Historię poznajemy z perspektywy wojen, gigantycznych procesów społecznych, państw, kontynentów. By ułatwić nam postrzeganie tych zdarzeń, prezentuje się wybrane postaci z omawianych epok, ich czyny, podboje, dokonania artystyczne. Historia ma też mało znaną sferę. To niezwykłe doświadczenia osób powszechnie znanych, jak też przypadki postaci mało znanych, za to niezwykłych. Po tajemniczej stronie historii spotykają się Adam Mickiewicz z Heinrichem Himmlerem, Gilles de Rais z Izaakiem Newtonem, Zygmunt Krasiński z Katarzyną Paprocką i Johnem Dee. Tajemnicze historie ukazują, że fakty mogą być dziwniejsze od fikcji literackiej.

Sprawa Paprockiej

Proces czarownicy? Obraz kobiety oskarżonej o praktykowanie złoczynnej magii, torturowanej w śledztwie, spalonej na stosie… Wszystko to najczęściej kojarzy się z procesem w Salem. Wydarzenie to opisano na wiele sposobów, obrosło też ono legendą. Po ofiary tej zbrodni dokonanej w majestacie prawa sięgali artyści tacy jak Longfellow i Miller, by przekazać prawdy uniwersalne. Z kolei w popkulturze, w której zajścia w Salem używane są hasłowo, stanowią one pożywkę fabuł idących w setki powieści i filmów grozy. Co jednak wydarzyło się w 1692 roku w Salem w Nowej Anglii, czyli dzisiejszym stanie Massachusetts?

Ówczesną purytańską społeczność kolonii brytyjskiej korony opanowała antyczarownicza gorączka. W Salem przybrało to formę ciężkiej choroby społecznej, gdyż oskarżenia o uprawianie czarów rzucano również po to, by załatwiać swoje ciemne sprawy prywatne. Przed sądem postawiono około 80 osób, w większości kobiety. W histerycznej atmosferze skazano na śmierć i stracono 13 domniemanych czarownic i siedmiu mężczyzn uznanych za czarowników. Gdy emocje opadły, okazało się, że proces poruszył ludność w całych koloniach. To, co się wydarzyło w Salem, tworząca się amerykańska społeczność uznała za godne potępienia. Dla postawionych przed sądem zdecydowana reakcja przyszła jednak za późno. Lokalna histeria wzmocniona prywatnymi animozjami przyprawiła kilkadziesiąt osób o utratę zdrowia, a 20 przypłaciło ją życiem.

Czarownice z Salem przywołano tu nie tylko dlatego, że są sławne. Otóż kulisy tego procesu mają wiele wspólnego z rozgrywającą się w Bydgoszczy sprawą Katarzyny Paprockiej.

„Na Pomorzu dużo jest czarownic, niektóre z nich jawnie za takie są uznawane, ludzie się zwykle do nich po pomoc udają, kiedy kto coś zgubi lub okradziony zostanie. (…) Do pomocy owych wiedźm uciekają się ludzie dla innych jeszcze niezliczonych szkaradzieństw i niegodziwości, najczęściej aby dokonały zemsty w imieniu tych, którzy obrazy jakowej lub krzywdy doznali”, zapisał Giacomo Fantuzzi w Diariuszu podróży po Europie, opublikowanym w 1652 roku. Ten nakreślony przez Włocha obraz ukazuje, że ludność była nastawiona ambiwalentnie wobec osób parających się uzdrawianiem i uznawanych za władające siłami tajemnymi. Wystarczył drobiazg, by lokalną uzdrawiaczkę wychwalano pod niebiosa lub uznano za zło wcielone. W takich niestabilnych realiach rozegrał się 14 lat wcześniej w Bydgoszczy proces Katarzyny Paprockiej.

Dwudziestoośmioletnią Katarzynę, zamożną dwukrotną wdowę, oskarżono o uprawianie czarów. Przyglądając się faktom z dystansu minionych stuleci, możemy jednak uznać, iż nie było to zajście o podłożu ideologicznym, czyli wynikające z ówczesnych przekonań. Mamy do czynienia ze sprawą kryminalną.

Współcześnie także do takich zajść dochodzi. W ramach polowania na czarownice, czyli walki z wrogiem w imię jakiejś ideologii, nieuczciwi ludzie załatwiają swoje prywatne sprawy. Przykładem mogą być zdarzenia z czasów zimnej wojny, z lat pięćdziesiątych XX wieku. Wówczas polowanie na czarownice trwało w Polsce, ale też po drugiej stronie żelaznej kurtyny, za oceanem, w Stanach Zjednoczonych. W ówczesnym Peerelu komunistyczne władze inspirowały procesy domniemanych wrogów ludu jakoby pracujących na rzecz imperialistycznego Zachodu. Z kolei w Stanach Zjednoczonych do stawiania przed sądem osób podejrzewanych o komunizm zachęcały komisje senatora Josepha R. McCarthy’ego. W obydwu przypadkach ofiarami represji były osoby niewygodne dla władz. Niejeden skorzystał z okazji, by pod ideologicznym płaszczykiem załatwić swoje mroczne prywatne sprawy. Donosy, fałszywe zeznania oraz prokurowane dowody winy były na porządku dziennym. Postępowano tak dla zysku, z zemsty, z zazdrości. Do ideowców kroczących ku świetlanej przyszłości po trupach zawsze dołączają marne indywidua.

W atmosferze polowań na czarownice ujawniają się ludzkie przywary i popełniane są czyny z niskich pobudek. W 1638 roku Katarzyna Paprocka doświadczyła tego dosłownie na własnej skórze.

Antyczarownicza gorączka toczyła Polskę za panowania Władysława IV Wazy, który zasiadał na tronie od 1632 do 1648 roku. W tamtym czasie kobiety oskarżone o uprawianie czarów trafiały przed sądy miejskie. Kościół czasem doradzał, dochodzenie prawdy pozostawiając jednak w rękach świeckich. Trzeba podkreślić, że gdy dotyczące złoczynnej magii sprawy trafiały na wokandę, nagminnie łamano zasady procedury sądowej. Ocena dowodów była subiektywna, zależała od lokalnego nastawienia ludności do problemu czarownic.

Tak też się działo na Pomorzu i Kujawach, co bezpośrednio dotyczyło Paprockiej. W tej części Polski społeczna histeria narastała stopniowo po opublikowaniu w 1614 roku polskiego przekładu Młota na czarownice. Pierwodruk łaciński Malleus Maleficarum autorstwa dwóch inkwizytorów, Heinricha Kramera i Jakoba Sprengera, ukazał się w 1486 lub 1487 roku, zależnie od źródeł, a po nim przekłady na wiele języków narodowych. Księga ta przez ćwierć tysiąclecia wpływała na zachowania społeczne w Europie.

W Bydgoszczy, gdzie w XVII wieku sądzono Katarzynę Paprocką, specyficzna moda na ściganie czarownic trwała relatywnie krótko, bo 39 lat. Historycy doliczyli się, że w tym czasie doszło do 10 bydgoskich procesów o czary, po których pozostały szersze opisy lub wzmianki w dokumentach z epoki.

W tym mieście na pierwszy ogień, nomen omen, poszły Apolonia i Agnes Strycharki, matka i córka. Jak bywało w takich przypadkach, to sąsiedzi rzucili oskarżenie o czary. Gdy wobec kobiet zastosowano bolesne formy perswazji, te przyznały, że wyrzekły się Boga i miały konszachty z aż dwoma diabłami o imionach Słomka i Wągliszek. Strycharki skazano na śmierć i stracono w 1630 roku.

Do ostatniego procesu o czary doszło w 1669 roku w Bydgoszczy. Zakończył się on wyrokiem znamionującym kres panicznego strachu przed irracjonalnym zagrożeniem. Odkryto wówczas prawdziwą przyczynę oskarżenia, dowodząc jednocześnie, że osoby rozpatrujące tę sprawę odznaczały się dociekliwością i zdrowym rozsądkiem. Przed sąd miejski trafił wówczas piekarz Jan Biały, którego o dodawanie trupich kości do mąki w czarnoksięskim celu oskarżył inny członek bractwa piekarskiego, Jan Frowerk. Śledztwo przeprowadzone z drobiazgową analizą dowodów wykazało, że sprawa nie ma nic wspólnego z praktykowaniem czarów, tylko jest skutkiem ludzkiej zawiści. Skazano nie oskarżonego, lecz oskarżyciela i jego popleczników. Piekarz Frowerk musiał zapłacić 30 grzywien kary, a pozostali plotkarze po 20 grzywien.

Szacuje się, że w XVII wieku, gdy w Polsce nastąpił szczyt procesów o czary, skazano na śmierć tysiące osób, w większości kobiety. Tak jak w innych miastach Europy i Polski, również w Bydgoszczy, gdzie sądzono Paprocką, opowiadano od wieków o szkodzących ludziom czarownicach. Według tych przekazów miejscowe służki piekieł urządzały sabaty na Górze Kujawskiej, zwanej też Górą Karpacką lub Łysą Górą. Współcześnie jest to wzniesienie blisko centrum miasta, gdzie przebiega ulica Karpacka. Podobno czarownice zbierały się tam, by knuć przeciw dobrym chrześcijanom. Twierdzono, że miały wiele na sumieniu. Sprowadzały burze i gradobicia niszczące zboża, zatruwały wodę w studniach, odbierały krowom mleko, ściągały na ludzi choroby i śmierć. By to osiągnąć, sporządzały odrażające mikstury z ludzkich zwłok, cmentarnej ziemi, żab i trujących roślin oraz odprawiały bezbożne rytuały w obecności diabła.

Ówczesna mentalność sprawiała, że fakty mieszano z legendami i pospolitymi plotkami, co stanowiło mieszankę wybuchową. Tylko od zdrowego rozsądku sędziów zależało, jakie wnioski wyciągną z takiego wątpliwego materiału dowodowego. Najczęściej jednak, aby ustalić, czy osoby trafiające przed sąd mają konszachty z diabłem, sięgano po podręcznik inkwizycyjny Młot na czarownice. Tam zalecano tortury jako metodę przymuszenia oskarżonych do zeznania prawdy. Nakłuwano więc podsądne igłami, przypalano rozgrzanym do czerwoności żelazem, podtapiano, wieszano za ręce lub nogi na belce albo drabinie. Stosowano też metody wykrywania związków z piekłem równie irracjonalne, co domniemane praktyki czarownic. Na przykład golono wszystkie włosy na ciele osoby sądzonej i szukano na skórze diabelskich znamion. Sprawdzano, czy w oku widać zygzaki, albo używano wagi, by ustalić, czy oskarżona osoba nie jest nazbyt lekka.

Wszystkie te działania wieloosobowe ekipy sędziów i oprawców przeprowadzały na oskarżonych rozebranych do naga, upodlonych. Nic dziwnego, że większość kobiet szybko przyznawała się do winy, nawet koloryzując zeznania, byle zostawiono je w spokoju. Ból i upokorzenie tak doskwierały, że jak najszybsze zakończenie śledztwa, nawet z perspektywą kary śmierci, wydawało się wybawieniem. Dociekanie prawdy z góry ustalonej prowadziło w jednym kierunku: zmusić ofiarę do wyznań, szczególnie takich, które obciążą też inne osoby. W ten sposób likwidowano całe sabaty, rzesze domniemanych czarownic z najbliższego terenu. O łaskę było trudno, a skazanie na wieloletnie więzienie nie wchodziło w rachubę. Albo uniewinnienie, albo kara śmierci. Wyroki wykonywano najczęściej na dwa sposoby: przez powieszenie lub spalenie na stosie. W niektórych regionach Europy ścinano też głowy toporem bądź mieczem.

Katarzyna Paprocka miała pecha, bo posądzono ją o złoczynne praktyki, gdy regionalna fala polowań na czarownice już wezbrała. Urodzona w Chełmnie około 1610 roku była kobietą zaradną. Jednocześnie nie miała szczęścia do mężów - trafiali się jej tacy o wątłym zdrowiu. Pierwszym małżonkiem był rybak Daniel Nosowski, z którym zamieszkała na Rybakach, istniejącej do dziś dzielnicy Chełmna. Mężczyzna jednak wkrótce zachorował i umarł. Po pewnym czasie młoda wdówka przeniosła się do Bydgoszczy, gdzie wyszła za mąż za Adama Zawarcińskiego z cechu krawieckiego. Zawarciński miał majątek i po ożenku też się bogacił. Lecz długo dostatkiem się nie cieszył. Zaczął cierpieć na żołądek i szybko odszedł z tego świata.

Katarzyna została bardzo majętną wdową. Nie na długo. Poprosił ją o rękę Adam Paprocki, też wdowiec i krawiec, a ona oświadczyny przyjęła. Wkrótce w Bydgoszczy w krawieckim kręgu atmosfera zgęstniała. Katarzyny nie lubiła ani rodzina męża, ani krewni jego zmarłej poprzedniej żony. Do tego kobieta weszła w spór z Tomaszem Kolesem, starszym miejscowego cechu krawieckiego, któremu sprzedała dom odziedziczony jeszcze po Zawarcińskim. Koles miał za nieruchomość rozliczyć się w ratach, ale Paprockiej nie udało się doprosić nawet tej pierwszej. Energiczna kobieta zagroziła nieuczciwemu, ale znaczącemu w mieście krawcowi, że sprawę odda do grodzkiego sądu.

Tomasz Koles postanowił dom zatrzymać, ale Paprockiej nie dać ani grosza. Uknuł intrygę, by dopiąć swego. Oficjalnie oskarżył kobietę o uprawianie czarów. W dokumentach odnotowano datę, kiedy złożył doniesienie. Było to 15 kwietnia 1638 roku.

Czasy nie były spokojne – ani w Polsce, ani na świecie. Tego samego dnia, w którym Koles złożył donos na Paprocką, w dalekiej Japonii szogun Tokugawa zdławił powstanie chrześcijańskich chłopów i roninów, ubogich samurajów. Na półwyspie Shimabara zginęła większość z 28 000 buntowników. W Polsce też wrzało. Na ukraińskich stepach. Wróćmy jednak do Bydgoszczy.

Możemy powtórzyć za Erichem Frommem, że niektórym interesom sprzyja znalezienie prawdy, innym jej niszczenie. Tomasz Koles się przyłożył i plotkami zagęścił atmosferę wokół i tak nielubianej Paprockiej. Sprawy potoczyły się zgodnie z jego planem. Użył swych koneksji i nakazano uwięzić Katarzynę oraz ją osądzić. Kłamstwo tryumfowało. Paprocka trafiła do lochu, choć w jej obronie zeznawał mąż, który nie szczędząc pieniędzy, wynajął dla niej obrońcę. Ponadto rajcy z Chełmna, rodzinnego miasta Katarzyny, wystawili jej pozytywną opinię co do moralności i bojaźni Bożej.

Wkrótce sprawa Paprockiej, jak byśmy to dziś określili, weszła na wokandę. Instigatorem, czyli oskarżycielem, prokuratorem, został Joachim Byszewski (nazwisko warte zapamiętania), a sędzią – ówczesny burmistrz Bydgoszczy i kupiec zbożowy Wojciech Łochowski. Oficjalny zarzut postawiony Katarzynie był z pogranicza magii i sprawy kryminalnej. Otóż kobietę oskarżono o to, że czarami zabiła swego poprzedniego męża, Zawarcińskiego. Jak zapisano w aktach, „ususzyła” go, czyli wywołała chorobę nowotworową żołądka. Ponadto po dokonaniu zabójstwa miała rzucić urok na Paprockiego, czym przymusiła go do zawarcia z nią małżeństwa.

Zważywszy na to, że mężowie Katarzyny i w Chełmnie, i w Bydgoszczy szybko umierali, a majątek młodej kobiety dzięki temu się pomnażał, rodzi się podejrzenie, czy aby nie była to czarna wdowa. W historii odnotowano przypadki chciwych morderczyń, które wielokrotnie wychodziły za mąż po to, by przejmować majątki po kolejnych oblubieńcach. Obiegowo takie zabójczynie, najczęściej trucicielki, zwane są czarnymi wdowami. Może więc koledzy krawcy zrobili, co zrobili, z troski o Paprockiego? Czy podejrzewali, że Katarzyna jest zbrodniarką, ale nie dysponowali bezdyskusyjnymi dowodami, więc oskarżyli kobietę tak, jak potrafili i jak było wówczas w modzie?

W Bydgoszczy sądzono Paprocką nie za czyny kryminalne, ale za to, że jest czarownicą, że służy diabłu, a uśmiercenie Zawarcińskiego to tylko margines jej złoczynnych działań. Prokurator Byszewski przedstawił na to miażdżące, jak twierdził, dowody. Po pierwsze, zaprezentował gliniany garnek ze zwierzęcymi kośćmi i podejrzanie wyglądającą substancją, wykopany spod progu domu sprzedanego Kolesowi. Instigator zapewniał, że to kocioł czarownicy służący do uprawiania czarnej magii. W tym budynku mieszkał przecież Zawarciński i Katarzyna uśmierciła go za pomocą mikstury uwarzonej w ujawnionym garnku. Co do dowodzenia winy podsądnej, to po drugie, trzecie i następne zeznawali wrogo do niej nastawieni krewni Paprockiego, a także żona oskarżyciela, Regina Byszewska.

Gwoździem do procesowej trumny dubeltowej wdowy stał się kolejny list z Chełmna. Otóż rajcy wycofali swe poparcie dla Paprockiej. Jej nazwisko wypłynęło podczas procesu o czary, jaki w tym czasie rozpoczął się w Chełmnie. Oskarżono tam wówczas o konszachty z diabłem dziewięć kobiet. Jedna z nich wzięta na męki wymieniła Katarzynę wśród czarownic, z którymi spotykała się podczas sabatów na Łysej Górze (pamiętała ją jako żonę Nosowskiego). Nic dziwnego, że w takiej atmosferze kłamstwo tryumfowało, a prawda znalazła się w odwrocie.

Paprocką, ponieważ uporczywie nie przyznawała się do winy, zgodnie z ówczesną procedurą procesową poddano torturom. Przetrzymywaną w lochu, czyli ówczesnym areszcie, kobietę od miejskich pachołków przejęli oprawcy. Rozebrali dumną Katarzynę do naga. Potem, jak zapisano w dokumentach 31 lipca 1638 roku, miażdżono jej stopy w imadle, wyłamywano stawy i przypalano. Umęczona podsądna nie przyznała się jednak ani do uprawiania czarów, ani do uśmiercenia Zawarcińskiego. Znana z twardego charakteru trzymała się swego. Następne przesłuchanie z zadawaniem tortur wyznaczono na 16 sierpnia.

W procedurze sądowej nie obowiązywało domniemanie niewinności. Osoba oskarżona musiała swej niewinności dowieść. Na szczęście Adam Paprocki wynajął sprawnego obrońcę, który dostarczył dowodów ukazujących sprawę w nowym świetle. Otóż znaleźli się świadkowie rozmowy, jaką kiedyś w karczmie Tomasz Koles przeprowadził z Joachimem Byszewskim. Byszewskim prokuratorem! Okazało się, że obaj panowie uknuli spisek przeciw Paprockiej. To oni spreparowali kociołek czarownicy i zakopali go pod progiem domu należącego wcześniej do Zawarcińskiego, a obecnie do Kolesa. Zasugerowali potem miejskim pachołkom, gdzie mają szukać tego dowodu piekielnych praktyk.

Spiskowcy podzielili się zadaniami. Tomasz Koles złożył doniesienie na Katarzynę, z kolei Byszewski, wykorzystując swe koneksje, postarał się, by zostać oskarżycielem w procesie kobiety. A że Paprocka nie była lubiana, to spiskowcy mieli nadzieję, iż wiele osób będzie zeznawać przeciw niej, co wzmocni wagę pozostałych dowodów. Jak Koles z Byszewskim zamierzali dzielić się zyskiem, czyli wyłudzonym domem, nie wiadomo. Jasne więc się staje, że Katarzyna nie była czarną wdową, ale ofiarą dwójki oszustów bez skrupułów.

Pełniący funkcję sędziego burmistrz Łochowski zdał sobie sprawę, że pod jego bokiem toczy się nieczysta gra. Zgodził się więc z obrońcą Paprockiej, by proces zawieszono oraz złożono apelację do sądu grodzkiego i ówczesnego starosty bydgoskiego, Jerzego Ossolińskiego z Tęczyna.

Katarzyna cierpi w lochu, a na świecie dzieją się sprawy wagi historycznej, czyli uśmiercanie w skali masowej. W Europie trwa wojna trzydziestoletnia. 9 sierpnia 1638 roku pod Wittenweier w Badenii Bernard Weimarski pokonuje dwa razy liczniejsze wojska cesarza Niemiec dowodzone przez księcia Savello.

Uwaga Polaków jest w tym czasie skupiona na walkach toczonych na Kresach. Dogasa tam rozgorzałe w czerwcu powstanie Ostranicy. Na Ukrainie, w rejonie Połtawy i Czerkasów, Kozacy z chłopami, dowodzeni przez hetmanów Jakuba Ostranicę i Dymitra Hunię, wszczęli bunt przeciw Koronie Polskiej. Walki były krwawe, lecz nie trwały długo. Królewskie wojska pod wodzą Jeremiego Wiśniowieckiego, Mikołaja Potockiego i Stanisława Rewera-Potockiego otoczyły powstańców nad rzeką Starzec. Kozacy poddali się 8 sierpnia. Polscy dowódcy wywalczyli wtedy pokój na Ukrainie na całe 10 lat, aż do kolejnego powstania, które poprowadził Bohdan Chmielnicki.

Bohaterowie procesów dziejowych, ścieląc swą drogę tysiącami trupów, przechodzą do historii. Inaczej historia obchodzi się z maluczkimi, z osobami prywatnymi. One popadają w niepamięć. Książę Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki, sławny dowódca, ojciec późniejszego króla Polski Michała Korybuta Wiśniowieckiego, święcił tryumf. W tym samym czasie Katarzyna Paprocka poniosła ostateczną klęskę. Bo choć postępowanie w Bydgoszczy wobec podsądnej wstrzymano, jednak na to, by prawda przemówiła w majestacie prawa i by uratować kobiecie życie, było już za późno. Na początku sierpnia 1638 roku Katarzyna zmarła w więzieniu na skutek urazów odniesionych podczas tortur. Niedługo po Paprockiej odeszła z tego świata kobieta, która zeznała, że wspólnie brały udział w sabatach. 17 sierpnia dziewięć oskarżonych o czary i skazanych spłonęło na stosach ustawionych przed murami Chełmna. Co do Katarzyny, to ponieważ odeszła z tego świata, jej proces zamknięto bez orzeczenia wyroku.

Można podejrzewać, że wiele dochodzeń w sprawach o uprawianie czarów miało podobne podłoże. Rzucanie oskarżeń i preparowanie dowodów służyło nieuczciwym ludziom do załatwiania prywatnych spraw. Jednym do osiągnięcia zysku, drugim z zemsty. Innym zaś do ukrycia niecnych postępków. Na ostatni z powodów wskazuje wyraziście przypadek Anny Goeldi, mieszkanki wsi położonej w regionie Glarus w Szwajcarii.

Annę Goeldi, ładną, lecz ubogą wiejską dziewczynę, w 1782 roku oskarżono o czary. W trakcie śledztwa poddano ją zwyczajowym torturom. Umęczona wieśniaczka przyznała się nie tylko do konszachtów z diabłem, ale nawet do zbrodni. Postawiono jej bowiem zarzut otrucia córki swoich pracodawców magiczną miksturą sporządzoną przy pomocy diabła. Goeldi została osądzona, skazana na śmierć i ścięta. Współcześni historycy jednak po wnikliwej analizie zachowanych dokumentów procesowych ustalili, że Szwajcarka niewątpliwie padła ofiarą intrygi.

Bogaty pracodawca dziewczyny ją uwiódł. W pewnym momencie jednak romans stał się dla niego kłopotliwy i postanowił wykreślić Annę ze swego życia. Metoda, po którą sięgnął, by pozbyć się niemiłej już kochanki, świadczy o okrucieństwie i braku skrupułów tego mężczyzny. Historycy stwierdzili, że uwodziciel był osobą bardzo wpływową. Oskarżywszy biedną dziewczynę o uprawianie czarów, wywarł nacisk na lokalnych sędziów i dostojników kościelnych. Banalna, jak by się zdawało, sprawa obyczajowa przyniosła tragiczne owoce. Kolejno: okrycie Anny hańbą, zadanie jej cierpień torturami podczas śledztwa, wreszcie wydanie wyroku i uśmiercenie w majestacie prawa. Ponury wydźwięk sprawy jest tym większy, że Anna Goeldi była ostatnią osobą w Szwajcarii skazaną na śmierć za czary.

Sprawiedliwość przyszła, ale ponad dwa wieki za późno. W oparciu o wnioski naukowców władze Szwajcarii w czerwcu 2008 roku podjęły decyzję o rehabilitacji Anny. Ponadto w miejscowości Mollis w kantonie Glarus urządzono miejsce pamięci poświęcone niesłusznie skazanym i straconym domniemanym czarownicom. W tym obiekcie nazwanym Anna Goeldi Museum eksponowane są dokumenty i przedmioty z epoki, w której żyła i zginęła nieszczęśliwa dziewczyna.

