© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2021

© Copyright by Lidia Stevens, 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment tekstu nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy.

Skład i łamanie: Aleksandra Mikołajko, Wojciech Ławski

Projekt okładki: Wiktor Skomra

Współpraca: Tomasz Bruch

Redakcja, korekta: Beata Wojciechowska-Dudek

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN: 978-83-8159-918-4

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

Styczeń 1978 roku. Młodość ma swoje prawa

Nowy Rok, piąta rano. Łódź spowijał mrok. Mroźne, zimowe powietrze przeciskało się między zwartymi blokowiskami, strzegącymi dostępu do ludzkich historii na Widzewie. Śnieg obsypywał puste ulice i zaglądał w ciemne okna. Ucichły zabawy sylwestrowe. Została nadzieja, że kolejny rok przyniesie zmiany na lepsze.

Niespodziewanie rozległy się śmiechy. Dochodziły z przystanku tramwajowego przy aleji Armii Czerwonej, róg Niciarnianej. To śmiałyśmy się my: Bożena, Iwona i ja, Lilka. Miałam wówczas dziewiętnaście lat. Świętowałyśmy razem zakończenie roku i koleżanki odprowadziły mnie na przystanek. Piąta rano dla młodej, drobnej dziewczyny nie była najlepszą porą na samotne spacery. Nawet w Nowy Rok. Z szerokimi uśmiechami na ustach wspominałyśmy nasze sylwestrowe numery i zakłócałyśmy ciszę beztroskimi, dziewczęcymi głosami, niedoświadczonymi małżeństwem, rodzicielstwem i trudami dorosłości.

– Zapalimy? – zapytała nagle Bożena.

– Lilka, ty załatwisz zapałki – rzuciła Iwona.

Nie paliłam, ale byłam odważna i otwarta. To wystarczyło. Kto by pomyślał, że jedna z najwspanialszych historii mojego życia rozpocznie się od ochoty Bożeny na papierosa?

Rozejrzałam się uważnie po ciemnym przystanku. W grę wchodziły dwie opcje: albo poproszę o pomoc parę, albo stojącego nieco na uboczu chłopaka. Dla samotnej dziewiętnastolatki po kilku nieudanych związkach wybór był oczywisty. Podeszłam do pojedynczego delikwenta i z uśmiechem powiedziałam, czego potrzebuję.

– Przepraszam, ale nie palę – usłyszałam w odpowiedzi. Zanim jednak odeszłam, dodał szybko: – Nie wypada jednak, żeby dziewczyna sama prosiła o ogień.

Wziął papierosa, podszedł ciężkim krokiem do stojącej pary i zapalił go. Zrobił to dla mnie. Oddając go Bożenie, wciąż myślałam rozpromieniona: kurczę, ale dżentelmen. Po paru minutach moje rozmyślania zagłuszył tramwaj. Żal było się żegnać z dziewczynami, ale rzeczywistość wzywała. Sylwester się skończył, zaczął się Nowy Rok, więc wsiadłam.

A on ze mną.

Od razu podszedł i bezpardonowo zapytał, dokąd wracam i jak minął mi sylwester. Emanowało od niego zadziwiające ciepło, które zmieniało zimne wnętrze tramwaju w przyjemny kąt do wspólnego poznawania się. Pojazd toczył się sennie po łódzkich torach i zatrzymywał tylko na opustoszałych, wymarłych przystankach. Z rzadka gościł kolejnych, strudzonych podróżnych, marzących o regenerującej dawce snu w miękkim łóżku. A między nami trwała ożywiona dyskusja niczym pomiędzy dwojgiem długoletnich przyjaciół. Miałam wrażenie, że znam go od dzieciństwa, dlatego z lekkością opowiadałam, gdzie mieszkam, pracuję i czym się zajmuję. O mieszkaniu u cioci, dlaczego nie mogłam dojść do porozumienia z ojczymem i wyprowadziłam się dwa lata temu od matki. Zdradziłam, że pracuję w sekretariacie Zakładów Papierniczych i rok temu skończyłam liceum ekonomiczne. Z radością zdradziłam mu wszystko, co działo się ostatnio w moim życiu.

A on słuchał, przytakiwał, pytał, interesował się, patrzył dużymi, piwnymi oczami, a potem opowiadał o sobie. Rok wcześniej wrócił z wojska, gdzie służył w Niebieskich Beretach w Słupsku – elitarnej jednostce desantowej i obronnej Wybrzeża. Pracował wtedy przy ustawianiu i obsłudze wielkich maszyn w fabryce dywanów Dywilan.

Dojechaliśmy do parku. Przyciągałam go do siebie myślami, więc z tramwaju wysiedliśmy razem: młoda Lidia i młody Paweł. Mieszkanie cioci zlokalizowane było na Buczka (dziś: Kamińskiego), co wiązało się z przejściem przez park Staszica: cichym, pustym, zatrważająco ciemnym…

– Odprowadzę cię – powiedział delikatnie, ale pewnie.

Nie byłam w stanie odmówić.

Szliśmy ramię w ramię, kontynuując rozmowę. Pomimo ciemności i siarczystego mrozu ciepło rozlewało się po moim wnętrzu od serdeczności bijącej od zaskakującego towarzysza. Gdybym znała filmy, mogłabym pomyśleć, że takie sytuacje dzieją się tylko w nich, ale to była przecież Polska w pierwszym dniu 1978 roku. Pierwsze kasety wideo ujrzałam dopiero kilka lat później, a i tak byłam jednym z nielicznych szczęśliwców w Łodzi, którzy mogli pochwalić się kilkoma z nich na wyłączność. Oglądanie jednego filmu kilkadziesiąt razy? Żaden problem!

– Przyjadę po ciebie po południu – odezwał się, gdy nadszedł czas rozstania. – Mam zaproszenie na obiad do Wiesi, mojej kuzynki. Pojedziemy razem. – Nie pytał, oznajmiał.

Śnieg dookoła mnie stopniał w promieniu kilku metrów.

– Dobrze! – zgodziłam się szybko.

Poznał mnie niemal przed chwilą i już zabiera do rodziny? Super! – myślałam i cieszyłam się jak dziecko, gdy po cichu wchodziłam do mieszkania cioci. Nie należałam do nieśmiałych i skrytych dziewczyn. Byłam otwarta, odważna i żywo reagująca na życiowe sytuacje.

Od zawsze miałam dryg do strojenia się i ładnej prezencji. Makijaż, włosy, ubrania, które szyłam sobie od piętnastego roku życia, musiały ze sobą komponować. I tak też było podczas pierwszych odwiedzin u rodziny chłopaka, do którego – nie miałam już wątpliwości – czułam coś więcej niż zwykłą sympatię.

Na obiedzie gościła co najmniej połowa rodziny Pawła. Wszyscy znali się od wielu lat, a wśród nich ja: zupełnie obca osoba z przystanku tramwajowego…

Ależ ja się tam cudownie czułam! Tyle nowych osób do poznania, tyle historii do wysłuchania, tyle żartów do opowiedzenia. Dookoła gwarno, mnóstwo nowych głosów i twarzy, a wśród nich ta jedna znana: twarz zakochanego we mnie Pawła. Było rewelacyjnie! Zjedliśmy tradycyjny polski obiad, czyli dużo, tłusto i zakrapianie. W tamtych czasach alkohol był wszędzie. W miastach wódka, na wsi bimber. Bez względu na region domowe barki uginały się pod ciężarem mocnych trunków, zakorkowanych w szklanych butelkach, których pobrzękiwanie stanowiło nieodłączny element polskich posiłków.

Szybko nawiązałam nić porozumienia z Wiesią, kuzynką mojego partnera. Wkrótce stała się towarzyszką mojego życia. Nadawałyśmy na tych samych falach, podobnie myślałyśmy, a jakby tego było mało: wyglądałyśmy jak siostry! Drobna, brunetka, o podobnych rysach twarzy i sylwetce. Różniły nas tylko oczy: jej ciemne, ale wesołe jak łódzki poranek w Nowy Rok, a moje zielone i pełne nadziei jak oczy nowo narodzonego dziecka.

Był też jej mąż Rysiek z rodzicami. Jego ojciec był Jugosłowianinem, co w przyszłości wykorzystywaliśmy, by jeździć na odległe (w tamtym czasie) wczasy poza granice Polski. Poznałam również ich dzieci: czteroletnią Liliankę i ośmioletnią Wioletkę, a także mamę Wiesi, jej brata i mnóstwo innych osób, które chciały mnie poznać i przyjąć z otwartymi ramionami. Jak swoją. A ja po prostu byłam sobą. Czułam, że mnie polubili. Czułam, że jestem jedną z nich.

W następnym tygodniu Paweł zaprosił mnie na kolejne spotkanie. Tym razem miałam poznać drugą część jego rodziny. Byłam już wtedy po uszy zakochana w chłopaku, który kilka dni wcześniej postanowił zapalić dla mnie papierosa, którego nie miałam nawet w ustach. Obłęd? Skądże. To tylko życie w latach osiemdziesiątych. Nie wiedziałam, czy ktokolwiek został uprzedzony o moim przyjściu. Nie było telefonów, żadnego planowania i ustalania terminów. Do domów wchodziło się prosto z ulicy, uśmiechając się radośnie i wołając jak w amerykańskich filmach:

– Jest tu kto?!

Kłopoty z telefonem zaczynały się nie wtedy, gdy się go nie miało, ale gdy w końcu był: częste i niespodziewane wizyty rodziny oraz znajomych miało się zagwarantowane!

Pojechaliśmy z Pawłem do Pabianic. Czekała na nas jego ciocia (siostra mamy) z córkami: Elą i Basią. Obie były w zbliżonym do mnie wieku, więc bez trudu nawiązałam z nimi kontakt. Dostawałam zaproszenia na kolejne spotkania i gościły mnie najlepiej, jak tylko potrafiły. Tak wyglądały wtedy spotkania rodzinne: nikt nie kalkulował i nie analizował. Po prostu się dobrze bawiliśmy.

Paweł był bardzo rodzinny, opiekuńczy i czuły. Regularnie jeździliśmy po całej Polsce, by odwiedzić jego bliskich we Wrocławiu lub w Gdańsku. Zapoznawał mnie z kolejnymi wujkami, ciotkami i kuzynostwem i prezentował z dumą swoją nową dziewczynę. Na każdym kroku okazywał mi czułość: trzymał za dłoń, przytulał, całował… Nawet przy swojej rodzinie! Zakochałam się w nim od razu, a im bardziej go poznawałam, tym bardziej moje uczucie rosło. Kochałam jego klasyczny i elegancki styl oraz awersję do sportowych ubrań. Zawsze nosił marynarki i skórzane buty, w których prezentował się dojrzale i męsko. Zwłaszcza w połączeniu z brązowymi włosami do ramion. Uwielbiałam jego stanowczość i zdecydowanie: zawsze trzymał się swoich zasad i trudno było go od nich odwieść. Dzięki temu czułam się przy nim bezpiecznie i spokojnie.

Paweł poznał również mojego tatę, mamę z ojczymem oraz ciocię Marysię, u której mieszkałam.

Ciocia Marysia była niesamowitą kobietą. Duszą całej rodziny od strony taty. Przygarniała wszystkich męczenników, niedobitków i tych, którym brakowało pomysłu na życie. Była stanowcza i chłodna, ale na swój sposób troskliwa i wyrozumiała. Przyjęła mojego tatę po rozwodzie z mamą i brata mojego taty, kiedy nie miał gdzie i za co żyć. Ja również mieszkałam u cioci i to za darmo, mimo że próbowałam namówić ją na podział kosztów.

Do dziś słyszę jej zdecydowany i twardy głos:

– Nie, nie, nie! Pieniądze to sobie trzymaj. Rób, co tam chcesz, ale mnie się tutaj nie wtrącaj!

