raz w roku, starsze co 2-3 lata, stosując się do ogólnych zasad obowiązujących przy tym zabiegu.

Laur w warunkach domowych nie jest atakowany przez najczęściej występujące szkodniki. Podobnie ma się rzecz z chorobami. Może się jednak zdarzyć, że zaczną mu brązowieć i zasychać końce liści. Powodem tego jest najczęściej niedobór niektórych składników pokarmowych w podłożu bądź jego zakwaszenie. Jeśli jednak będzie się pamiętać o umiarkowanym podlewaniu i systematycznym dokarmianiu rośliny wieloskładnikowymi nawozami ogrodniczymi, takie niebezpieczeństwo jej nie zagrozi.

Najprościej rozmnaża się laur z nasion, jeśli uda się je przywieźć z zagranicy. Nie wolno ich długo przechowywać po zbiorze, bowiem dość szybko tracą zdolność kiełkowania. Nasiona wschodzą po 6-8 tygodniach, ale może się zdarzyć, że nastąpi to i po czterech miesiącach.

Drugim łatwym sposobem rozmnażania lauru jest sadzonkowanie. W tym celu około połowy sierpnia odrywamy tegoroczne przyrosty, z już zupełnie dojrzałymi liśćmi, od gałęzi z tak zwaną piętką. Przygotowane sadzonki umieszczamy albo w mieszaninie torfu z piaskiem (1:1) lub nawet w samym wymytym piasku i przykrywamy folią polietylenową. Ukorzenianie trwa długo, bo nawet do trzech miesięcy. Po wytworzeniu się silnego systemu korzeniowego rośliny wyjmuje się z mnożarki i sadzi do doniczek o średnicy 6-8 cm.

Monstera okazała

Monstera okazała (Monstera deliciosa) należy do rodziny obrazkowatych (Araceae). Jej ojczyzną jest Ameryka Południowa i Środkowa (Meksyk, Gwatemala, Brazylia). Monstera jest lianą, wspinającą się po pniach i konarach drzew za pomocą bardzo licznie wyrastających na łodydze sznurkowatych korzeni powietrznych. Korzenie te spełniają również inne, bardzo ważne zadanie. Roślina za ich pomocą pobiera z otoczenia wilgoć i składniki pokarmowe, znajdujące się w załamaniach kory czy w zbutwiałych gałęziach drzew, służących jej za podporę.

Liście monstery są skórzaste, ciemnozielone, bardzo duże, często osiągające średnicę 50 i więcej centymetrów. Kształt mają jajowaty, brzegi wcinane i wiele otworów na powierzchni blaszki.

W naturalnym stanowisku kwitnące egzemplarze można spotkać od czerwca do września. Kolbowate kwiatostany złożone z licznych, małych obupłciowych kwiatów, nie mających okwiatu, otulone są żółtawą lub białą pochwą i przedstawiają imponujący widok. Z chwilą gdy owocostan zaczyna dojrzewać, pochwa opada.

Chociaż pnącze to należy do powszechnie znanych roślin ozdobnych, to jednak mało kto wie, że rodzi smaczne, jadalne owoce, zawiązujące się bez zapylania. Niestety, w mieszkaniach zdarza się to niezmiernie rzadko i tylko w wyjątkowo sprzyjających warunkach. Dlatego uprawianą w domu monsterę trzeba traktować wyłącznie jako roślinę dekoracyjną. W krajach Ameryki Środkowej owoce monstery cieszą się dużym popytem. Nie jest to roślina uprawiana przez człowieka, a zatem trafiają one do sprzedaży z dziko rosnących w tropikalnym lesie okazów. Są smaczne i wonne.

Na stanowiskach naturalnych monstera rośnie w półcieniu i dlatego również w warunkach uprawy doniczkowej należy ustawić ją w takim miejscu, aby nie padały na nią ostre promienie słoneczne. Miejsce w pobliżu południowego okna zasłoniętego firanką, co powoduje rozproszenie światła, jest najlepsze, chociaż roślina może rosnąć i w większym oddaleniu od okna.

Monstera wymaga do prawidłowego wzrostu ziemi żyznej, przepuszczalnej i bogatej w próchnicę. Odpowiednim podłożem jest dla niej mieszanina ziemi inspektowej, ziemi liściowej i torfu (1:1:1). Gdyby zaistniała potrzeba, należy dodać piasku, najlepiej gruboziarnistego, rzecznego.

Młodą roślinę, gdy jest to tylko możliwe, należy przesadzać co roku, najlepiej wczesną wiosną. Od 4-5 roku uprawy zmuszeni będziemy przesadzać monsterę co 2-3 lata.

W okresie wegetacji, mniej więcej od lutego do października, wymaga obfitego podlewania, tak aby część wody wyciekała na podstawkę, oraz systematycznego zasilania. Zimą wskazane jest podlewanie umiarkowane, zapewnienie dużej ilości światła i oddalenie doniczki od kaloryferów.

W uprawie doniczkowej monsterze mogą grozić szkodniki i choroby. Z tych pierwszych najniebezpieczniejsze są przędziorki i wciorniastki. Można je zwalczać, myjąc kilkakrotnie i bardzo dokładnie wszystkie liście, zwłaszcza spodnią ich stronę, wodą z dodatkiem płynu do mycia naczyń, a następnie spłukując do czysta.