Katarzyna Paprocka nie może liczyć na to, co współcześnie spotkało Annę Goeldi. Jako że nie została skazana, nie przysługuje jej prawo do oficjalnej rehabilitacji. Tym bardziej trzeba pamiętać o sprawie Paprockiej. Jest ponadczasowa. Nieuczciwy człowiek pod płaszczykiem polowania na czarownice, a więc powołując się na obowiązującą wówczas ideologię, manipulował faktami dla własnej korzyści. Dla pieniędzy pomówił i w obliczu prawa doprowadził do śmierci niewinną osobę. Prawdę ujawniono, owszem. Lecz dla Katarzyny Paprockiej nadaremno.

Mickiewicz i duchy

Spirytyzm od połowy XIX wieku budził zainteresowanie naukowców, arystokracji, ale też panien służących. Osoby ze wszystkich środowisk brały udział w seansach, podczas których usiłowano nawiązać kontakty z duchami zmarłych. Spirytyzm stał się swego rodzaju popkulturową modą, która rozgorzała u schyłku ery polskiego romantyzmu. Nic więc dziwnego, że wielu twórców z tamtych czasów zainteresowało się mistyką, w tym także Mickiewicz, jeden z trójcy polskich wieszczów narodowych.

Adam Bernard Mickiewicz przyszedł na świat 24 grudnia 1798 roku w białoruskim dziś Nowogródku. Jak przystało na urodzonego w wigilię Bożego Narodzenia uduchowionego romantyka, narodowy wieszcz był zaciekawiony spirytyzmem. Moda ta przypadła jednak na schyłek życia autora Pana Tadeusza. Poeta zmarł ledwie dwa lata później, w 1855 roku w Konstantynopolu, w trakcie swojej ostatniej narodowej misji. Wywoływanie duchów dopadło Mickiewicza w Paryżu, a że był już człowiekiem bardzo dojrzałym, to ostrożnie oceniał przyczyny i skutki tego zjawiska. Trzeba jednak podkreślić, że manifestacje duchów uważał za jak najbardziej realne.

Dwa, trzy lata przed śmiercią wieszcza, w początkach drugiej połowy XIX stulecia, seanse spirytystyczne stały się bardzo popularne w stolicy Francji, gdzie Mickiewicz wówczas mieszkał. Nic dziwnego, bo w tym miejscu i czasie zręby doktryny spirytystycznej tworzył autor Księgi duchów, słynny Allan Kardec, czyli kryjący się pod pseudonimem francuski lekarz, astronom i fizyk Hippolyte L. D. Rivail, urodzony w 1804, a zmarły w 1869 roku.

26 maja 1853 roku Mickiewicz tak pisał w liście do Karoliny Towiańskiej, przebywającej w Zurychu żony słynnego mesjanisty, z którym był wtedy pokłócony: „U nas tu we Francji, a po części i na całym świecie, wszyscy zajęci wyłącznie kręceniem się stołów i innemi nadzwyczajnemi zjawiskami, jak to głosami, stukaniem i widmami. Nadzwyczajny czytam właśnie teraz proces, gdzie mnóstwo świadków potwierdza podobne fenomena. Widziałem robione doświadczenia, ale się do nich nie mieszam. Mnie się zdaje, że te duchy, któremi Opatrzność dozwala teraz potrącać materję, aby poruszyć zmaterjalizowane umysły, należą do bardzo niskiej sfery i wiele fałszów wyniknie stąd na świat”.

Następnego dnia Adam Mickiewicz zasiadł we własnym mieszkaniu przy spirytystycznym stoliku. Towarzyszyła mu żona, Celina z Szymanowskich, z którą się ożenił w 1834 roku, co zaowocowało sześciorgiem dzieci.

27 maja 1853 roku po południu państwa Mickiewiczów odwiedziło większe towarzystwo – 14 osób, w tym panowie Lenartowicz, Goszczyński, Służalski i jedna tylko kobieta, młoda Zofia Komierowska. To właśnie w jej dzienniku zachował się opis seansu u Mickiewicza, opublikowany 31 lat po śmierci wieszcza na łamach czasopisma „Bluszcz”.

„Ktoś z przybyłych wspomniał o wirujących stołach, że coraz więcej zajmują się niemi – pisała Komierowska. – Poeta zasiadł przy ciężkim stole dębowym, wzywając całe towarzystwo, aby poszło za jego przykładem. Wpośród zupełnej ciszy i uroczystego nastroju usiedliśmy wszyscy dokoła, trzymając się za końce palców spoczywających na stole”.

„Trzymaliśmy tak ręce przez pół godziny – relacjonowała pani Zofia. – Stół jednak nie dawał żadnych szczególnych objawów, stał zupełnie nieruchomy”.

Mickiewicz zakończył zebranie. „Zniecierpliwiony poeta dał znak do powstania, mówiąc, że raz jeden można było tę próbę odbyć, więcej jednak stanowczo do niej nie wróci”.

Seans u wieszcza się nie udał, wszyscy byli bardziej lub mniej rozczarowani. Co było przyczyną porażki? Dowcipną pointę tego zajścia podał Stanisław Wasylewski w książce Pod urokiem zaświatów, wydanej w 1923 roku. Napisał: „Duchy, skore do gawęd z byle comtessą na salonach i byle aptekarzową w Proszowicach i byle księgarzówną w Krakowie zbojkotowały arcymistrza poezji wieszczej i nie raczyły odpowiedzieć na wezwanie senatu romantyków polskich”.

Mimo nieudanego seansu Mickiewicz nadal interesował się spirytyzmem. Zainteresowanie zaświatami w różnych kontekstach kulturowych zawarł przecież w niektórych swych wcześniej napisanych utworach – Dziadach, Balladach i romansach. Sfera duchowa była mu tak bliska, że nawet sprawy narodowe widział z nią powiązane i nie przez przypadek przyłączył się na kilka lat do mesjanistów z Koła Sprawy Bożej hrabiego Andrzeja Towiańskiego.

29 września 1853 roku Bohdan Zaleski, jeden z uczestników tamtego nieudanego eksperymentu, spotkał wieszcza w Bibliotece Arsenału, gdzie Mickiewicz był zatrudniony od 1852 roku. I panowie znów rozmawiali o spirytyzmie. „Zastałem Adama – odnotował w pamiętniku Zaleski. – Zabrał mnie na górę, był wesół i opowiadał o duchach stolikowych niemal godzinę”. Podobnie sprawa się miała 31 października, czyli w wigilię Święta Zmarłych. „W parku znalazłem Mickiewicza z Różyckim. Gawędziliśmy razem o stolikach wirujących”.

W ostatnich latach swego życia Mickiewicz uważał, że kontakty z duchami mają miejsce, ale jest to działanie podejrzane, a może nawet bluźniercze. Poeta jakby przeczuwał, że wiele lat po śmierci trafi w roli ducha na seans za sprawą Malwiny Gromadzińskiej, uchodzącej we Lwowie za modne medium.

Pani Gromadzińska zapisała się już w historii przeprowadzeniem wywiadu z innym zmarłym wieszczem, Juliuszem Słowackim, który żył w latach 1809–1849.

Słowacki, spytany na seansie przez panią Gromadzińską o szczegóły dotyczące pracy nad poematem Kordian oraz proszony o wskazówki na temat kształcenia młodzieży, miał tak odpowiedzieć: „Na pierwsze pytanie dam odpowiedź później. Myśli moje wówczas były tak różne i dziwaczne, że nie chcę nic z tego wspomnienia. Daj inne pytanie, które by dla ciebie mogło stać się pomocą i posłużyć radą, o! młodzieńcze marzący, jak wszyscy w wieku twoim… Z chęcią… Słowacki w chwilach wolnych poda ci radę i porymuje jeszcze… ale inaczej dziś… dziś nie ma już marzyciela fantastycznego, duch oczyszczony widzi inaczej i inne dzieje pisałby dziś polskiej dziatwie!”.

Pod tą wypowiedzią duch wieszcza złożył ponoć podpis. Zaświatowy wywiad z autorem Snu srebrnego Salomei ukazał się na łamach lwowskiego periodyku „Światło zagrobowe”. Odnosząc się do tego tekstu, ówcześni znawcy twórczości Słowackiego stwierdzili ironicznie, że po śmierci wielki Juliusz stracił talent.

29 maja 1869 roku Malwina Gromadzińska zabrała się za nieżyjącego od 14 lat Mickiewicza. Na seansie urządzonym w jednych z modnych salonów Lwowa zapisała tak zwanym pismem automatycznym szkic na temat Tadeusza Kościuszki i Napoleona Bonaparte. Medium twierdziło, że tekst podyktował jej z zaświatów duch Mickiewicza. Utwór opublikowano w pierwszym wydawanym w języku polskim spirytystycznym czasopiśmie „Światło zagrobowe”. Literaturoznawcy uznali jednak, że to oszustwo, że tekst jest amatorski, niegodny pióra autora Pana Tadeusza.

Czy Gromadzińska była oszukańczym medium? A może to jakiś złośliwy duch podszył się pod wieszcza narodowego? Choćby Słowacki, z którym się przecież za życia Adam nie lubił. Mickiewicz już zanim umarł, miał w tej sprawie wyrobione zdanie, co przedstawił w przytoczonym wyżej liście do Towiańskiej.

Himmler – mroczny błędny rycerz

Heinrich Himmler był romantykiem. Z tym, że cechowały go po równo naiwność i sentymentalizm. Bo kto inny marzyłby na początku lat dwudziestych XX stulecia, by wyjechać do Rosji z rodziną i tam żyć w gospodarstwie rolnym? Niczym rzymski Cyncynat chciał być żołnierzem walczącym za ojczyznę, a w czasach pokoju uprawiać rolę. Te marzenia pozostawały w sprzeczności z jego drobną budową i nie najlepszym zdrowiem. Gdyby czasy były inne i inni znajomi, to możliwe, że Heinrich jako zarządca czyjegoś majątku pracowałby na roli, a wieczorami czytał żonie wiersze. Wicher dziejów poniósł go jednak w zaskakującym ideologicznie kierunku, wynosząc na szczyty władzy.

Niedoszły Cyncynat stał się nagle panem życia milionów ludzi. Dowodził najbardziej zbrodniczą militarną formacją w historii. Swoje romantyczne inklinacje zaś ulokował w pseudonaukowej organizacji Deutsches Ahnenerbe (Niemieckie Dziedzictwo Rasowe). Pod jego opieką ideologicznie dobrani naukowcy, ale też szarlatani, tworzyli dowody wyższości Germanów nad innymi rasami. Organizacja sięgała także poza niby naukowe metody, ku mistyce. Wielkim zainteresowaniem cieszyły się artefakty, które mogłyby zostać użyte jako wunderwaffe. Reichsführer Himmler marzył o Tysiącletniej Rzeszy, w której wyselekcjonowani oficerowie SS staliby się genetyczną arystokracją. Widząc w sobie nowoczesny odpowiednik rycerza Okrągłego Stołu, niepozorny fizycznie Heinrich osobiście wziął udział w tajnej ekspedycji, by odnaleźć i przejąć Świętego Graala.

Heinrich Himmler, urodzony 7 października 1900 roku w Monachium. Filar Trzeciej Rzeszy, jeden z głównych przywódców hitlerowskich Niemiec i zbrodniarzy drugiej wojny światowej, współtwórca i przywódca SS od 1929 roku, szef Gestapo od 1934 roku, policji od 1936 i od 1943 roku minister spraw wewnętrznych Trzeciej Rzeszy.

W młodości Himmlera interesowała kariera wojskowa. Jednak ze względu na słabe zdrowie i realia panujące w Niemczech po zakończeniu pierwszej wojny światowej musiał początkowo zrezygnować z marzeń o mundurze. Zrekompensował to sobie 10 lat później, gdy zaczął paradować w uniformie zaprojektowanym przez samego Hugo Bossa.

W dzieciństwie uczył się przeciętnie. Był chłopcem cichym i pobożnym, ministrantem, wychowanym w rodzinie inteligenckiej. Jego ojciec piastował stanowisko zastępcy dyrektora gimnazjum w Landshut.

Od 1919 do 1922 roku studiował rolnictwo na Uniwersytecie Technicznym w Monachium i uzyskał tytuł inżyniera biologii. Później pracował w fabryce nawozów, ale stracił to zatrudnienie po roku. Do NSDAP wstąpił w 1923 roku. Miał legitymację o numerze 41 404.

W 1923 roku uczestniczył w nieudanym puczu monachijskim. Mimo przegranej i uwięzienia Hitlera pozostał faszystą.

Romantyczny Heinrich nie uganiał się za dziewczętami. Wolał porywy serca od doznań cielesnych. Klepał biedę jak wielu jego rówieśników. Zarabiał jako goniec, potem sekretarz posła związanego z faszystami. Był też zaplątany w morderstwo prostytutki, u której wynajmował pokój, ale do kryminału nie trafił. Żył z dnia na dzień, czytał poezję, brał udział w ezoterycznych dyskusjach Towarzystwa Thule, spotykał się z kolegami z NSDAP. Miewał zaskakujące pomysły na to, co zrobić ze swym życiem. W 1924 roku rozważał na przykład wyjazd do Rosji Radzieckiej i założenie tam gospodarstwa rolnego. Zważywszy na to, że naziści uważali komunistów za śmiertelnych wrogów, Himmler najwyraźniej bujał w obłokach. Z czasem wydarzenia historyczne zaczęły przyspieszać i Heinrich awansował w hierarchii partyjnej.

Ożenił się dopiero w 1928 roku. Jego wybranką była o siedem lat od niego starsza Margarete Siegroth, pielęgniarka urodzona w Goncarzewie (dziś ta miejscowość znajduje się w gminie Sicienko w województwie kujawsko-pomorskim). Margarete była spełniającą rasowe germańskie standardy niebieskooką blondynką. Pracowita i potulna prowadziła gospodarstwo, podczas gdy mąż poświęcał się służbie państwu. Mieli córkę Gudrun, która przyszła na świat w 1929 roku. Jako romantyk z natury Himmler trzymał się małżonki, choć wśród bonzów partyjnych posiadanie licznych kochanek było nagminne. Sytuacja uległa jednak zmianie w 1940 roku. Heinrich zakochał się po raz drugi w życiu. Obiektem gorących uczuć reichsführera stała się jego sekretarka, młodsza od niego o 12 lat i pochodząca z Kolonii Hedwig Potthast. Z żoną Himmler pozostawał w separacji, ale utrzymywał ścisłe kontakty ze względu na ukochaną córkę. Nie rozwiódł się na skutek interwencji Hitlera, który nie tolerował takich skandali w najwyższym dowództwie Trzeciej Rzeszy. Do końca wojny reichsführer prowadził życie rodzinne w dwóch domach. Z panną Potthast miał syna i córkę.

Największa zmiana na ścieżce życiowej Himmlera zaszła, gdy 6 stycznia 1929 roku jako reichsführer SS stanął na czele nazistowskich bojówek Schutzstaffe. Ta organizacja w ciągu kolejnego dziesięciolecia stała się potężną militarną formacją znaną z okrucieństwa i ludobójstwa, dziś uznawaną za zbrodniczą. Romantyczny Heinrich mógł odtąd nosić zbroję nowoczesnego rycerza – upragniony mundur, do tego zaprojektowany pod jego nadzorem przez mistrza wśród niemieckich krawców. Były to czasy, gdy coraz silniej interesował się mistycyzmem w nazistowskiej wersji przesyconej odwołaniami do wyimaginowanej pragermańskiej, aryjskiej tradycji.

Dzierżąc realną władzę, reichsführer Heinrich Himmler nadał wielu swoim obsesjom równie realną formę. Jego pomysłem było tworzenie Lebensbornów – miejsc, gdzie dobierano czyste rasowo pary rodzicielskie w celu prokreacji pokolenia nieskazitelnych Aryjczyków. Dzieci z tych związków były wychowywane na koszt państwa w specjalnych ośrodkach. Aby na rzecz germańskich nadludzi oczyścić świat z ludności żydowskiej, romskiej oraz ze Słowian, Himmler propagował eksterminację tych narodów i tworzenie obozów zagłady. Naziści twierdzili, że Niemcy są nacją lepszą od innych i coraz szersze rzesze słuchały tego z satysfakcją. Naród był ciężko doświadczony przegraną wojną, kryzysem ekonomicznym, reparacjami na rzecz Wielkiej Brytanii i Francji. Nieważne, czy wyższość germańska była prawdą. Świadomość tego poprawiała nastrój tysięcy bezrobotnych, głodujących. Jak zapewniał Himmlera kolega z rządu, Joseph Goebbels: „Im większe kłamstwo, tym ludzie łatwiej w nie uwierzą”. I dodawał uspokajająco: „Kłamstwo powtórzone tysiąc razy staje się prawdą”.

Romantyczny Heinrich szukał jednak dowodów na rzecz wielkości Niemiec. Szybko znalazł pokrewne dusze. W 1935 roku, mając już realny wpływ na aparat państwowy, założył wspomnianą wcześniej organizację Deutsches Ahnenerbe. W jej ramach prowadzono badania, z których część, uważana za strategicznie ważną, była okryta ścisłą tajemnicą. Tak jak misja doktora Schäffera.

Himmler patronował tej niezwykłej ekspedycji, która w 1938 roku wyruszyła w Himalaje w poszukiwaniu śladów pradawnych Ariów. Wyprawą dowodził Ernst Schäffer, który wcześniej dwukrotnie przemierzył Tybet. Miał doktorat z ornitologii. Prawą ręką tego zaufanego eksperta Deutsches Ahnenerbe był antropolog Bruno Beger, który kierował badaniami ludności Himalajów – antropometrycznymi i oznaczaniem grup krwi. Utworzył też kolekcję rabowanych z grobów starych czaszek Tybetańczyków. Naziści zakładali, że znajdą w ten sposób antropologiczne ślady swych mitycznych przodków, pragermańskich Ariów. W najwyższych górach świata wyprawa Schäffera badała też sprawę yeti jako domniemanego reliktu, gatunku praczłowieka, który w śnieżnych pustkowiach przetrwał od zarania ludzkości. Wiadomości o tym rozpowszechnił Heinrich Harrer, stanowiący inspirację postaci kreowanej przez Brada Pitta w głośnym filmie fabularnym Siedem lat w Tybecie.

Harrer był w międzywojniu znanym wspinaczem wysokogórskim – pierwszy zdobył północną ścianę Eigeru, słynnego z niedostępności szczytu w Szwajcarii. Jako ekspert został zaangażowany do opieki nad ekspedycją Schäffera. Według niego Schäffer i Beger w trakcie wędrówki przez Tybet zbierali informacje o „odrażającym człowieku śniegu”, czyli yeti, zwanym też Migyud, Mi Go, Dremo. Podobno niemieccy uczeni rozważali, czy yeti to gatunek praczłowieka. O tych badaniach wspomina się rzadko. Na przykład Christopher Hale w książce Himmler’s Crusade: The True Story of the 1938 Nazi Expedition Into Tibet podaje: „W okolicach Zielonego Jeziora według miejscowej legendy znajdowało się legowisko Migyuda. Taka bliskość obozu do leży legendarnego stworzenia prowokowała do pełnych niepokoju rozmyślań o nim”. Harrer twierdził jednak, że sprawa yeti nie była anegdotą, lecz faktycznie zaprzątała uwagę nazistowskich uczonych. Zapewniał też, że w Tybecie osobiście natrafił na ślady yeti odciśnięte w śniegu. Po tym doświadczeniu niemiecki himalaista zainteresował się fenomenem tego legendarnego stworzenia.

Plon ekspedycji Ernsta Schäffera rozczarował Himmlera. Nie znaleziono dowodów na wielkość Ariów i ich związek z Niemcami. Próbowano to nadrobić, rozwijając inne badania. Deutsches Ahnenerbe prowadziła w obozach koncentracyjnych eksperymenty medyczne mające wykazać wyższość Germanów nad pozostałymi nacjami. Zajmowała się także innymi działaniami z pogranicza nauki i ideologii, nie stroniąc od ezoteryki w jej najmroczniejszym wydaniu.

Przywódcy nazistowskich Niemiec szukali cudownej broni, wunderwaffe. Inżynierowie pracowali nad konkretnymi militarnymi projektami: zaawansowanymi technologicznie naddźwiękowymi samolotami bojowymi, rakietami V, gigantycznymi czołgami, bombą atomową. Jednocześnie stawiano na nowe hipotezy, często sprzeczne z dotychczasową wiedzą naukową.

Jedna z legend okresu Trzeciej Rzeszy – legend, bo informacje źródłowe są niejednoznaczne – podaje, że Himmler, a także Hitler byli pod urokiem teorii pustej Ziemi. Według tej koncepcji glob jest wewnątrz wydrążony, a jego wnętrze zamieszkują pierwsi Germanie najczystszej krwi, Ariowie. Wiązało się to pośrednio z propagowaną przez Hermana Wirtha teorią kosmicznego lodu, która zakładała, że Ziemi nie otaczała próżnia, ale lód. Właśnie fragment tego lodu oderwał się i zniszczył Atlantydę usytuowaną daleko na północy i zamieszkaną przez Ariów, których niedobitki schroniły się w podziemnej enklawie.

Szalony Wirth stał się jednym z założycieli Deutsches Ahnenerbe. Jak podają niepewne źródła, w ramach tej pseudonaukowej organizacji podjęto decyzję, by nawiązać kontakt z rasowymi ideałami i uzyskać ich wsparcie. W tym celu na początku maja 1943 roku wysłano okręt podwodny Kriegsmarine, który miał dotrzeć do bieguna północnego, gdzie ponoć znajdował się otwór prowadzący do środka Ziemi. Okręt podwodny U-209 pod dowództwem komandora Heinricha Brodda wypłynął w rejs, ale nie powrócił do portu macierzystego. Niepewne źródła podają różne wersje zdarzeń. Albo u-bott zaginął na Atlantyku, albo został zatopiony przez aliantów, ewentualnie dotarł do celu, lecz załoga z dowódcą włącznie pozostała wśród Ariów lub niczego nie znalazła i wolała nie ryzykować powrotu bez oczekiwanej przez zwierzchników wunderwaffe.

Według Himmlera i jego stronników rolę wunderwaffe mogły też pełnić przedmioty o wielkiej mocy. Jak przejęta z berlińskiego muzeum Włócznia Przeznaczenia, zwana też Włócznią Longinusa. Podobno należała ona do setnika, który przebił bok ukrzyżowanego Jezusa. Na ostrzu miała znajdować się krew Mesjasza. Takich domniemanych Włóczni Przeznaczenia odnotowano jednak kilka i posiadanie tej z Berlina Hitlerowi nie pomogło. Albo był to falsyfikat, albo święte przedmioty nie nadają się do siania destrukcji. Mimo tego reichsführer Himmler uważał, że Święty Graal stanie się wunderwaffe dla Niemiec. Da nadprzyrodzoną moc hitlerowskim armiom i zapewni im wygranie każdej wojny. Szczególnie skrycie planowanej konfrontacji ze Związkiem Radzieckim. Z takich powodów niepoprawny romantyk i zbrodniarz zza biurka wyruszył osobiście szukać Graala.

Ideologia nazistowska sytuowała Żydów jako podludzi, jednak Himmler podobno uważał, że Jakub miał aryjską krew, a za nim wszyscy jego potomkowie, włączając Jezusa. I nie był w swych poglądach odosobniony. Wielu z czołowych polityków NSDAP wywodziło się z kręgu Towarzystwa Thule.

W Towarzystwie Thule działali: Alfred Rosenberg, późniejszy ideolog partyjny NSDAP, Karl Harrer, współzałożyciel Niemieckiej Partii Pracy (DAP), z której powstała NSDAP, oraz jego wspólnik Anton Drexler. Ponadto do organizacji tej należeli Hans Frank (późniejszy zarządca Generalnej Guberni w okupowanej Polsce) i Rudolf Hess (późniejszy zastępca Hitlera).

Towarzystwo Thule (Thule Gesellschaft) na przełomie 1917 i 1918 roku założył w Monachium Rudolf von Sebottendorf. Nazwa nawiązywała do mitycznej wyspy Thule, która według starożytnych Greków była lądem położonym najdalej na północ. Towarzystwo stanowiło organizację tajną, rasistowską, odwołującą się do dawnych nordyckich kultów. Jego godłem była swastyka otoczona promieniami i leżąca za nagim mieczem. Mieszano tam legendy i niezwykłe hipotezy z nauką akademicką.

W tym środowisku powstał symbol hitlerowskiej partii NSDAP – lewoskrętna swastyka. Podobno to Anton Drexler namówił Hitlera, by takiej swastyki użyć jako znaku nowej organizacji tworzonej na bazie DAP. Ten przypisywany Ariom znak ognia związany był z indyjskim bogiem Sziwą. Jest to faktycznie znak pradawny, bo najstarsze odwzorowania swastyki liczą 12 000 lat. Odkryto je pół wieku po upadku Trzeciej Rzeszy na Ukrainie. Lokalizacja tych najdawniejszych artefaktów w słowiańskiej domenie nie spodobałaby się Himmlerowi i jego kolegom z władz Trzeciej Rzeszy.