Co mogłam zrobić? Byłam nastolatką pracującą w sekretariacie Zakładów Papierniczych. Potrzebowałam gotówki na własne potrzeby.

Z upływem kolejnych tygodni poznawałam kolejnych członków rodziny Pawła. Cieszyłam się z nawiązywania nowych relacji. Byłam dumna, że robię tak dobre wrażenie. Czar prysł wraz z pierwszymi odwiedzinami u rodziców Pawła. To właśnie tam okazało się, że nie wszyscy uważają mnie za taką cudowną.

Jestem ich wrogiem – pomyślałam od razu, gdy tylko zerknęłam na ich niechętne twarze podczas spotkania. Patrzyli na mnie jak na intruza. O co chodzi? – pytałam siebie, gdy moja kolejna próba nawiązania kontaktu zakończyła się fiaskiem po zderzeniu z ich chłodem. Byłam zmartwiona ich zachowaniem, ale i zadowolona z postawy Pawła, bo jego uczucia względem mnie wcale nie słabły. Wręcz przeciwnie.

Powód niechęci rodziców Pawła wyjaśnił się bardzo szybko. Z pomocą przyszła Wiesia.

– Lilka! Czy ty wiesz, że on był zaręczony przed wojskiem?! – zapytała mnie.

Zaniemówiłam.

– Zaręczyli się z Ewą, ona na niego czekała. Była na jego przysiędze wojskowej nad morzem. Odłożyli już nawet pieniądze na huczne wesele! – podkreślała. Wiesia zdradziła, że ponieważ przyjęcie weselne brata Pawła wyprawiono dla stu pięćdziesięciu osób, wesele Pawła z Ewą miało być jeszcze większe, tym bardziej że rodzina przyszłej panny młodej była bogata dzięki własnemu sklepowi obuwniczemu. – Wybrali już prezent ślubny: mieszkanie w blokach od rodziców Ewy i samochód od rodziców Pawła. Wszystko było zorganizowane!

Wiesia opowiadała to z uśmiechem, a ja słuchałam z otwartymi ustami. Zaręczyny? Mieszkanie? Sklep obuwniczy? Powoli zaczynałam rozumieć… Rodzice Pawła mieli bogatą synową na wyciągnięcie ręki, a potem zjawiła się młoda Lilka z marną pracą w Zakładach Papierniczych i zepsuła im wizję owocnej przyszłości dla syna.

Później, kiedy tolerowali mnie trochę bardziej, usłyszałam od mamy Pawła:

– Wiesz, jaki to był wstyd?! Oni nam za darmo buty szyli! Lila! Ty to sobie wyobrażasz? No wczuj się! Jesteś matką, już myślisz, że syn się ożeni, będzie ustawiony, aż tu nagle poznaje taką Lilę. A Lila nie ma nic i od razu wszystko zmienia!

W ich oczach nie zasługiwałam na żadne usprawiedliwienie. Nie lubili mnie. I vice versa! Czemu miałabym pałać sympatią do ludzi, którzy traktowali mnie jak obrzydliwego potwora z bagien, co to porwał im syna i świetlaną przyszłość? Rzadko ich odwiedzaliśmy.

– Wtedy na przystanku w Nowy Rok Paweł wracał od Ewy – usłyszałam od Wiesi.

Wiesia i Rysiek 1970 rok

Życie nie bywa, ale jest szalone, prawda? Jesteś z ukochaną osobą, planujecie ślub, rodzice wymieniają się pomysłami na wesele, dzielą się prezentami, obsypują podarunkami, ukochana czeka dwa lata, abyś wrócił ze służby wojskowej, wszyscy sądzą, że jest idealnie i lada moment zostaniecie złączeni na wieki, spędzacie razem sylwestra, aż tu nagle… Trach! Koniec. Rozpad.

Paweł niechętnie rozmawiał na ten temat, ale myślę, że Ewa była wybranką rodziców, a nie jego. Jeśli ktoś jest prawdziwie zakochany, nie kończy związku dla nowo poznanej osoby na przystanku tramwajowym o piątej rano w Nowy Rok.

Miłość a zauroczenie: zupełnie dwa, odmienne stany emocjonalne, których odróżnienie jest pierwszym krokiem ku dorosłości.

Luty 1978 roku. Start w dorosłość

Miesiąc po pierwszym spotkaniu postanowiliśmy oficjalnie zostać parą. Tempo było zawrotne, ale kochałam ten czas przepełniony miłością, ciepłem, beztroską i Pawłem, którego dobroć i uczucia pobudzały moje najczulsze punkty i sprawiały, że nawet zimowa Łódź w komunistycznej Polsce była niczym odległa Ameryka, w której nie istniały kartki na żywność ani mieszkania na zapisy.

– Ciociu! Ale gdzie my będziemy mieszkać?! – żaliłam się.

Do tej pory zazwyczaj spotykaliśmy się na neutralnym gruncie. Czasami u mnie, rzadziej u Pawła.

– Nie martw się. Jakoś załatwimy to mieszkanie – odpowiadała hardo, a ja nie miałam wątpliwości, że ma pomysł.

I miała. Taka właśnie była.

Dziś mieszkania można dostać od ręki. Wystarczy średnich rozmiarów worek pieniędzy i znajomość własnych preferencji co do lokalizacji, metrażu i rozkładu pokoi. Kiedyś natomiast nie można ich było nawet kupić. Należało wpłacać pieniądze na książeczkę oszczędnościową i czekać cierpliwie piętnaście lat, aż władza łaskawie zdecyduje się udostępnić nowe lokum. Ta „dobra wola” jest dziś absolutnie nie do pomyślenia, ale w latach osiemdziesiątych tak wyglądały realia. Można było korzystać z mieszkania u rodziców. Jednak początki dorosłości bez własnej przestrzeni na prywatne życie nie są zbyt komfortowe. Inną opcję stanowiła eksmisja spowodowana karygodnym zachowaniem i natychmiastowe przydzielenie nowego mieszkania przez urząd.

Który wariant wybrała ciocia?

Pomimo dziewięćdziesięciu lat na karku była jedną ze sprawniejszych umysłowo osób, jakie znałam. Miała rewelacyjną pamięć, żywiołowy temperament i rodzaj zmysłu, który pozwalał jej radzić sobie nawet w najtrudniejszych sytuacjach. Była doskonałą aktorką. Wiedziała, przy których osobach należy udawać, aby najwięcej uzyskać. Symulowała konanie i potworne schorowanie. Gdy chciała ominąć gigantyczne kolejki przed sklepem, rzucała się na ladę i udawała, że nie ma już siły na czekanie.

Mało kto wierzył w jej wiek. Wyglądała co najmniej dwadzieścia lat młodziej. Bez trudu wchodziła na drabinę, samodzielnie myła okna, gotowała doskonałe dwudaniowe obiady, a swoją energią zarażała nastolatków. Pieniądze dostawała z opieki i wiedziała, gdzie pójść, aby otrzymać jeszcze więcej. Tak samo poradziła sobie w sprawie nowego mieszkania dla mnie i Pawła.

– Ciociu, ja do żadnego sądu nie pójdę! – protestowałam.

– Ty się tu nie wtrącaj! – odpowiadała.

Wystarczył miesiąc, żebym dostała wezwanie do wydziału lokalowego w urzędzie miasta z powiadomieniem o natychmiastowej eksmisji z dotychczasowego mieszkania. Naopowiadała o mnie tak straszne rzeczy, że w ciągu dwóch tygodni wybierałam dla siebie nowe mieszkanie spośród kilku zaproponowanych przez urząd.

– Zaocznie to zrobili – powiedziała, bagatelizując swój wkład w nasze nowe lokum.

W ten sposób zyskaliśmy z Pawłem mieszkanie w samym centrum tuż przy Piotrkowskiej, głównej i przepięknej ulicy. Zamieszkaliśmy na dwudziestu metrach kwadratowych z wodą, piecem szamotówką, ubikacją na dole i łaźnią publiczną naprzeciwko. Tyle. A cieszyliśmy się bardziej niż z luksusowego apartamentu!

Maj 1978 roku. Urzędowe „tak” w cieniu konfliktów

Jeśli nie przeżyłeś dorosłości w dwudziestym wieku, może cię zdziwić, że po paru miesiącach znajomości mieliśmy już wyznaczoną datę ślubu cywilnego. Na ceremonię kościelną nie było nas stać, choć uzgodniliśmy, że gdy zarobimy więcej pieniędzy, to koniecznie się na nią zdecydujemy. Udzielałam wtedy korepetycji z matematyki i szyłam ubrania dla koleżanek oraz ich znajomych, co zawsze owocowało dodatkowym groszem. Lubiłam ładnie wyglądać, a ówczesne sklepy oferowały wyłącznie nijakie, bezpłciowe i babcine ubrania. Czemu więc miałabym nie dzielić się swoimi stylizacjami?

– Przyjęcie zrobię u siebie – zaproponowała Zofia, babcia ze strony mamy.

Miły gest, który – zważywszy na naszą nieumeblowaną i mikroskopijną kawalerkę – był wybawieniem.

Pojechałam do mamy poinformować ją o naszej decyzji. Nie czułam stresu ani wątpliwości wywołanych moim wyborem. Miłość oplatała nas grubą warstwą uczuć i odcinała od codzienności.

– Nie chcę pieniędzy. Damy sobie radę z przyjęciem – powiedziałam, wspomniawszy o propozycji babci.

Mama miała na Rynku w Łodzi własny sklepik z tombakiem, odzieżą i akcesoriami do domu. Zaproponowała, że weźmie na siebie kupno wiązanki. Zgodziłam się z radością. Widziałam, że bardzo zależy jej, aby dać coś od siebie najstarszej i pierwszej córce wychodzącej za mąż.

– Będzie najładniejsza! – obiecywała.

Paweł wzbudził sympatię mamy. Nie dało się go nie lubić. Był otwarty, uśmiechnięty i szarmancki. Nawet gdy toczyłyśmy z mamą zawzięte dyskusje, pozostawał neutralny, wiedząc, że skoro się kochamy, prędzej czy później się pogodzimy.

Czas upływał nam na przygotowaniach do ceremonii ślubnej, pracy zawodowej oraz spotkaniach. Szyłam coraz więcej ubrań i cieszyłam się przyszłością z Pawłem, którą oboje widzieliśmy w ciepłych barwach.

Dzień przed ślubem, wieczorem, pojechaliśmy do mamy, by odebrać wiązankę, którą obiecała kupić. Uradowani weszliśmy do jej mieszkania i… szok. Mama nietrzeźwa. Ojczym pijany. Wiązanki nie ma. Zapomnieli. Nie pojechali na Rynek, a przecież była już dziewiętnasta! Wszystkie kwiaciarnie już zamknięto i miały zostać otwarte dopiero następnego dnia o dziesiątej. Dokładnie o tej godzinie była zaplanowana ceremonia ślubna, wiedziałam więc, że nie zdążymy kupić kwiatów.

Coś we mnie pękło. Poczułam, że robi mi się gorąco, a nagromadzone emocje szukają ujścia. Jutro ślub, a ja nie mam wiązanki? Co ja zrobię – myślałam i wściekałam się coraz bardziej. Urządziłam awanturę, która dotyczyła nie tylko teraźniejszości, ale i przeszłości. Ojczym ciągle wtrącał się do naszej rozmowy, więc obrzuciłam go inwektywami. Wyrzuciłam, że zmarnował mamie życie. Byłam wściekła i nie miałam zamiaru panować nad emocjami.

– Nie chcę was widzieć na moim ślubie! – wrzasnęłam w końcu.

Wyszliśmy, trzaskając drzwiami.

Taka właśnie byłam: niewiele myśląca o konsekwencjach. Smutek mieszał się we mnie z gniewem, a irytacja z miłością do matki. Decyzji jednak nie zmieniłam, a ona i ojczym postanowili się do niej zastosować.