Do najgroźniejszych chorób, zagrażających monsterze, zaliczyć należy zamieranie wierzchołków pędów z opadaniem liści oraz zgniliznę korzeni i pędu. Przyczyną pierwszego ze schorzeń jest najczęściej mała ilość światła i suche powietrze pomieszczenia albo zalanie spowodowane nadmiernym podlewaniem lub brakiem odpływu wody z doniczki. Inną z przyczyn może być niedobór składników pokarmowych w podłożu.

Rozmnażanie monstery jest dość łatwe. Robi się je przez sadzonkowanie pędów pociętych w taki sposób: aby każda część miała jeden pąk i przynajmniej kawałek korzenia powietrznego. Sadzonki umieszcza się w miskach bądź doniczkach wypełnionych mieszaniną torfu i piasku (1:1) i nakrywa folią. Ukorzenienie trwa długo, a że nastąpiło ono poznajemy po tym, że z pąka znajdującego się na łodydze zaczyna wybijać pęd. Ukorzenione sadzonki należy przesadzać do oddzielnych doniczek w podłoże sporządzone według przepisu podanego wcześniej i do czasu całkowitego przyjęcia się (2-3 tygodnie) trzeba je trzymać w miejscu ciepłym i zacienionym.

Oliwka europejska

Oliwka europejska (Olea europea), należąca do rodziny oliwkowatych (Oleaceae), nadaje się do uprawy mieszkaniowej i jest cenną rośliną ozdobną.

Ojczyzną oliwki są kraje basenu Morza Sródziemnego i prawdopodobnie Kaukaz. Dzika bądź zdziczała występuje również na Wyspach Kanaryjskich, gdzie najprawdopodobniej przywieźli ją Fenicjanie, oraz w Abisynii, do której trafiła być może z Arabami. Obecnie uprawia się ją także w Ameryce Południowej (Peru, Argentyna, Chile), w Stanach Zjednoczonych (Floryda, Kalifornia) oraz Azji Południowo-Wschodniej i w Afryce Zachodniej.

Oliwkę zalicza się do grupy drzew owocowych znanych i uprawianych przez człowieka od kilku tysięcy lat i mających dlań wielkie znaczenie ekonomiczne. Wzmianki na jej temat znajdujemy w wielu starożytnych źródłach pisanych. Traktowana była wówczas ponadto jako drzewo święte, a jej ulistnione gałązki stanowiły symbol pokoju.

Stosunkowo dobrze znosi małe natężenie światła i przesuszenie. Jest odporna na niską temperaturę zimą, jeśli nie spadnie dużo poniżej zera i nie potrwa zbyt długo.

Drzewa rosnące w gruncie bez szkody mogą wytrzymać temperaturę do -10 do -15oC. Znane są odmiany, które nie wymarzają nawet przy temperaturze -25oC. Odradzam jednak uprawę oliwek w ogrodzie, ponieważ naszych ostrych i długich zim, z trzydziestostopniowymi czasem mrozami, drzewa te na pewno nie zdołają przeżyć. Poza tym oliwka jest przystosowana do klimatu upalnego i suchego, a jeśli nawet w ojczystych rejonach zdarzają się kresy dotkliwego zimna, to są na ogół krótkotrwałe.

Z owoców oliwki wyciska się doskonałą oliwę, służącą nie tylko do smażenia, ale również do przyprawiania potraw. Ponadto kiszone oliwki stanowią przysmak, szeroko wykorzystywany zwłaszcza na południu Europy, w Afryce Północnej, na Kaukazie i w Azji Mniejszej.

Jest rośliną jednopienną, o liściach niewielkich, wąskich, ostro zakończonych, górą ciemnozielonych, a na spodzie srebrzystoszarych. Młode gałązki o korze jasnoszarobrązowej ma wzniesione sztywno ku górze, starsze mają tendencję do zwieszania się. Kwiaty ma małe, zebrane w wiechy lub grona, barwy białej, pachnące. Owocem jest dość duży, podłużny, osiągający od 2 do 4 cm długości pestkowiec, w fazie pełnej dojrzałości przybierający kolor czarny z niebieskawym odcieniem. Z niego to właśnie wytłacza się cenną oliwę.

Jest rośliną występującą na pograniczu klimatu umiarkowanego oraz subtropikalnego i wymaga zimowego spoczynku przez około 3 miesiące, w temperaturze od +8 do +10oC, aby mogła zakwitnąć. W warunkach uprawy mieszkaniowej jest to na ogół niemożliwe i dlatego nie kwitnie i nie owocuje w domu.

Podobnie jak wszystkie inne drzewa owocowe, tak i oliwka potrzebuje do kwitnienia nie tylko specyficznych warunków, ale musi do tego po prostu dorosnąć. Dlatego wszelkie zabiegi polegające na przechłodzeniu rośliny nie przyniosą pożądanego rezultatu, jeżeli egzemplarz będzie zbyt młody.

Jak wszystkie ciepło- i światłolubne rośliny oliwka wymaga dużo słońca, a więc wystawy południowej. Dobrze znosi dużo większe upały niż te, które występują w naszym klimacie. Należy podlewać ją umiarkowanie, a nawet skąpo, bowiem liście słabo transpirują, a roślina nie znosi nadmiaru wilgoci w ziemi. W okresie od końca lutego do końca sierpnia należy ją dokarmiać nawozami w odstępach dwutygodniowych.