W Towarzystwie Thule działali przedstawiciele wszystkich środowisk. Byli tam urzędnicy, prawnicy, naukowcy i wykładowcy akademiccy, policjanci, arystokraci, lekarze, zamożni handlowcy, astrolodzy, szarlatani. Oficjalnie Towarzystwo przestało istnieć w 1937 roku, po wydaniu przez Adolfa Hitlera dekretu delegalizującego wszystkie loże masońskie i podobne im organizacje. Nie oznaczało to jednak końca ideologii, która wpłynęła na wiodącą doktrynę nazistów. Stowarzyszenie nie było już potrzebne, bo za sprawą wielu dygnitarzy Trzeciej Rzeszy wrosło w struktury władzy, wpłynęło też na rytuały SS. Nic więc dziwnego, że Towarzystwo Thule owiane jest czarną legendą. Według Traversa Ravencrofta, angielskiego historyka, wtajemniczeni z grupy Thule byli satanistami parającymi się czarną magią; było to także stowarzyszenie morderców. Od 1918 do 1923 roku popełnili oni ponad 300 morderstw na Żydach i komunistach, nazywając zabitych ofiarami rytualnymi.

Z Thule związany był też Heinrich Himmler. Twórca Deutsches Ahnenerbe poszedł wiele kroków dalej niż jego towarzysze z Thule. Pewnego dnia zapragnął odnaleźć i wziąć do rąk Świętego Graala! W tym celu udał się na tajną wyprawę do hiszpańskiego klasztoru.

Klasztor owiany legendą, Święty Graal i tajemnicza wyprawa hitlerowskiego dygnitarza? To nie scenariusz kolejnego filmu w stylu Poszukiwaczy zaginionej arki czy Kodu Leonarda, tylko niepokojące fakty. Tym bardziej niepokojące, że brał w nich udział Himmler. Ten romantyk w marcu 1933 roku uruchomił pierwszy wzorcowy obóz koncentracyjny w Dachau, a w kwietniu 1940 – obóz koncentracyjny Auschwitz. Nadzorował działalność wszystkich fabryk śmierci w Niemczech i na terenach okupowanych. W 1939 roku kierował Akcją T4, w której na rozkaz Hitlera na obszarze Niemiec poddano eutanazji osoby chore umysłowo i nieuleczalnie. Z kolei w czerwcu 1943 roku reichsführer Himmler podpisał rozkazy likwidacji żydowskich gett w Polsce i na okupowanych terenach Związku Radzieckiego. Zginęły miliony.

Romantyczny Heinrich skrupulatnie obliczał przepustowość komór gazowych w Auschwitz i marzył o Graalu.

„(…) uklęknął Galaad pierwszy przed relikwiami i przysiągł, iż nie wróci pierwej, aż pozna prawdę Graalową, jeśli będzie mu dane poznać ją w jakikolwiek sposób”, pisał Jacques Boulenger w książce Opowieści Okrągłego Stołu. „Po nim przysięgę złożyli Lancelot, pan Gowen, pan Iwen Wielki, Percewal Walijczyk, Lionel, Bohor, Hektor z Błot, wszyscy towarzysze w liczbie stu pięćdziesięciu”. 1500 lat później szlakiem błędnych rycerzy wyruszył reichsführer Heinrich Himmler. Tyle że uczynił to na mroczny, w nazistowskim stylu, sposób. Mówią o tym informacje ujawnione przez amerykański dziennik „The Independent” 6 lutego 2007 roku.

Reichsführer SS Heinrich Himmler na początku drugiej wojny światowej osobiście przeprowadził misję w Hiszpanii, by ustalić, gdzie ukryty jest Święty Graal. Miał to być artefakt o mistycznej mocy. Naczynie używane przez Jezusa w czasie Ostatniej Wieczerzy, do którego później Józef z Arymatei zebrał krew z przebitego boku ukrzyżowanego Chrystusa.

Tak, Graal przykuwał uwagę romantycznie usposobionego Heinricha. Błędnego rycerza Trzeciej Rzeszy odzianego niczym w zbroję w czarny mundur szyty przez Hugo Bossa.

Jak podał „The Independent”, Himmler wybrał się w swej misji do Hiszpanii. Nie interesował go jednak tak zwany Graal królów Aragonii, od 1473 roku przechowywany w katedrze w Walencji. Reichsführer widocznie zakładał, że to fałszywy trop, a prawdziwy Święty Graal pozostaje w ukryciu. Gdzie? O miejscu tym mówią legendy i pieśni średniowiecznych trubadurów.

Wzniesiony w masywie górskim Montserrat, powstały w X wieku klasztor benedyktynów, to najświętsze miejsce Katalończyków. Znajduje się tam sanktuarium Czarnej Madonny, patronki Katalonii, do którego zjeżdżają pielgrzymi z całego świata. Według legendy wizerunek Matki Boskiej jest dziełem samego świętego Łukasza ewangelisty. Miał go tam przywieźć około 50 roku naszej ery apostoł Piotr, pierwszy biskup Rzymu. Wiele stuleci później, w 880 roku, miejscowi wieśniacy odkryli tę rzeźbę w grocie Santa Cova w górze Montserrat – w miejscu tym znajduje się dziś kaplica. Figurkę Czarnej Madonny próbowano wynieść z pieczary, jednak ani drgnęła. Uznano to za cud i wkrótce w okolicznych jaskiniach zamienionych na klasztorne cele zamieszkali zakonnicy, benedyktyni, którzy później wybudowali tam klasztor. Trudno dostępna góra mierzy ponad 1300 metrów, a klasztor i sanktuarium Czarnej Madonny znajdują się w połowie drogi na szczyt.

Inna legenda mówi, że w niedostępnych skałach Montserratu, w jakiejś grocie, podobnie jak niegdyś Czarna Madonna, ukryty jest Święty Graal.

Wróćmy do ekspedycji Himmlera. W 1940 roku Hitler konferował z generałem Franco, namawiając go do aktywnego włączenia się w działania wojenne na terenie Europy. W tym samym czasie Himmler wybrał się samolotem do Barcelony – wyżsi oficerowie hiszpańskiej armii powitali go na wojskowym lotnisku El Prat. Lokalna prasa pisała ciepło o wizycie reichsführera i o tym, że przekazał on 25 000 peset na naprawę jednego ze zbiorników wodnych, zniszczonego w trakcie wojny domowej.

Himmler ze swoją świtą zamieszkał w luksusowym apartamencie barcelońskiego hotelu Ritz. Stamtąd wybrał się w otoczeniu jasnowłosych esesmanów do odległego o godzinę jazdy samochodem klasztoru na górze Montserrat.

Opat Antonio Maria Marceto, znając poglądy Himmlera i wiedząc o jego publicznych atakach na Kościół katolicki, nie znalazł dla niego czasu. Młody mnich Andreu Ripol był jedynym w opactwie, który znał język niemiecki, więc to jemu opat powierzył rolę tłumacza. Dziś brat Ripol, już emeryt, mieszka w domu starców pod Barceloną. Jak ustalił „The Independent”, stary mnich to jedyny żyjący świadek tajemniczej wyprawy Himmlera.

Według relacji brata Ripola Himmler przybył do klasztoru zainspirowany tradycyjną katalońską ludową piosenką mówiącą o jakimś mistycznym znaku życia ukrytym gdzieś w Katalonii, a więc w regionie, gdzie wznosi się Montserrat. Największe jednak znaczenie miała podobno dla reichsführera treść opery Richarda Wagnera Parsifal. Libretto tego utworu wspomina, że Święty Graal znajduje się w cudownym zamku Montsalvat („Dzika Góra”) w Pirenejach. Wagner skomponował Parsifala pod wpływem poezji trzynastowiecznego trubadura Wolframa von Eschenbacha i licznych kontynuatorów piszących o mistycznym znaczeniu kielicha używanego przez Jezusa podczas Ostatniej Wieczerzy. W kręgu hitlerowskich mrocznych ezoteryków utożsamiano Montsalvat z Montserratem. Przekonanie to wzmacniał fakt, że prawykonanie utworu Wagnera miało miejsce w barcelońskiej operze w 1913 roku.

Ekspedycja w czarnych samochodach przebyła 40 kilometrów dzielących Barcelonę od górskiego szczytu. Himmler w otoczeniu odzianych w czarne mundury esesmanów zwiedził klasztor, zajrzał do sanktuarium, niczego jednak nie uzyskał. Choć nazistowski dostojnik zadawał wiele pytań, które na język hiszpański tłumaczył brat Ripol, nie udało mu się ustalić, gdzie wśród skał może być ukryty Święty Graal.

Andreu Ripol zapewnia, że Himmler wrócił z Montserratu z pustymi rękami. Wskazują na to też losy Trzeciej Rzeszy i samego reichsführera.

Trzeba podkreślić, że naziści podjęli jeszcze jedną próbę zdobycia artefaktu łączonego z Jezusem. Wciąż uważali, że w tym kręgu odnajdą wunderwaffe. Tym razem na celowniku Deutches Ahnenerbe i SS znalazł się Całun Turyński.

Kościół katolicki do dziś nie uznaje oficjalnie Całunu Turyńskiego za relikwię, a naukowcy mają rozbieżne zdania co do autentyczności tej tkaniny. W tradycji Kościoła panuje jednak opinia, że jest to płótno, w które owinięto ciało Jezusa zdjęte z krzyża. Podobnie oceniali ten obiekt Himmler, Hitler i wielu ekspertów spod mrocznego znaku swastyki. Nic dziwnego, że postanowili zdobyć Całun Turyński i użyć go jako metafizycznej broni. Związane z tym zajścia też miały iście sensacyjny przebieg.

O sprawie poinformowała w kwietniu 2010 roku agencja Associated Press. Źródłem wiedzy był włoski zakonnik, ojciec Andrea Cardin, bibliotekarz opactwa Montevergine. Według niego, gdy wojenna zawierucha dotarła do Italii, decyzją papieża i królewskiego rodu Savoya Całun Turyński został ukryty.

Zarówno Himmler, jak i Hitler zwrócili uwagę na Całun Turyński już w 1938 roku, gdy wódz Trzeciej Rzeszy odwiedził Włochy i osobiście obejrzał ten artefakt.

Ojciec Andrea Cardin zdradził dziennikarzom, że gdy w 1943 roku wojska niemieckie wkroczyły do Włoch, esesmani mieli przejąć Całun Turyński. Ale się zawiedli, bo artefakt zniknął z katedry w Turynie. Choć śledczy, podwładni Himmlera, bardzo się starali, nie wykryli, gdzie znajduje się ich niedoszła wunderwaffe. Dopiero po blisko 70 latach ujawniono, że domniemaną relikwię ukryto w opactwie benedyktynów w Montevergine. Całun umieszczono w kościele, w ołtarzu, przed którym mnisi nieprzerwanie odprawiali modły. Do katedry w Turynie przewieziono go na powrót dopiero w 1946 roku, kiedy Europa ochłonęła po wojennych zmaganiach.

Gdy porażka hitlerowskich Niemiec była już pewna, 20 kwietnia 1945 roku Himmler opuścił Berlin i za pośrednictwem Czerwonego Krzyża próbował prowadzić pertraktacje z aliantami. Adolf Hitler w podpisanym 29 kwietnia 1945 roku testamencie politycznym ogłosił reichsführera zdrajcą i pozbawił go członkostwa NSDAP. Również alianci nie zaakceptowali pertraktacji z Himmlerem. Aresztowali go i osadzili w obozie Westertimke koło Luneburga w Niemczech. Tam 23 maja 1945 roku reichsführer popełnił samobójstwo.

Heinrich o romantycznym usposobieniu, mroczny błędny rycerz Trzeciej Rzeszy, nie przywiózł Graala do Berlina. Pytaniem bez odpowiedzi pozostaje, czy mistyczny Święty Graal istnieje w świecie materii, czy raczej jest ideą. Jeśli jednak jest to uświęcony artefakt, należy wątpić, by można go było wykorzystać do niecnych celów i uczynić z niego wunderwaffe, cudowną, lecz niszczycielską broń ostateczną.

Nieśmiertelny Saint-Germain

Casanovie, słynnemu włoskiemu awanturnikowi, Saint-Germain ofiarował podobno flakonik eliksiru nazywanego przezeń „powszechnym pierwiastkiem życia”. Sam Giacomo Casanova zaś zapisał w swych pamiętnikach, że był świadkiem dokonanej przez Saint-Germaina cudownej przemiany metali. Według wspomnień najsłynniejszego uwodziciela wszech czasów hrabia rzucił miedzianą monetę na rozżarzone węgle, po czym położył na niej okruszynę jakiejś substancji. Moneta uległa stopieniu wraz z tajemniczym dodatkiem. Gdy metal wystygł, Saint-Germain podał niekształtną grudę Casanovie. Ten był przekonany, że w wyniku zagadkowej operacji miedź zamieniła się w złoto.

Powyższa anegdota jest tylko jedną z rozlicznych, jakie przez stulecia opowiadano o Claudzie-Louisie de Saint-Germainie. „Ten człowiek jest nieśmiertelny i wie wszystko”, entuzjazmował się Wolter, gdy wymieniano przy nim nazwisko Saint-Germaina. Fryderyk II Wielki swą ocenę hrabiego wyraził lapidarnie po prusku, w trzech słowach: „To człowiek zagadka”.

Ramy czasowe ograniczające żywot tego mężczyzny o niejasnym pochodzeniu i takimż związku z heraldyką wywołują zwątpienie rozlicznych badaczy. Bo z Saint-Germainem nic pewnego. Początek historii, czyli narodziny Claude-Louisa de Saint-Germaina, miał miejsce być może w 1710 roku. A jako końcowe wymienia się, w zależności od źródła, lata: 1780, 1784, 1795. Zresztą podobno wszystkie te daty śmierci nie są prawdziwe, bo hrabia nie umarł. Przecież ponoć wyuczył się sztuki transmutacji banalnych substancji w eliksir młodości.

Saint-Germain znał w swej epoce wszystkich i wszyscy znali jego. Toczył rozmowy z filozofem Jeanem-Jakiem Rousseau, z Horace’em Walpole’em, autorem najgłośniejszej gotyckiej powieści Zamczysko w Otranto. Wywołując skandale, sprawił, że zainteresowanie jego osobą nie malało. Trwał przy tym w dynamicznym stanie ustawicznej podróży zarówno po Europie, jak i po krainie marzeń. Ekscesy podobne do tych, jakie wywołują dzisiejsze gwiazdy show-biznesu, zapewniły hrabiemu renomę w Italii, Francji, Niderlandach. Uchodził za wielkiego alchemika, posiadacza kamienia filozoficznego, znawcę sztuki produkowania złota i brylantów, wreszcie za wytwórcę eliksiru młodości. Roztaczając egzotyczną woń ezoterycznych sekretów, ścigany sławą, a czasem przez nią osaczany, hrabia przemierzył również Anglię, Rosję, Niemcy. Oferował cud, często po niewygórowanej cenie. Jego metody były efektowne i efektywne, choć styl, oceniając go z dystansu ćwierci tysiąclecia, nader afektowany. Saint-Germain lubił zbytek, w końcu nic w tym nagannego. Z kolei ezoteryka tworzyła zarówno tło, jak i kurtynę poczynań hrabiego.

Przykładem ezoterycznych działań, a jednocześnie awanturniczych ciągot Saint-Germaina jest relacja z jego pobytu w Paryżu. Najpierw zaskarbił sobie względy markizy de Pompadour, metresy władcy Francji, w czym pomocne okazały się jego urok osobisty oraz podarowany pięknej kobiecie flakonik eliksiru młodości. Po markizie przyszedł czas na samego króla. Ludwik XV, ujęty niezwykłą osobowością hrabiego, przyznał mu do użytkowania apartamenty w Chambord, a jako premię dodał 5000 liwrów na urządzenie laboratorium. Była to spora suma. W tej ufundowanej przez monarchę świątyni tajemnicy narodził się dar iście królewski, choć, jak niektórzy uważają, nader podejrzany. Hrabia mianowicie ofiarował Ludwikowi XV dwunastokaratowy brylant, jak zapewniają źródła: „kamień sztucznie sporządzony”.

Cud był namacalny, choć dla króla kosztowny. Surowiec do sporządzenia „sztucznego” brylantu stanowiło bowiem kilka mniejszych brylantów o wadze 24 karatów, powierzonych alchemikowi przez władcę. Powtarzano potem szeptem w gabinetach, buduarach, antyszambrach, że Saint-Germain jest sługą diabła. Ba! To zło osobowe, sam Szatan, który przyoblekł ludzkie ciało. Jednocześnie sława alchemika, wiedza o tym, co przeszłe, oraz o wydarzeniach, które zajść dopiero miały, bo Saint-Germain podobno niejedno wyprorokował, sprawiły, że hrabia zaczął się cieszyć estymą wśród masonów, różokrzyżowców i wszelkiej maści tajnych ezoterycznych bractw.

Claude-Louis de Saint-Germain brał czynny udział w umacnianiu swej sławy. Twierdził na przykład publicznie, że jest naznaczony przez siły światłości. Że jest nieśmiertelny i żyje już od z górą trzech tysiącleci, a w starożytnym Babilonie otrzymał magiczną laskę Mojżesza z rąk samego króla Cyrusa. Niektórzy w to wierzyli, hrabia zaś tworzył z tych neofitów europejską sieć sekretnych stowarzyszeń o tajemnych celach. Oddawano się tam rytuałom, toczono dysputy o nieśmiertelności, o przemianach jednych substancji w drugie. Śniono o wieczności, o tym, że wybrani spędzą ją pośród mądrości i bogactw.

Saint-Germain, choć prowadził życie światowca, nigdy nie pożywiał się publicznie. Co trzymało go przy życiu? Niektórzy twierdzili, że pobierał energię wprost z kosmosu, chadzając po Ziemi w materialnej postaci. Według madame Bławatskiej i spadkobierców jej teozoficznej doktryny był wysłannikiem Wielkiego Białego Bractwa, konfraterni dobrych duchów z innych planów energetycznych, sprawującej pieczę nad ludzkością. Pojawiły się też opinie, że w sekretnym odżywianiu się hrabiego nie ma tajemnicy, bo był on wegetarianinem. Zjadał posiłki, zachowując dyskrecję, gdyż osiemnastowieczne obyczaje żywieniowe europejskiej arystokracji preferowały mięso. Rzepa i groch były dla gminu, więc hrabia żywiący się zieleniną mógł w owych czasach obawiać się uszczerbku na swym wizerunku. Ukrywanie diety nie musiało być jednak przejawem małostkowości Saint-Germaina. Przyjmijmy raczej to za dowód jego realistycznej oceny norm obyczajowych, wiążących się wówczas ściśle z gastronomią na zasadzie: „Pokaż mi, co jesz, a powiem ci, kim jesteś”.

Hrabia znany był ze swych alchemicznych prac, ale też zanurzył się w ezoteryce odmiennej sfery niż hermetyzm. W pracy La Très Sainte Trinosophie – jedynej, którą z niemal stuprocentową pewnością można przypisać jego autorstwu – przedstawił wynik oryginalnego eksperymentu. Jak zapisał, wszedł w pewien stan metapsychiczny: „W mgnieniu oka straciłem widok na leżące pode mną płaszczyzny. Ziemia wyglądała jak rozmyta chmura. Zostałem wzniesiony na olbrzymią wysokość. Przez cały czas poruszałem się w przestrzeni świata. Wokół mnie obracały się ciała niebieskie. Widziałem kulę ziemską znikającą pod moimi stopami”. Dodajmy do tego jeszcze wypowiedź hrabiego często cytowaną przez jednego z jego osiemnastowiecznych wielbicieli: „Podróżowałem w czasie i nieświadomie znalazłem się w odległych krajach”.

Wziąwszy pod uwagę liczne opowieści Saint-Germaina o zdarzeniach i realiach z odległej przeszłości, choćby jego wspomnienia o królach asyryjskich, Kleopatrze, Jezusie, można przyjąć, że nie tylko nieśmiertelność, a więc wieczność jako jarzmo i nagroda, go wyróżniała. Według późniejszych ezoteryków hrabia doświadczał eksterioryzacji, czyli wędrował jaźnią w czasoprzestrzeni. Owa umiejętność mogła być darem niepodlegającym kontroli. Z drugiej strony patrząc, mógł jednak wyuczyć się sztuki wędrowania duchem u kapłanów starożytnego Egiptu. Wszak żył od tysiącleci! Według innej szkoły tajemnic źródłem wiedzy Saint-Germaina byli hinduscy jogini, bo nasz bohater ponoć spędził w Indiach długie lata.

Niektórzy badacze niezwykłych zjawisk przypuszczają, że alchemiczne sukcesy Saint-Germaina wynikały z jego paranormalnych zdolności. Wskazują, że chodzi o słabo zbadane zjawisko oddziaływania umysłu na materię, zwane psychokinezą. Wedle takich opinii „długotrwałe i intensywne koncentrowanie się alchemika na swych materiałach i czynnościach oraz fizyczne wyczerpanie pracą mogły wprowadzić go w szczególny stan umysłu umożliwiający mu wywołanie niezwykłych reakcji chemicznych w tych materiałach”. Czyżby więc sztuka alchemiczna była w swej istocie psychokinezą? A nadzwyczajne procedury poprzedzające przemianę różnych substancji w złoto i eliksir nieśmiertelności stanowiły ćwiczenia duchowe alchemików? Może były to mantry, modlitwy, wprowadzające umysł i ciało w stan paranormalny?

Jest to koncepcja cokolwiek ryzykowna, jednak może tłumaczyć, że tylko nieliczni alchemicy, i to nie zawsze, potrafili dokonywać transmutacji podłych substancji w szlachetne. A co, jeśli Saint-Germain należał do takich wybrańców? Pójście dalej w domysłach może prowadzić do podejrzenia, że hrabia wytwarzał eliksir młodości nie tylko w laboratoryjnych retortach, ale także bezpośrednio we własnym ciele.

Niezwykłe właściwości ludzkich organizmów, właściwości spontaniczne, a nie wyuczone, to fakty. Niektórymi z takich przypadków zajmowali się naukowcy. Zwykle zajścia pozostały niewyjaśnione – metody badawcze stosowane w nauce akademickiej okazywały się niewłaściwymi narzędziami.

Jedną z osób o zagadkowych zdolnościach była pewna Amerykanka z Florydy ukrywająca tożsamość pod pseudonimem Katie. Przebadano ją na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Otóż na skórze tej kobiety wytwarzała się samoistnie metalowa folia złożona w 98 procentach z miedzi. Nie udało się wyjaśnić, w jaki sposób zachodził ten proces. A przecież organizm tej osoby można porównać do laboratorium fizykochemicznego. Lub pracowni alchemicznej. Ze zwyczajnych substancji, składników ludzkiego ciała, powstawał metal w niemal czystej postaci. Jest więc na miejscu podejrzewać Saint-Germaina o niezwykłe, ale nie wyuczone, tylko przyrodzone umiejętności. Hrabia, choć fałszowany, był przecież jedyny w swoim rodzaju. Właśnie jego unikatowość zapewniła mu miejsce w historii.

Legenda niezwykle barwna, lecz historykom nieśmiertelność Claude’a-Louisa de Saint-Germaina nie jest w smak. Dlatego też jedna z ukutych przez dziejopisów wersji zdarzeń zakłada, co następuje. Choć Saint-Germain wielokrotnie zapewniał słuchaczy, że jest nieśmiertelny ciałem lub że jego dusza trzykrotnie dostępowała awataru, śmierć nie unikała spotkania z hrabią. Do pierwszego i ostatecznego poznania między Mrocznym Żniwiarzem a domniemanym nieśmiertelnym doszło w Kassel w 1784 roku. Saint-Germain bawił wówczas na dworze Karla von Hesse-Kassela, landgrafa Hesji i gubernatora Szlezwika-Holsztynu. Zaczęło się od dysharmonii poglądów, a skończyło przebiciem szpadą któregoś z organów ważnych dla utrzymania funkcji życiowych. Narzędziem śmierci był pewien szlachcic, wedle historyków niefałszowany jak „ten szalbierz Saint-Germain!”. Podobno Polak. Inne źródła przeczą jednak tej opinii. Czyli Saint-Germain umarł po wielokroć. Albo nigdy.

Zgony hrabiego rozproszone są w czasie i przestrzeni. Zmarł podobno 27 lutego 1784 roku w Eckernförde, gdzie też pochowano go kilka dni później, dokładnie 2 marca. Według innej wersji hrabia oddał ducha w 1795 roku. Po raz wtóry, by tak rzec, na dworze wspomnianego Karla von Hesse-Kassela. Podobno zmogło go zapalenie płuc. Niektórzy historycy twierdzą jednak, że zmarł wówczas po doświadczeniach zgoła nie ezoterycznej natury, za to bez wątpienia mogących nadszarpnąć zdrowie. Mianowicie nieśmiertelny Saint-Germain wyzionął ducha z wyczerpania po nocy spędzonej w towarzystwie dwóch rozochoconych panien pokojowych.

Gdzie leży prawda? Gdzie ciało, gdzie grób Saint-Germaina? Hrabia już po śmierci – tej z 1784 roku – brał podobno udział w wielkim zjeździe tajemnych bractw w Paryżu. Był przecież wolnomularzem, osobiście w wielu miejscach Europy zakładał loże. Według kronik francuskiej masonerii taki zjazd miał miejsce, tyle że w Wilhelmsbadzie 15 lutego 1785 roku. Ale hrabia tam był. Przybył „między wieloma innymi również Saint-Germain”, zapisali masoni.

W 1785 albo 1825 roku, bo źródła są w tej kwestii rozbieżne, hrabia de Chalon spotkał Saint-Germaina w Wenecji. Brak pewności w tej kwestii, co oczywiście nie powinno dziwić, ponieważ niepewność występuje we wszystkim, co dotyczy Saint-Germaina.