Następnego dnia kłótnia z mamą poszła w niepamięć, ponieważ była paląca kwestia wiązanki.

– Co my bez niej zrobimy? – pytałam i szukałam ratunku, aż w końcu wpadłam na genialny pomysł. – Gdy przyjadą pierwsi goście, weźmiemy od nich wiązanki, a ja szybko coś z nich wykombinuję, tak by pasowała do ślubu!

Paweł nie był przekonany, ale jakie mieliśmy wyjście? W dzień ceremonii zebrałam kilka bukiecików od gości, wybrałam z nich najlepsze kwiaty, a potem sama ułożyłam ślubną kompozycję. Gotowe! Wyszła wiązanka jak ze sklepowej witryny!

Ceremonia przebiegła w uroczystym i podniosłym stylu. Dnia 6 maja 1978 roku staliśmy się dla siebie jeszcze bardziej bliscy. Jednocześnie płakałam ze szczęścia i śmiałam się jak małe dziecko, nie mogąc uwierzyć, że ten przystojny szatyn o piwnych oczach, którego poznałam na przystanku tramwajowym, właśnie teraz staje się tym jedynym na całe życie.

Na ślubie byli bliscy i przyjaciele, którzy cieszyli się i gratulowali nam decyzji. Niestety zabrakło zarówno moich, jak i Pawła rodziców. Nie akceptowali mnie do tego stopnia, że odmówili udziału w tak ważnym dla ich syna dniu. Mimo że podczas wręczania zaproszeń bez zastanowienia odparli, żebyśmy się ich nie spodziewali, Paweł miał nadzieję, że się zjawią. W końcu namawiała ich cała rodzina, sugerując delikatnie, że jestem naprawdę fajną dziewczyną, której niczego nie brakuje i przy której ich syn rozkwita. Nadzieja matką głupich… Nie przyjechali.

Przyjęcie odbyło się u babci. Było skromne, ale uroczyste: rosół, drugie danie, bigos, schabowe, coś na ciepło… Typowe polskie jedzenie bez kombinowania i zgodne z tradycją. Nawet ograniczona przestrzeń nie uchroniła mieszkania babci przed tańcami i radosnymi podrygiwaniami. Tym bardziej że mieliśmy muzykę na żywo! Wujkowie bliźniacy (bracia mamy) grali na akordeonie w dużym pokoju, wypełnionym czternastoma osobami, ogromnym stołem z podnóżkiem, jedzeniem i naszą miłością. Nic nie mogło zepsuć radości i naszego oczarowania sobą, nawet brak tych, którzy wydali nas na świat. Nie myślałam wtedy o swojej mamie, ojczymie czy teściach. Liczył się Paweł i jego dobrotliwy, troskliwy uśmiech.

Ślub z Pawłem 1978 rok

Wspólne życie: Rafał, Jugosławia i fiat

Ślub jest wyjątkowym wydarzeniem w życiu każdego człowieka, jednak rzeczywistość nie pozwalała nam zbyt długo się nad nim rozpływać. Był 1978 rok. Żyliśmy w komunistycznej Polsce. Musieliśmy mocno zakasać rękawy, żeby dostać to, czego chcieliśmy.

Po ślubie zamieszkaliśmy u cioci i zaczęliśmy korzystać ze wszelkich dostępnych możliwości na poprawę bytu. Dowiedzieliśmy się, że państwo oferuje pożyczki dla młodych małżeństw: pięć tysięcy złotych. Te pieniądze wystarczyły nam na umeblowanie dwudziestometrowego mieszkania. Kupiliśmy segment, którym sprytnie podzieliliśmy nasz mały dom na kuchnię i pokój, nabyliśmy jeszcze stół, sześć krzeseł, szafki kuchenne, wersalkę, pralkę Franię i nawet… kolorowy telewizor Rubin! Jaki on był ogromny! A ile radości nam dawał!

Szczęście powodowało, że nawet nieustanne bieganie do toalety na dół przestało być uciążliwe. I tak zaczęliśmy prawdziwe, dorosłe życie, by sprawdzić, czy aby na pewno jesteśmy dla siebie stworzeni. Ktoś powiedział, że małżeństwo dociera się aż siedem lat. Postanowiliśmy to zweryfikować.

Oboje chcieliśmy mieć dziecko. Pomimo młodego wieku byliśmy dojrzali i gotowi na przyjście na świat naszego potomka. Problem w tym, że mijał miesiąc, drugi, trzeci i nic się nie działo. Martwiłam się, dramatyzowałam i ulegałam negatywnym emocjom, które odbijały się na moim samopoczuciu.

– Co się stanie, jeśli nie będziemy mieć dzieci? – pytałam Pawła, bojąc się najgorszego.

Teść pogarszał zaś sprawę, bo powtarzał całej rodzinie:

– Kaktus mi wyskoczy na dłoni, jak ona urodzi Pawłowi dziecko!

Nie mogłam mieć wtedy wątpliwości: naprawdę mnie nienawidzili.

Może to los postanowił zrobić psikusa teściowi, a może zadziałała czysta biologia ludzkiego organizmu – w końcu zaszłam w ciążę. Uff! Poczułam ogromną ulgę, jakbym w ciągu jednego dnia straciła kilka kilogramów utrudniających życie.

– Będziemy mieli bobaska! – Skakałam z radości, ilekroć widywaliśmy się ze znajomymi lub rodziną, czyli często, bo niemalże każdego dnia. Zwłaszcza z Wiesią.

Kochałam ją bardziej niż rodzone siostry. Była cudowną dziewczyną, z którą rozumiałam się bez słów. Obie uwielbiałyśmy czytać. Ja zarażałam Wiesię kryminałami, które krążyły wtedy po moim biurze w Zakładach Papierniczych, a Wiesia przekazywała mi miłość do literatury pięknej: Kraszewskiego, Sienkiewicza i pozostałych wielkich autorów. Wspierałyśmy się nieustannie. Pokazałam też Wiesi, jak może zmienić swój styl i ładnie się ubierać.

– Jesteś taka piękna! – mówiłam. – Pokaż to wszystkim i zaprezentuj się cała! Moja teściowa szyje ci ubrania jak dla starej kobiety. – Jak widać, antypatia na linii teściowie–synowa działała w dwie strony.

Wykorzystywałyśmy każdą chwilę na wspólne spotkania. Dwa razy w roku wyjeżdżałyśmy do Jugosławii na specjalne zaproszenie do rodziny Ryśka. Do tamtej pory znałam tylko Polskę i nagle znalazłam się za granicą: w Zagrzebiu i nad Adriatykiem. Był ze mną Paweł i Wiesia, a dookoła mieliśmy najczystsze piękno. Czego chcieć więcej? Pieniędzy?

Niczego nam nie brakowało, zarabialiśmy bowiem na sprzedaży towarów w Zagrzebiu. Takie czasy: na wakacje nie opłacało się jechać bez czegokolwiek do sprzedania. Wystarczyło wziąć ogonki z lisa, buty, kozaki, ręczniki, urządzenia elektroniczne albo hit – radiomagnetofon Kasprzak, na którym zarabialiśmy nawet trzysta procent! Zdarzało się, że latem kupowaliśmy nowy sprzęt kempingowy (stoły, krzesła, namioty, butle gazowe), korzystaliśmy z niego nad Adriatykiem, a następnie – przed powrotem – sprzedawaliśmy.

– Sprzedaż? Sprzedaż?! – Tubylcy sami przychodzili i pytali o cenę poszczególnych sprzętów.

My sprzedawaliśmy, oni kupowali. Każdy czuł się szczęśliwy!

Raz Jugosłowianin zmanipulował nas tak sprytnie, że sprzedaliśmy mu i krzesła, i stoły, a potem przez kilka dni jedliśmy na trawie i kocach…

Najważniejsze było mieć z tego zysk i nie wracać z pustymi rękami, bo w kraju się nie przelewało. Lubiłam handlować i finalizować transakcje. Nie bez powodu skończyłam liceum ekonomiczne, choć w sumie mam „mieszany” umysł: analityczno-artystyczny.

Z Jugosławią wiąże mnie wiele wspomnień. Czy dziś w tym nieistniejącym już kraju ludność nadal kultywuje swoje tradycje? Nie wiem. Dwa razy świętowaliśmy wraz z rodziną Ryśka Dzień Nazwiska. W Jugosławii nie obchodzono urodzin ani imienin, za to Święto Gribićów [Grzybów] – była to ogromna impreza w ogrodach na minimum trzysta osób. Pachniało latem, a my bawiliśmy się w świetle wakacyjnego słońca. Nie liczyliśmy się z kosztami, próbowaliśmy najróżniejszych potraw oraz regionalnych ciast i piliśmy trunki w kolorach tęczy. Musiało być obficie, głośno i radośnie!

I tak właśnie było.

Do Polski wracaliśmy ubawieni i z gotówką w kieszeni za sprzedany towar. Czekała tam na nas nie zawsze miła rzeczywistość.

Rafałka teściowie zobaczyli dopiero po dwóch miesiącach od jego narodzin. Żałowałam, że brak sympatii do mnie odbija się na ich wnuku. Dużo pracowali i wyjeżdżali, ale czy to ich usprawiedliwiało?

Teść miał wypadek jeszcze w czasie piastowania posady kierownika na budowie. Wyciąg, po którym dostarczano cegły na wyższe kondygnacje, przewrócił się na niego. W efekcie teść nie mógł już później pracować. Teściowa była krawcową na życzenie swoich rodziców. Wysłali ją na praktyki i jeszcze musieli za nie płacić. Nieco inaczej to wtedy wyglądało – płacił ten, kto się uczył. Szyła w domu. Oboje dorabiali, jeżdżąc na zorganizowane wczasy. Teściowa była tam główną kucharką, a teść człowiekiem do pomocy. Wracali między kolejnymi turnusami, żeby przepakować swoje rzeczy, zabrać kolejne i znów wyruszali w drogę na następne pracowite „wakacje”, a ich mieszkanie stało puste. Znajdowało się w bloku, miało centralne ogrzewanie, toaletę w środku i wannę. Było tam wszystko, czego nam brakowało. Szczególnie gdy na świat przyszedł Rafałek i wywrócił nasze życie na zupełnie inną stronę.

Przyczynił się też do pierwszego, dobrego gestu ze strony teściów.

– Mieszkanie stoi puste. Oni się męczą w tym jednym pokoju… Dajcie im swoje, skoro i tak was nie ma! – powiedział do teściów Tadeusz, brat Pawła.

Zgodzili się, abyśmy przebywali w ich mieszkaniu, kiedy wyjeżdżali akurat na kolejne „wczasy”, ale nie miałam żadnych wątpliwości, że zrobili to dla Pawła i Rafałka. Mnie nie brali pod uwagę. Byłam zbędnym bagażem, który muszą wliczać w koszty, jeśli chcą, aby ich syn i wnuk mieli lepszy kąt do życia. Podczas rodzinnych spotkań widziałam, jak na mnie patrzą. Jeśli mogliby zamieniać wzrokiem w kamień jak Meduza, pewnie do dziś byłabym ich trofeum, które trzymaliby w najciemniejszym kącie piwnicy.

Na szczęście nie pozwalałam się tłamsić, a Paweł nie przejmował uprzedzeń rodziców. Kochaliśmy się i wykorzystywaliśmy każdą szansę od życia, żeby polepszyć swój byt. Jedna z nich nadarzyła się już po przeprowadzce do teściów i nazywała się maszyna wieloczynnościowa do szycia.

1980 roku. Krzywa wznosząca

– Mogę jej używać? – zapytałam, chowając dumę w sercu.

– Możesz – usłyszałam.