Oliwka lubi ziemię żyzną i bogatą w składniki pokarmowe, lecz niezbyt lekką. Mieszanina ziemi gnojowej, ziemi liściowej oraz dobrze zwietrzałej gliny (1:1:1/2) jest dla niej odpowiednia. Gdyby takie podłoże okazało się zbyt zlewne, dodajemy piasku. Ważną również rzeczą jest odczyn ziemi zdecydowanie lepiej rośnie w ziemi obojętnej lub nawet lekko zasadowej.

Na zalanie reaguje marszczeniem się liści i czasem obumarciem części nadziemnej. Przy przesuszeniu gwałtownie zrzuca liście. Przesuszoną można jeszcze uratować, zalanej raczej już nie. Odpowiednio pielęgnowana może przeżyć nas, nasze dzieci, wnuki i prawnuki, jest bowiem rośliną długowieczną. Znane są drzewa oliwne liczące sobie ponad tysiąc lat, a mimo to ciągle jeszcze wydające owoce. Z tego też względu można z tych drzew sporządzać bonsai.

W mieszkaniu nie atakują jej żadne szkodniki. Czasem, choć rzadko się to zdarza, mogą na niej żerować przędziorki.

Oliwki rozmnaża się z sadzonek. W tym celu półzdrewniałe, oderwane od gałęzi, koniecznie z piętką, pędy umieszcza się w naczyniu wypełnionym piaskiem i nakrywa folią polietylenową. Zakorzenienie następuje po okresie od sześciu tygodni do trzech miesięcy. Sadzonki można także przygotowywać ze zdrewniałych dwuletnich gałązek, tnąc je na odcinki z 2-3 węzłami (dolne cięcie wykonujemy pod węzłem, prostopadłe do pionowej osi pędu, górne natomiast w międzywęźlu) i postępujemy z nimi tak, jak to zostało wcześniej omówione. Gdy wytworzy się już system korzeniowy, sadzimy pędy w doniczkach o średnicy 6-10 cm i w początkowym okresie uprawy kilkakrotnie je nieco obrywamy, aby nadać roślinom zwarty pokrój. Oliwka dobrze znosi cięcie i możemy ją formować w dowolny sposób.

Opuncja figa indyjska

Opuncja figa indyjska (Opuntia ficus-indica) z rodziny kaktusowatych (Cactaceae) pochodzi prawdopodobnie z Meksyku. Jest rośliną krzewiastą, osiągającą do 5 m wysokości. Jest to typowy sukulent o spłaszczonych pędach, gęstych, pokrytych cierniami. Kwiaty ma duże (do 10 cm średnicy), żółte, a owocem jest kolczasta jagoda barwy białej, czerwonej lub żółtej, jadalna i dość smaczna.

Niestety, w warunkach uprawy mieszkaniowej opuncja nie kwitnie, tak że może wyłącznie stanowić dekorację. Ma ładny i ciekawy wygląd i jest bardzo mało wymagająca, warto więc mieć ją w domu.

Zresztą nie tylko figa indyjska ma wartość użytkową, ale także i inne gatunki opuncji. Dają zarówno owoce bogate w cukier i zawierające niewielkie ilości białka oraz tłuszczu, a więc dość pożywne, ale również pędy, które po usunięciu kolców można po ugotowaniu spożywać jako jarzynę.

Opuncja ma również złą sławę uporczywego i żarłocznego chwastu, który w stosunkowo krótkim czasie jest zdolny porosnąć setki, a nawet tysiące hektarów ziemi. Po podboju Ameryki Środkowej i Południowej przez Hiszpanów oraz Portugalczyków przywieziono do Starego Świata wiele nieznanych tu wcześniej roślin, między innymi kaktusy, a wśród nich różne gatunki opuncji. W Europie, Afryce i Azji nie stały się one zagrożeniem dla rolnictwa. Dopiero wówczas, gdy pierwsze ich pędy zasadzono na kontynencie australijskim, zaczęły się kłopoty. Te niewybredne rośliny, zadowalające się najlichszą nawet i najbardziej suchą glebą, w krótkim czasie wymknęły się spod kontroli ludzkiej. Trafiły na sprzyjające warunki klimatyczne oraz zupełny brak naturalnych wrogów i poczęły w zastraszającym tempie rozmnażać się, porastając coraz to większe połacie lądu i wypierając z nich rolników oraz hodowlę owiec.

Dramatyzm sytuacji powiększał fakt, że wszelkie próby walki z tym chwastem nie przynosiły najmniejszych nawet rezultatów. Dopiero w wyniku żmudnych poszukiwań znaleziono na południowoamerykańskim lądzie motyla, którego gąsienice żerowały we wnętrzu pędów opuncji. Po przywiezieniu go i wypuszczeniu na wolność w Australii, z niepokojem czekano na wynik spotkania owada z kaktusem. Okazał się nadzwyczaj pomyślny. Również motyl, tak jak wcześniej opuncja, nie spotkał tutaj naturalnych wrogów, a ponadto miał mnóstwo pożywienia i w przeciągu kilku zaledwie lat uporał się z opuncją.