Emma Calvé, słynna francuska śpiewaczka, utrzymywała z niezwykłą dla kapryśnej diwy determinacją, że w 1897 roku poznała Claude’a-Louisa de Saint-Germaina bardzo blisko. Można powiedzieć, że w sensie biblijnym. Mało tego – napisała wówczas dedykację na swej fotografii portretowej, którą sprezentowała hrabiemu. Według wspomnień śpiewaczki Saint-Germain był podczas spotkania uwodzicielski. I nader materialny. A przecież już od dawna nie żył.

Do spotkania na ezoterycznym szczycie, kiedy to Saint-Germain odwiedził Annie Besant, słynną teozofkę, miało dojść w 1896 roku. Jaki był przebieg wydarzenia i jakie jego owoce, tego nie wiadomo, lecz do dziś kolejne pokolenia spadkobierców teozoficznej doktryny darzą Saint-Germaina wielkim poważaniem. Według członków ezoterycznego stowarzyszenia o malowniczej nazwie Kościół Uniwersalny i Tryumfujący hrabia przynależący do Wielkiego Białego Bractwa wywodzi się jeszcze z Atlantydy. Niegdyś był na zaginionym lądzie kapłanem. Następnie, porzuciwszy ciało, zaczął dzierżyć w swej eterycznej dłoni całą Ziemię. Ponoć do dziś czule spogląda na ludzkość z energetycznego planu.

Wielu ludzi szczyciło się tym, że uścisnęli dłoń Claude’a-Louisa de Saint-Germaina, że odbyli z nim krótkie rozmowy. Niektórzy również dziś spotykają go podobno w paryskim metrze, na Trafalgar Square albo w ruinach Koloseum. Ale tylko nieliczni proszą hrabiego o ujawnienie im recepty na nieśmiertelność. Dlaczego nie wszyscy tego chcą? Czy dlatego, by nie zbrukać tajemnicy? Bo co z niej zostanie, gdy już zedrze się z wiekuistej zagadki wszelkie okrycia, zasłony, legendy i kłamstwa? A może ludzi powstrzymuje obawa przed ceną, którą trzeba płacić za wieczność? Bo wieczyste trwanie można uznać za najwyższy przywilej, ale też za nieustające cierpienie. Nieśmiertelność może być karą za popadnięcie w pychę, za naruszenie naturalnego porządku.

Bezpieczniej otrzeć się o wieczność, wymienić z nią ukłony i kilka słów, by mieć co wspominać u schyłku życia, niż scalić się z wiecznością, niż stać się nieśmiertelnym.

Duchy Conana Doyle’a

Sir Arthur Conan Doyle znany jest głównie jako twórca postaci Sherlocka Holmesa. Wiadomo też, że jako człowiek dojrzały zajmował się spirytyzmem. Andrew Lycett, jego biograf, odkrył jednak nieznany dziennik pisarza, a w nim sensacyjne zapiski, z których wynika, iż Conan Doyle już od młodości interesował się zjawiskami paranormalnymi. Przez całe życie ten pisarz i lekarz wykazywał skłonność do prób naukowego wyjaśniania tego, co niewyjaśnialne.

Arthur Ignatius Conan Doyle urodził się 22 maja 1859 roku w Edynburgu. Dzieciństwo miał trudne. Mimo szlacheckiego pochodzenia rodzina żyła w biedzie. Przyczynił się do tego ojciec Arthura, alkoholik i narkoman, a do tego brutal. Mimo przeciwności losu przyszły słynny pisarz ukończył studia medyczne w Edynburgu.

Jako lekarz wojskowy uczestniczył w działaniach militarnych armii brytyjskiej w Afganistanie. Dlatego też założono, że postać doktora Watsona, narratora opowieści o Sherlocku Holmesie i przyjaciela detektywa, to literackie alter ego Conana Doyle’a. Był masonem, na co wpłynęła zapewne nie tylko moda środowiskowa, ale też zaciekawienie wszystkim, co tajemne. Za zasługi dla imperium brytyjskiego odznaczono go Orderem Świętego Jana Jerozolimskiego.

Conan Doyle do 1890 roku prowadził praktykę lekarską. Później utrzymywał się z pisarstwa. Debiutem literackim była opowieść o przygodach Sherlocka Holmesa Studium w szkarłacie, opublikowana w 1888 roku. Ostatnia książka o przygodach słynnego detektywa ukazała się w 1927 roku. Conan Doyle pisał też powieści historyczno-przygodowe, dziś raczej zapomniane. Za to równą popularnością, co przygody Holmesa, do dziś cieszy się opublikowana w 1912 roku powieść Zaginiony świat. W tej przygodowej, fantastycznonaukowej fabule Doyle powołał do życia równie barwną, co Sherlock postać nieortodoksyjnego naukowca, profesora Challengera. Profesor pojawił się jeszcze w powieściach i opowiadaniach, w których pisarz eksplorował różne dziedziny nieznanego.

Przyjmowano dotąd, że Conan Doyle zaczął się zajmować spirytyzmem dopiero po 1915 roku. Na frontach pierwszej wojny światowej zginęli jego najbliżsi krewni: syn, brat, siostrzeniec i szwagier. Zakładano, że to chęć nawiązania kontaktu z ich duchami skłoniła Arthura do uczestnictwa w seansach z udziałem różnych mediów. Ponadto w późnym okresie życia pisał prace poświęcone zaświatom, w tym dwutomową The History of Spiritualism, opublikowaną w 1926 roku. O tym, jak poważnie traktował tę sferę swych badań, świadczy fakt, że o podejście do spirytyzmu skłócił się z Harrym Houdinim, słynnym iluzjonistą. Houdini zagorzale starał się demaskować media i podawał w wątpliwość istnienie zaświatów. Słynny pisarz i popularny sztukmistrz stali się wrogami, a że chodziło o osoby publiczne, to o waśni było głośno. Okazuje się jednak, że sfery tajemne interesowały Arthura już w młodości.

Andrew Lycett, autor opublikowanej w Wielkiej Brytanii książki Conan Doyle: The man who created Sherlock Holmes, ujawnił w swej pracy, że Doyle fascynował się spirytyzmem znacznie wcześniej, niż dotąd zakładano. Powszechnie uważa się, że pisarz dopiero w drugiej połowie swego życia zajął się duchami i szeroko pojętą ezoteryką. Przeczą temu ujawnione przez Lycetta zapiski z nieznanego dziennika Conana Doyle’a.

Dziennik znajdował się wśród prywatnych dokumentów pozostałych po pisarzu i przechowywanych przez spadkobierców. Ujawniono jego istnienie dopiero w 2004 roku, gdy krewni twórcy Sherlocka Holmesa pamiątki po nim wystawili na sprzedaż w domu aukcyjnym Christie. Andrew Lycett ustalił, że notatnik kupił entuzjasta przygód Sherlocka Holmesa, znany kardiolog z New Jersey. Skontaktował się z nowym właścicielem pamiętnika pisarza, a ten udostępnił mu dokument, który zawiera zapiski od 1885 do 1889 roku.

O czym mówią notatki Conana Doyle’a? Dowodzą, że pisarz interesował się zjawiskami paranormalnymi 30 lat wcześniej, niż dotąd sądzono. Udział sir Arthura w seansie spirytystycznym relacjonuje jedna z not w dzienniku, sporządzona w 1887 roku, a więc rok przed wydaniem Studium w szkarłacie, pierwszej opowieści o Sherlocku Holmesie. Conan Doyle pracował wówczas jako lekarz w Portsmouth.

„Conan Doyle już w młodości zdradzał zainteresowanie sprawami paranormalnymi, jednak szczegóły dotyczące jego udziału w seansach nie były znane – oświadczył Andrew Lycett w wypowiedzi dla mediów. – Twórca postaci Sherlocka Holmesa aż do czasu pierwszej wojny światowej nie ujawniał swej fascynacji spirytyzmem”.

Notatki sporządzone przez Conana Doyle’a w 1887 roku opisują jego udział w seansach spirytystycznych organizowanych w Portsmouth, w domu jednego z pacjentów. W trakcie pierwszego seansu pisarz był świadkiem efektów dźwiękowych. Zebrani usiedli w jadalni przy okrągłym stole, a po półgodzinnym wzywaniu duchów jakiś się odezwał. Conan Doyle wraz z resztą towarzystwa usłyszał stukanie – było to kilka słów przekazanych z zaświatów alfabetem Morse’a.

Następny seans w tym samym miejscu i gronie odbył się kilka dni później. Wrażenia były jeszcze silniejsze. Conan Doyle odnotował, że temperatura w pomieszczeniu nagle się obniżyła, a jedna z siedzących przy stole kobiet stała się lodowato zimna. Poza tym wielu uczestników seansu miało wrażenie, że ktoś stoi za ich plecami oraz że ich dłoni dotykają jakieś niewidzialne palce. „Na rozkaz duchów przerywaliśmy seans”, zakończył relację pisarz.

Doyle zajmował się nie tylko spirytyzmem, którego w drugiej połowie życia stał się znanym propagatorem i publikował prace na ten temat. Autor Psa Baskerville’ów badał również inne zjawiska paranormalne. Trzeba tu przyznać, że na fali entuzjazmu zaangażował się także w sprawę, która chwały mu jako badaczowi nie przyniosła.

Latem 1917 roku kilkunastoletnie kuzynki Elsie Wright i Frances Griffiths wykonały serię niezwykłych zdjęć w ogrodzie posiadłości Wrightów w Cottingley w hrabstwie Yorkshire. Na tych fotografiach oprócz dziewczynek widać elfy. Już na pierwszy rzut oka można podać w wątpliwość autentyczność zdjęć, jednak gdy zostały upublicznione, wzbudziły powszechne zainteresowanie.

To, co początkowo było niewinnym żartem nastolatek, nagle zaczęło wieść własne życie. Parapsycholodzy spierali się publicznie o to, czy elfy istnieją, a prasa chętnie o tym pisała. Do najzagorzalszych obrońców autentyczności zdjęć należał sir Arthur Conan Doyle. Mylił się jednak. Elsie i Frances pod koniec życia, w 1983 roku, złożyły oświadczenie, że wykonane przez nie zdjęcia to fotomontaż. To zastanawiająca wpadka, bo Conan Doyle starał się w sposób naukowy podchodzić do kontaktów z zaświatami.

„Conan Doyle, mimo edukacji wyniesionej z jezuickiej szkoły, starał się dystansować od ortodoksyjnego pojmowania zasad religii. Jednocześnie nie mógł oprzeć się przyciągającej sile zjawisk nadprzyrodzonych – twierdzi Andrew Lycett. – Idąc na swój pierwszy seans spirytystyczny, pisarz zapoznał się z najnowszymi doniesieniami z dziedziny paranormaliów. Doświadczenia wyniesione z seansów uwalniały go od wątpliwości. W sumie Conan Doyle traktował spirytyzm jako naukę, a przynajmniej jako naturalne rozszerzenie nauki. Dla niego istnienie sfery, w której człowiek po śmierci nadal funkcjonuje, ale w formie duchowej, było oczywiste. Jak mawiał Holmes do literackiego alter ego Conana Doyle’a: «To elementarne, Watsonie»”.

Twórca najsłynniejszej literackiej postaci detektywa i Zaginionego świata zmarł 7 lipca 1930 roku w Crowborough. Zważywszy na pasję, z jaką badał zaświaty, na pewno po drugiej stronie znalazł to, czego szukał za życia.

John Dee wśród aniołów

Postać wielowymiarowa, nader materialna, a jednocześnie sięgająca ku metafizyce. Z jednej strony zaufany doradca Elżbiety I oraz tajny agent królowej, z drugiej zaś uczony, absolwent i wykładowca renomowanych uczelni. Jest jeszcze trzecia strona Johna Dee. To awanturnik, który na dworach królewskich nie stronił od światowych uciech. Czwartą stronę tej niezwykłej postaci stanowią prace alchemiczne, astrologiczne i badania w sferze ezoteryki. Na tym polu przeszedł do historii jako ekspert od języka aniołów, który z tymi metafizycznymi istotami wielokrotnie się kontaktował.

Historycy rozważają, czy Dee był pierwowzorem doktora Fausta. Z kolei badacze niekonwencjonalni zajmujący się zjawiskami paranormalnymi lub duchowością spierają się, czy rozmowy Johna Dee z aniołami były metaforą poszukiwań metafizycznych czy może kontaktem ze złem osobowym, diabłem. Niektórzy sugerują przymierze z Szatanem ze względu na medium Dee, Edwarda Kelleya, o zasłużenie zszarganej reputacji.

W pewnych kręgach John Dee wciąż budzi emocje. Także niezdrowe. W londyńskim Muzeum Nauki na jednej z ekspozycji wystawiono kryształową kulę używaną przez Dee do jakichś magicznych praktyk. Był to autentyk z certyfikatem potwierdzającym historię tego przedmiotu. Po Dee kulę wykorzystywał też Nicholas Culpeper, siedemnastowieczny angielski alchemik i farmaceuta. Dziewiątego grudnia 2004 roku w biały dzień ukradziono ten artefakt. Przestępca wmieszał się w tłum zwiedzających, zbił szybę w gablocie i zbiegł, zanim ochrona muzeum zdążyła zareagować. Brytyjska policja, prowadząc śledztwo, ustaliła, że czarnorynkowa wartość kryształowej kuli Johna Dee jest niebagatelna – wynosi aż 50 000 funtów. Przyjęto, że była to kradzież na zlecenie jakiegoś fascynata czarnej magii. Ale czy na pewno czarnej? Bo choć metoda zdobycia artefaktu jest naganna, to może zleceniodawcy chodziło o nawiązanie kontaktu z anielskimi bytami?

Eksperci twierdzą, że John Dee obsesyjnie poszukiwał wiedzy ostatecznej, kompletnej, jakby chciał nie tylko umysłem i sercem, ale też palcami dotknąć sfery boskości. Tak interpretują najbardziej znaną książkę autorstwa Dee, opublikowaną w 1564 roku Monas Hieroglyphica. Jak jednak w praktyce przebiegał kontakt tego badacza ze sferą metafizyczną? To prawdziwa zagadka!

„Byłem członkiem Duchowej Rady doktora Hannibala, wielkiego duchownego, który obecnie wydał niektóre ze swych komentarzy do «Pimandra» Hermesa Trismegistosa”, odnotował w swym diariuszu John Dee. Zapisek dotyczył spotkania z Hannibalem Rosselim, do którego doszło w 1585 roku w Krakowie. Odbyło się ono we wzniosłej atmosferze, a John Dee nawet przyjął komunię z rąk Hannibala podczas mszy w krakowskim kościele bernardynów. Ale to tylko pozory.

Z diariusza Dee wynika, że obaj panowie spędzili sporo czasu na dyskusjach o pismach Trismegistosa, które Dee znał od strony alchemicznej, a Rosseli od strony filozoficznej. Na tajnym poziomie dotyczyło to ezoteryki, w tamtej epoce – wręcz herezji. Poza tym zarówno Dee, jak i Rosseli specjalizowali się w pozyskiwaniu informacji technologicznych oraz politycznych i wykorzystywali tę wiedzę. W swej epoce zajmowali się szpiegostwem, także gospodarczym. W ten sposób wpływali na koronowane głowy ówczesnej Europy.

Hannibal Rosseli, urodzony w Kalabrii mnich z zakonu bernardynów, żyjący w latach 1525–1593, mieszkał w Polsce przez 12 lat. Jak podaje Roman Bugaj w książce Hermetyzm, Rosseli cieszył się w Europie wielkim poważaniem jako uczony i autor dzieł filozoficznych, w tym komentarzy do pism Hermesa Trismegistosa. Jedną ze swych prac nawet dedykował królowi Stefanowi Batoremu. Podróżował po całym chrześcijańskim świecie – od Neapolu, przez Leuven, Utrecht, Paryż, Londyn, po Kraków. Bywał na wszystkich najważniejszych uczelniach, na niektórych wykładał. Znał każdego, kogo znać było warto lub należało. Był duchownym, naukowcem, ale też ezoterykiem. Swego rodzaju szarą eminencją świata chrześcijańskiego, osobą bardzo wpływową politycznie.

Jak wspomniano, w 1585 roku Rosseli spotkał się z Johnem Dee w ówczesnej stolicy Polski. Zaraz po tym udał się do Pragi, na dwór cesarza Niemiec Rudolfa II. Ten władca, zasiadający na tronie od 1575 do 1612 roku, interesował się wiedzą tajemną, wspierał prace alchemików i astrologów oraz kolekcjonował niezwykłe przedmioty.

Dee pojawił się w Pradze z księgą znaną później jako Manuskrypt Voynicha. Podobno jej tekst, do dziś nierozszyfrowany, został zapisany w języku enochiańskim – mowie aniołów, z którymi John Dee miał się kontaktować przez kilka lat.

Manuskrypt Voynicha to najsłynniejsza księga o dotąd nieznanej treści, którą od 100 lat próbują rozszyfrować kolejne pokolenia badaczy. Nie ma strony tytułowej, więc nazwę wzięła od Wilfrida Michaela Voynicha – tego pseudonimu używał zbiegły z Sybiru skazaniec, polski spiskowiec Michał Habdank Wojnicz. Był londyńskim, a następnie nowojorskim antykwariuszem, który kupił manuskrypt w 1912 roku od jezuitów we Frascati we Włoszech. Do dziś przetrwało 120 stron księgi z początkowych 272. Wykonane z pergaminu mierzą 23,5 na 16,2 centymetra. Znajdują się na nich zagadkowe ilustracje i niezrozumiały tekst zapisany w kierunku od lewej do prawej. Księga przechowywana jest w bibliotece Uniwersytetu Yale.

Czy pod koniec XVI wieku Rosseli miał związek z Manuskryptem Voynicha? Możliwe, że Dee konsultował z tym bernardynem o heretyckim usposobieniu treść zagadkowej księgi. Trzeba tu wspomnieć stanowisko niektórych historyków, według którego to John Dee jest autorem rękopisu. Że to swego rodzaju fałszerstwo.

Badania pergaminu, na którym spisano manuskrypt, przeprowadzono na uniwersytecie stanowym Arizony w Tucson w lutym 2011 roku. Przy użyciu nowoczesnego sprzętu z zasobów specjalistycznego ośrodka NSF Arizona Accelerator Mass Spectrometry przebadano cztery losowo pobrane próbki. Wykorzystując metodę datowania radiowęglowego, zespół kierowany przez doktora Grega Hodginsa, chemika i archeologa, określił czas wytworzenia pergaminu na lata pomiędzy 1410 a 1430 rokiem. Wyprodukowano go więc 100 lat przed narodzinami Dee. W tamtej epoce nie było możliwe, aby kosztowny materiał piśmienniczy tak długo magazynowano. Praktykowano jednak obieg wtórny pergaminu. W pracach uznawanych za mało ważne wycinano karty i zeskrobywano zapisaną warstwę, po czym nanoszono tam nowe treści. Tego rodzaju księgi nazywane są palimpsestami, lecz analizy laboratoryjne udowodniły, że Manuskrypt Voynicha do nich nie należy.

Nie warto więc przywiązywać się do hipotezy, że to Dee napisał zagadkową księgę. Prędzej już stanowiła ona źródło wiedzy, które angielski alchemik wykorzystał do kontaktów z aniołami. Czy tak było? Jest prawdopodobne, że Hannibal Rosseli zapoznał się z tajemniczym manuskryptem. „Byłem członkiem Duchowej Rady doktora Hannibala”, napisał później w swym dzienniku angielski alchemik. Te słowa, ale też wiele zdarzeń z życia obu uczonych są wskazówkami, że należeli oni do sekretnej i bardzo wpływowej społeczności ezoterycznej ówczesnej Europy. Nieformalnego stowarzyszenia, w którym dzielono się wiedzą o praktycznych wynalazkach (alchemia to także chemia i fizyka tamtej epoki), na temat tajemnic koronowanych głów oraz zaglądano w sfery duchowe.

Dee postanowił w Krakowie, być może pod wpływem Rosseliego, że księgę przekaże cesarzowi. Możliwe, że uznał, iż największy ówczesny władca Europy ochroni to dzieło przed profanami oraz przed władzą kościelną, która uznałaby je za heretyckie. Oficjalnie doszło do transakcji. Historycy ustalili, że Dee za Manuskrypt Voynicha otrzymał od cesarza Rudolfa II 600 dukatów. To zastanawiająco wielka kwota.

Książki w tamtej epoce sporo kosztowały – przykładowo w Anglii za wydane drukiem ważne prawnicze dzieło A Grand Abridgment of the Common and Statute Law of England trzeba było zapłacić, w przeliczeniu na walutę używaną wówczas w kontynentalnej Europie, mniej więcej dwa dukaty. Nowa kareta kosztowała w Londynie około 40 dukatów, a dobrej jakości strój dla dżentelmena – 20 dukatów. Sześćset dukatów to fortuna! Za manuskrypt, którego tekstu do dziś uczeni nie potrafią rozszyfrować? Możliwe, że cesarz Rudolf II rozumiał wagę tej księgi, a duża suma wypłacona Johnowi Dee nie wynikała z transakcji handlowej, ale miała służyć konkretnemu celowi. Może zabezpieczała finansowo alchemika, by ten mógł do skutku prowadzić swe prace ezoteryczne? By w dalszym ciągu kontaktował się z aniołami i pozyskiwał od nich informacje ważne dla ludzkości.

Rozmawiający z aniołami ezoteryk, alchemik, astrolog, szpieg, członek tajnej organizacji „trzymającej władzę”. Kim był John Dee?

Urodził się 13 lipca 1527 roku w Mortlake, wiosce nad Tamizą pod Londynem. Ojciec, Roland Dee, zależnie od źródeł był kupcem, producentem wina albo krawcem. W każdym razie ich dom był zasobny, więc młody John mógł się poświęcić nauce. Mając 15 lat, został uczniem St John’s College w Cambridge. Po zdobyciu wykształcenia w 1546 roku zatrudniono go na tej uczelni jako lektora języka greckiego. Rok później przeniósł się do Belgii, gdzie podjął studia na uniwersytecie w Leuven. Tam zaprzyjaźnił się z wielkim geografem Gerardusem Mercatorem, twórcą przełomowej w tamtych czasach siatki Mercatora, a także, jak możemy przypuszczać, poznał Hannibala Rosseliego. W 1548 roku wrócił do Anglii. Kontynuował studia na uniwersytecie Cambridge, gdzie uzyskał tytuł magistra. W tamtych latach Dee poznał osobiście naukową śmietankę swej epoki. Oprócz wspomnianych Mercatora i Rosseliego także matematyka Gemmę Frisiusa, kartografa Gerharda Kremera czy matematyka i inżyniera Girolamo Cardano.

Od 1551 roku Dee oprócz alchemii, astrologii i ezoteryki zajmował się polityką. Bywał często na dworze królewskim jako zaufany człowiek sir Williama Cecila. Cecil, żyjący w latach 1521–1598, był wpływową personą sprawującą ważne funkcje państwowe u boku kolejnych monarchów. Gdy w 1558 roku na tron wstąpiła Elżbieta I, John Dee stał się jej doradcą, astrologiem oraz tajnym agentem. Podczas swych licznych podróży po Europie szpiegował na rzecz korony brytyjskiej.

Wróćmy do przedstawionego na początku spotkania Dee z Rosselim, do którego doszło w 1585 roku w Krakowie. Wtedy to angielski alchemik i agent Elżbiety I zawitał na Wawelu wraz z polskim magnatem Olbrachtem Łaskim. W tej eskapadzie towarzyszył mu Edward Kelley, o którym jeszcze wspomnimy. Na dworze Stefana Batorego, elekcyjnego króla Polski panującego od 1576 do 1586 roku, Dee urządził pokazy alchemicznych i astrologicznych umiejętności. Oczywiście zbierał też informacje dla swojej królowej. Bawił w Polsce kilka miesięcy, po czym pojechał do Pragi.

W jego biografii fakty historyczne mieszają się z legendą, stanowiąc materiał na powieść fantastyczno-przygodową. Wiadomo, że w swej pracowni pod Londynem wraz z Edwardem Kelleyem, domniemanym medium, przywoływał anioły. Jego zapiski w diariuszu na temat przekazów od nieziemskich istot są jednak enigmatyczne. Wciąż nie wiemy, o co w tych kontaktach chodziło. Wiadomo za to na pewno, że ezoteryk używał wtedy lustra znajdującego się obecnie w zbiorach British Museum.

Lustro Johna Dee przebadał doktor Jaroslaw Kuzmin z Muzeum Brytyjskiego. Jak 25 lipca 2019 roku podał magazyn „Forbes”, wyniki analizy rentgenowskiej spektrometrem fluorescencyjnym przeprowadzonej na lustrze Dee wykazały, że wykonano je z obsydianu, kamienia wydobywanego niegdyś przez Azteków w rejonie Pachuca w środkowym Meksyku. Nie wiadomo, w jaki sposób angielski ezoteryk wszedł w posiadanie środkowoamerykańskiego artefaktu. Co jednak warte podkreślenia, dla Azteków, twórców lustra, takie obiekty miały wielkie znaczenie rytualne. Obsydianowe zwierciadła były ściśle związane z bóstwem Tezcatlipoca, w którego przedstawieniach jedna ze stóp jest zwykle zastępowana obrazem okrągłego obsydianowego lustra.