Coś tu nie gra… Kolejny dobry gest ze strony teściów? Najpierw udostępnienie mieszkania, a teraz maszyna do szycia?! Jeśli to była zasadzka, wpadłam w nią od razu, bo nie mogłam się doczekać, aż wypróbuję to cacko!

Singer – wieloczynnościowa maszyna do szycia – pozwalała na szycie zygzakiem i obrobienie tkaniny. Miała o wiele lepszą funkcjonalność niż maszyna, którą dostałam od babci. Lepsza funkcjonalność oznaczała więcej możliwości. Od razu zabrałam się do pracy i wymyśliłam prostą sukienkę na szeleczkach, idealną na lato. Różniła się od ubrań, które zdobiły witryny komunistycznych sklepów. Wówczas ważniejszym celem zakupów było „dostać”, aniżeli „ładnie wyglądać”, a mnie zawsze zależało na tym drugim.

Nie miałam żadnych oczekiwań, a jeśli w głowie kiełkował mi pomysł na biznes, to był zupełnie mglisty. Po prostu pewnego dnia zawiozłam sukienki mamie, a ona umieściła je w swoim sklepiku. Błyskawicznie dostałam odpowiedź zwrotną:

– Przynoś ich jak najwięcej! – ekscytowała się.

Nie potrzebowałam więcej słów zachęty.

Szyłam jak dla siebie i czerpałam garściami z niemieckich czasopism mody. Miałam szerokie grono znajomych, a Paweł dokładał do niego również swoją gromadkę przyjaciół, więc zawsze ktoś dostarczał nam zachodnie magazyny. Podziwiałam w nich kolorowe bluzki, kwiatowe sukienki i ubrania, które wyglądały uroczo i kobieco. Ta inspiracja w połączeniu z moją artystyczną duszą pozwalała tworzyć oryginalne produkty. Dodawałam, zmieniałam, wymyślałam i kreowałam ubrania, które dla wielu kobiet były symbolem zachodniej wolności.

Sklepy prezentowały tylko kolekcje ubrań à la babcia 1980. Tymczasem jeśli jesteś młodą kobietą, raczej nie chcesz ubierać się w rzeczy, które z powodzeniem może nosić twój przodek. Ubrania były szare, rozciągnięte, bez wyrazu i bez cech charakterystycznych dla młodych kobiet, czyli akcentu wolności, chęci wyrażania siebie i swoich poglądów, bez burzy kolorów, oryginalnych wzorów i krojów, podkreślających młode ciała. Właśnie dlatego moje sukienki stanowiły dla nich łakomy kąsek. Dałam szansę młodym kobietom na lepszy wygląd i pokazanie swojego prawdziwego oblicza, a one mi zaufały. Szyłam bardzo szybko i sprawnie.

W głowie kołacze mi wiersz Leśmiana Szewczyk:

W szyciu nic nie ma, oprócz szycia,

Więc szyjmy, póki starczy siły!

W życiu nic nie ma, oprócz życia,

Więc żyjmy aż po kres mogiły!1

Abstrahując od wydźwięku metaforycznego, właśnie tak wyglądało moje życie. Nie było w nim nic poza szyciem i próbą pogodzenia tego zajęcia z wychowywaniem Rafałka. Siedziałam z wózkiem w mieszkaniu, zarzucona pracą do tego stopnia, że nie miałam czasu, aby wyjść na zewnątrz. Wystawiałam wtedy wózek z Rafałkiem na balkon, żeby miał dostęp do świeżego powietrza, i szyłam, szyłam i szyłam… aż kupiliśmy fiata. FIATA! Prawdziwego malucha!

Szyłam szybko i rewelacyjnie, a zyski były dziesięciokrotnie wyższe od zakupionego materiału. Prywatne przedsiębiorstwa dopiero raczkowały, więc kto miał biznes – ten miał duże pieniądze. Współcześnie potrzeba często wielu lat, żeby móc z dumą i satysfakcją powiedzieć: „Zarobiłem dużo pieniędzy ciężką pracą”. A wtedy? Profesjonalnie zaczęłam szyć na początku 1980 roku, a po miesiącu już było nas stać na ówczesny popularny model samochodu. To tempo bogacenia się powodowało, że nie wiedzieliśmy, co robić z pieniędzmi. Teraz byśmy kupili dom, mieszkanie, zainwestowali w nieruchomości, polecieli na Majorkę albo zwiedzili Azję, ale wtedy? Wtedy kupowaliśmy złoto! Paweł wyglądał jak współczesny amerykański raper: kupował bransoletki i naszyjniki, a potem obwieszał się nimi jak prawdziwy boss Łodzi. Ja lubowałam się w pierścionkach i nosiłam nawet po kilka na każdym palcu. Do tego – bo jakżeby inaczej – miałam duże i widoczne kolczyki w uszach.

– Wyglądasz jak Cyganicha! – mówili do mnie znajomi pół żartem, pół serio.

Kiedyś mnóstwo ludzi miało pieniądze, ale skarżyło się na deficyt towaru. Dziś dostaniemy absolutnie wszystko, ale wiele portfelów świeci pustkami. Wtedy zaistniała niewyobrażalna sytuacja, bo w sklepach brakowało podstawowych produktów, na mieszkania czekało się długie lata, używane auta kosztowały więcej niż nowe w salonach, bo te były na zapisy! Na rynku samochodowym brakowało zachodnich marek, dostępne były tylko rosyjskie wołgi i NRD-owskie wartburgi w kolorach podobnych do ubrań w sklepach odzieżowych: szaro, buro i ponuro… Kto wymarzył sobie malucha albo poloneza, musiał czekać na niego nawet kilka lat. Wyjątkiem były osoby na wysokich stanowiskach – kierownicy i dyrektorzy dostawali samochody od zaraz. Rozwiązaniem problemu było kupno używanego auta. Jednak ze względu na dostępność od ręki cena szybowała do niebotycznych rozmiarów. W ten sposób za pięcioletnie auto płaciło się jak za nowe, ale czemu się dziwić, skoro wtedy dopłacało się do wszystkiego? Chciałeś nowe meble? Albo dawałeś w łapę kierownikowi, albo stałeś w kolejce i czekałeś na swój moment w hierarchii „łaskawych” zapisów. Chciałeś porządną opiekę medyczną? Albo przesuwałeś pod stołem kopertę, albo byłeś traktowany gorzej niż więźniowie.

– Paweł, muszę mieć prawo jazdy! – rzuciłam pewnego dnia.

Skoro mamy auto, wypadałoby nauczyć się jeździć, prawda? Jesienią 1980 roku wyjechaliśmy więc na wczasy do Międzywodzia, gdzie miałam dostać swój upragniony dokument.

1 Bolesław Leśmian, Poezje wybrane, Wrocław 1983, s. 98.

„Proszę państwa! Bez stresu!”, czyli prawo jazdy dla wszystkich

Zdobycie prawa jazdy bywa utrapieniem, zwłaszcza dla młodych ludzi. Kiedy mój syn skarżył się, że nie może zdać egzaminów, odpowiadałam mu ze śmiechem, że ja nie miałam z tym problemów. Prawdę mówiąc, w tamtych czasach mało kto miał problem, by zdobyć prawo jazdy. Gorzej z umiejętnościami…

Ja, Paweł i malutki Rafałek pojechaliśmy na prawdziwe wczasy dla młodych rodziców z możliwością zdobycia prawa jazdy.

– Proszę państwa! Bez stresu! – zaczął kierownik na inauguracyjnym spotkaniu. – Zapewniam, że wszyscy z państwa już zdali, więc proszę się nie denerwować.

Popatrzyłam na wiek uczestników: od osiemnastu do sześćdziesięciu pięciu lat. Mozaika osobowości, prezencji i doświadczenia życiowego. Wszyscy patrzyli na siebie z tym samym, wciąż poszerzającym się uśmiechem, który powoli zarażał radością całą twarz.

– Jesteście dorośli – zabrał głos specjalista od teorii ruchu drogowego. – Jak ktoś już zna zasady, nie musi przychodzić na zajęcia.

Nadgorliwość nigdy nie jest dobra, więc słuchałam pilnie uwag kierownictwa i wypełniałam ich rozkazy. Na teorii nie pojawiłam się ani razu. W końcu co może być w niej trudnego? Trochę znaków o różnych kształtach, światła, wyprzedzanie, mijanie, jakieś zasady prawej ręki, skrzyżowania… Łatwizna, prawda? Za to pilnie uczestniczyłam w zajęciach praktycznych.

– Każdemu należy się dziennie godzina jazdy! – mówił dyrektor.

Cóż… Tyle z mówienia. To był 1980 rok. Benzyny brakowało, a każdy szukał nawet najmniejszych okazji do zarobku. Nasze godzinne jazdy wyglądały więc tak, że z koleżankami we trzy pakowałyśmy się do samochodu, chichocząc i śmiejąc się na myśl o wspólnych przejażdżkach. Wyjeżdżałyśmy na główniejszą trasę blisko Szczecina, jechałyśmy nie więcej niż pięć minut – oczywiście skrupulatnie dzieląc ten jakże długi czas na naszą trójkę. Potem zawracałyśmy i powtarzałyśmy cały manewr, ciesząc się, że oto wyjeździłyśmy przysługującą nam „godzinę”. My byłyśmy szczęśliwe, bo zyskiwałyśmy więcej czasu na imprezy do późnych godzin nocnych, granie w siatkówkę i codzienne ogniska, a paliwo zostawało w baku, co niewątpliwie radowało jeżdżących z nami egzaminatorów. Wilk syty i owca cała!

Rafałek towarzyszył nam w każdej aktywności. Nie opuszczał nas na krok. Spacery do lasu? Zawsze z nim! Gry na boisku? Najwierniejszy kibic, który razem z innymi wspomagał mamę i tatę! Ogniska do późnej nocy? Pierwszy chętny! Gdy zasypiał, Paweł odnosił go delikatnie do pokoju, gdzie spał całą noc, a my bawiliśmy się dalej. Bezstresowe czasy, w których niewiele się myślało o tym, co się może stać, i nikt nie słyszał o czymś tak abstrakcyjnym, jak elektroniczne nianie. Po prostu się żyło: prosto, zwyczajnie i bez kompleksów, skupiając się na szansach, a nie zagrożeniach.

Na wczasach dostawało się jedynie papierek potwierdzający wyimaginowane umiejętności, które następnie trzeba było zdobywać we własnym zakresie. Masz prawo jazdy? Mam. Zdałeś? Zdałem! A że nie umiesz jeździć? To się ucz! Biedny Paweł musiał brać mnie na boisko, wsadzać do auta i uczyć tych wszystkich dziwnych wywijasów, parkowania, stawania, zakręcania… A jak się denerwował! Dla każdego był zawsze taki miły – nawet dla koleżanek, które uczył jeździć razem ze mną – a na mnie krzyczał!

– Tamte baby mnie nie obchodzą. Chcę być pewien, że ty bezpiecznie pojedziesz, dokąd będziesz chciała, i wrócisz do domu.

Był cudownym mężem. Troskliwym, opiekuńczym i bardzo romantycznym. Moim osobistym bodyguardem…

Halo, czas wracać do opowieści!

Egzaminy musiały się odbyć, bo trzeba było przecież stwarzać pozory normalności. Zaczęliśmy od teorii. Siedzieliśmy potulnie pochyleni nad kartkami i patrzyliśmy w nie jak te sroki w gnat. Dziewięćdziesiąt procent testu równie dobrze mogłoby być napisane po chińsku tymi dziwnymi wzorkami, a i tak nie wypaczyłoby to końcowego wyniku. Nie zapominajmy jednak, że to były wczasy. Wszystko sprowadzało się do cierpliwości. Wystarczyło siedzieć, nie ruszać się zanadto, zachować pozory powagi i czekać. Na kogo? Na egzaminatora, który chodził po całej sali i w powtarzalny sposób kładł swój palec na kartce każdego kursanta akurat w miejscu, w którym znajdowała się prawidłowa odpowiedź: a, b lub c. Los tak chciał!