Opuncja rośnie na gorących pustyniach i w uprawie domowej potrzebuje jak najwięcej światła oraz wysokiej temperatury, a także niezbyt częstego podlewania. Podlewamy ją wówczas, gdy ziemia w doniczce przeschnie do głębokości 2-3 centymetrów. Roślina wymaga ziemi przepuszczalnej, składającej się w równych częściach z ziemi liściowej, piasku i gliny. Do podłoża dobrze jest dodać nieco sproszkowanego węgla drzewnego, który zapobiegnie gniciu korzeni. Opuncja nie znosi kwaśnego odczynu ziemi i dlatego nie wolno jej sadzić w torf.

W okresie od marca do października zasila się ją co 2-3 tygodnie, natomiast zimą zmusza się do przejścia spoczynku ograniczając podlewanie do jednego na miesiąc (w pomieszczeniach ciepłych) lub rezygnując zeń całkowicie (w pomieszczeniach o temperaturze od +8 do +10oC.

Rozmnażanie opuncji jest bardzo łatwe. Sadzonki przygotowuje się z odciętych mniejszych, ale już dojrzałych pędów. Po odcięciu trzyma się je przez kilka dni na powietrzu, aby rany się zabliźniły, po czym od razu umieszcza w doniczkach, w których mają rosnąć.

Z chorób atakują opuncję najczęściej skorkowacenia skórki, spowodowane zbyt częstym i obfitym podlewaniem. Na roślinach wystawionych na bardzo ostre słońce przez długi czas może dojść do zbrunatnienia pędów, należy wtedy je lekko ocienić. Do najgroźniejszych szkodników opuncji należą wełnowce i przędziorki, które zwalcza się przez wielokrotne zmywanie roślin wodą z dodatkiem płynu do mycia naczyń i denaturatu.

Palma daktylowa - daktylowiec

Palma daktylowa (Phoenix dactylifera) należy do rodziny palm (Palmae). Jest rośliną klimatu suchego i gorącego. Uprawia się ją przede wszystkim w Północnej Afryce oraz na terenach Azji. Drzewo ma charakterystyczny pień, poprawniej zwany kłodziną, prosty, kolumnowy i nigdy się nie rozgałęziający, z wyraźnie widocznymi bliznami po uschłych i opadłych liściach. Są one pierzaste, osiągające do 6 m długości, złożone z wielu sztywnych, szorstkich i ostrych listków barwy jasnozielonej (czasem szarozielonej), równolegle osadzonych wzdłuż ogonka liściowego. Liście ułożone w formę pióropusza wieńczą kłodzinę.

Daktylowiec jest rośliną długowieczną. Spotyka się okazy, które dożyły sędziwego wieku dwustu lat i jeszcze wydają owoce. Osiąga również wielkie rozmiary. Dorasta do ponad 30 m wysokości i tworzy półmetrowej długości pień.

Znaczenie palmy daktylowej dla człowieka, zwłaszcza na Bliskim Wschodzie i Północnej Afryce, jest ogromne. Prócz tego, że owoce jej są pokarmem (niejednokrotnie podstawą wyżywienia tubylczej ludności), jest wykorzystywana na wiele innych sposobów zużytkowuje się jej drewno, liście, sok, włókno.

Daktylowiec można zaliczyć do najstarszych roślin uprawianych przez ludzi Starego Świata. Historię ma bardzo bogatą i do dziś nie stracił swego wielkiego znaczenia. Jest rośliną dwupienną tworzy drzewa wydające wyłącznie kwiatostany męskie lub żeńskie.

Owoce rodzi w gronach. Nasiona ma wydłużone, twarde i dość żywotne. Miąższ daktyli zawiera duże ilości cukru (ok. 70%), oraz sporo białka i tłuszczu (około 2%), brak w nim natomiast prawie zupełnie witamin.

Palmę daktylową rozmnaża się przez siew. Jej nasiona kiełkują długo, przeważnie 2-3 miesiące, ale bywa, że i do roku. Aby przyspieszyć kiełkowanie nasion, wskazane jest moczyć je przez 2-3 doby w wodzie o temperaturze 30-35oC. Po takim przygotowaniu wysiewa się nasiona w mieszaninę torfu i piasku lub ziemi liściowej i piasku (1:1) na głębokość około 4 cm, a to dlatego, aby nie groziło im wyschnięcie. Do czasu wykiełkowania należy pamiętać o systematycznym podlewaniu, gdyż jest to warunkiem uzyskania pozytywnego efektu siewu.

Gdy rośliny wykształcą pierwszy liść, umieszczamy je w wysokich doniczkach o średnicy 9-10 cm. Dobrym podłożem dla daktylowca jest mieszanka ziemi darniowej, ziemi liściowej (lub torfu), ziemi kompostowej, zwietrzałej gliny i piasku.

Po dwóch miesiącach od posadzenia roślin w doniczkach rozpoczynamy dokarmianie, w odstępach dwutygodniowych, płynnymi nawozami ogrodniczymi lub rozcieńczoną gnojowicą.

Wiosną następnego roku przesadzamy palmę w jeszcze cięższe podłoże. Sporządzamy je z ziemi kompostowej, ziemi inspektowej, ziemi darniowej i gliny. Od tej pory przez kilka pierwszych lat wystarcza jedno przesadzanie rocznie, później trzeba to robić co kilka lat.

W warunkach uprawy mieszkaniowej częstsze przesadzanie rośliny nie byłoby możliwe.

Daktylowiec należy podlewać umiarkowanie. Wskazane jest natomiast częste zraszanie liści. Roślina wymaga widnego stanowiska, ale nie musi stać na oknie.