Według zapisków, jakie pozostały po Johnie Dee, prowadził on od 1582 do 1587 roku zagadkowe eksperymenty. Mianowicie rozmawiał z aniołami za pośrednictwem medium, Edwarda Kelleya. Seanse odbywały się z użyciem obsydianowego zwierciadła i po odprawieniu tajemnych rytuałów. Widomym śladem tych kontaktów z nieziemskimi istotami są prace dotyczące języka aniołów, nazwanego przez Dee językiem enochiańskim. Tę nazwę ezoteryk wywiódł od imienia Enocha, jednego z proroków Izraela, który ponoć rozmawiał twarzą w twarz z Jahwe.

Dee zapisywał, co usłyszał z ust Kelleya, kiedy tamten wpadał w mediumiczny trans. Później usystematyzował notatki z seansów. Tak powstała Liber Loagaeth, księga złożona z 49 wielkich tabel zawierających słowa w języku enochiańskim oraz zasady gramatyki i składni. A także praca Claves Angelicae, składająca się z 48 poetyckich wersów, nader enigmatycznych w treści. Zapisy te są do dziś przechowywane w British Museum w Londynie.

Lingwiści badający zapiski Dee stwierdzili, że słowa enochiańskie nie przypominają słów z żadnego ludzkiego języka. Czym więc jest ten domniemany język aniołów? Jedni uczeni zakładają, że warto badać tę enigmę, inni zaś utrzymują, że jest ona bełkotem mającym służyć elżbietańskiemu szpiegowi do oszukania łatwowiernych sponsorów.

Na tę negatywną opinię wpływa nie tylko dwuznaczność profesji tajnego agenta. Historycy wskazują też na wątpliwą wiarygodność współpracownika Dee. Faktycznie Edwarda Kelleya w każdej epoce uznano by za podejrzanego osobnika.

Edward Kelley, w niektórych źródłach odnotowany jako Kelly, urodził się 1 sierpnia 1555 roku w Worcesterze. Od młodości wykazywał skłonność do łamania prawa. Zakłada się, że studiował na Oksfordzie, ale nie pod swoim nazwiskiem, lecz jako Edward Talbot (lub Talbott). Przypuszczalnie wyuczył się zawodu aptekarza, po czym został sekretarzem maga i ezoteryka Thomasa Allena. Jednocześnie zajmował się szemranymi interesami. Noga powinęła mu się w 1580 roku. Skazano go za fałszerstwa, w tym fałszowanie tytułów własności i podrabianie monet. Więzienie nie było jednak tak dotkliwe dla dwudziestopięcioletniego wówczas złoczyńcy, jak towarzysząca mu kara obcięcia uszu. Odtąd Kelley nosił obcisłą czarną czapkę mającą ukryć braki w anatomii.

Wkrótce znów wszedł w konflikt z prawem. Oskarżono go o uprawianie czarnej magii, nekromancję i wykradzenie z cmentarza służących do tego zwłok. Podobno w tym czasie notorycznie się narkotyzował, zażywając akonitynę i trujące rośliny psiankowate, co wywoływało halucynacje. Według historyków to ta skłonność do używek odpowiada za jego anielskie wizje, a nie mediumiczne zdolności.

Edward Kelley, domniemany nekromanta, unika karzącej ręki sprawiedliwości. Wraca na karty historii 10 marca 1582 roku, gdy po raz pierwszy zjawia się w pracowni Johna Dee. Z jakiejś przyczyny ezoteryk mu zaufał. Chyba nawet się z nim zaprzyjaźnił.

Czy Kelley był medium? Może trafiwszy na Dee, postanowił na nim żerować? Darmowy wikt i dach nad głową, do tego kontakty z możnymi. Idealne środowisko dla oszusta bez skrupułów. W relacji tych dwóch mężczyzn pojawił się też wątek obyczajowy. I był to początek końca. Wielu końców. Otóż jeden z domniemanych aniołów, Madimi, przemawiając ustami Edwarda Kelleya, zaczął domagać się erotycznych doznań za pośrednictwem ciał obu mężczyzn. Chodziło o wymianę żon i prawdopodobnie też relację homoseksualną. Podobno w maju 1587 roku doszło do orgii. Coś poszło nie tak, bo te doświadczenia rzuciły cień na dalszą współpracę Dee z Kelleyem. Czyżby alchemik zwątpił w mediumiczne zdolności Edwarda? A przede wszystkim w jego uczciwość? Było to w czasie podróży, w którą Dee zabrał Kelleya. Jak już wspomniano, obaj trafili do Krakowa, a następnie pojechali razem do Pragi.

Po rozmówieniu się z cesarzem i przekazaniu mu Manuskryptu Voynicha John Dee wraca do Anglii, Kelley zaś, zdążywszy już wkraść się w łaski Rudolfa II, zostaje na cesarskim dworze. Prowadzi prace alchemiczne, za które władca nadaje mu tytuł szlachecki. Przez kilka lat medium Johna Dee wiedzie dostatnie życie. Z czasem jednak odzywa się złodziejska natura Edwarda. Do cesarza dochodzą wieści, że Kelley nie potrafi się rozliczyć z powierzonych mu kruszców, że fałszuje niby to alchemicznie wytworzone złoto. Rudolf II rozkazuje wtrącić oszusta do więzienia. W listopadzie 1595 roku Kelley usiłuje zbiec, ale próba ucieczki z wieży, w której go osadzono, kończy się marnie. Edward spada z wysokości i łamie obie nogi. Poślizgnął się, czy ktoś postarał się, by do tego doszło? Nie wiadomo. Za to jest pewne, że ciężko poturbowany Kelley wkrótce umiera.

Wracając do języka aniołów, pewne jest, że Dee pismem enochiańskim inspirował kolejne pokolenia badaczy tajemnic. Szczególnie było to widoczne u twórców ezoterycznych nurtów przełomu XIX i XX wieku, Wynna Westcotta i S.L. MacGregora Mathersa, założycieli Hermetycznego Zakonu Złotego Świtu. Prace Johna Dee o języku aniołów studiował też w latach dwudziestych XX stulecia Aleister Crowley, ezoteryk uważany za mroczną, mocno podejrzaną postać.

W tym miejscu wróćmy do Manuskryptu Voynicha, którego istnienie odnotowano po raz pierwszy za sprawą Johna Dee. Tajemniczy tekst analizował brytyjski uczony, doktor Gordon Rugg.

„Najbardziej niezwykła cecha Manuskryptu Voynicha to wręcz lustrzane odbicie najbardziej charakterystycznych cech języka enochiańskiego – stwierdził doktor Rugg. – Tekst manuskryptu dokładnie oddaje to, czego by można się spodziewać po twórcy języka enochiańskiego, gdyby chciał zweryfikować niedociągnięcia swego pierwotnego tworu i stworzyć jeszcze lepszą iluzję naturalnego języka”.

Czyżby Manuskrypt Voynicha był źródłem wiedzy inspirującym Johna Dee do szukania kontaktu z niematerialnymi bytami? Dziełem mistycznym ukazującym inny świat? Co intrygujące, jeden z ekspertów łączy tę księgę z Ameryką Środkową. A stamtąd przecież pochodzi też obsydianowe lustro, które Dee wraz z Kelleyem jako medium wykorzystywali w trakcie seansów.

W styczniu 2014 roku na łamach naukowego czasopisma „New Scientist” doktor Arthur O. Tucker, botanik z Delaware State University, wraz z doktorem Rexfordem H. Talbertem przedstawili swe analizy Manuskryptu Voynicha, z których wynika, że księga powstała w Ameryce Środkowej. Dotąd zakładano, że wszystkie namalowane tam kwiaty, zioła i krzewy były płodami wyobraźni autora księgi. Jednak doktor Tucker, ekspert w dziedzinie dawnego meksykańskiego zielarstwa, dowodzi, że część z roślin odwzorowanych w manuskrypcie wygląda tak samo jak na ilustracjach sporządzonych w XVI wieku w Meksyku.

Doktor Tucker przeprowadził badania nad manuskryptem wspólnie z Rexfordem H. Talbertem, inżynierem, który pracował dla NASA i Departamentu Obrony USA. Ustalili oni, że na kartach księgi namalowano 37 roślin, sześć zwierząt i jeden minerał, które wyglądają tak jak na ilustracjach spisanego w 1552 roku meksykańskiego Kodeksu Cruz-Badianus. To księga medyczna, w której zawarto informacje na temat naturalnych leczniczych zasobów północy Ameryki Południowej, terenu Ameryki Środkowej oraz południowego regionu Ameryki Północnej.

Przy tej okazji Talbert z Tuckerem postawili hipotezę, że Manuskrypt Voynicha został napisany zapomnianymi już znakami wymarłego dialektu języka nahuatl. Inna odmiana nahuatl do dziś jest używana w Meksyku. Czy tam należy szukać podstaw języka enochiańskiego Johna Dee? Pamiętajmy jednak, że naukowa analiza dowiodła, iż pergamin, na którym zapisano tekst, wytworzono pomiędzy rokiem 1410 a 1430. To potęguje zagadkę, bo Amerykę Środkową Hiszpanie zaczęli podbijać 100 lat później. Z tych i jeszcze innych powodów księga związana ściśle z Johnem Dee jawi się jako anachroniczny artefakt. W takim kontekście można ją interpretować nawet jako dzieło jakichś zagadkowych istot, choćby aniołów.

Ostatnie kilkanaście lat swego życia John Dee spędził w Anglii. W tym czasie współcześni mu opisywali go jako mężczyznę wysokiego, szczupłego, o jasnej cerze, z długą brodą białą niczym mleko. Był przystojny i nosił się bardziej jak artysta niż naukowiec. Niewiele wiadomo o jego życiu prywatnym, czy założył rodzinę. Był jednak w świetnej kondycji i cieszył się dobrym zdrowiem. Mimo iż chodziło o osobę w wieku bardzo podeszłym, jak na tamtą epokę, współcześni zapamiętali go jako zapalonego jeźdźca uwielbiającego wyścigi ze skokami przez przeszkody oraz miłośnika psów. Do tego imprezowicza, bo organizował wystawne przyjęcia z tańcami i pokazami fajerwerków. Po śmierci królowej Elżbiety w 1603 roku odsunięto go od dworu i ostatnie siedem lat życia spędził na bocznicy wielkiego świata. Czym wówczas się zajmował – nie wiadomo. Może znów, choć już bez Kelleya, zaglądał w obsydianowe zwierciadło, by stawać twarzą w twarz z aniołami i z nimi rozmawiać? Dożył 81 lat, a więc poważnego wieku jak na swą epokę. Zmarł pod koniec grudnia 1608 roku lub na początku roku następnego. Wiele tajemnic zabrał do grobu.

Kryształową kulę skradziono z londyńskiego Muzeum Nauki, ale czarne zwierciadło z obsydianu, Liber Loagaeth i praca Claves Angelicae nadal znajdują się w zbiorach British Museum. Z kolei Manuskrypt Voynicha przechowywany jest w bibliotece Uniwersytetu Yale. Domniemaną księgę aniołów zeskanowano i upowszechniono w wersji cyfrowej. Choć najważniejsze artefakty związane z tajemną działalnością Johna Dee są dostępne, to do dziś zagadka prowadzonych przez niego rozmów z aniołami pozostaje nierozwiązana.

Wampiry pułkownika Lansdale’a

Grupa uzbrojonych mężczyzn skradała się przez dżunglę. Byli rebeliantami walczącymi z dyktatorską władzą Filipin. Wędrowali równolegle do ścieżki biegnącej wśród gęstego poszycia, która łączyła wsie w tej odludnej okolicy. Co prawda tym obszarem władali partyzanci, ale czasem zapuszczały się tu oddziały rządowe, trzeba więc było zachować ostrożność.

Mężczyźni należeli do lewicowego ruchu Hukbalahap. Chcieli żyć inaczej niż dotychczas. Byli rolnikami z dziada pradziada, do szkół nie chodzili, ale wiedzieli, że nie chcą pracować od świtu do zmroku tylko za marne wyżywienie. Przywódcy z miast, nawet z samej Manili, mówili im o jasnej przyszłości. I przywieźli karabiny, by tę przyszłość wywalczyć.

Partyzanci doszli do skrzyżowania ścieżek i zamarli. Na wydeptanej ziemi leżały zwłoki dwóch mężczyzn. Rozszarpane gardła, pourywane kończyny. Ale bardzo mało krwi. Zabici mieli zielone mundury bez dystynkcji. Obok leżały dwa automaty Kałasznikowa.

Partyzanci przeczesali okolicę. Nikogo. Wrócili na skrzyżowanie, zebrali się wokół zwłok. To na pewno też byli rebelianci. Koledzy. Towarzysze. Może ze zgrupowania północnego. Kto jednak ich zabił? Co ich zabiło?!

Gdyby martwi teraz rebelianci trafili na żołnierzy, to by ich zastrzelono, a nie rozszarpano. I zwłoki, a już szczególnie broń, zabrano by do koszar. Zabiło ich zwierzę? Na Filipinach nie grasowały takie drapieżniki. I nagle rebelianci, chłopi z dziada pradziada, znaleźli wyjaśnienie. To dzieło Asuanga. Od dziecka słyszeli przecież, że Asuang wygląda jak ogromny ni to nietoperz, ni to człowiek. Jest wrogi wobec ludzi. Wysysa z nich krew, czasem rozszarpuje ciała swych ofiar. Nawet je pożera.

Partyzanci byli wstrząśnięci. Nabrali przekonania, że wampiryczny potwór Asuang nawiedził tę okolicę. Oznaczało to, że agenci amerykańskiego wywiadu osiągnęli swój cel.

Wampiry i tajne służby? To temat działający na wyobraźnię. Taki wątek pojawił się choćby w cyklu powieściowym Nekroskop autorstwa Briana Lumleya. Okazuje się jednak, że fakty są równie interesując jak fikcja literacka. Dowodzą tego dokumenty sprzed 70 lat opisujące jedną z tajnych akcji Pentagonu, w której wykorzystano wampiry do rozbicia oddziałów komunistycznych rebeliantów. Za tą krwawą intrygą stał Edward G. Lansdale, przebiegły i okrutny oficer amerykańskiego wywiadu wojskowego.

Edward Geary Lansdale urodził się 6 lutego 1908 roku w Detroit w stanie Michigan. W czasie drugiej wojny światowej był oficjalnie oficerem lotnictwa Stanów Zjednoczonych. Była to jednak przykrywka. Tak naprawdę od 1943 do 1963 roku służył w wywiadzie wojskowym i zajmował się operacjami specjalnymi, najczęściej w terenie. Zwierzchnicy i współpracownicy uznawali go za eksperta w dziedzinie wojny psychologicznej.

Wszystkie te informacje na temat Lansdale’a są jawne lub niezbyt tajne. O wampirycznej akcji tego oficera było jednak cicho. Do czasu.

W czasie drugiej wojny światowej Lansdale działał głównie na terenach południowo-wschodniej Azji, w Wietnamie, Kambodży, Laosie. Następnie w latach 1945–1948 służył na Filipinach, gdzie tworzył służby wywiadowcze tamtejszej armii i zajmował się sprawami japońskich jeńców wojennych. Te informacje łatwo potwierdzić. Potem jednak mamy lukę. Tę wypełniło dopiero odkrycie pewnego amerykańskiego badacza, eksperta w niekonwencjonalnej dziedzinie.

W 1950 roku na Filipinach lewicowy ruch Hukbalahap przybrał na sile i zagroził władzy popieranej przez USA. Wtedy właśnie Lansdale znów został oddelegowany przez Pentagon na Filipiny, by zlikwidować komunistyczną partyzantkę. Tę decyzję personalną Pentagon podjął na osobiste życzenie prezydenta Filipin Elpidio Quirino, który już wcześniej współpracował z Lansdale’em.

Ekspert od wojny psychologicznej Edward G. Lansdale, podówczas w randze pułkownika, postanowił pokonać komunistów, czyli oficjalnie materialistów, przy pomocy irracjonalnej siły – wampira. Konkretnie Asuanga, złowrogiej istoty z filipińskiego folkloru. Według lokalnych przekazów wampiryczny Asuang przybiera różne kształty, najczęściej jest ogromnym na poły nietoperzem, na poły człowiekiem. Ta wrogo usposobiona do ludzi istota wysysa z nich krew, czasem też pożera ciała swych ofiar.

Pułkownik Lansdale polecił pracującym dla niego filipińskim agentom rozpowszechniać opowieści o atakach Asuanga. Szczególnie aktywni mieli być w wioskach rozsianych w dżungli w regionie opanowanym przez partyzantów. Plotki odniosły skutek, a gdy atmosfera się zagęściła, Lansdale radykalnie wykorzystał lokalną legendę dla celów wojny psychologicznej. Polecił swemu oddziałowi rekrutowanemu z najemników, byłych żołnierzy służb specjalnych, urządzać zasadzki na partyzantów, a schwytanych zabijać tak, by wyglądali na ofiary wampirów. Wykrwawione ciała z charakterystycznymi ranami na szyi porzucano w dżungli, ale w pobliżu wsi lub na ścieżkach, tak by miejscowi na nie trafili.

Szczegóły tej niekonwencjonalnej wojskowej operacji ujawnił we wrześniu 2010 roku Nick Redfern. To paradoks, bo Redfern nie zajmuje się tajnymi służbami i spiskami, ale inną, choć także nietypową dziedziną. Mianowicie jest on znanym amerykańskim kryptozoologiem, czyli poszukiwaczem zwierząt oficjalnie nieznanych nauce, a także autorem książek poświęconych tej tematyce. A na trop krwawej działalności Lansdale’a wpadł nie podczas analizowania zawartości archiwów Pentagonu, lecz podczas kryptozoologicznej wyprawy na Filipiny. Redfern wybrał się do tego odległego kraju w poszukiwaniu informacji na temat wspomnianego Asuanga. Próbował ustalić, czy chodzi o mityczną istotę z folkloru czy też może o realne stworzenie, jakieś drapieżne zwierzę nieznane nauce.

„Nie mam wątpliwości, że w ukryciu żyje wiele dziwnych zwierząt. Jednak badacze tacy jak ja szukają konkretnych dowodów wykazujących istnienie stworzeń z ciała i krwi. – Tak Redfern wyjaśniał powody swej pracy w wypowiedzi dla „Daily Mail”. – Chodzi o jednoznaczne ustalenie, czy byty, o których ludzie opowiadają od stuleci, to prawdziwe stworzenia niesklasyfikowane przez zoologów czy też wytwory umysłu”.

Wróćmy do operacji rozgromienia komunistycznej partyzantki. Otóż Redfern, poszukując meldunków o zaobserwowaniu Asuanga przez lokalną ludność, natknął się w filipińskich archiwach na bynajmniej nieutajnione informacje o działaniach grupy Lansdale’a. Odnotowano tam, że opłacane przez Pentagon i rząd Filipin „psy wojny” dowodzone przez pułkownika Lansdale’a przeprowadziły wiele krwawych akcji, które miały sugerować, że zabici ludzie, to ofiary wampira z dżungli.

„Partyzanci byli głównie wieśniakami, ludźmi przesądnymi, wychowanymi na lokalnych wierzeniach – stwierdza Nick Redfern. – Gdy ich towarzysze zaczęli znikać w tajemniczych okolicznościach, rozpoczęli poszukiwania zaginionych. Zwłoki porzucone przez podwładnych Lansdale’a leżały w widocznych miejscach, a stan ciał wskazywał, że to ofiary Asuanga. Nic dziwnego, że po wielu takich odkryciach partyzanci masowo wpadali w panikę”.

Akcje z wykorzystaniem wampirów rzeczywiście zniszczyły morale rebeliantów z Hukbalahap, ruchu uznawanego przez Stany Zjednoczone za forpocztę komunizmu na wyspach Pacyfiku. Wielu partyzantów się poddało, inni walczyli jeszcze przez jakiś czas, ale bez przekonania. W ciągu kilku miesięcy ulegli nie tyle militarnej sile „psów wojny” i oddziałów rządowych, ile psychologicznemu naciskowi.

Pułkownik Lansdale po spacyfikowaniu Hukbalahap, likwidacji dowódców oddziałów i uwięzieniu tych lewicowych przywódców, którym udało się przeżyć krwawą rozprawę, wdrożył EDCOR. Był to program realizowany w następnych latach przez filipińskie władze, brutalnymi metodami przywracający do społeczeństwa szeregowych członków Hukbalahap, głównie niepiśmiennych wieśniaków.

Kryptozoolog Nick Redfern wyjaśnił, co kryło się za licznymi w 1950 roku meldunkami o atakach wampirów, do których miało dochodzić w filipińskiej dżungli. Dzięki temu zostało ujawnione mroczne oblicze ówczesnego pułkownika Lansdale’a i prawda o zgotowanej przez niego Filipińczykom krwawej łaźni godnej legendarnego Asuanga.

Dalsze losy Lansdale’a możemy poznać, przeglądając jego oficjalne dane z archiwum Pentagonu. Wiadomo, że od 1951 do 1963 roku brał udział w akcjach specjalnych w Wietnamie i na Kubie. Szczegółów jednak brak. Oficjalne źródła potwierdzają tylko, że ten oficer należał do komórek tajnych służb USA, które przygotowywały nieudane zamachy na Fidela Castro.

Wielokrotnie odznaczany Edward Geary Lansdale odszedł z wojska w 1960 roku w randze generała majora. Kraj nadal jednak korzystał z jego wiedzy i umiejętności, bo zaangażowano go w Centralnej Agencji Wywiadowczej. I w tym miejscu trzeba wspomnieć o związkach tego oficera z równie intrygującą, co wampiry teorią spiskową. Może chodzi tu o plotki, a może o fakty. Niestety brak w tej kwestii pewności, bo chodzi o sprawy do dziś szczelnie utajnione. Mianowicie niektórzy badacze łączą Lansdale’a z operacją, której celem było zamordowanie prezydenta Johna F. Kennedy’ego, do czego ostatecznie doszło 22 listopada 1963 roku w Dallas. Znalazło to odzwierciedlenie choćby w głośnym filmie JFK, wyreżyserowanym przez Olivera Stone’a. Tam postać Lansdale’a pojawia się jako Generał Y, czyli szef operacyjny udanego zamachu na Kennedy’ego.

Generał major Edward G. Lansdale, wieloletni agent terenowy tajnych służb, zmarł w wieku 79 lat we własnym łóżku. Dowódca wampirów z Filipin odszedł z tego świata 23 lutego 1987 roku w mieście McLean w stanie Wirginia.

Magiczny Szymon Mag

Szymon Mag „pochodził z Samarii” i był „współczesny Apostołom”. Tak o tej postaci pisze Herve Masson w Słowniku herezji. Dalej stwierdza, że Szymon był uczniem i rywalem Dozyteusza, żyda apostaty, sekciarza i czarownika. „Szymon wiele podróżował, jakiś czas przebywał w Aleksandrii wśród największych mędrców swoich czasów. Był magiem i być może studiował ezoteryczną naukę korespondencji”.

Z Szymonem Magiem jest niejaki kłopot. Prawdę powiedziawszy, nie mamy pewności, czy to postać historyczna. Niektórzy badacze utożsamiają go z Apoloniuszem z Tiany, podobnie tajemniczą postacią. Apoloniusz zależnie od źródeł miał być albo magiem, albo mistrzem gnozy. Co do jednego panuje zgoda – i Szymon, i Apoloniusz mieli działać w czasach apostołów i prawdopodobnie wchodzili im w drogę.

W tradycji chrześcijańskiej Szymon Mag jest postacią mroczną, a przy tym dysponującą nadnaturalną potęgą. Siłą rzeczy jego antagonistą stał się najważniejszy z apostołów – sam święty Piotr. Dokonania pierwszego papieża opisano szeroko i po wielokroć. Co nieco znajdziemy w dziełach historyków, ale sporo u hagiografów. W tym miejscu trzeba podkreślić, że tradycja obsadziła Szymona Maga w roli duchowego złoczyńcy, a jako przeciwnika dała mu orędownika światłości. Też Szymona. Bo nim Jezus nazwał go Piotrem, czyli „Opoką”, rybaka-apostoła zwano Szymonem.

Mamy więc do czynienia z dwoma Szymonami: z tym od światłości i z tym od mroku. Czy są to lustrzane odbicia? Według tradycji obaj Szymonowie, Szymon Mag i Szymon Opoka, weszli w spór, a ten przerodził się w walkę na śmierć i życie, ale w wymiarze duchowym. Dobro stoczyło symboliczny bój ze złem.

Szymon Piotr, wiadomo, został pierwszym biskupem Rzymu, pierwszym papieżem. Co jednak działo się z Szymonem Magiem? Według cytowanego już Herve’a Massona szymonianie, czyli wyznawcy doktryny Szymona, „praktykowali magię, zajmując się interpretacją snów, mieli też moc podporządkowywania sobie duchów domowych (…) do chrztu wodą (przez zanurzenie) dodali chrzest ogniem. Szymon Mag, powiadano, w czasie ceremonii sprowadzał na głowę chrzczonego ognistą kulę”.

Według niemieckiego badacza Kurta Baschwitza, autora pracy Czarownice – dzieje procesów o czary, „Szymon Mag przybrał przydomek Faustus («szczęśliwy»). Towarzyszką jego miała być Piękna Helena”. Tak, Helena Trojańska, ta żywa puszka Pandory, „która powróciła z Królestwa Umarłych”. Masson ten epizod z życia Szymona przedstawia mniej ezoterycznie: „Podobno Helena-Księżyc była prostytutką, którą Dozyteusz znalazł w domu publicznym w Tyrze i którą Szymon Mag później porwał”.