Ciekawe, czy chciał też, aby akurat podczas naszych wczasów w Międzywodziu zjawiła się kontrola.

„Lotni” – tak się na nich mówiło – byli od weryfikowania pracy egzaminatorów. Takiej paniki jeszcze nie widziałam! I wcale się temu nie dziwiłam. Jak można bowiem wytłumaczyć, że po rzekomej dogłębnej nauce kursantki nie potrafią wrzucić odpowiedniego biegu, ruszyć z miejsca autem, wyjechać na drogę lub zmieścić się wąskim samochodem w trzymetrowej bramie?!

Na szczęście byłam już po jeździe ostatecznej. Oczywiście zdałam, ale nie to było najważniejsze. Lotna chciała skontrolować na końcu tych najlepszych, początek zarezerwowano dla najgorszych. Panika panowała przeogromna. Egzaminatorzy i kierownicy nie wiedzieli, co robić. My obgryzałyśmy paznokcie ze strachem w oczach i pytałyśmy, co teraz będzie…

Było wiadomo. To był rok 1980. Wszyscy chcieli zarobić. Całą grupą złożyliśmy się na podarek dla państwaz kontroli i wręczyłyśmy im mały upominek zamknięty w kopercie. W ten sposób zdałam egzamin na prawo jazdy. Poszłam raz i od razu zaliczyłam! Jak się chce, to wszystko można… Wystarczy uwierzyć, ciężko na to zapracować, zawziąć się i żyć w komunistycznej Polsce z dostateczną ilością gotówki. Z naciskiem na to ostatnie.

Nowe lokum, stare zasady: gość w dom, Bóg w dom!

– Znalazłam pijaka! Matka mu umarła, chce sprzedać mieszkanie – idealne dla was! Wracajcie jak najszybciej, bo jeszcze ktoś podkupi. – Głos cioci Marysi ciął nawet przez słuchawkę telefonu.

Wówczas legalna była tylko zamiana mieszkań. O kupnie nikt nie mówił i nie wiedział – oczywiście oficjalnie. Formalnie dochodziło do wymiany między dwojgiem ludzi: kogoś nie było stać na wyższy czynsz za większe mieszkanie, więc zamieniał się z kimś, kto miał mniejsze. W rzeczywistości jednak dawało się pieniądze, podobnie jak teraz.

– Kurczę, Paweł. Będziemy mieli mieszkanko – oznajmiłam mężowi ze łzami radości w oczach i rzuciłam mu się na szyję.

Byliśmy jeszcze wtedy na naszych pamiętnych wczasach w Międzywodziu. W 1978 ślub, a w 1980 własne, duże mieszkanie?! To nie był sen. Życie dawało nam fory i pozwalało korzystać z jego uroków. Prędko wróciliśmy z wyjazdu (z moim prawem jazdy w kieszeni) i zaczęliśmy negocjacje. Facet szybko zauważył, że mamy pieniądze, więc ciągle podbijał cenę, ale jakie to miało znaczenie, skoro byliśmy gotowi oddać cały majątek, byle tylko wyprowadzić się z dwudziestometrowej klitki, do której wracaliśmy zawsze, gdy tylko teściowe wracali ze swoich wyjazdów?!

Nowe mieszkanie znajdowało się w kamienicy na tej samej ulicy, na której mieszkała ciocia. Ponad siedemdziesiąt metrów kwadratowych powierzchni, czyli trzy razy większe niż nasze dotychczasowe. Przepiękne wnętrze z centralnym ogrzewaniem i grubymi murami. Ogromny salon, niewielka kuchnia, ubikacja z łazienką (w mieszkaniu!), sypialnia dla nas i osobny pokój dla Rafałka. Byliśmy zachwyceni! Czuliśmy, że zaczynamy nowy, kolejny już etap naszego wspólnego życia.

Jednak nie obyło się bez strachu. Legalnie dokonywaliśmy tylko zamiany mieszkań. Urząd nie miał (i całe szczęście!) najmniejszego pojęcia o tym, że płaciliśmy. Decyzja „wymiany” uprawomocniała się przez dwa tygodnie.

– A co, jeśli nas oszuka? Damy facetowi pieniądze, a nie dostaniemy mieszkania?! – pytałam trwożliwie Pawła, ale on cierpliwie mnie uspokajał.

I miał rację.

Paweł był fenomenem. Do życia potrzebował ludzi. Daleko mu było do introwertyzmu: rozkoszował się towarzystwem i wymianą wzajemnej energii. Do naszego nowego domu zapraszał rodzinę, przyjaciół i znajomych. Tylko z samych wczasów na prawo jazdy ściągnął kilkanaście osób na oblewanie mieszkania. Ciągle urządzaliśmy imprezy, zabawy, ciągle coś się działo! W pierwszych dniach w naszym nowym lokum przebywało minimum trzydzieści osób! Dniem i nocą! Cud, że sąsiedzi byli tolerancyjni. Ktokolwiek do nas przyjeżdżał – zwłaszcza rodzina z odległych miejscowości – zostawał na dłużej. Nikomu nie przeszkadzały dmuchane materace wypożyczone ze sklepu ze sprzętem sportowym. Wszyscy cieszyli się i doceniali wspólnie spędzane chwile: zazwyczaj (by nie powiedzieć zawsze) przy lejącym się strumieniami alkoholu. Gość w dom, Bóg w dom! A dzieciaki poza nim.

Byliśmy młodzi, ale odpowiedzialni i mieliśmy fantastycznych przyjaciół, którzy nam pomagali. Wieczorami więc odprowadzaliśmy Rafałka do kogoś bliskiego: czasami była to Elka albo Halina. Z nikim dorosłym nie chciał zostawać, ale gdy widział dzieci, nie potrzebował więcej słów zachęty. Nawet przed pobytem u teściowej się wzbraniał i z ręką na sercu: ja go tego nie uczyłam! Raz go nawet Wiesia musiała przekonać papierosami, żeby został u babci. Potem pytałam ją:

– I co? Dałaś mu zapalić?

– No musiałam. Wziął tego niezapalonego papierosa i dmuchał w niego jak natchniony!

Rafałek korzystał z nowości, bo z Pawłem nie paliliśmy.

Elka z kolei miała syna, który umiał opiekować się młodszymi dziećmi. W tamtym czasie był dla Rafałka niczym starszy brat. Natomiast u Haliny dzieciakami opiekowali się jej rodzice. Do dziś nie wiem, jak dawali radę z tą zgrają raczkujących, biegających i pytających o wszystko małych „potworków”, ale radzili sobie wyśmienicie. Gdy rankiem odbieraliśmy Rafałka, był w siódmym niebie. My również chcieliśmy, ale upojna noc z imprezowaniem do późnych godzin skutecznie tłumiła wszelką ekspresję radości.

Festiwal „witania mieszkania” w takim natężeniu trwał około czterech dni… Rano bywałam już porządnie zmęczona. Jedni wstawali, trzeźwieli i zaczynali pić od nowa, kiedy inni jeszcze odsypiali wcześniejsze wojaże. Potem ci drudzy wstawali, snuli się, leczyli, a potem zajmowali miejsce tych, którzy już dłużej pić nie mogli. Jak na robotniczej zmianie…

Ludzie ci pochodzili z różnych regionów Polski, ale głównie ze Śląska, a tam panował zwyczaj, by przywozić jedzenie. Jedna z koleżanek pochodziła ze wsi, więc stwierdziła, że przywiezie dwie kaczki. Nie było chwili, żeby ktoś nie stał przy garach i czegoś nie gotował! Ciągle coś parowało, brzdękało, bulgotało i przypalało się, jeśli akurat kolejna szklanka alkoholu była ważniejsza niż obiad.

Kochałam te chwile, ale jednocześnie ich nienawidziłam. Jakbym miała chorobę dwubiegunową: raz mania, raz depresja. Młodość ma swoje barwy i cienie.

Do barw na pewno mogę zaliczyć meblowanie naszego nowego, pięknego mieszkania. Po „ochrzczeniu” każdego skrawka przestrzeni zrobiliśmy wreszcie gruntowny remont. Pojechaliśmy też do Swarzędza po meble i zaczęliśmy aranżować wnętrze według naszych upodobań. Kupiliśmy fototapetę z fantastycznymi palmami, które przypominały nam – odległe wtedy – rajskie wakacje. Do tego wybraliśmy nowoczesne meble z litego drewna, ogromny bar do pomieszczenia różnorodnych trunków, meble we francuskim w stylu Ludwika XVI do sypialni i jeszcze z łatwością wyposażyliśmy pokój Rafałka.

Szycie dawało coraz większe dochody, a pasja przeradzała się w opłacalny biznes.

Młoda Lilka zostaje bizneswoman

Nie od razu Rzym zbudowano! – mogłabym krzyknąć, ale wszystko działo się zbyt szybko, żebym miała na to czas. Na początku uszyte ubrania zawoziłam mamie, a ona sprzedawała je w swoim sklepiku na Rynku.

– Cygan się o ciebie pyta. Chce z tobą porozmawiać o towarze – rzuciła mi kiedyś.

– No dobrze – odparłam podekscytowana i od razu podałam adres.

Bezpieczeństwo? Ochrona danych? Strach przed nieznajomymi? A co to wtedy znaczyło?!

Mieszkaliśmy jeszcze u teściów. Nowe mieszkanie pozostawało w remoncie, więc z ogromną niecierpliwością obserwowałam posuwające się prace. Często uciekałam w pracę i opiekę nad Rafałkiem, byleby tylko nie odliczać kolejnych godzin, dni i tygodni, które upływały mi na niebezpiecznym „terenie wroga”.

Pewnego dnia zjawili się i oni: Cygan z żoną.

– Ja pani pomogę! – przeszedł szybko do konkretów. – Mam swoją firmę, więc będę odbierał ubrania i sprzedawał na Rynku. Będę za to odpowiedzialny!

– Ale u mnie nikt nie szyje! – odparłam zaskoczona jego propozycją.

Ja i współpracownik? Partner biznesowy?! Ja?! Młoda Lilka, która jeszcze do niedawna szyła ubrania wyłącznie dla siebie na starej maszynie babci?! Hmmm… A co miałam do stracenia?

Zaczęłam więc uczyć szycia moją rodzinę, mimo że sama nigdy nie korzystałam z kursów czy szkoleń. Byłam dowodem, że wystarczy samouctwo, pasja i zaangażowanie. No i byłam zawzięta.

Zaczęłam od Wiesi i Haliny. One pierwsze padły ofiarą mojego rozrastającego się biznesu. Potem sukcesywnie poszerzałam krąg osób, które pracowały dla mnie (nieoficjalnie) i szyły ubrania w swoich domach. Robiłam im formy z tektury, kupowałam towar (jedną paczkę materiałów trzymetrowych) i im dostarczałam. Wiesi i mojej siostrze Basi kupiłam nawet maszyny do szycia. Reszta miała swoje albo kupowała na własną rękę.

Myślę, że każdy wyczuł, jak bardzo dochodowy biznes im oferuję. Skoro po paru godzinach pracy przy maszynie zarabia się czterokrotność swojej wypłaty, to coś musi być na rzeczy. A może byłam po prostu całkiem hojną i fajną szefową, skoro z sukcesem i w szybkim tempie nauczyłam szycia około piętnastu osób?