Ze szkodników atakujących palmy do najgroźniejszych zalicza się wełnowce, tarczniki i przędziorki, które można zwalczać mechanicznie przez mycie roślin i ręczne usuwanie pasożytów. Z chorób najczęściej występuje plamistość liści. Powstawaniu jej sprzyja niedostateczne wietrzenie pomieszczenia, w którym roślina znajduje się.

Daktylowiec w mieszkaniu nie kwitnie i nie owocuje. Ma tylko wartość dekoracyjną.

Passiflora - męczennica

Passiflora niezbyt fortunnie zwana po polsku męczennica jest pięknym, bardzo dekoracyjnym pnączem. Jej ojczyzną są tropikalne rejony Ameryki Południowej i Środkowej. Kwiaty passiflory, niebywale piękne, swymi oryginalnymi słupkami i pręcikami przypominały hiszpańskim konkwistadorom narzędzia męki Chrystusa i dlatego nazwali je kwiatami Męki Pańskiej. Passiflora, istnieje jej kilkaset gatunków, jest rośliną użytkową. Daje jadalne owoce (np. maracuja, czyli Passiflora edulis) lub ma cenne właściwości lecznicze (np. Passiflora incarnata) napary i odwary z ziela tej rośliny mają właściwości uspokajające i łagodzące nerwobóle).

Ze względu na doskonały smak i wspaniały aramat zainteresowanie owocami tych pnączy stale wzrasta. Do najczęściej uprawianych należą passiflora jadalna, dająca owoce barwy fioletowej, osiągające wielkość małej cytryny, oraz passiflora błękitna, rodząca owoce nieco mniejsze, pomarańczowe i bardziej kwaśne niż passiflora jadalna. Owoce składają się z mocnej, dość wytrzymałej na uszkodzenia skórki oraz galaretowatego miąższu, w którym znajduje się wiele bardzo drobniutkich nasionek. Mimo możliwości przechowywania owoców bez obawy ich zepsucia się, mają one znaczenie wyłącznie w tych rejonach, gdzie uprawia się passiflorę na towarowych plantacjach. Do pozostałych części świata owoce te docierają najczęściej w postaci przetworów.

Mająca znaczenie lecznicze Passiflora incarnata jest bardziej odporna na niskie temperatury, w związku z czym można ją uprawiać w rejonach o klimacie subtropikalnym. Duże jej plantacje znajdują się w Rosji (na wybrzeżu czarnomorskim), w Stanach Zjednoczonych (Kalifornia) i w niektórych krajach basenu Morza Śródziemnego. Z jej ziela właśnie produkuje się dostępne wnaszych aptekach lekarstwo passispasmin.

Najczęściej uprawiana jest w mieszkaniach passiflora błękitna (Passiflora coerulea), należąca, podobnie jak wymienione wcześniej gatunki, do rodziny męczennicowatych (Passifloraceae). Liście ma ciemnozielone, pięcioklapowe, a kwiaty białe lub błękitne.

Podłoże do jej uprawy powinno składać się z ziemi gnojowej, ziemi darniowej, torfu i piasku(1:1:1:1/2). Starsze rośliny reagują obfitszym kwitnieniem na dodanie do podanej mieszanki połowy części dobrze zwietrzałej gliny. W okresie wegetacji należy roślinę systematycznie dokarmiać w odstępach dwutygodniowych oraz corocznie (wczesną wiosną) przesadzać w świeżą ziemię.

Passiflora pochodzi z klimatu gorącego, dlatego też latem powinno się jej zapewnić dużo wilgoci, ciepła i światła, ale nie należy jej wystawiać na ostre słońce, gdyż powoduje to żółknięcie i opadanie liści. Proces ten zaczyna się od nasady łodygi i powoli posuwa się ku jej szczytowi.

W zimie, od listopada do końca stycznia, powinniśmy zapewnić passiflorze takie warunki, aby mogła przejść okres spoczynku. W tym celu obniża się temperaturę pomieszczenia do około +12oC i ogranicza podlewanie. Pod koniec lutego konieczne jest przycięcie wszystkich pędów na 4-5 oczek. Sprzyja to kwitnieniu, gdyż pąki tworzą się na przyrostach tegorocznych i to już wczesną wiosną.

Passiflora błękitna może osiągać znaczną długość pędów od 60 do 100 cm i dlatego wymaga podpór.

W mieszkaniu nie zawiązuje owoców nawet po zapyleniu własnym pyłkiem (samosterylność). Możliwe jest jednak zmuszenie do ich zawiązania przez hormonizację wodnym roztworem preparatu służącego do hormonizacji pomidorów, o stężeniu nieco niższym niż to, które jest podane na opakowaniu. Nie daje to jednak zawsze pewnych wyników. Są wszakże gatunki passiflory, które wiążą owoce partenokarpiczne.

Passiflorę rozmnażamy z sadzonek zielnych. Pędy tnie się na odcinki z2-3 liśćmi i umieszcza w podłożu przygotowanym z jednej części piasku i jednej części torfu, a następnie przykrywa folią. Korzenie powinny wyrosnąć po 4-5 tygodniach. Wówczas rośliny sadzimy po 2-3 do doniczek o średnicy 8-10 cm.