Szymon Mag był celebrytą swych czasów, silnie oddziaływał na sobie współczesnych. Jak podaje Masson, „mówiono, że Szymon-Hestos, zwodząc wszelkie moce, specjalnie zstąpił z niebios, by połączyć się ze swoją Ennoią, Heleną, podstępnie uwięzioną na ziemi przez złe anioły”.

Większość badaczy, komentatorów, pisarzy miała jednak o Szymonie Magu złą opinię i przez dwa tysiąclecia ten czarny piar odniósł skutek. Na przykład Janina Walicka, autorka powstałej w latach międzywojnia tendencyjnej pracy Sataniści, twierdziła, że Szymon należał do czołowych ideologów satanizmu. Według niej podczas czarnej mszy „wszyscy obecni chórem śpiewali hymn do Szatana – Szeloszeta – ułożony przez Szymona-Maga, a będący trawestacją bluźnierczą 108 Psalmu Dawida”.

Nie wiadomo, skąd takie szczegóły, ale w przypadku Szymona Maga nic w nich dziwnego. O tej postaci wszak krążyły rozmaite opowieści. Czasem sprzeczne, ale zawsze barwne. Szymon Mag został jednak uwieczniony jako antagonista świętego Piotra. Mówi o tym skromna wzmianka w Dziejach Apostolskich. Później jednak legendę Szymona rozwinęli kolejni chrześcijańscy kronikarze, hagiografowie, pisarze. Dodawali coś od siebie, każdy jakiś okruch, drobiazg, lecz z upływem stuleci legenda nabrała niezwykłego rozmachu. Ile w niej faktów, a ile tworów wyobraźni, trudno dziś dociec. Pewne jest za to, że opowieść o pojedynku Szymona z Piotrem do dziś nie straciła na atrakcyjności.

Szymon Mag, prekursor złych czarowników z powieści fantasy, ale większość z nich bijący na głowę, prędzej czy później musiał spotkać swą Nemezis. Tym razem przyjęła ona formę starszawego mężczyzny, z zawodu rybaka, a z powołania kapłana.

Do pierwszego spotkania Szymona z Piotrem podobno doszło w Jerozolimie. Była połowa I wieku naszej ery. W świętym Jeruzalem Piotr nawracał liczne rzesze ludzkie i czynił cuda. Cieszył się taką popularnością, że Szymon Mag zaczął mu jej zazdrościć. W końcu rozgniewany Szymon wyzwał Piotra na pojedynek. Oczywiście nie na pięści czy broń białą. Mieli się zmagać na cuda i czary. Szczegółowo to opisuje trzynastowieczny autor Jakub de Voragine w jednym z rozdziałów swej obszernej pracy zatytułowanej Złota legenda.

„Nie mów nic, ja pokażę ci moc mojej boskości, tak że od razu oddasz mi cześć – wykrzyknął Szymon Mag do świętego Piotra. – Ja jestem najwyższą prawdą, mogę latać w powietrzu, mogę tworzyć nowe drzewa, kamienie zamieniać w chleb, mogę stać w ogniu bez żadnej szkody, wszystko mogę uczynić, co tylko zechcę”.

Piotr podjął wyzwanie. Choć reprezentował światłość, to nie zamierzał oszczędzać przeciwnika, bo w tamtej epoce rzadko nadstawiano drugi policzek. Cios oddawano za cios. Jak dzisiaj.

Wróćmy jednak do Jerozolimy. Tam w publicznym miejscu Szymon spierał się z Piotrem. Pierwszy biskup Rzymu zachował się nie fair, bo zamiast widowiskowo sprawić jakiś cud, ujawnił gawiedzi sposoby, jakimi Szymon działał na widzów. Były to techniki iluzjonistyczne. A do tego czarna, najczarniejsza magia.

Mag znalazł się w potrzasku. Jak podaje de Voragine: „Szymon, widząc, że nie potrafi się oprzeć Piotrowi, wrzucił do morza wszystkie księgi swojej sztuki, aby ukryć fakt, że jest czarnoksiężnikiem. Następnie udał się do Rzymu, aby tam podawać się za Boga”. Tak zaczął się najdłuższy w historii pojedynek na cuda i czary.

Szymon „sztuką swą poruszał spiżowe węże, sprawiał, że spiżowe i kamienne posągi śmiały się, a psy śpiewały”. Potrafił więc wiele. Czego zazdrościł Piotrowi? Dobrego imienia, tego, że był apostołem wybranym przez Jezusa? A może umiejętności czynienia prawdziwych cudów, a nie magicznych sztuczek? Jak dalej pisze de Voragine, Piotr „uzdrowił sparaliżowanego Eneasza (…) wskrzesił Tabitę, cieniem swego ciała uzdrawiał chorych, Herod wtrącił go do więzienia, lecz anioł uwolnił go”. Mnóstwo jeszcze innych cudów, w tym wskrzeszenia, hagiografowie przypisywali świętemu Piotrowi. Ale wszystko, co czynił Szymon Mag, według tych samych autorów miało podejrzane, niecne źródło. Stało za tym piekło, sam Szatan.

Według Dziejów Apostolskich był czwarty rok panowania cesarza Klaudiusza, czyli rok 44 po Chrystusie, kiedy Piotr przybył do Rzymu. Inne źródła podają, że Szymon Mag był w Rzymie już od dawna. Ale mimo że przebywali w tym samym mieście, adwersarze weszli sobie w drogę dopiero po dłuższym czasie.

Jak podaje Złota legenda, „Pan ukazał się Piotrowi i rzekł: Szymon i Nero spiskują przeciw tobie, ale nie obawiaj się, ponieważ ja jestem z tobą i ocalę cię. Ześlę ci też pociechę w osobie sługi mego Pawła, który jutro przybędzie do Rzymu”. Skoro na tronie cesarskim zasiadał Neron, to sprawa musiała się dziać już po śmierci Klaudiusza, czyli po 54 roku. Ale dzieje pojedynku Szymona Maga z Szymonem Opoką to nie materiał dla historyków. Zbyt wiele tu problemów z chronologią, zbyt wiele nieścisłości. Za to dla pisarzy wszystkie te plotki, półprawdy, domniemania stanowić mogą cudną, iście cudowną inspirację.

Szymon Mag osiadł w Rzymie. Wyrósł przez te lata, to już szara eminencja imperium. Jak pisze de Voragine: „Szymon czarnoksiężnik (…) powszechnie uważany był za strażnika jego [Nerona] zdrowia i życia, a w końcu i całego państwa”. Szymon zdobył więc uznanie cesarza. Nie było to łatwe do osiągnięcia, wszak Neron sam uważał się za bóstwo. Według Złotej legendy Mag zdobył zaufanie i poważanie władcy w następujący sposób: „Gdy pewnego razu Szymon stał przed Neronem, twarz jego nagle poczęła się zmieniać i wydawała się już to twarzą starca, już to znowu młodzieńca. Czarnoksiężnik przeto rzekł do Nerona (…) abyś wiedział, najlepszy cesarzu, że ja jestem Synem Bożym, każ mnie ściąć, a ja trzeciego dnia zmartwychwstanę”.

Neron lubił krwawe zabawy, więc natychmiast rozkazał katu uciąć głowę Szymonowi. „Kat sądził, że ścina Szymona, ale w rzeczywistości ściął głowę baranowi, Szymon zaś za pomocą swej sztuki czarnoksięskiej wyszedł nietknięty. Następnie zebrał szczątki barana i ukrył je, sam zaś schował się na trzy dni, tak że tylko skrzepła krew barana pozostała na miejscu. Trzeciego dnia zaś ukazał się Neronowi i rzekł: Każ teraz zetrzeć moją krew, która się rozlała, ponieważ ścięto mi głowę, a ja, jak obiecałem, zmartwychwstałem trzeciego dnia. Widząc to, Neron zdumiał się i uwierzył, że jest on Synem Bożym. (…) Innym razem Szymon przebywał z Neronem w komnacie, a w tym samym czasie diabeł, przybrawszy postać Maga, przemawiał na dworze do ludu”. Wszystkie te zajścia sprawiły, iż „Rzymianie otoczyli go taką czcią, że zbudowali mu posąg i położyli pod nim napis: Świętemu Bogu Szymonowi”.

W tym czasie, jak już wyżej wspomniano, Piotr otrzymał wsparcie od Boga, czyli udział świętego Pawła. Obaj apostołowie „udali się do Nerona (…) i wyjawili wszystkie sztuczki Szymona”. Wtedy w Magu zawrzała krew z wściekłości.

„Dłużej nie ścierpię już tego wroga mojego – powiedział do Nerona. – Każę moim aniołom, aby mnie pomścili”.

„Nie obawiam się twoich aniołów – odparł na to Piotr – lecz oni mnie się boją”.

„Nie obawiasz się Szymona, który przecież dowiódł swej boskości?” – spytał Piotra zdziwiony Neron.

„Jeśli w nim jest istotnie coś z boskości – odpowiedział cesarzowi Piotr, wskazując na Szymona Maga – niechże powie mi teraz, co ja myślę lub co robię, a ja, aby nie odważył się skłamać, powierzę najpierw tobie moją myśl”.

Zaciekawiony Neron wyraził zgodę na eksperyment. Kazał Szymonowi opuścić komnatę. Wtedy Piotr podszedł do cesarza i szepnął: „Każ potajemnie przynieść chleba pszenicznego i dać mi”. Polecenie wykonano, wtedy Piotr pobłogosławił chleb i schował go do rękawa.

Wezwano Szymona, który zgodnie z umową miał powiedzieć, co Piotr uczynił. Ale Mag, nie znając prawdy, odbił tylko piłeczkę. „Niech najpierw Piotr powie, co ja myślę”, oświadczył. Piotr nawet się nie zastanawiał i natychmiast odparł: „Pokażę, że wiem, co Szymon myśli, bo uczynię nawet to, co on pomyślał”.

Tego było już za wiele. Szymon Mag zdenerwował się nie na żarty. „Niech tu przyjdą wielkie psy – krzyknął – i pożrą go!”. Psy natychmiast w magiczny sposób pojawiły się w cesarskiej rezydencji.

Wtedy Piotr stawił czoło czarnoksięskim zwierzętom – „wyciągnął ku nim pobłogosławiony chleb i zmusił je tym od razu do ucieczki”. Potem zwrócił się do Nerona i przypomniał mu, że on, Piotr, przewidział działania Szymona na kilka ruchów naprzód.

„Obiecywał, że aniołowie wystąpią przeciw mnie – prawił Piotr, wskazując na Szymona – a pokazał psy. Jasne więc jest, że nie aniołowie Boży, ale psi mu służą”.

Sprawa faktycznie nie wyglądała najlepiej i Magowi zabrakło argumentów. Odciął się więc tylko Piotrowi, wspieranemu duchowo przez świętego Pawła. „Słuchajcie, Piotrze i Pawle – warknął. – Jeśli nawet tutaj nie mogę wam nic zrobić, to dojdziemy jeszcze do tego, że rozprawię się z wami!”.

Walka między Piotrem i Szymonem trwała jeszcze długo, rozciągnięta w łańcuch epizodów. Biskup Rzymu nie miał już wtedy wsparcia świętego Pawła. Kiedyś na przykład Szymon Mag zaczął rozpowiadać, „iż może wskrzeszać zmarłych. Gdy więc zmarł pewien młodzieniec, przywołano do niego Piotra i Szymona, a wszyscy zgodzili się na propozycję Szymona, że ten z nich, który nie potrafi wskrzesić zmarłego, zostanie zabity”. Było to ryzykowne posunięcie, ale widocznie Szymon Mag miał już dość utarczek i chciał ostatecznego rozwiązania sporu z Piotrem.

„Szymon rozpoczął więc swoje zaklęcia nad zmarłym, a po chwili wszyscy stojący wkoło ujrzeli, iż ten poruszył głową. Krzyknęli wtedy głośno i chcieli ukamienować Piotra”. Świętemu jednak udało się zapanować nad rozwścieczoną ciżbą.

„Jeżeli ów zmarły żyje, to niechże wstanie”, zawołał Piotr, zwracając się do tłumu. – Niech chodzi i mówi, abyście się przekonali, czy to nie jest tylko złudzenie, że on rusza głową. Odprowadźcie Szymona od łóżka, wtedy okaże się w pełni to diabelskie oszustwo”.

Świadkowie zajścia odsunęli Szymona od łoża zmarłego i rzeczywiście, młodzieniec więcej się nie poruszył. Wtedy Piotr zaczął swój zabieg wskrzeszania. Zawołał: „Młodzieńcze, w imię Jezusa Chrystusa Nazareńskiego wstań i chodź!. I natychmiast chłopiec wstał żywy i chodził”. Tłum okazał szacunek Piotrowi, potem negatywne emocje skierował przeciw przegranemu. Zamierzano zlinczować Szymona, ale święty Piotr powstrzymał ciżbę.

„On już poniósł dostateczną karę, widząc się pokonanym w swoich sztukach czarnoksięskich – zawołał Piotr – a Pan nasz uczył, abyśmy zawsze za złe dobrem płacili”. Na odchodnym biskup Rzymu przeprowadził jeszcze pobieżną analizę psychologiczną przeciwnika. „Tobie nigdy nie będzie dobrze – powiedział do Szymona głośno, by wszyscy to słyszeli – ponieważ cokolwiek mówisz, jest kłamstwem”.

Z Szymona Maga był jednak, mówiąc kolokwialnie, twardy zawodnik. Nie zwykł on odpuszczać tym, których uważał za wrogów. Dlatego też prosto z placu, gdzie doznał sromotnej porażki, pobiegł do domu jednego ze swych uczniów, niejakiego Marcellusa, którego czasem odwiedzał też Piotr, usiłujący nawrócić tę zagubioną owieczkę. Szymon „uwiązał u drzwi olbrzymiego psa, mówiąc: «Zobaczę teraz, czy Piotr potrafi wejść, gdy, jak zazwyczaj, przyjdzie do ciebie»”.

Piotr rzeczywiście wkrótce się pojawił u Marcellusa i sforsował zaporę. „Uczyniwszy znak krzyża, odwiązał psa, ten zaś łasił się do wszystkich, tylko za Szymonem pobiegł, chwycił go, rzucił na ziemię pod siebie i chciał zadusić. Wtedy nadbiegł Piotr i krzyknął na psa, aby mu nie robił krzywdy, pies zaś wprawdzie go nie pogryzł, ale tak poszarpał na nim ubranie, że Szymon został zupełnie nagi. Lud zaś, a szczególnie młodzi chłopcy gonili za nim z psem tak długo, dopóki go jak wilka nie wygnali z miasta. I przez rok Szymon nie pokazywał się nigdzie, wstydząc się swojej hańby, Marcellus zaś widząc ów cud, poszedł za Piotrem”.

Szymon Mag nie byłby jednak sobą, gdyby resztę życia spędził na dobrowolnym wygnaniu. W tamtej epoce wszystkie drogi prowadziły do Rzymu, więc i on któregoś dnia powrócił do stolicy imperium. Był tak zdeterminowany, a przy tym skuteczny, że znów omamił cesarza Nerona. Ale wciąż mu było mało. Uważał, że jego reputacja domaga się wzmocnienia, więc przygotował efektowną publiczną demonstrację. Ogłosił, że Galilejczycy „ciężko go obrazili” – miał na myśli oczywiście Piotra – więc opuści Rzym, którym się opiekował, i „wstąpi do nieba, ponieważ ziemia nie jest godna, aby on dłużej na niej mieszkał”.

Pokaz urządzony w centrum Rzymu okazał się jednak gwoździem do trumny Szymona. Wtedy to nastąpił ostatni akt trwającego kilkanaście lat pojedynku na cuda i czary. Przebieg wydarzeń „w dniu oznaczonym” był następujący: „Wszedł więc Szymon w wieńcu laurowym na głowie (…) na Kapitol i rzuciwszy się stamtąd, począł latać”. Widowisku przyglądał się Piotr. I oczywiście zachwycony Szymonem cesarz Rzymu. Neron, obserwując lot Maga, krzyknął do Piotra: „Ten człowiek mówił prawdę, a wy jesteście oszuści!”.

Piotr uznał, że musi działać. Przeszedł do kontrataku. Tamtego krytycznego dnia biskupowi Rzymu znów towarzyszył apostoł Paweł.

„Pawle, podnieś głowę i patrz”, polecił Piotr swemu towarzyszowi. Wtedy Paweł, „widząc Szymona latającego, rzekł: «Dlaczego zwlekasz, Piotrze, kończ już to, co zacząłeś, bo Pan nas wzywa»”. Wówczas Piotr krzyknął: „Aniołowie szatana, którzy unosicie go w powietrzu, zaklinam was przez naszego Jezusa Chrystusa, nie trzymajcie go już dłużej, ale upuśćcie go, aby spadł”.

Po tym zaklęciu nadszedł kres. Kres zmagań niebios z piekłem, światłości z mrokiem, dobra ze złem. I był to też kres Szymona Maga. Jak w Złotej legendzie pisze Jakub de Voragine: „Szymon puszczony przez diabłów spadł na ziemię i złamawszy kark, wyzionął ducha”. Po Szymonie Magu, po trosze sataniście, po trosze iluzjoniście, coś jednak pozostało. Mroczna legenda. Mroczna, bo i historię, i legendy piszą zwycięzcy, a zwyciężyło chrześcijaństwo.

Oksana na granicy światów

Od trzeciego roku życia przez ponad pięć lat wychowywały ją i żywiły psy. Jak to jest być psem? Żyć jak pies? To szczególne, graniczne doświadczenia. W ich wyniku Ukrainka Oksana Małaje utkwiła na granicy światów zwierząt i ludzi.

Oksana jest już kobietą, ale najczęściej nosi trykotową koszulkę i szorty. W takim stroju wygląda jak nastolatka, tym bardziej że ma drobną budowę ciała i zaledwie półtora metra wzrostu. Doświadczenia z czasów dzieciństwa sprawiły, że wciąż źle się czuje w ludzkiej skórze.

Oksana Małaje urodziła się w 1983 roku we wsi Nowaja Błagowieszczenka na Ukrainie. Rodzice zajmowali się głównie piciem alkoholu, dla dziecka nie mieli czasu. Zaniedbaną dziewczynkę przygarnęły psy podwórzowe. Karmiły ją i dały jej schronienie w swojej budzie – tak naprawdę była to ziemianka wykopana na terenie obejścia. Oksana miała wówczas trzy lata. Dzieci w tym wieku są szczególnie podatne na wpływ otoczenia, więc mała Ukrainka szybko zaczęła zachowywać się jak jej nowi opiekunowie. Na psi sposób żyła przez kolejne pięć lat.

Do przełomu doszło w 1991 roku, gdy jeden z sąsiadów zawiadomił władze o losie Oksany. Pracownicy opieki społecznej natychmiast zabrali dziewczynkę z psiej nory. Długotrwała izolacja od ludzkiej społeczności zmieniła jednak psychikę dziecka. Mentalnie nie należało już ono do ludzkiego gatunku. Krewnymi Oksany były psy, a wszystko, co ważne w życiu, wiązało się z typowo psimi potrzebami.

Ukraińskie władze zajęły się Oksaną, ale właściwie nie wiedziały, co z nią zrobić. Dziewczynka należała do nielicznej grupy przypadków określanych jako feral child lub „dzikie dzieci”, a ekspertów w tej dziedzinie jest na świecie niewielu. Badanie Oksany sprowadziło się więc do ustalenia podstawowych danych o jej zdrowiu fizycznym i psychicznym.

Najpierw trafiła do sierocińca, gdzie uczono ją na powrót chodzić w pozycji pionowej, jeść rękami i komunikować się tak, jak to robią ludzie. Ponieważ trudno było kontrolować zachowania dziewczynki-psa, po pewnym czasie umieszczono ją w klinice psychiatrycznej w Baraboju pod Odessą. Tam mieszka w gospodarstwie rolnym dostarczającym klinice mięsa i warzyw. Pomaga przy prostych pracach fizycznych, ale szybko się nudzi tymi zajęciami i zaczyna biegać po okolicy. Nie jest wzorową robotnicą, bo nie rozumie pojęcia „obowiązek”. Trudno jest jej też stworzyć romantyczny związek. Za aprobatą opiekujących się nią lekarzy spotkała się kilkakrotnie z chłopakiem mieszkającym w pobliskiej wsi, jednak potencjalny narzeczony szybko się wycofał. Przestraszyły go zaloty Oksany, bo prowadziła je na psi sposób.

Młoda Ukrainka, choć nauczono ją poruszać się w postawie wyprostowanej, lubi biegać na czworakach. Wtedy dyszy jak pies, z wywieszonym językiem. Gdy wchodzi w rolę zwierzęcia, chłepcze wodę z kałuży, a załatwiwszy potrzebę fizjologiczną, ukrywa odchody, grzebiąc nogą w ziemi. Kiedy pada deszcz, nie idzie do domu po parasol, tylko otrząsa się z wody – jak pies. A gdy ktoś coś do niej mówi, zwraca na to uwagę, tyle że zwykle odpowiada szczekaniem. Dopiero po chwili zaczyna artykułować słowa. Jeśli coś ją zdenerwuje, warczy. Nie jest to dźwięk, który wydaje człowiek udający psa. To mrożące krew w żyłach warczenie drapieżnika gotowego zachować się agresywnie. Oksana nadal nie jest pewna, kim właściwie jest: człowiekiem czy psem.

Dopiero gdy dziewczyna skończyła 23 lata, zajęli się nią specjaliści. Jej przypadkiem zainteresowała się stacja telewizyjna Discovery Channel. Po raz pierwszy sfilmowano Oksanę w 2001 roku, przy okazji realizowania filmu dokumentalnego o „dzikich dzieciach”. Na początku 2006 roku filmowcy powrócili do tego niezwykłego tematu. Tym razem znalazły się też środki i moce, aby sprowadzić na Ukrainę doktor Lyn Fry, brytyjską psycholożkę dziecięcą, ekspertkę od „dzikich dzieci”.

Brytyjska specjalistka ustaliła, że Oksana ma umysłowość sześcioletniego dziecka. Że potrafi liczyć w ograniczonym zakresie, lecz nie jest w stanie przeprowadzać bardziej skomplikowanych działań, na przykład dodawać czy odejmować. Ukrainka w tym czasie potrafiła już mówić. Miejscowi psycholodzy pomogli jej przypomnieć sobie pierwsze słowa z czasów wczesnego dzieciństwa, a potem trochę poszerzyć słownictwo. To sytuacja nietypowa dla „dzikich dzieci”, bo większość znanych przypadków to osobnicy trafiający pod opiekę zwierząt jako niemowlęta. Po powrocie do ludzkiej społeczności takie dzieci nie mogą się już nauczyć komunikowania za pomocą języka.

„Oksana mówi w zdecydowany sposób, jakby wydawała rozkazy. Ma problemy z intonacją i rytmem wypowiedzi – stwierdziła w wystąpieniu dla mediów doktor Elizabeth Grice, współpracująca z ekipą telewizyjną Discovery Channel. – Posiada za to bardzo ludzkie poczucie humoru i lubi sprawiać, że ludzie się śmieją. Zależy jej, by znajdować się w centrum zainteresowania ludzi”.

Doktor Fry wraz z doktor Grice w ramach procesu rehabilitacyjnego postanowiły doprowadzić do spotkania dziewczyny z jej biologicznym ojcem, na czym Oksanie też bardzo zależało. Doszło do niego wiosną 2006 roku.

„Dziękuję, że przyszedłeś. Czekałam na to spotkanie jak na mleko od krowy” – powiedziała młoda Ukrainka, gdy zobaczyła ojca.

Ta wypowiedź znamionuje oryginalny sposób myślenia, niezrozumiały dla przeciętnego człowieka. Nic więc dziwnego, że nie doszło po latach do zawiązania zażyłości między ojcem alkoholikiem i jego córką wychowaną przez podwórzowe psy.

Spotkanie trwało zaledwie chwilę, jednak dla Oksany było ważnym wydarzeniem. Dziewczyna zwierzała się później doktor Fry, że ma nadzieję, iż ojciec któregoś dnia zabierze ją do swojego domu i będą tam razem żyli długo i szczęśliwie. Wszystko jednak wskazuje na to, że Oksana pozostanie w klinice w Baraboju.

Choć Oksanę Małaje będą badać eksperci z całego świata, to zapewne ośrodka pod Odessą nie opuści do końca życia. Bo jak wszystkie dzieci wychowane przez zwierzęta Oksana nie rozumie zasad rządzących światem człowieka. Nie potrafi samodzielnie utrzymać się przy życiu w ludzkiej społeczności. Na tyle jednak pozostała człowiekiem, że nie może już także powrócić do świata zwierząt. Tkwi na granicy dwóch światów.

Śledztwa Izaaka Newtona

Izaak Newton, wielki uczony. Wydaje się, że o jego pracy i życiu wiemy wszystko. Odkrywane są jednak kolejne dokumenty ukazujące w coraz to innym świetle działalność tego twórcy fundamentów nowoczesnej nauki. Okazuje się, że Newton większość swej uwagi poświęcił śledztwom. Tropił ślady Boga, doszukując się kodu ukrytego w treści Biblii. Jako alchemik analizował pogranicza metafizyki i chemii oraz fizyki i chemii. Był też incydentalnie detektywem zbierającym dowody w sprawach kryminalnych i śledzącym przestępców.