Przy tym bliscy chętnie odwzajemniali się za pomoc i służyli wsparciem. Wiesia była telefonistką w centrali międzymiastowej, więc gdy dzwoniliśmy do klientów w związku z towarami, wystarczyło, że weszłam do budki, łączyłam się z właściwym numerem, a Wiesia (nie mam pojęcia, jak ona to robiła!) mnie znajdowała i od razu pytała, z kim łączyć. Była szybka i sprawna: w gablocie najszybszych łączniczek zawsze wisiało jej zdjęcie, a ja czerpałam garściami z jej talentów. Wystarczyło piętnaście minut i miałam załatwione pięć albo nawet sześć sklepów. Nie musiałam chodzić na pocztę i czekać godzinę za każdym razem… W końcu telefony, jak wszystko inne, były towarem deficytowym.

Nie jeden raz przekonałam się, że dobro wraca. Pewnego dnia spotkałam na przystanku moją dawną koleżankę Grażynę, z którą wychowywałam się od szóstego roku życia. Potem straciłyśmy kontakt, bo wyprowadziła się z ojcem, gdy zmarła jej mama. Ucieszyłyśmy się na swój widok i śmiałyśmy, jak mały musi być ten łódzki świat pomimo jego pozornego ogromu! Od słowa do słowa okazało się, że Grażyna jest inspektorem handlowym. W ten sposób zyskaliśmy wsparcie zawodowca (dzięki któremu nie miałam pojęcia o wprowadzeniu kartek na żywność i produkty) i wspaniałą przyjaciółkę, która odwiedzała nas chętnie każdego dnia.

Zaczęliśmy również jeździć na Śląsk, żeby zwiększyć zbyt na nasze towary. Paweł nie lubił być sam, więc upierał się, żeby na nasze cotygodniowe wyjazdy kogoś zabierać. Jeździliśmy wtedy do sklepu, na obiad, na zakrapianą kolację, potem na noc do hotelu i rano wracaliśmy. Za wszystko płaciliśmy, więc chętnych nie brakowało. Czasami zabieraliśmy koleżanki, które dla nas szyły, albo kogoś z rodziny. Nie dość, że wspólnie spędzaliśmy czas, to jeszcze staraliśmy się pokazywać, jak można rozwinąć własny interes. Niektórzy korzystali z naszych rad.

W naszym biznesie nie samo szycie było najbardziej problematyczne, ale logistyka: zwożenie materiałów i szkiców, odwożenie, zabieranie towarów. Te czynności pochłaniały całe dnie, dlatego w końcu zdecydowałam się na pomoc Cygana. Przekazywaliśmy mu większość ubrań, a on sprzedawał je w ramach swojego interesu. Tylko jeden, jedyny raz zatrzymała go policja na Rynku i poprosiła o fakturę. Nie istniała oczywiście. To wystarczyło, zażądał, żebym oficjalnie zarejestrowała własną firmę.

Matko Boska Przenajświętsza! Jak ja mam założyć firmę, skoro jestem taka młoda i nie wiem absolutnie nic?! Jak on to sobie wyobraża, że po prostu pójdę do urzędu miasta i powiem, że chcę założyć działalność i szyć ubrania, które potem będę legalnie sprzedawać?! – myślałam. Jak to niby wszystko ma wyglądać, jeśli… Zaraz, zaraz… To nie brzmi aż tak źle!

Zrobiłam to, o czym pomyślałam, i bez trudu w 1980 roku dostałam zezwolenie na prowadzenie własnej firmy. Jakby tego było mało, załapałam się na dwa lata niepłacenia podatku: istniała wówczas taka współczesna ulga dla młodych przedsiębiorców. W ten sposób nasze szycie chałupnicze zostało oficjalne zalegalizowane, a młoda Lilka stała się prawdziwą bizneswoman z krwi i kości.

Pomarańczowa szkarada

– Kupimy większy samochód. – To nie było pytanie, więc nie widziałam sensu, by dyskutować.

Skoro Paweł uznał, że potrzebujemy większe auto, to mu zaufałam. Zwłaszcza że miałam już wtedy na głowie rozrastający się biznes. Przyszedł więc Tadeusz, brat Pawła, i jako doświadczony taksówkarz uznał, że razem zajmą się tą sprawą.

Zgodziłam się, zapomniawszy, że mężczyźni mają gust tylko do kobiet…

Wrócili po jakimś czasie. Pobiegłam podekscytowana do okna, zaalarmowana odgłosem pracującego silnika. Wyglądam przez szybę, patrzę, a tam jakieś pokraczne auto, którego marki nawet nie znam. A oni zadowoleni i zachwyceni wysiadają i krzyczą, że to jest zastava!

Myślałam, że ich uduszę gołymi rękoma!

– Jak można takie auto kupić?! – wściekłam się, pokazując na tę ni to beżową, ni to pomarańczową szkaradę.

– Ale mało pali… Jeździ ekonomicznie! No i jest wytrzymałe, ma dobre parametry – zaczęli gadać od rzeczy o bzdurach, które wtedy nie miały dla mnie najmniejszego znaczenia.

– Nigdy więcej nie kupisz niczego bez mojego udziału! – krzyknęłam. – Będę wszystkiego pilnować! – zagroziłam i wróciłam do domu, trzaskając drzwiami.

Wytrzymałam dwa miesiące z tym pomarańczowym pojazdem. Potem pojechaliśmy do Warszawy po nowe auto, bo w Łodzi ze względu na brak giełdy nie było możliwości kupna.

– Szukamy tylko szarego poloneza – zawyrokowałam.

Na ulicach stało mnóstwo zielonych i pomarańczowych modeli, dlatego wybrałam szary. Skłonność do wyróżniania się i oryginalności uwidoczniła się nawet w tej dziedzinie. Przeciskaliśmy się przez tłum ludzi, obserwowaliśmy uważnie stojące auta i wypatrywaliśmy tego jedynego. Był! Nawet dwa! Jeden w lepszym, drugi w gorszym stanie.

– Bierzemy tego lepszego – powiedziałam od razu.

– Ale może najpierw go sprawdźmy – zaproponował Tadeusz. – Zobaczymy inne, bo przecież nie można od razu się decydować w tak ważnej sprawie!

– No dobrze – powiedziałam łaskawie. – Ale jeśli nie będzie innego koloru, chcę tylko ten. Inaczej wracamy do Łodzi i przyjeżdżamy tu w następnym tygodniu – postawiłam ultimatum.

Kobieca intuicja jest jednak niezawodna. Innego nie było, a na poloneza, którego oglądaliśmy, pojawiła się już oferta kupna ze wstępnie sporządzoną umową. Do dziś pamiętam, jak tamten klient pieklił się, gdy Paweł zaoferował więcej pieniędzy. Złościł się i mówił, że przecież tak nie można!

– Panie, jakby pan sam sprzedawał, to też by pan chciał lepiej zarobić – odparł mu spokojnie sprzedawca.

Kupiliśmy szarego poloneza, a pomarańczową szkaradę szybko sprzedaliśmy. Cieszyliśmy się z udanego zakupu. Chcieliśmy się pochwalić nabytkiem przed teściami, ale nawet nie wyjrzeli przez okno.

– Pewnie maluch – drwili.

Nie mogłam się doczekać, aż wreszcie zamieszkamy „na swoim”. Nie kochali mnie i konflikt wciąż trwał. Niebawem pojawił się jednak nowy, ogólnokrajowy stan wojenny, ogłoszony przez niepozornego generała armii Wojska Polskiego w charakterystycznych okularach.

1981 rok. Stan wojenny w cieniu naszego życia

Nigdy nie angażowałam się w życie polityczne. Ani ja, ani Paweł nie należeliśmy do żadnej partii. Wiedzieliśmy, że „coś” się dzieje i „coś” się zmienia, ale dopiero teraz – po wielu latach – gdy czytam reportaże i dzienniki, dowiaduję się, jak naprawdę wyglądała rzeczywistość. Wiem, że brzmi to dziwnie, ale zajmowało nas nasze własne, małe życie. Zajęci wychowywaniem Rafałka, budowaniem małżeństwa, troską o przyjaciół i rodzinę oraz prowadzeniem biznesu nie mieliśmy zbyt wiele czasu na inne zajęcia. Prawdę mówiąc, brakowało czasu nawet na te podstawowe, a co dopiero na politykę.

Zaskoczenie było więc tym większe…

Wyszłam rano swobodnie do sklepu. Myśli miałam zaprzątnięte firmą, Pawłem i naszym prywatnym życiem. Gdzieś z otchłani umysłu wyrwał mnie zbity tłum, który trwał w dziwnym napięciu przed plakatem. Obwieszczenie, zerknęłam tylko. Nie musiałam nawet czytać do końca. Wystarczył fragment, abym zrozumiała, że ogłoszono pobór do wojska. A Paweł się do niego kwalifikował.

Biegiem wróciłam do domu. Cała zdyszana i zestresowana przekazałam mu, czego się dowiedziałam. Chwycił mnie i zanim zdążyłam odpocząć, razem pobiegliśmy przeczytać to wiszące pismo.

– Stan wojenny – powiedziałam trwożliwym głosem na wypadek, gdyby Paweł zapomniał, jak składa się literki w słowa i zdania.

Pojechaliśmy do teściowej. Nie wiem, czy bardziej z naszej potrzeby, czy z troski o nią, ale była w nie najlepszym stanie i wcale jej się nie dziwiłam. Bała się o Pawła. Niedawno skończył służbę, a bycie wykwalifikowanym żołnierzem, służącym w Niebieskich Beretach, zobowiązywało. Działali niczym amerykańscy komandosi, więc było oczywiste, że zgłoszą się po niego w pierwszej kolejności. Wtedy zrozumiałam, czym jest prawdziwy strach o najbliższych.

Panicznie bałam się stanu wojennego głównie przez wizję utraty Pawła. Wtedy jeszcze nie wyobrażałam sobie rzeczywistości bez mojego ukochanego szatyna o piwnych oczach, który swoją troskliwością i miłością przewyższał wszystkich innych razem wziętych. Miałam zaledwie dwadzieścia trzy lata i żadnego pojęcia, czym jest stan wojenny. W telewizji występował tylko Jaruzelski, a jego wygląd tylko potęgował posępny i trwożliwy nastrój narodu. Wyobcowanie i strach wzmagały brak radia i niedziałające telefony…

Od Wiesi dowiedzieliśmy się, że wpadło do niej wojsko i zablokowało wszystkie rozmowy międzymiastowe. Koniec z komunikacją. Łódź i inne miasta zostały odcięte i zdane tylko na siebie. Wiadomości słuchaliśmy po cichu, żeby nikt na nas nie doniósł. Zakazane i nielegalne Radio Wolna Europa było wiecznie zagłuszanym promyczkiem nadziei. Parę słów i hałasy, znowu kilka fraz i znowu hałasy… W telewizji nic konkretnego, w radiu także. Do rodziny nie mogliśmy pojechać, telefony były zablokowane, więc nasze życie zatrzymało się w napiętym oczekiwaniu.

Ciężkie czasy mają jeden duży plus. Dzięki nim ludzie się jednoczą. Odchodzą na bok wzajemne animozje, kłótnie i konflikty. Codzienne sprzeczki i zatargi tracą na znaczeniu, bo oto trzeba wspólnie stawić czoła trudnej rzeczywistości… Zamieszkaliśmy u Tadeusza (dziesięć dorosłych osób z dziećmi) ze względu na wielkość jego mieszkania przy Piotrkowskiej. Zostaliśmy w nim aż do Nowego Roku.

Pewnego dnia wyszłam po paczkę „sponsorowaną” przez Czerwony Krzyż. Sklepy świeciły pustkami i jedyne, co mogłam kupić za moje ciężko zarobione pieniądze, to kurz z półek. Kto jednak miał małe dziecko, mógł sobie pozwolić raz na dwa miesiące na paczkę, w której znajdował się absolutny miszmasz. Mnie przypadło pół kilograma masła i kilogram sera. Ktoś ma ochotę na zapiekankę?