Z chorób atakujących tę roślinę najczęściej spotykana jest plamistość liści. Zakażone liście należy odrywać, a gdy większość z nich jest uszkodzona, należy przyciąć pnącze nisko nad ziemią. Trzeba jednocześnie zebrać wierzchnią warstwę ziemi, bowiem mogą się znajdować w niej zarodniki grzybów powodujące to schorzenie. Do najczęściej występujących szkodników passiflory należą przędziorki, a czasem też mszyce, które zwalczamy omówionymi już metodami.

Pieprz czarny

Pieprz czarny (Piper nigrum) należy do rodziny pieprzowatych (Piperaceae) i jest pnączem osiągającym 6-10 m długości. Jego owoców używa się jako przyprawy. Pochodzi z Południowo-Wschodniej Azji, z Indii lub Archipelagu Malajskiego. Do prawidłowego wzrostu wymaga wysokich temperatur i dużej wilgotności zarówno gleby, jak i powietrza.

Liście pieprzu są ciemnozielone i sercowate. Obok nich wyrastają korzenie czepne, za pomocą których owa liana wspina się po pniach i konarach drzew tropikalnych lasów. Zielonkawe, niepozorne kwiaty, zebrane w kilkucentymetrowej długości kwiatostany, nie mają wartości dekoracyjnej. Zapylane są przez wiatr i zawiązują liczne owoce, będące pestkowcami okrytymi cienką, czerwoną łupiną.

Pieprz jako roślina przyprawowa znany był od bardzo dawna. Już w starożytności przybywały do Europy transporty cenionych wówczas na wagę złota jego ziarn. Stały się one jedną z ważniejszych przyczyn wielkich wypraw odkrywczych u schyłku XV i w XVI wieku, podejmowanych głównie przez Hiszpanów i Portugalczyków.

Dzisiaj głównymi producentami pieprzu są Indonezja, Sri Lanka (Cejlon) i Indie. Z owoców tej rośliny otrzymuje się w zależności od obróbki dwa różniące się wyglądem i smakiem produkty pieprz czarny, powstający w wyniku ususzenia całych jagód, używany w Polsce, oraz pieprz biały uzyskiwany z oczyszczonych z owocni nasion. Pierwszy gatunek jest ostrzejszy, zawiera bowiem więcej piekącego alkaloidu piperyny, drugi zaś łagodniejszy i droższy, nie tylko ze względu na koszty produkcji, ale również i dlatego, że z tej samej ilości surowca otrzymuje się białego pieprzu o połowę mniej niż czarnego.

Pieprz czarny jest rośliną, którą nie trudno uprawiać w mieszkaniu, jeśli zapewnimy mu w miarę odpowiednie warunki. Roślina jest pnączem, które zarówno w naturalnych siedliskach, jak i na plantacjach,a również w doniczkach, wymaga dość dużo wody. Dlatego należy dbać, aby ziemia w której rośnie, zawsze była umiarkowanie wilgotna.

Pieprz jest rośliną wybitnie ciepłolubną. Na duże obniżenie temperatury reaguje zupełnym zahamowaniem wzrostu oraz żółknięciem i opadaniem liści. Obumiera w temperaturach nieco wyższych od zera (od +4 do +6oC). Pochodzi z tropikalnej dżungli i dlatego nie powinien rosnąć w pełnym słońcu, lecz w lekkim półcieniu. Jednak przetrzymywanie go w zbyt dużej odległości od światła prowadzi do zaburzeń we wzroście i może nawet być przyczyną obumarcia. Pieprz uprawiany w doniczce nie przechodzi okresu spoczynku i dlatego niewskazane jest obniżanie temperatury pomieszczenia i ograniczenie podlewania w okresie zimowym.

Najodpowiedniejszym podłożem dla tej rośliny jest mieszanina ziemi liściowej, ziemi kompostowej, torfu i piasku (2:2:1:1). Z powodzeniem może rosnąć w innym podłożu byle było zasobne w próchnicę i dostatecznie przepuszczalne. Pieprz wystarczy przesadzać raz w roku. Najlepiej to robić wczesną wiosną pod koniec lutego lub na początku marca. Do uprawy można używać zarówno doniczek ceramicznych, jak i z tworzyw sztucznych, chociaż te ostatnie będą odpowiedniejsze ze względu na dłuższe zatrzymywanie wody w podłożu. Przez wiosnę, lato i jesień wskazane jest dokarmianie rośliny. Najlepiej robić to co dwa tygodnie, stosując na przemian gnojowicę i któryś z płynnych nawozów sztucznych.

Odpowiednio pielęgnowany i zdrowy pieprz stanowi piękną ozdobę mieszkania. Mimo że rośnie dość szybko i obficie kwitnie w domu, to jednak nie należy oczekiwać, że zawiąże owoce, chociaż w szczególnie sprzyjających warunkach, po przeniesieniu pyłku z kwiatostanu na kwiatostan (za pomocą pędzelka) może dojść do tego. W warunkach uprawy mieszkaniowej nie jest atakowany przez żadne szkodniki. Rozmnaża się go z sadzonek zielnych. W tym celu ścina się pęd i dzieli go na kawałki z dwoma liśćmi każdy. Tak przygotowane sadzonki najlepiej jest umieścić w mieszaninie torfu z piaskiem i przykryć folią. Zakorzenienie, w wysokim procencie, następuje po 6-8 tygodniach, co poznajemy po ukazywaniu się młodych pędów.