Oficjalnie wiadomo, że Izaak Newton był fizykiem, matematykiem, astronomem, filozofem, historykiem. Należał do najtęższych umysłów swojej epoki, a do historii nauki przeszedł jako odkrywca zasad dynamiki. W 1687 roku w jednej ze swych książek przedstawił prawo powszechnego ciążenia oraz prawa ruchu stanowiące podstawy mechaniki klasycznej.

Nazwisko słynnego naukowca figuruje w podręcznikach, encyklopediach, ale nie znamy nawet dokładnej daty jego narodzin. Pewne jest tylko, że przyszedł na świat na przełomie 1642 i 1643 roku w Woolsthorpe pod Colsterworth w hrabstwie Lincolnshire. Był tak zwanym pogrobowcem, bo urodził się trzy miesiące po śmierci swego biologicznego ojca. Matka wkrótce ponownie wyszła za mąż. Izaak dorastał w dostatku, ale nie pod okiem matki i ojczyma, tylko wychowywany przez babkę. Od dziecka pociągała go wiedza i oddawał się jej przez całe życie. Co prawda w młodości był przez krótki czas zaręczony, ale na tym zakończyły się jego związki z kobietami. Nigdy się nie ożenił i nic nie wiadomo, by miał dzieci.

Zgodnie z akademicką legendą Newton odkrył działanie grawitacji, gdy siedział pod jabłonią, a na głowę spadło mu jabłko. Coraz liczniejsze źródła wskazują jednak, że to nie fizyczne i chemiczne badania oraz odkrycia zaprzątały większość jego uwagi. Przede wszystkim zajmował się kryptologią - usiłował złamać kod Biblii, a jako alchemik poszukiwał kamienia filozoficznego. Zajmował się też telepatią, gdyż interesowała go możliwość oddziaływania myślami na odległość. W wieku pięćdziesięciu kilku lat zajął się także ściganiem przestępców, opracowując podwaliny kryminologii.

W młodości studiował w Trinity College w Cambridge. Później przez ponad trzy dekady wykładał na tej uczelni matematykę i optykę. Ostatecznie zrezygnował z nauczania w 1701 roku, co było spowodowane zajęciem, któremu już od kilku lat poświęcał wiele czasu i energii. Newton został detektywem.

W 1696 roku Newtona mianowano nadzorcą Mennicy Królewskiej, która to instytucja mieściła się w Tower. W tym samym miejscu było też więzienie, w którym osadzano osoby uznane za wrogów państwa. Technicznie rzecz biorąc, stanowisko nadzorcy Mennicy Królewskiej polegało na pilnowaniu, by nie kradziono gotowych monet oraz nie fałszowano królewskiego pieniądza. Urząd ten jednak od dawna postrzegano jako stanowisko symboliczne, a jednocześnie bardzo intratne. Arystokraci mianowali na nie w nagrodę swych sojuszników politycznych. Newton jednak w odróżnieniu od poprzedników nie zamierzał pobierać wysokiego honorarium, a wykonywanie obowiązków postanowił powierzyć zaufanemu zastępcy. Uczony bardzo poważnie traktował tę pracę. Przyczyną było nie tylko znudzenie wykładami w Cambridge i chęć poszukania nowych wyzwań.

Otóż Newton wraz z kilkoma kolegami z najwyższej naukowej półki oraz z grupą światłych arystokratów postanowił przywrócić wysoką jakość brytyjskiego pieniądza. Dlatego w 1696 roku przeniósł się z Cambridge do Londynu, by tam objąć posadę nadzorcy Mennicy Królewskiej. Z kolei jego kolega, słynny astronom Edmund Halley, został nadzorcą mennicy w Chester. Newton i Halley współpracowali przy podnoszeniu jakości monet i rugowaniu fałszerstw.

Podrabianie pieniędzy w siedemnastowiecznej Wielkiej Brytanii było tak częste, że doprowadziło do problemów gospodarczych. Historyczne źródła podają, że w tym czasie aż co najmniej 10 procent monet było fałszywych. Przestępcy wykonywali je z imitacji złota lub srebra, a odlewali w formach podrabianych lub po prostu kradzionych z mennic. Oprócz tego częstym procederem było obcinanie krawędzi legalnych monet, by uszczknąć z nich kruszcu. Tracące na wadze gwinee i półkoronówki nie odzwierciedlały już swej realnej wartości, podważając zaufanie do władzy.

Newton postanowił uzdrowić sytuację na rynku pieniądza. Najpierw nakazał wycofywanie z obiegu monet „obciętych”. Potem, aby utrzymać wartość brytyjskiego pieniądza, tak by była ona zgodna z wartością metalu, z jakiego wykonano monety, zorganizował masową produkcję pod ścisłym nadzorem. Od 1696 do 1700 roku na linii produkcyjnej w Tower 500 mężczyzn wybiło miliony nowych złotych i srebrnych monet.

Kłopot w tym, że monety nadal fałszowano. Czasem podróbki były na wysokim poziomie, ale Newton potrafił to wykryć, dysponował bowiem umiejętnościami pozwalającymi ustalić charakterystyczne cechy stopu. Był to efekt uboczny jego zainteresowania alchemią.

Historycy wspominają, że Newton zajmował się alchemią, ale część dokumentujących to zapisków bezpowrotnie przepadła, a inne rozwiał wiatr historii. Raz na jakiś czas któryś z listów lub jakaś nota słynnego uczonego jest znajdowana w archiwach uniwersytetów, bibliotek czy osób prywatnych. Na tej podstawie trudno ustalić, jak zaawansowane były jego prace w tej niezwykłej dziedzinie.

O odkryciu kolejnych zapisków Izaaka Newtona o takiej właśnie tematyce poinformował 20 marca 2016 roku serwis naukowy Ancient Origins. W lutym tego samego roku rękopis wypłynął na aukcji urządzonej w mieście Pasadena w Stanach Zjednoczonych. Sprzedający zachował anonimowość. Nabywcą została Heritage Foundation Chemical przy University of Indiana i ta organizacja upubliczniła treść dokumentu.

W tym nowo odkrytym rękopisie Newton wspomina o uzyskaniu kamienia filozoficznego, który miał być ukoronowaniem dzieła alchemicznego. Zgodnie z tradycją kamień filozoficzny pozwalał przemieniać żelazo w złoto i wytworzyć eliksir nieśmiertelności. Newton przedstawił proces wytwarzania kamienia filozoficznego jako „rtęci filozoficznej”. Skomentował też eksperymenty opisane w dziele George’a Starkeya, jednego z pierwszych alchemików działających na kontynencie amerykańskim. Starkey około 1650 roku ukończył studia na Uniwersytecie Harvarda, po czym przyjął alchemiczny pseudonim Eirenaeus Philalethes. Newton w swym manuskrypcie wprowadził poprawki do opisów Philalethesa oraz zamieścił instrukcję, jak przebiega destylacja rudy ołowiu. To doświadczenie zresztą osobiście przeprowadził, by w praktyce uzyskać dowody.

Izaak Newton był więc ekspertem w dziedzinie wytapiania oraz łączenia metali. Właśnie ta część wiedzy alchemicznej pomogła mu wykryć najgroźniejszego brytyjskiego fałszerza jego epoki. Prowadząc śledztwo, wykorzystał też znajomość matematyki oraz kryptografii, co pozwoliło mu tworzyć sieci powiązań osób i zdarzeń. Te umiejętności z kolei rozwijał od lat, usiłując złamać kod Biblii.

Wielu nieortodoksyjnych badaczy uważa, że Biblia to nie tylko święta księga, ale także dosłowny zapis historii świata. Jest też grupa osób twierdzących, że najdawniejsze księgi tworzące Stary Testament i żydowską Torę zawierają zakodowane przepowiednie na temat minionych i przyszłych zdarzeń ważnych dla ludzkości, włącznie z datą końca świata. Tak też traktował Biblię Newton. Słynny naukowiec przez kilkadziesiąt lat analizował jej tekst pod kątem ukrytych w nim tajnych przekazów. Można rzec, że prowadzenie tego rodzaju badań było dla niego najważniejsze. Istotniejsze od prac alchemicznych, a na pewno od ustalenia praw fizycznych dotyczących ciążenia i biegu światła, które współcześnie uważane są za węzłowe dla rozwoju nauki.

Izaak Newton tropił ślady Boga. Szukał ich, stosując metody naukowe. W tamtej epoce astronomia z astrologią, matematyką, przyrodoznawstwem, metafizyką i językami klasycznymi tworzyły bazę nauki. Sytuacja nieporównywalna do współczesnego nam stanu rzeczy, ponieważ dziś dominuje wąska specjalizacja. Ale w czasach Newtona trafiali się jeszcze akademicy, którzy wiedzieli dosłownie wszystko. On sam należał do takich omnibusów. Bagaż całościowej wiedzy rozkwitającej ery rozumu połączony z dociekliwością rodził niezwykłe owoce.

Newton z oddaniem badał wymiary i proporcje legendarnej świątyni Salomona, ustalał datę ukrzyżowania Jezusa. Według tego badacza do śmierci Mesjasza na Golgocie doszło 7 kwietnia 34 roku naszej ery.

Pamiętajmy, że angielski uczony nie mógł jeszcze korzystać z maszyn obliczeniowych. Miał do dyspozycji tylko papier, gęsie pióro i swój umysł. Nie można zaprzeczyć, że był to niezwykły intelekt. Pomimo takich ograniczeń zmierzył się z kodem biblijnym i według swej opinii odczytał część zakodowanych treści.

W czerwcu 2007 roku magazyn „Science” poinformował o odkryciu kolejnego pisma Newtona. Mianowicie na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie zaprezentowano list napisany przez tego uczonego w 1704 roku. Korespondencja dotyczyła postępów, jakie Newton poczynił w analizowaniu kodu biblijnego. Uczony napisał tam między innymi, że apokalipsa nadciągnie w 2060 roku, o czym mówi przekaz zakodowany w Księdze Daniela. Data końca świata wskazana przez Newtona jest dla nas niepokojąco bliska, ale na razie nie potrafimy zweryfikować jej trafności. Wróćmy więc do wydarzeń sprzed ponad 300 lat, bo ich przebiegu łatwiej dowieść.

Umiejętności nabyte przy łamaniu kodu biblijnego i poszukiwaniu kamienia filozoficznego Newton wykorzystał jako kryminolog. Ścigał bowiem Williama Chalonera – wroga korony, aferzystę i zawodowego fałszerza. 14 marca 2016 roku w serwisie informacyjnym Daily Grail przedstawiono ustalenia brytyjskiego badacza Iana Steadmana, który odtworzył szczegóły tego iście sensacyjnego śledztwa prowadzonego przez naukowca.

William Chaloner, który Newtonowi długo spędzał sen z powiek, urodził się około 1660 roku w wiejskim regionie Warwickshire w Środkowej Anglii. Jako chłopak terminował u złotnika. Szybko jednak wpadł w złe towarzystwo. Przy tej okazji wyszło na jaw, że ma talent do fałszowania monet o małym nominale. Taki bilon był użyteczny w drobnych transakcjach opryszków, ale nie dawał większych perspektyw.

Zanim Chaloner nabrał doświadczenia, wędrował po kraju. Był wielokrotnie aresztowany za rozmaite oszustwa. Trafił nawet na krótko do więzienia. Działał jednak w wielu miastach, a że w tamtych czasach nie było scentralizowanego rejestru osób karanych, to kryminalista skutecznie zacierał za sobą ślady. Używał różnych nazwisk, zmieniał wygląd, a przyciśnięty do muru nie wahał się wydać władzom wspólników, byle uniknąć odsiadki.

Wreszcie William Chaloner zdecydował się ruszyć na podbój stolicy. Początkowo niezbyt mu się wiodło. W latach osiemdziesiątych XVII stulecia imał się w Londynie rozmaitych zajęć, zawsze nielegalnych lub wątpliwych moralnie. Handlował cynowymi imitacjami zegarków zawierających zabawki erotyczne oraz podrabianymi wyrobami medycznymi. Był też płatnym donosicielem na usługach policji. Za cel swych działań upatrzył sobie politycznych wrogów rządu, szczególnie literatów dysydentów, którzy pod pseudonimami pisali paszkwile. Za nich dostawał wyższe stawki niż za denuncjowanie pospolitych opryszków.

Dziesięć lat później Chaloner obrósł już w piórka. Uchodził za człowieka zamożnego, bo uzyskiwał znaczne sumy z wpuszczania do obiegu fałszowanych pieniędzy. Rozwinął swój warsztat i z drobnych przerzucił się na grube. Podrabiał złote i srebrne monety o znacznej wartości. Dysponował na tyle poważnymi środkami, że mógł nawiązywać znajomości nawet wśród arystokracji. Był ambitny i bezwzględny, ale też inteligentny, uczył się na doświadczeniach swoich i cudzych. Dzięki temu odkrył słabości systemu. Znał luki w działaniu policji i sądów. Postanowił wszystko to wykorzystać, aby zgarnąć prawdziwą fortunę i ją zalegalizować.

Kilka miesięcy przed tym, jak Newton objął stanowisko nadzorcy Mennicy Królewskiej, Chaloner napisał list do lordów sędziów, rady arystokratów realnie rządzącej krajem. Donosił w tej korespondencji, że jest w posiadaniu dowodów, iż wiele osób zatrudnionych w londyńskiej mennicy pokątnie sprzedaje kopie form do odlewania monet. Chaloner podał fakty i wymienił konkretne nazwiska. Przedstawiał sprawę, jakby chodziło o zorganizowany spisek. Bez skrupułów doniósł na ludzi, z którymi sam ubijał lewe interesy, ale w jakiś sposób mu się oni narazili. Miał plan, który konsekwentnie usiłował wcielić w życie. Po pierwsze, chciał się pozbyć fałszerskiej konkurencji. Po drugie… uruchamiając swe koneksje, podjął bezczelną próbę uzyskania stanowiska nadzorcy Mennicy Królewskiej w Tower!

Początkowo śledztwo prowadzono chaotycznie i bez widomych skutków. Chalonerowi udało się jednak zainicjować swym listem ciąg działań, które skutkowały aresztowaniami, oskarżeniami i kontroskarżeniami. Stopniowo okazywało się, że w nielegalny proceder zaangażowani byli zarówno rzemieślnicy pracujący w metalu, jak też urzędnicy miejscy i państwowi. Jedni przyznawali się do winy, drudzy nie. Wielu kłamało, zrzucając odpowiedzialność na innych. W ten zamęt wkroczył Izaak Newton, obejmując urząd nadzorcy Mennicy Królewskiej. Parlament uznał go za najwłaściwszego kandydata. Chaloner, choć przegrał batalię o stanowisko, nadal oficjalnie cieszył się nieposzlakowaną opinią w kręgach władzy.

Obejmując urząd nadzorcy Mennicy Królewskiej, Newton przejął śledztwo zainicjowane donosem Chalonera. Podszedł do sprawy z detektywistyczną przenikliwością. Osobiście przesłuchał 30 podejrzanych i świadków. Jak podaje Ian Steadman, aby rozwikłać ten bałagan, Newton wymyślił autorskie „techniki procesowe oparte na metodach naukowych”. Uczonemu nieobca też była znajomość psychologii, bo często w pracy śledczej udawał dobrego policjanta. Spokojnym tonem zachęcał przesłuchiwanych do składania zeznań, wyrażając chęć ocalenia ich przed szubienicą. Była to wyłącznie gra śledcza, ponieważ w jednym ze swych listów wprost stwierdzał, że uważa fałszerzy za najgorsze zło dla państwa i wszystkim im należy się kara śmierci.

Metody Newtona okazały się skuteczne. Uczony wszystko notował i analizował. Wykazał, kto naprawdę zawinił w mennicy. Afera pociągnęła za sobą procesy. W sumie w 1690 roku wykonano w Tyburn aż 19 egzekucji osób skazanych za fałszowanie pieniędzy.

Prowadząc śledztwo, Newton odkrył, że powiązania w świecie przestępczym są dużo bardziej skomplikowane. Udało mu się ujawnić zaledwie wierzchołek góry lodowej. Stwierdziwszy, jak sprawy się mają, postanowił raz na zawsze rozprawić się z fałszerzami w Wielkiej Brytanii. Przymykając oko na drobniejsze przestępstwa albo grożąc surowymi karami, zorganizował prywatną siatkę informatorów w londyńskim półświatku. Dzięki temu dowiedział się o procederze Williama Chalonera.

Zarządzając mennicą, Izaak Newton wprowadzał nowe monety do obiegu, nadal jednak wykrywano dużo podrobionych pieniędzy. Choć za fałszowanie groziła kara śmierci, proceder ten przynosił niebotyczne zyski, więc zawsze znalazł się chętny do podjęcia ryzyka.

Chalonera motywowało pragnienie trwałego wzbogacenia się i uzyskania wysokiej pozycji społecznej. Bez skrupułów więc realizował swój plan B. Co prawda nie został nadzorcą Mennicy Królewskiej, ale pozbył się konkurencji. Dlatego wykorzystując lukę powstałą na przestępczym rynku, dosłownie zalał Londyn fałszywymi pieniędzmi. Badający tę sprawę Ian Steadman zakłada, że Chaloner wprowadził do obiegu oprócz lewych srebrnych monet także 30 000 podrobionych gwinei, czyli złotych monet o wartości dwóch funtów. W tamtych czasach była to niebotyczna suma.

William Chaloner czerpał zyski z bicia podrobionych pieniędzy. Dzięki środkom z powodzeniem budował w Londynie swój wizerunek bardzo zamożnej osoby. Podszywał się pod skoligaconego z arystokracją nieślubnego syna lorda. Nosił najlepsze ubrania, jeździł luksusowym powozem. Wydawał kosztowne uczty na cześć lordów, pozostając z wieloma w komitywie. W ten sposób zapewniał sobie nietykalność.

Izaak Newton nie zasypiał jednak gruszek w popiele. Co prawda przez kolejny rok Chaloner bawił się z nim w kotka i myszkę, ale kot był cierpliwy i wytrwał na czatach. Newton skrzętnie zbierał dowody. Ustalił też, jakiego stopu używał Chaloner, dzięki czemu mógł rozpoznawać monety produkowane właśnie przez tego fałszerza. Drobiazgowo ustalał, kto i gdzie wprowadzał podróbki do obiegu. Mijały miesiące, a niewidzialna pętla coraz ciaśniej zaciskała się wokół Williama Chalonera.

Fałszerz był przebiegły i ambitny. Rok po pierwszej próbie przejęcia nadzoru nad Mennicą Królewską znów uruchomił swe znajomości. Uzyskał sporo, bo parlament oficjalnie zwrócił się do nadzorcy mennicy, by ten udostępnił Chalonerowi narzędzia i środki do przetestowania nowej formy do odlewania pieniędzy. Aferzysta bowiem, poparty przez kilku zaprzyjaźnionych lordów, oficjalnie przedstawił projekt formy oraz technologię, które miały ograniczyć dokonywanie fałszerstw.

Był rok 1697. Newton miał już pewność, że Chaloner podrabia pieniądze, nie dysponował jednak solidnymi dowodami. Zdawał sobie sprawę, że otwarcie bram Tower przed kryminalistą to jak wpuszczenie myszy do składu sera. Przeanalizował więc nową konstrukcję zaproponowaną przez Chalonera. Szybko ustalił, że jest droga i mało użyteczna, a do tego pozwala łatwiej podrabiać pieniądze. To upewniło go co do intencji farbowanego arystokraty. Postawił więc na szali swój autorytet i oficjalnie odmówił parlamentowi. Nie wpuścił Chalonera za próg Tower. W tym czasie uczony gorliwie wypełniał obowiązki w mennicy ze szkodą dla badań naukowych. Kolejną książkę, zatytułowaną Opticks, ukończył dopiero w 1704 roku. Na razie sprowokowany przez fałszerzy rozwijał podstawy kryminologii.

Williamowi Chalonerowi znów nie udało się dostać do Mennicy Królewskiej. Awanturnik kontynuował jednak swój proceder. W stolicy fundował lordom uczty i kosztowne prezenty. Rezydował zaś w wiejskiej posiadłości leżącej kilka mil od Londynu. Był tak pewny swej pozycji, że bił tam lewe monety. W piwnicy miał odpowiednio wyposażony warsztat oraz formy, które kupił pokątnie od nieuczciwych pracowników mennicy – tych samych, których ponad rok wcześniej zadenuncjował w swym liście do parlamentu.

Dzięki swoim informatorom Newton dowiedział się, że Chaloner podrabia monety tam, gdzie mieszka. Podjął więc decyzję, że zaaresztuje aferzystę. Spodziewał się przecież zdobyć namacalne dowody w posiadłości fałszerza. Ten był jednak śliski jak węgorz. On też miał swoich donosicieli, których pozyskał w otoczeniu nadzorcy Mennicy Królewskiej. Uprzedzony o zamiarach Newtona ukrył prasy, formy, metale i piec w sobie tylko wiadomym miejscu. Poza tym przekupił kluczowego świadka, niejakiego Thomasa Hollowaya, który miał przeciw niemu zeznawać. Holloway wziął trochę pieniędzy i uciekł do Szkocji, gdzie miał się ukrywać do czasu, aż sprawa ucichnie. Chaloner nie poprzestał na tych działaniach obronnych. Ruszył do kontrataku.

Newton znów nie miał dowodów przeciw ustosunkowanemu aferzyście. Rozsierdzony niepowodzeniem przedstawił parlamentowi sprawozdanie, w którym szczegółowo opisał skandal z Chalonerem w roli głównej i z kilkoma lordami w tle. Twardych dowodów jednak nie było, więc oficjalnie odrzucono jego oskarżenia. Stała za tym wpływowa grupa lordów, nieświadomych, a może i świadomych wspólników farbowanego arystokraty. Jednocześnie Chaloner ponownie złożył podanie o nominowanie go na stanowisko nadzorcy Mennicy Królewskiej. Domagał się też ponownego rozpatrzenia jego propozycji wprowadzenia nowej formy do bicia monet, podkreślając, że Newton go fałszywie oskarża, bo jest zazdrosny o tak dobry pomysł.

Izaak Newton nie był zazdrosny. Był wściekły. Największy fałszerz w królestwie wciąż wymykał się sprawiedliwości. Mało tego! Zamiast uciec, gdzie pieprz rośnie, wciąż rozwijał swój proceder. Ponownie uruchomił warsztat w swej posiadłości i wprowadzał do obiegu kolejne podrabiane gwinee i półkoronówki. Uczony sięgnął więc znów po to, na czym znał się najlepiej. Wykorzystał wiedzę naukową, by dopaść Williama Chalonera.

Metodycznie zbierał dane. Nie wiadomo, czy próbował zastosować w śledztwie telepatię, która interesowała go od strony naukowej. Na pewno jednak nakreślił schematy powiązań, dzięki czemu doprowadził do wycofania z otoczenia fałszerza kilku jego współpracowników, a na ich miejsce wprowadził swoich informatorów. Przechwycił też kilka listów z zakodowanymi przez przestępców poleceniami i rozliczeniami, które szybko rozszyfrował.

Przeanalizował wszystko, czego dowiedział się o Chalonerze. Skonstruował kompleksowy obraz wszystkich ruchów i działań fałszerza wykonanych przez niego w ciągu minionych 18 miesięcy. Posunął się nawet do tego, że osobiście zbierał dowody w podejrzanych londyńskich pubach odwiedzanych przez kryminalistów. Podszywając się pod pomniejszych przestępców, wyciągał informacje od bandytów. Zamierzał ich później aresztować i zmusić, by przed sądem zeznawali jako świadkowie.

Łagodnością lub groźbą uczony skaptował ośmioro świadków, którzy sporo wiedzieli o sprawkach Chalonera. Wśród nich była żona wcześniej wspomnianego Thomasa Hollowaya, przekupionego świadka, który zbiegł do Szkocji. Okazało się, że Hollowayowie nienawidzą Chalonera, bo ten wystawił ich do wiatru, wypłacając im tylko skromną część ustalonej sumy. Dysponując zeznaniami i świadkami trzymanymi pod kluczem dla ich bezpieczeństwa, Newton przeprowadził szybki rajd do posiadłości Chalonera. Tym razem znalazł narzędzia i materiały służące do fałszowania pieniędzy. Dzięki alchemicznemu doświadczeniu dowiódł też, które monety były dziełem tego właśnie aferzysty. W obliczu tak przytłaczających dowodów dotychczasowi protektorzy Chalonera usunęli się w cień. Odbył się proces zakończony skazaniem.

W zimny, wilgotny marcowy dzień 1699 roku Williama Chalonera powieszono w Tyburn.

Newton tryumfował. Dzięki tej sprawie miał silniejszą pozycję, choć tak naprawdę polityka mało go interesowała. Co prawda był członkiem parlamentu w 1689, 1690 i 1701 roku, ale zdecydował się na to ze względu na swe zaangażowanie w rozwój nauki i reformę brytyjskiego pieniądza. W związku z tymi kwestiami w 1703 roku został prezesem najważniejszej organizacji naukowej w królestwie, Royal Society, a od 1705 roku zaczęto tytułować go „sir”. To królowa Anna za zasługi dla kraju nadała Newtonowi tytuł szlachecki.