Wracając, myślałam o tym, jak spróbować przetrwać ten okres, i dostrzegłam duże zgromadzenie przy budynku Solidarności. Zatrzymałam się z wrażenia. Zobaczyłam, że z okien lecą jakieś papiery w hurtowych ilościach.

Co się dzieje? – zastanawiałam się, a że z natury szukam odpowiedzi na postawione pytania, podeszłam bliżej. Zrobiłam to w chwili, gdy na horyzoncie pojawiły się wozy pancerne: jeszcze nie czołgi, ale też z małymi lufami gotowymi do oddania strzału. Podjechały bliżej i naraz zaroiło się od nich jak od pszczół w ulu. Ludzie krzyczeli, z okien wciąż leciały papiery, a wojsko zaczęło rzucać czymś w naszą stronę. Przestraszona spojrzałam pod nogi i poczułam, że serce mi staje. Granat!

Skąd miałam wiedzieć, że jest hukowy? Nigdy w życiu nie biegłam tak szybko. I to na szpilkach! Nikt by mnie wtedy nie dogonił. Nawet sam Jesse Owens! Biegłam, pędziłam na złamanie karku, ale ani razu się nie przewróciłam. Wszyscy chowali się w pobliskiej katedrze, a ja z sercem na ramieniu popędziłam do domu.

Gdy już złapałam oddech i trochę się uspokoiłam, obserwowałam z okna straszne wozy ZOMO, przypominające ciężarówki z czasów II wojny światowej i wiążące się z nimi ludzkie tragedie. Pilnowali ulic. Nikt nie mógł się prześlizgnąć niezauważony.

Nie mogę zapomnieć, jak znajdowaliśmy w drzwiach wezwania dla Pawła do stawienia się wojsku. To były jedne ze straszniejszych chwil w moim życiu. Bałam się, że mi go zabiorą i zostanę sama z Rafałkiem w dużym mieszkaniu, które bez mojego Pawła ziałoby czarną dziurą. Kombinowaliśmy więc na wszelkie sposoby, jak uniknąć poboru.

Komunikacja między miastami była możliwa tylko dla przedsiębiorców. Wystarczyło pokazać dowód posiadania firmy i nie było trudności z podróżowaniem. Wykorzystaliśmy to do unikania kolejnych wezwań. W tamtym czasie przebywaliśmy czasami w mieszkaniu teściów, więc gdy wracaliśmy do siebie i widzieliśmy, że w drzwiach pojawił się kolejny nakaz, szybko pakowaliśmy towar do auta i ruszaliśmy w trasę. Cel nie był ważny: chodziło o przemieszczanie się, pobyt poza mieszkaniem (specjalnie zostawaliśmy dłużej w hotelach), by następnie mówić z udawanym zaskoczeniem:

– Nie było nas w Łodzi. Byliśmy w pracy. Nie widzieliśmy wezwania…

Mieliśmy twarde alibi, z którym nikt nie mógł dyskutować. Uchroniło ono Pawła przed poborem do ZOMO, a mnie przed zimną samotnością.

Biznes na staczach i jeansowy Andrzej

Wbrew oczekiwaniom stan wojenny nie doprowadził do upadku firmy i nie spowodował u nas wielkiego głodu czy ubóstwa. Wręcz przeciwnie: zarabialiśmy jeszcze więcej pieniędzy. Problemem wciąż był jednak dostęp do towarów. Bardzo ciężko zdobywaliśmy tkaniny na sukienki i bluzki damskie. Szukaliśmy, jeździliśmy i wykorzystywaliśmy urok Pawła: miał za zadanie załatwienie towaru. Był komunikatywny i wesoły, więc radził sobie znakomicie! Przy każdej fabryce z tkaninami w Łodzi funkcjonowały sklepiki przeznaczone dla pracowników. Paweł – jako dusza towarzystwa – narobił sobie tyle znajomości u kierowniczek sklepu (jego piwne oczka zdawały egzamin), że bez trudu podjeżdżaliśmy wieczorem pod tylne drzwi, a po kilkunastu minutach odjeżdżaliśmy wyładowanym po brzegi autem. W rezultacie nawet w stanie wojennym wciąż rozwijaliśmy nasz biznes.

W latach osiemdziesiątych można było zarabiać na wszystkim i wszystkich. Wystarczyło mieć pomysł i zapał, czego dowodem była inna metoda pozyskiwania materiałów.

Na Piotrkowskiej istniały dwa sklepy największych fabryk: Bistony i Teofilów. Ustawiały się przed nimi kilometrowe kolejki, więc na początku stałam ja, a potem Paweł, ale ograniczenia były zabójcze – zaczęli od pięciu metrów tkaniny na jedną osobę, ale szybko zeszli do marnych trzech. Co ja niby mogłam zrobić z taką ilością materiału? Majtki dla bliskich?!

– Za mało! – martwiłam się, ale szybko znalazłam rozwiązanie.

Zorganizowałam ludzi, którzy stali przed sklepami z tkaninami w długich kolejkach i kupowali dla mnie towar.

– Dam pani więcej, ale niech mi pani kupi – prosiłam.

I kupowali.

– Przyjdzie też pani jutro? – pytałam.

Przychodzili.

Całe przedsięwzięcie rozrosło się do tak niebotycznych rozmiarów, że Weronika – jedna z kobiet, która stała w kolejkach – sama zorganizowała dwadzieścia kolejnych osób i odpowiadała za ich „pensje”!

– Pani Lidko, więcej! Ja muszę staczy opłacić! – mówiła niczym doświadczony przedsiębiorca, przeliczający koszty utrzymania i dochody.

Zarabiało się na wszystkim. Wystarczyło mieć trochę smykałki do interesów, żyłkę do biznesu i operatywny umysł.

Na początku osobiście jeździliśmy do klientów, ale potem role się odwróciły. Nie chcieli żadnych pośredników i pragnęli zyskiwać towar bezpośrednio od nas – twórców, dlatego przyjeżdżali do naszego mieszkania. Ze sprzedażą nie było więc żadnego problemu. Gorzej z wytrzymałością naszego barku… Nikt nie przychodził z pustymi rękoma. W tamtych czasach nasz ogromny barek był zastawiony koniakami, likierami, wódkami, winami i wszystkim innym, co miało procenty i nadawało się do spożycia. Ot, uroki bycia bizneswoman, życia w komunistycznej Polsce i negocjowania kolejnych kontraktów.

Z czasem poznaliśmy ludzi, którzy wcześniej od nas mieli własne firmy i wiedzieli, jak wygląda prowadzenie biznesu w Polsce. To byli bardzo bogaci ludzie. Mieli własne fabryki, zatrudniali po kilkadziesiąt osób i dysponowali gotówką, o której my mogliśmy pomarzyć.

– Aaa, Lidka. – Machali dłonią, gdy zjawiali się u nas po raz „setny” w miesiącu. – Bo ty jesteś taka otwarta, więc my wszyscy do ciebie przychodzimy. – „Wielcy biznesmeni” uśmiechali się potulnie, bo wciąż byli normalnymi ludźmi. Wystarczyło ich tylko lepiej poznać.

Najwięcej wielkich klientów miała Agata z Płocka. Posiadała ogromny sklep, więc musiała współpracować z wieloma dostawcami. Nawiązałyśmy dość dobry kontakt, dlatego postanowiłam jej pomóc. Aby nie jeździć do każdego z osobna, umawialiśmy się z jej dostawcami u nas w mieszkaniu. Zawsze oferowałam kawę, herbatę, coś słodkiego, a nawet jedzenie i oczywiście przestrzeń we własnym mieszkaniu, dlatego goście poczuwali się do wynagrodzenia naszego trudu. Każdy z czymś przychodził, każdy chciał coś sprzedać, zyskać, nawiązać znajomość, zawrzeć kontrakt, współpracę… Tak poznałam Andrzeja, który szył całe wory jeansów i dzięki temu uwiódł swoją przyszłą żonę.

Jej, jaki ładny chłopak – pomyślałam z zachwytem. Zaparło mi dech w piersiach, gdy zobaczyłam go po raz pierwszy. Czarne, długie, kręcone włosy za ramiona. Co najmniej metr dziewięćdziesiąt wzrostu, szczupła sylwetka i zjawiskowe niebieskie oczy… Był dokładnie taki, jak wyglądał: oryginalny i absolutnie niepasujący do szarej rzeczywistości. Nie rozstawał się z kapeluszem i skórzanymi rękawiczkami bez palców. Kolory dobierał do kurtki albo koszuli. W tamtych czasach był mistrzem oryginalności. Często nosił czerwone spodnie. Uwielbiał się wyróżniać, wzbudzać zachwyt, być inny. Podziwiałam go za odwagę. Bądźmy szczerzy, mężczyzna w jeansowych, czerwonych rurkach w latach osiemdziesiątych w Polsce nie był często spotykany i to nie tylko ze względu na ich ogromną cenę.

Oryginalne jeansy kosztowały wypłatę. Choć nie była ona zbyt wygórowana, wyobrażasz sobie, że kupujesz spodnie za wszystkie pieniądze, które zarobiłeś w danym miesiącu?! Absurd! Dlatego, gdy jeździłyśmy z Wiesią do Jugosławii, korzystałyśmy z okazji i przekraczałyśmy granicę z Włochami w Trieście, gdzie kupowałyśmy jeansowe spodnie Casucci, a potem sprzedawałyśmy je za olbrzymie pieniądze w Polsce. Ludzie mieli gotówkę, ale brakowało towaru, a my im go zapewniałyśmy.

Andrzej już wtedy miał własną firmę i zatrudniał pięćdziesięciu ludzi. Wraz z Ewą mieszkali w wielkim apartamencie w blokach na Manhattanie, łódzkiej dzielnicy z wysokimi wieżowcami, ale kończyli remont dużego domu w Łodzi, do którego lada moment mieli się wprowadzić.

Mimo to nie był w stanie uchronić się przed opiniami tradycjonalistów.

– Jak on wygląda? Gej jakiś czy co? – wołali za nim, patrząc na jego dziwny w tamtych czasach wygląd.

Andrzej był człowiekiem wyzwolonym. Jednostką, która postanowiła wyjść poza system i stworzyć własny, w którym żyje na własnych zasadach. Z kolei jego żona Ewa była naukowcem. Miała doktorat, potem zrobiła profesurę i wykładała na politechnice. Uwielbiała naukę, zdobywanie wiedzy i fakty. Kochała to, co akademickie i co rozwijało jej intelekt. Była dziesięć lat starsza i próbowała Andrzeja zmienić. Nie bała się mówić, że wstydzi się z nim wychodzić i gdy odwiedzają ich znajomi z naukowego światka.

Jak więc doszło do ich spotkania i dlaczego Ewa rozbiła swoje małżeństwo, mimo że miała już syna?

Ludzie czasem opowiadają o romantycznych sytuacjach i wyjątkowych zdarzeniach: że połączyło ich spóźnienie na ten sam autobus, przypadkowe wypadnięcie książki z dłoni czy nawet zrządzenie losu, jak w moim i Pawła przypadku. A Andrzej i Ewa? Ich połączyły jeansy…

Andrzej był studentem Ewy na politechnice. Wcześniej skończył liceum z wykładowym angielskim. Pewnego dnia Ewa zapytała go o spodnie, które nosił.

– Mogę ci uszyć podobne – odparł.

Zgodziła się i tak rozpoczęła się ich znajomość, która przerodziła się w małżeństwo i trwała, aż Andrzej uznał, że system, w którym się znajduje, wymaga przemodelowania i odnalezienia innej osoby, z którą mógłby go dzielić.

Tymczasem moje życie toczyło się dalej. Miałam wrażenie, że znalazłam się w grze, której zasad nie rozumiem…

Dwa światy komunistycznej Polski: od pierwszego wideo do skrajnej biedy

Pewex – słowo będące w latach osiemdziesiątych namiastką wymarzonego Zachodu, który znajdował się za granicami kraju i berlińskim murem.