Wanilia

Ojczyzną wanilii płaskolistnej (Vanilla planifolia), należącej do wielkiej rodziny storczykowatych (Orchidaceae), są wilgotne, południowoamerykańskie lasy tropikalne. Roślina ta jest epifityczną lianą, która za pomocą korzeni czepnych (powietrznych) wędruje po pniach drzew ku słońcu. Korzenie te mają również inne, ważne znaczenie, gdyż służą też do pobierania z otoczenia wody i składników pokarmowych. Wanilia jest wielkim pnączem, osiągającym długość nawet kilkudziesięciu metrów.

Liście jej, o jasnozielonej barwie, są lancetowate, całobrzegie, mięsiste i płaskie, a ich ułożenie na łodydze jest naprzemianległe.

Kwiaty wanilii, podobnie jak i innych storczyków, są bardzo dekoracyjne, dość duże, barwy białozielonej. Jej owoc stanowi torebka, zwana popularnie strąkiem, która po całkowitym dojrzeniu, poddaniu fermentacji i wysuszeniu stanowi znaną nam laskę, służącą do aromatyzowania słodkich potraw.

Wanilia, jako roślina przyprawowa, znana była od bardzo dawna ludom Ameryki Środkowej i Południowej. Po ich podboju Hiszpanie nauczyli mieszkańców Starego Świata wykorzystywać wonne laski w kuchni. Popyt na wanilię był tak ogromny, że wkrótce zaczęto zakładać jej plantacje poza Ameryką Południową w innych, o sprzyjającym klimacie, strefach kuli ziemskiej. Obecnie jednak znaczenie jej zmalało, ponieważ taniej i prościej produkuje się syntetyczną substancję zapachową wanilinę.

Jednak i w dzisiejszych czasach istnieją duże, towarowe plantacje wanilii, a co ciekawsze nie w ojczystej Ameryce, lecz na Madagaskarze i na wyspach Archipelagu Malajskiego. Uzyskanie strąków waniliowych na innych niż rodzinne terenach jest niezmiennie kłopotliwe i pracochłonne.

Otóż kwiaty wanilii mogą być zapylane wyłącznie przez kolibry, które nie występują poza Ameryką, a ponieważ owoce nie zawiązują się partenokarpicznie, konieczne jest ręczne zapylanie, co czynią na ogół kobiety idzieci.

Na zbiór owoców czeka się mniej więcej pół roku. Dokonuje się go również ręcznie, zrywając niezupełnie dojrzałe jeszcze torebki. Poddaje się je skomplikowanym zabiegom, w wyniku których zmieniają barwę na ciemnobrunatną i na skutek uwolnienia z tkanek czystej waniliny stają się pełnowartościową, pachnącą przyprawą.

Strąki (laski) mają również właściwości lecznicze. Nalewka na nich stosowana jest w licznych schorzeniach oraz jako środek pobudzający, nie przejawiający jednak właściwości narkotycznych ani nie powodujący uzależnienia. Zalecana jest przy wyczerpaniu i rozstrojach nerwowych, a pomocniczo nawet w niektórych chorobach psychicznych. Poza tym przejawia dość silne działanie przeciwgorączkowe i przeciwreumatyczne oraz wzmacniające mięsień sercowy.

Nas jednak wanilia interesuje jako roślina dekoracyjna pochodząca z tropiku. Również ten storczyk wymaga wysokiej temperatury i w domu nigdy mu nie będzie zbyt ciepło. Należy więc zapewnić roślinie wystawę południową. Nie wolno jednak zapominać, że w warunkach naturalnych rośnie ona w wilgotnych i mrocznych lasach, dlatego w słoneczne dni musimy ją zawsze ocieniać. Najlepiej jest między szybą a rośliną umieścić na stałe kawałek jakiejś tkaniny, aby w ten sposób uzyskać światło rozproszone. Najlepszym miejscem dla wanilii będzie jednak półeczka zawieszona na ścianie w pobliżu najwidniejszego okna.

Wanilię należy obficie podlewać, utrzymując stałą wilgotność podłoża. Chociaż w naszym klimacie roślina ta nie przechodzi okresu spoczynku, to jednak w najbardziej upalne letnie miesiące można zaobserwować lekkie zahamowanie wzrostu.

Wanilia będąc epifitem (poroślem) nie ma zbyt silnie rozwiniętego systemu korzeniowego. Ma też dość szczególne wymagania odnośnie podłoża, co nie znaczy, że jego przygotowanie jest bardzo skomplikowane i kłopotliwe. Cała różnica między nią a innymi roślinami doniczkowymi polega na tym, że nie rośnie ona w ziemi, lecz w utartej korze wierzbowej, akacjowej lub pochodzącej z innego drzewa liściastego.

Podłoże dla wanilii przygotowuje się w następujący sposób. Wyszukujemy obumarłą wierzbę lub akację, zdzieramy z niej płaty kory i gotujemy je, aby zabić szkodliwe mikroorganizmy. Po wysuszeniu ucieramy korę na tarce i po około dwutygodniowym kompostowaniu gotowa jest do użytku.

Wanilia nie wymaga corocznego przesadzania, wystarczy, że będziemy to robić co 2-3 lata. Wymaga za to, od lutego do października, systematycznego dokarmiania w odstępach dwutygodniowych.