Stan wojenny zakończył się w lipcu 1983 roku, ale sklepy nadal świeciły pustkami i zbierały kurz na opustoszałych półkach. Wybawieniem okazały się właśnie Pewexy, sklepy, w których można było kupić wszystko. Dosłownie wszystko! Ale istniał jeden mały haczyk. Tylko za dolary.

Jeździliśmy więc coraz częściej do Bułgarii albo na Węgry, zawoziliśmy przeróżne towary, dostawaliśmy za nie dolary, przywoziliśmy do kraju i rozkoszowaliśmy się namiastką „cywilizowanego” (w naszym mniemaniu) świata.

Pierwsze było wideo.

– Mała prostokątna skrzyneczka, a ja to widzę na ekranie telewizora?! Jak to?! – dziwiłam się, gdy po raz pierwszy zobaczyłam to cudo techniki w domu jednego z naszych kupców. – Paweł, kupujemy! – zadecydowałam po otrząśnięciu się z szoku.

Przyjechaliśmy więc do Łodzi, znaleźliśmy w gazecie ogłoszenie, kolega pomógł nam wybrać odpowiedni sprzęt i gotowe: Hitachi. Po kasety jeździliśmy do Warszawy i wymienialiśmy się z innymi szczęśliwcami. Kupno było niemożliwe, bo zbyt mało towaru znajdowało się na rynku! Z naszego pierwszego wideo korzystała cała rodzina i wszyscy przyjaciele. Dosłownie… Każdy, kto nas odwiedził, chciał doświadczyć tego zachodniego powiewu wolności i technologii. Byliśmy jednymi z niewielu osób w Łodzi, które mogły pochwalić się takim luksusem, więc nic dziwnego, że nasz pierwszy film Człowiek z blizną obejrzałam kilkadziesiąt razy, delektując się przystojnym i jakże pociągającym Alem Pacino.

Po Peweksie pojawiły się bazary. Największy znajdował się w Warszawie: Różyckiego. Coś niesamowitego! Sukienki, bluzeczki, spodnie, buty – wszystko sprowadzane z Włoch, Turcji, zza granicy, z niedostępnego świata! Wreszcie mogłam zobaczyć, jak wygląda prawdziwy świat mody! I że ubrania nie muszą być szare i nijakie. Kupowałam je nie tylko dla siebie, ale również dla Wiesi i dzieciaczków. W zasadzie to kupowałam masę rzeczy. Uwielbiałam robić prezenty, a zwłaszcza obserwować moment, kiedy ktoś je otwierał i nie mógł uwierzyć własnym oczom, że dostał tak drogą i ładną rzecz, na którą – być może – nigdy nie byłoby go stać. Nie należałam do osób, które gromadzą pieniądze na pokaz, aby potem szczycić się miejscem w „rankingu bogaczy”. Przyzwyczaiłam się do dobrobytu, ale nigdy nie był dla mnie najważniejszy, bo dużo mocniej kochałam innych ludzi.

W telewizji czasami emitowali program, w którym prezentowali lub mówili o biednej rodzinie potrzebującej pomocy. Jedna z nich zapadła mi w pamięć. Była sroga zima, mróz, hulał wiatr, a oni mieszkali w zwykłej, małej przybudówce. Od razu zadzwoniłam do telewizji i poprosiłam o adres. Nie mogłam patrzeć na życie w takich warunkach!

RODO, ochrona danych osobowych… Kto wtedy o tym słyszał?! Adres dostałam od ręki! Ba, spytali mnie nawet, czy mogłabym sprawdzić, a następnie powiedzieć im, czy naprawdę panuje tam taka bieda, bo nie są pewni… Inaczej wyglądał ówczesny świat. Telewizja i media miały w nim na pewno mniej do powiedzenia.

Zaangażowaliśmy się wszyscy: ja, Paweł, a nawet Rafał, który oddał nadmiar swoich zabawek. Miał zaledwie cztery latka, ale rozumiał, że są na tym świecie dzieci, które nie mogą sobie pozwolić na ciepły dom, a co dopiero na zabawki.

Pojechaliśmy do potrzebującej rodziny. Pomimo biedy wewnątrz lokum panował porządek. Dowiedzieliśmy się, że nie ma wśród nich najstarszego jedenastoletniego dziecka. Dziś pomyślelibyśmy, że gra na komputerze, wyszedł do kolegi, biega za piłką na boisku albo ewentualnie jest w szkole. Wtedy jedenastolatkowie z biednych – zwłaszcza wiejskich – rodzin chodzili po drewno do lasu, aby za jego pomocą ogrzać pomieszczenia.

– Boże, taki mały, a już drewno na opał zbiera?! – Ściskało mnie w gardle, gdy słuchałam domowników.

Nigdy nie widzieliśmy takiej biedy. Nie wzięliśmy węgla, bo nie zdawaliśmy sobie sprawy z jego znaczenia, ale zostawiliśmy pieniądze, za które można było go kupić. Oprócz tego przywieźliśmy bagażnik makaronów, konserw, szynki i produktów pierwszej potrzeby. Jacy oni byli pozytywnie zdziwieni!

Nawet gdybym miała oddać swój majątek, uważam, że warto pomagać innym. Dzielić się nie tylko dobrem materialnym, ale też przekazywać wiedzę, podnosić na duchu, pokazywać, że można prowadzić dochodowe biznesy, wykorzystywać szanse, jakie dają czasy, w których żyjemy, i w konsekwencji zmieniać swoje życie na lepsze.

Pomogliśmy w ten sposób trzem rozbitym i patologicznym rodzinom. Zdarzyło się, że kobieta uciekała z dziećmi przed mężem, który ją bił. Mnóstwo tragedii rozgrywało się z dala od oczu i uszu opinii publicznej. A nawet jeśli cokolwiek do niej docierało, udawano, że nie ma problemu.

Rodziny znaleźliśmy za pomocą telewizji i za każdym razem powtarzał się ten sam schemat: telewizja dawała nam adres, a my mieliśmy potwierdzić lub zaprzeczyć, czy bieda jest realna. Jeśli ubóstwo się potwierdzało, ekipa telewizyjna jechała do wskazanej rodziny, aby nagrać obszerniejszy materiał.

Wzruszałam się i wzruszam do dziś, ilekroć obserwuję ludzkie cierpienie. Wiem doskonale, że nie mogłam, nie mogę i nigdy nie będę mogła pomóc każdemu. Ale w takim stopniu, jakim mogę, będę to robiła.

Aż do śmierci.

Smyranko na noc

Miałam bardzo sprytnego i inteligentnego syna. Już jako czterolatek rozpracował nas idealnie. Bawił się tylko wtedy, kiedy ktoś bawił się z nim. Wiedział więc, że gdy tylko zechce, Paweł usiądzie z nim do zabawy. Poświęcał Rafałkowi każdą wolną chwilę. Nie zapominał o nim, nawet gdy byli goście. Ba! Brał wtedy ze sobą facetów i wspólnie bawili się razem z Rafałkiem, który był wówczas w siódmym niebie. Tylu chętnych do budowania wież z klocków?! Tylu chętnych do zabawy w kolejkę?! Dla każdego dorosłego był to swoisty powrót do dzieciństwa. Tym bardziej że w ich dzieciństwie takich zabawek brakowało. Ja nie pałałam sympatią do klocków LEGO, kupowanych w Peweksie, za to lubiłam usypiać Rafałka i opowiadać mu bajki.

Niejednokrotnie Rafał wymęczył mnie tak, że miałam większą ochotę na sen niż on. Co noc musiałam go smyrać po pleckach, po rączce, po nóżce… Do tego oczywiście dochodziło opowiadanie bajki, ale nie takiej zwykłej, bo Rafał nie zadowalał się przeciętnymi. Dla niego musiałam być artystą, pisarzem, mówcą i bardem! Kiedy już zaliczyłam wszystkie etapy, chciałam się wymknąć z łóżka, bo albo czekała na mnie praca w domu, albo Paweł, albo goście, których wtedy nie brakowało. Gramoliłam się więc ostrożnie, modląc się, żeby żadna sprężyna nie zaskrzypiała, już stawałam na nogi, już chwytałam za klamkę drzwi i…

– Jeszcze nie śpię! – słyszałam radosny i wcale niesenny głos Rafałka.

I dalej smyranko, i dalej tworzenie bajek… Wychodziłam z naszej sypialni (Rafałek spał z nami do szóstego roku życia i nie mogliśmy go tego oduczyć) jak górnik po całodziennej pracy w kopalni. Byłam zmordowana. Usypianie trwało czasami nawet półtorej godziny!

Rafał wiedział, w jakim stopniu może sobie z nami pozwolić, i to dawało mu radość. Był doskonałym przykładem beztroski. Chcieliśmy go nauczyć porządku, więc „zagroziliśmy”, że jeśli nie posprząta, nie będzie mógł się bawić. Wystarczyło jednak, że robił te swoje urocze, dziecięce minki i od razu miękły nam kolana.

Wszędzie z nami jeździł: na imprezy, do rodziny, na wakacje i wycieczki. Towarzyszył nam podczas pamiętnych wczasów z prawem jazdy w tle. Od najmłodszych lat spędzał z nami mnóstwo czasu i przebywał wśród ludzi. Kiedy więc zapisaliśmy go do prywatnego przedszkola z dobrą opieką, świetną okolicą i budynkiem zaadaptowanym do małych dzieci, Rafałek ani myślał w nim zostawać. Na początku było łatwiej, bo nie orientował się, dokąd go zabieramy. Jednak już po czwartym razie wpadł na właściwy trop i zaczęły się cyrki. Łapał się drzwi w aucie, trzymał z całych sił poręczy na schodach, krzyczał, że mnie bardzo kocha i nie chce nigdzie iść. Żadna matka nie może znieść widoku rozpaczającego dziecka, ale macierzyństwo wymaga trudnych decyzji, które w danym momencie mogą „ranić” dziecko, ale zapewnić mu dobre życie w przyszłości. Ze łzami w oczach więc zostawiałam Rafałka w sali przedszkolnej, a następnie stawałam pod drzwiami i nasłuchiwałam. Gdy przestawał rozpaczać i zainteresował się zabawą z innymi dziećmi, spokojnie jechaliśmy z Pawłem do pracy. Kiedy natomiast w ciągu pięciu minut nie poprawiało się, od razu otwierałam drzwi i uspokajałam go, bo pękało mi serce. Płakał praktycznie zawsze.

Po trzech miesiącach zrezygnowaliśmy z przedszkola. On cierpiał i my cierpieliśmy. On płakał i ja płakałam z powodu jego płaczu. Jeśli więc wszyscy mieliśmy się męczyć, uznałam, że nie ma to najmniejszego sensu.

Wizyty u dentysty kończyły się podobnie. Nikomu nie pozwalał się dotknąć. Dopiero w specjalistycznej klinice udało się go zatrzymać na czas sprawdzania uzębienia. Pracowali w niej studenci, którzy doskonale go zabawiali. Dodatkowo była tam szyba, przez którą mogliśmy się wzajemnie widzieć. Dzięki temu wiedział, że go nie zostawiliśmy.

Rafał był z nami wszędzie, co wzmagało naszą bliskość. Dochodziło przez to do wielu sytuacji, kiedy po naszym zniknięciu wpadał w histerię, ale sukcesywnie nad tym pracowaliśmy. Przekształcaliśmy jego lęk w poczucie bezpieczeństwa i jak pokazały kolejne lata, naprawdę dobrze nam to wyszło. Niełatwo jest jednak być konsekwentnym w stosunku do swojego dziecka. Tym bardziej, gdy dostrzega się wszechobecną biedę i niesprawiedliwość. Wtedy w szczególności chcesz dać mu wszystko, czego nie może otrzymać od świata.