Wyrastających, obok liści, korzeni powietrznych nie wolno obcinać. Wanilii nie atakują żadne szkodniki. Na przesuszenie i zbyt ostre słońce reaguje żółknięciem i marszczeniem się liści. Podobne objawy występują przy zalaniu jej lub przechłodzeniu. Ginie już w temperaturze +3, +4oC, utrzymującej się przez kilka kolejnych dni.

Wanilia rozmnaża się z sadzonek. W tym celu tniemy pęd na odcinki z 2-3 liśćmi i umieszczamy pod przykryciem z folii, w skrzynce wypełnionej czystym piaskiem. Wanilię trzeba sadzić ukośnie, aby korzeń powietrzny, wyrastający pod dolnym liściem, był całkowicie zagłębiony w podłożu. Gdy na sadzonkach pojawią się młode pędy, wybijające z górnych oczek, co następuje po 6-10 tygodniach, rośliny sadzimy do oddzielnych doniczek, uważając, aby nie uszkodzić bardzo kruchych korzeni, gęsto pokrytych delikatnymi włośnikami.

Literatura

BRTELS A.: Rozmnażanie drzew i krzewów ozdobnych, Warszawa 1982,

BRZEZIŃSKI J.: Hodowla warzyw, Warszawa 1925

CZIKOW P., ŁAPTlEW J.: Rośliny lecznicze i bogate w witaminy, Warszawa 1987,

DAWYDOW W.D.: Sowiety ogrodnikom, Donieck 1983,

DOBRZAŃSKA J., DOBRZAŃSKI A.: Ogórki szklarniowe, Warszawa 1983,

FAJKOWSKA H., WOLFOWA K.: Warzywa mało znane, Warszawa 1985,

GAMMERMAN A.F., KADAJEW G.N., JACENKO-CHMlELEWSKIJ A. A.: Lekarstwiennyje rostienija, Moskwa 1983,

HLAVA B.STARY F., POSPISIL.: Rośliny kosmetyczne, Warszawa 1984,

HLAVA B., LANSKA D.: Rośliny przyprawowe, Warszawa 1983,

JAŁOSZYŃSKA Z., SARWA A.: Dom w zieleni, Warszawa 1986,

KALICKA M., SZYMANOWSKI.: Rośliny ozdobne dla technikum terenów zieleni, cz. I i II, Warszawa br.,

KANIEWSKI S.: Warzywa o soczystych owocach. Pomidor. ogórek, Warszawa 1985,

KAWAŁKO M. J.: Historie ziołowe, Lublin 1986,

KYBAL J., KAPLICKA J.: Rośliny aromatyczne i przyprawowe, Warszawa 1985,

MARKUZA-BIENlECKA B.: Zioła i przyprawy mojej kuchni, Warszawa 1978,

MARTYNlAK-PRZYBYSZEWSKA B.: Bogactwo witamin w każdym liściu. Sałata, szpinak, endywia, Warszawa 1984,

METERA P.: Zioła w doniczkach, Warszawa 1986,

MYNETT K.: Co każdy powinien wiedzieć o uprawie roślin w mieszkaniu, [w:] „Hasło Ogrodnicze”, nr 2/1983, s. 23, nr 3-4/1983 s. 16, nr 5/1983 s. 23, nr 6/1983 s. 24, nr 7/1983 s. 21,

PIENIEK J., PIENIEK S.A.: Owoce krain dalekich, Warszawa 1981,

PIENIEK S.A.: Na oknie kwitną cytryny, Warszawa 1983,

PIENIEK S.A.: Sadownictwo, Warszawa 1978,

PODBIELKOWSKI Z.: Słownik roślin użytkowych, Warszawa 1985,

PRACA ZBIOROWA: Ochrona roślin ozdobnych w szklarniach, Warszawa 1984,

PRACA ZBIOROWA: Rośliny ozdobne, Warszawa 1984,

Praca zbiorowa pod redakcją Jankiewicza L. S.: Fizjologia roślin sadowniczych, Warszawa 1984

PRACA ZBIOROWA: Warzywnictwo, Warszawa 1978,

ROMVARY V.: Rośliny przyprawowe i przyprawy w węgierskiej kuchni, Warszawa 1987,

RUMPEL J., GRUDZIEŃ K.: Folia w warzywnictwie gruntowym, Warszawa 1984,

SARWA A.: Imbir lekarski, [w:] „Wiadomości Zielarskie”, nr 7/1988, s. 22,

SARWA A:. Rośliny cytrusowe w mieszkaniu, [w:] „Hasło Ogrodnicze”, nr 7/ 1984, s. 26-28,

SKIERKOWSKI J.: Uprawa warzyw pod szkłem i folią, Warszawa 1984,

SEDO A., KREJCA J.: Rośliny źródłem przypraw, Warszawa 1987,

TYSZYŃSKA-KOWNACKA D.: Zioła na działce i w ogródku przydomowym, Warszawa 1978,

TYSZYŃSKA-KOWNACKA D.: Zioła w domu, „Biblioteczka Przyjaciółki”, Warszawa (brak roku),

TYSZYŃSKA-KOWNACKA D., STAREK T.: Zioła w polskim domu, Warszawa 1984,

WAREING P.F., Philips I.D.J.: Wzrost i różnicowanie się roślin, Warszawa 1985,

WITKOWSKA M.: Palmy, Warszawa 1982,

WOYKE H., GABRYL J.: Warzywa strączkowe, Warszawa 1982.