Od 1700 roku Newton sprawował całkowitą władzę nad Mennicą Królewską. Oprócz dotychczas sprawowanej funkcji nadzorcy powierzono mu też stanowisko jej kuratora. Urzędy te sprawował aż do śmierci w marcu 1727 roku. Pochowano go z honorami w opactwie westminsterskim.

Sir Izaak Newton przeszedł do historii jako odkrywca prawa ciążenia, umysł ścisły, który w stanie bezżennym przez całe życie oddawał się nauce. Ale sprawa Chalonera, na której rozwikłanie poświęcił aż dwa i pół roku, dowodzi, że naukowiec miał temperament i nie stronił od ryzykownych działań. Wykorzystując wiedzę kryptologiczną i alchemiczną, jako śledczy i ekspert kryminolog skutecznie bronił prawa.

Demon Gilles’a de Rais

Bohater początków wojny stuletniej. Uhonorowany przez króla marszałek Francji. Zbrodniarz na tle seksualnym. Praktyk czarnej magii. Wszystko to można powiedzieć o niesławnej pamięci Gilles’u de Rais, francuskim arystokracie urodzonym jesienią 1405 roku. Postać ta jest niejednoznaczna, a co za tym idzie, tak inspirująca, że wiele o niej napisano prawd, półprawd, legend.

De Rais początkowo działał po stronie dobra. To jeden z bohaterów schyłku średniowiecza Francji. Należał do oficerów, tak zwanych kapitanów Dziewicy Orleańskiej, czyli świętej Joanny d’Arc. Miał zaledwie 24 lata, gdy został marszałkiem Francji. Ten zaszczytny tytuł król Karol VII przyznał mu za zasługi w bitwie pod Remis, za inne czyny w blasku świętości Joanny d’Arc. Uhonorowanie Gilles’a odbyło się w szczególnym momencie historii – w dniu koronacji Karola, do której doszło 17 lipca 1429 roku.

Był to etap chwały i bogactw. W zbrodniczy stan de Rais zaczął popadać dopiero kilka lat po tym, jak Joannę uznano za heretyczkę i spalono na stosie w Rouen. Kaźń Dziewicy Orleańskiej odbyła się 30 maja 1431 roku. Jak to bywa w nieestetycznym świecie polityki, żywa Joanna była już niepotrzebna, ale świetnie się nadawała do roli kozła ofiarnego.

Gilles de Rais nie ponosił konsekwencji wynikłych ze związków z Joanną d’Arc dzięki rodzinnym koneksjom i odpowiedniej ku temu sytuacji politycznej. Po 1435 roku zrezygnował ze służby państwowej, zachowując tytuł marszałka Francji, i zajął się życiem prywatnym. Zarządzał okazałym majątkiem, wzbogaconym dzięki wianu Katarzyny z Thouars, którą poślubił pod naciskiem krewnych. Był to związek wymuszony na obojgu małżonkach. Dla Gilles’a szczególnie uciążliwy, bo nie był on miłośnikiem kobiet.

Osiągnąwszy wiek chrystusowy, de Rais przekroczył moralny Rubikon. Coś istotnego wydarzyło się w jego życiu, bo zajął się praktykowaniem czarnej magii i nieskrępowanymi okrutnymi uciechami seksualnymi. Sam odnalazł tę ścieżkę, czy ktoś mu ją wskazał?

W 1438 roku, co poświadczają pisemne przekazy, najbliższym kompanem Gilles’a stał się tajemniczy Włoch podający się za księdza, niejaki Franciszek Prelati. Podobno potrafił przywoływać demona o imieniu Barron, który miał zapewniać bogactwo, władzę i sławę. Oczywiście nic darmo. Barron domagał się za swe usługi ofiar z ludzi. Przy okazji Gilles się zabawiał, szczególnie z młodymi chłopcami. Ofiary miały od ośmiu do szesnastu lat. Praktyki te zostały opisane w zachowanych dokumentach procesowych, ale nie w pełnych szczegółach. Stan rzeczy poddano cenzurze, tak mierził on sędziów. Dziś określilibyśmy Gilles’a jako sadystycznego pedofila o skłonnościach homoseksualnych.

Mroczne zabawy nie trwały długo. De Rais nie uszedł sprawiedliwości, mimo że zajmował wysoką pozycję w państwie. Jak podają akta sądowe, dowiedziono, że oddał się w opiekę demonowi Barronowi. Demon zaś, by przypieczętować pakt, zażądał ofiary z dziecka. W tym celu de Rais osobiście przekazał Prelatiemu pozyskane „rękę, serce i oczy młodego chłopca”. Potem były kolejne ofiary. Co najmniej jedna miesięcznie.

Akta procesowe obfitują w prezentacje mrocznych faktów. Francuski arystokrata praktykował okrutne rytuały polegające na recytowaniu inkantacji, seksualnym wykorzystywaniu ofiar, torturowaniu ich, a wreszcie składaniu ich życia w ofierze Barronowi. Śledczy udowodnili, że Gilles de Rais porwał i zamordował co najmniej 30 chłopców. Choć szeptano, że ofiar było 1000. A może i więcej? Wszystkich tych zbrodni marszałek Francji dokonał w ciągu zaledwie dwóch lat.

Śledztwo toczyło się od lipca 1440 roku. Przez dwa miesiące zebrano tak liczne dowody, że we wrześniu de Rais został aresztowany.

„Oddałem się pod opiekę demonowi i czarnej magii, bowiem pragnąłem wiedzy, potęgi i bogactw”, wyznał niegdysiejszy kapitan Dziewicy Orleańskiej w trakcie przesłuchań, co odnotowano w aktach procesowych. Można powiedzieć, że arystokrata chętnie współpracował ze śledczymi. Jako że przyznał się do wszystkiego, co mu zarzucono, obeszło się bez zwyczajowego etapu tortur.

Zastanawiające, że to, czego chciał od demona Gilles de Rais, właściwie już posiadał. Niektórzy historycy co prawda sugerują, że w tamtym czasie fortuna marszałka była mocno nadwyrężona, bo nie miał on głowy do interesów i prowadził hulaszczy tryb życia, jednak daleko mu było do klepania biedy.

26 października 1440 roku w Nantes, de Rais został stracony. Zgładzono też na mocy wyroku dwóch służących pomagających w porwaniach, odprawianiu diabolicznych obrzędów i wieńczących je mordach. Marszałek Francji miał śmierć haniebną. Zamiast go ściąć, jak to było w zwyczaju, gdy szło o arystokratę, Gilles’a de Rais powieszono. Jego zwłoki wisiały jakiś czas ku przestrodze ludowi i możnym, a potem zostały spalone. Od uwięzienia do kaźni minęło zaledwie kilka tygodni.

Co zastanawiające, Włoch Prelati uniknął kary. Co prawda złożył zeznania przed sądem, jednak nim proces dobiegł końca, domniemany ksiądz zniknął z więzienia i słuch o nim zaginął. Czyżby zawdzięczał to swym koneksjom z diabłem Barronem? A może był po prostu sprytny i znalazł sposób, by ocalić skórę?

Rene Reouven w książce Słownik zabójców próbuje tłumaczyć szaleństwo de Rais. Pisze: „Joanna dostała się do niewoli, a Gilles przedsięwziął rozpaczliwą próbę jej ratowania. Na próżno. 30 maja 1431 r. na starym rynku w Rouen spłonęła na stosie jego ostatnia szansa odkupienia. Gilles wybrał piekło. Świadomie, z nienawiścią dokonywał zemsty na Bogu, który okazał się tak niesprawiedliwy”. A może de Rais po prostu przeżył i miał zbyt wiele? Ogromna władza i bogactwa. Każdego maluczkiego mógł zastraszyć albo kupić. Czy okrucieństwo wojenne stępiło mu zmysły i potrzebował coraz silniejszych doznań? Z takim demonem się zbratał. Niech ma on zamiast Głód Doznań na imię choćby Barron. W ekstraordynaryjnych okolicznościach, jakie były udziałem Gilles’a de Rais, droga od bohatera do zbrodniarza okazała się krótka.

Aleksander Wielki bez grobu

Aleksander III Macedoński, zwany też Aleksandrem Wielkim, zaczął karierę jako młodociany władca prowincjonalnego państewka, jakim w IV wieku przed naszą erą była Macedonia. Skończył jako żywy bóg i imperator, któremu podlegały ziemie od Grecji po Pakistan.

Urodził się w 356 roku przed naszą erą w Pelli jako syn ówczesnego króla Macedonii Filipa II. Był uczniem samego Arystotelesa, który wykładał mu filozofię, ale też zaszczepił umiłowanie starożytnych greckich mitów. Możliwe, że to właśnie tradycyjne przekazy zainspirowały Aleksandra, by naśladować bogów i półboskich bohaterów. By nieść światu helleńską cywilizację, także mieczem, jeśli jakaś część świata stawi opór. Młody imperator okazał się skutecznym dowódcą i inteligentnym zdobywcą – podbite ludy włączał w swój krąg kulturowy, akceptując lokalne obyczaje. Dzięki temu spuścizną marszu Aleksandra przez świat stała się nowa kultura, zwana hellenistyczną.

Współcześni i potomni pisali panegiryki. Nazywano Aleksandra nowym Achillesem. Gdy podbił Egipt, przez wyrocznię z Oazy Siwa został ogłoszony synem Amona. Odtąd kazał się tytułować synem Zeusa-Ammona. Grecki historyk Diorodus z Sycylii wywodził ród Aleksandra ze strony ojca od samego Heraklesa. Z kolei Plutarch przywoływał proroczy sen Filipa II Macedońskiego, ojca przyszłego imperatora, według którego jego żona urodziła lwa.

Kariera Aleksandra trwała zaledwie kilkanaście lat, ale zmieniła kulturowo cały świat znany antycznym Grekom. W wieku 33 lat władał on największym imperium swej epoki. Zmarł 11 czerwca 323 roku przed naszą erą w Babilonie. Jedni zakładają, że zabiła go malaria, drudzy, że zapił się na śmierć, a jeszcze inni, że został otruty przez wrogów. Po jego śmierci dowódcy armii, diadochowie, zaczęli toczyć między sobą wojny i ostatecznie podzielili imperium na królestwa. W tej zawierusze zaginęła informacja, gdzie pogrzebano Aleksandra. Najpotężniejszy władca starożytności, z nazwy Wielki, a bez grobu?

Historycy od dawna próbują rozwikłać tajemnicę pochówku Aleksandra Wielkiego. W ciągu minionych dwóch tysiącleci postawiono na ten temat wiele hipotez.

Jeden z tradycyjnych przekazów mówi, że ciało młodego twórcy imperium umieszczono w dwu szczerozłotych trumnach włożonych jedna w drugą, które z kolei położono na złotym wozie. Gdzie jednak umieszczono wóz – nie wiadomo. Podobnie nieznane jest umiejscowienie innego domniemanego pochówku Aleksandra Wielkiego. W tym przypadku ciało wodza miało być umieszczone w wielkim glinianym dzbanie wypełnionym miodem dla powstrzymania rozkładu, a dzban włożono do szklanej trumny. Według innej hipotezy ciałem Aleksandra zajął się Ptolemeusz, jeden z przyjaciół imperatora, i wywiózł je potajemnie do Aleksandrii w Egipcie.

Kolejna legenda mówi, że miejsce pochówku młodego wodza znaleźli szpiedzy Kaliguli, szalonego cesarza Rzymu, który zazdrościł Aleksandrowi sławy. Kaligula miał splądrować grobowiec i zedrzeć ze zwłok młodego bohatera bezcenny napierśnik. Podobno na samą trumnę zużyto 1000 talentów złota, poza tym w grobowcu złożono kosztowności złupione w Babilonii, Egipcie i Indiach. Jaką wartość ma dziś skarb Aleksandra? Zachował się starożytny wzorzec talentu. Ten ważący około 30 kilogramów kamień w kształcie kaczki został znaleziony pod koniec XIX wieku w ruinach Babilonu przez słynnego archeologa Roberta Koldeweya. Jeśli więc według tej miary obliczać wartość pośmiertnej wyprawy Aleksandra, to na wykonanie samej tylko trumny zużyto 30 ton czystego złota.

Grobowiec Aleksandra Wielkiego należy do najsłynniejszych zaginionych skarbów. Poszukiwacze stawiają go w jednym rzędzie z Bursztynową Komnatą, złotym skarbem Montezumy, władcy Inków, oraz z grobowcem Czyngis-Chana i skarbem barona von Ungerna. Nie chodzi tu jednak o historyczną wartość znalezisk. To domniemane góry złota i kosztowności od stuleci ekscytują, prowokują do działań naukowców, awanturników i poszukiwaczy skarbów.

Wypełniony kosztownościami grobowiec ma być ukryty, według licznych spekulacji, w Egipcie, Azji Mniejszej, Grecji, Macedonii, a nawet w Italii.

W lutym 2008 roku w rejonie miasta Pella, gdzie urodził się Aleksander, zespół greckich archeologów odkrył splądrowany grobowiec z czasów, w których żył i umarł młody wódz. Zdaniem należącej do grupy odkrywców doktor Marii Akamati znalezisko pod Pellą to właśnie zaginione miejsce pochówku Aleksandra Macedońskiego. Jeśli to prawda, to niestety skarb przepadł.

Jak wspomniano, grób Aleksandra lokowano w wielu miejscach. Jedno jest szczególnie zaskakujące. Otóż pod koniec marca 2009 roku koncern informacyjny Australian Broadcasting Corporation podał, że wskazano nowe miejsce ukrycia szczątków wielkiego zdobywcy. Tim Tutungis, Australijczyk, a z pochodzenia Macedończyk, oświadczył w wypowiedzi dla australijskich mediów, że grobowiec Aleksandra znajduje się w jaskini w okolicach Broome, na zachodnim wybrzeżu Australii.

Skąd taki pomysł? Przecież Australię oficjalnie odkryto około 450 lat temu, a Aleksander zmarł ponad 2300 lat temu. Tim Tutungis uważa, że to tylko liczby, a za taką właśnie lokalizacją grobowca przemawiają znaczące fakty. Według niego źródłem informacji o niezwykłym znalezisku dokonanym w jednej z grot Broome jest Lou Batalis. Ten jednak nie mógł tego potwierdzić, bo miał już problemy z pamięcią ze względu na podeszły wiek. Wcześniej jednak, gdy miał jeszcze jasny umysł, opowiedział Tutungisowi, że 50 lat wcześniej odczytał grecki napis odkryty przypadkowo we wspomnianej jaskini.

Jak twierdzi Tutungis, przebieg zdarzeń był następujący. Pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku ktoś natrafił na dziwny napis w grocie i poinformował o tym australijskie władze. Pod ręką był akurat Lou Batalis, który znał klasyczną grekę, gdyż chodził do szkół w Egipcie. Według Tutungisa – bo, jak wspomniano, Batalis niczego już nie pamiętał ze swej bogatej przeszłości – napis sporządzony w starożytnym języku greckim mówił, że spoczywa tam wielki człowiek.

Prace na skalistym wybrzeżu prowadzono przez pewien czas. Batalis nie wiedział, czy coś tam znaleziono, ponieważ nie przy wszystkich działaniach był obecny. Nagle jednak badania przerwano. I w tym miejscu pojawia się wątek rodem z teorii spiskowych, bo podobno przedstawiciele rządu zakazali Batalisowi mówić komukolwiek o tym, co widział. Tutungis twierdził, że przeczesał różne archiwa, ale brak w nich dokumentów potwierdzających, że w jaskini prowadzono jakiekolwiek badania. Czy dokumentacja została usunięta przez władze? A może nigdy jej nie było i cała sprawa jest szytą grubymi nićmi intrygą mającą zwrócić uwagę na żądnego sławy Tutungisa?

„Batalis mówił prawdę, był wykształcony, lecz teraz jest bardzo stary i utracił pamięć. Ale jego relacja to nie jedyny argument na rzecz tego, że Aleksandra pochowano w Broome – zapewniał Tutungis w wypowiedzi dla ABC. – Pamiętajmy, że Aleksander Macedoński zakończył swój podbój świata w Indiach. Stamtąd część jego armii przemieszczała się na okrętach, których było naprawdę wiele, bo krótko przed swoją śmiercią Aleksander wydał rozkaz zbudowania tysiąca okrętów wojennych. Możliwe, że ciało zmarłego wodza celowo wywieziono w miejsce, gdzie żaden z wrogów nie mógł dokonać profanacji. Albo statek został zniesiony sztormem i rozbił się w rejonie Broome. Gdy uważnie popatrzymy na mapę, to stwierdzimy, że taki scenariusz jest możliwy”.

Czy grobowiec Aleksandra Wielkiego rzeczywiście ukryto w grocie na zachodnim wybrzeżu Australii? Jeśli jest tak, jak twierdzi Tim Tutungis, mielibyśmy podwójną sensację. Po pierwsze, przywrócono by światu jeden z najsłynniejszych zaginionych grobowców. Po drugie, przyjmuje się, że jako pierwsi dopłynęli do Australii w XVI wieku portugalscy żeglarze. Jeśli więc ubiegła ich flota Aleksandra, to datę odkrycia Australii trzeba by przesunąć o 1800 lat wstecz.

Lokalizacja grobowca stanowi zagadkę dla historyków oraz dla poszukiwaczy skarbów. Tych drugich kuszą złoto i kosztowności, którymi podobno wypełniono komorę z sarkofagiem zmarłego imperatora. Nic dziwnego, że takie osoby jak Tim Tutungis ekscytują się każdym, choćby najmniej prawdopodobnym tropem. Zagadką umiejscowienia grobu Aleksandra Macedońskiego interesują się również naukowcy. I kolejna osoba z kręgu akademickiego wskazuje lokalizację tajemniczego pochówku. Jest to włoska archeolożka doktor Liana Souvaltzi.

Jak 26 marca 2020 roku przekazał „Sunday Express”, według doktor Souvaltzi grobowiec Aleksandra Wielkiego znajduje się w Egipcie, w Oazie Siwa, w rejonie tamtejszej świątyni egipskiego boga Amona Ra. Wcześniej wspomniano już, że wyrocznia z tej świątyni obwołała Aleksandra synem Zeusa-Ammona. Dla włoskiej uczonej to koronny argument. Jej zdaniem twórcę imperium pochowano właśnie tam, w miejscu godnym półboga.

Souvaltzi twierdzi, że to miejsce wskazała już w 1984 roku i od tamtego czasu ubiega się o zezwolenie na przeprowadzenie wykopalisk. Utrzymuje, że od dziesięcioleci wnioski, które składa w tej sprawie, są odrzucane. Nie dostaje zgody na badania terenowe, nie może się też doprosić sfinansowania prac. Mówi wprost, że jej zamiary blokuje tajne porozumienie władz Grecji i Egiptu.

Czy mamy do czynienia z kolejnym spiskiem, biorąc pod uwagę ten z Australii sugerowany przez Tima Tutungisa? Byłby to istny spisek światowy. Tylko komu i dlaczego może zależeć na zachowaniu w sekrecie lokalizacji grobowca młodego imperatora? Tego rodzaju podejrzenia budzą niepokój, rzucają cień na środowiska naukowe i kręgi władzy. Wiele pytań, a odpowiedzi brak. Choć Aleksander przeszedł do historii jako Wielki, to kwestię jego pochówku spowija ponadczasowa tajemnica.

Cutolo – mafioso od czarnej magii

Raffaele Cutolo to lider Nuova Camorra Organizzata (NCO), nowych mafijnych struktur dawnej Camorry. Urodził się 20 grudnia 1941 roku w Ottaviano pod Neapolem. Ten syn robotnika rolnego wychował się w konserwatywnej katolickiej rodzinie bez powiązań z mafią.

Mafia… Działania takich struktur kojarzą się z wymuszeniami, praniem brudnych pieniędzy, hazardem, prostytucją. Skrajny pragmatyzm przy użyciu brutalnej siły, szantażu i korupcji. Eksperci twierdzą jednak, że powstała odnoga zorganizowanej przestępczości, która swą skuteczność opiera na epatowaniu złowrogimi rytuałami, na czarnej magii. Stał za tym psychopata mitoman, a przy tym charyzmatyczny i niezwykle skuteczny w działaniu capo di tutti capi. Właśnie Cutolo.

Cutolo miał wiele pseudonimów, na przykład Ewangelista, Książę, Profesor czy Mnich. Niemal całe dorosłe życie spędził za kratami. Od 1963 roku był pensjonariuszem najpierw zamkniętych zakładów psychiatrycznych, a potem więzień o zaostrzonym rygorze. Za morderstwa i zlecanie zabójstw został skazany na dożywocie.

Raffaele był trudnym dzieckiem, nie robił postępów w nauce i często wdawał się w bójki. Już w wieku 12 lat dołączył do ulicznego gangu młodzieżowego. Zanim osiągnął pełnoletniość, miał na sumieniu kradzieże, włamania i wymuszenia od sklepikarzy.

Pierwszego człowieka zabił 24 lutego 1963 roku. W trakcie kłótni o dziewczynę wyciągnął pistolet i zastrzelił konkurenta. Miejsce było publiczne, wielu świadków. Szybko więc został schwytany i osądzony.

W więzieniu miał opinię twardziela, ale dopiero gdy osadzeni tam starzy mafiosi wzięli go pod opiekę, Cutolo poznał zasady świata przestępczego i zaczął ich konsekwentnie przestrzegać. Do 1970 roku stał się poważanym przez współwięźniów człowiekiem honoru, szanowanym nawet przez najsilniejszych osadzonych. W tym czasie ukształtowała się jego osobowość i ujawniła wrodzona inteligencja. Dawny uliczny rzezimieszek wyrósł na charyzmatycznego przywódcę z chorobliwą ambicją.

Cutolo miał oryginalną wizję porządku, jaki powinien zapanować w jego otoczeniu. By stworzyć ład wedle swej woli, postanowił zostać przywódcą neapolitańskiego podziemia. W tym okresie zaczął się też rozwijać intelektualnie. Dużo czytał, bo szybko zrozumiał, jak wielkie znaczenie dla przywódcy ma wiedza.

W 1969 roku do więzienia, w którym Cutolo odsiadywał wyrok, trafił na krótki czas Antonio Spavone, ówczesny przywódca Camorry, tradycyjnej neapolitańskiej mafii. Raffaele postanowił wykorzystać okazję. Chciał zabłysnąć, więc wyzwał Antonia na pojedynek. Mieli walczyć na noże na więziennym dziedzińcu. Stary kamorysta albo miał ważniejsze sprawy na głowie, albo po prostu obawiał się walki wręcz z o połowę młodszym twardzielem – w każdym razie odmówił. Wkrótce wyszedł na wolność. Cutolo nie zamierzał jednak odpuścić. Miał już tyle władzy, że zza więziennych krat wydał na Spavonego wyrok śmierci. Podlegli mu ludzie zasadzili się na Antonia i postrzelili go z ulubionej broni mafiosów – obrzyna zwanego w Neapolu „luparą”, czyli dubeltówki z obciętą lufą. Kamorysta przeżył zamach, ale złożył rezygnację ze stanowiska i na bandyckiej emeryturze zajął się leczeniem ran. Cutolo naznaczył go po swojemu. Spavone twarz miał mocno pokiereszowaną śrutem z pocisku na grubego zwierza.

Jesienią 1970 roku Cutolo, nie opuszczając więzienia, zreformował dawną Camorrę. Praktycznie rozmontował mafijne struktury i poskładał je na nowo, tworząc Nuova Camorra Organizzata (NCO). Doprowadził też do stałego sojuszu z mafią z Kalabrii, ‘Ndranghetą.

Raffaele Cutolo wzmocnił struktury, stawiając na lojalność członków przestępczego bractwa. Rygorystycznie obowiązującymi zasadami było utrzymanie w tajemnicy wiedzy o organizacji oraz wzajemne wspieranie się członków NCO. Kamoryści trafiający do więzienia mogli liczyć na pełne wsparcie kolegów, najlepszych adwokatów oraz finansowe zabezpieczenie rodziny. Organizacja z jednej strony była bractwem, a z drugiej miała hierarchiczną strukturę na wzór wojskowy.

Na tym jednak nie kończyła się reformatorska praca Cutola. Zgodnie ze swymi skłonnościami, które zaczął powoli ujawniać, odświeżył dawne, jeszcze dziewiętnastowieczne rytuały mafijne, w tym inicjację, oraz wprowadził nowe. Charyzmatyczny capo di tutti capi stawiał na przykład na młodych przestępców i wkrótce „młode wilki” zaczęły stanowić trzon podległych mu struktur.

Zasady wprowadzone przez Cutola były oryginalne, bo choć zakazał porywania i maltretowania dzieci, to jednocześnie stawiał na kultywowanie przemocy. Każdy, kto przeciwstawił się mafii, musiał się liczyć z tym, że zostanie zgładzony. Dotyczyło to zarówno zdrajców z kręgu mafijnej rodziny, jak i policjantów, prokuratorów oraz sędziów.

Capo di tutti capi wprowadził też inne novum – mianowicie zrównał role mężczyzn i kobiet w organizacji. Z tego powodu prawą ręką Cutola była przez wiele lat jego starsza siostra Rosetta, z wyboru niezamężna, o znaczącym pseudonimie Occh’egghiaccio, czyli „Lodowate Oczy”. Rosetta Cutolo zarządzała organizacją z Castello Mediceo – legalnie kupionego szesnastowiecznego pałacu z 365 pokojami, dużym parkiem, kortami tenisowymi i basenem.

W 1983 roku z jakichś ważnych dla siebie powodów Cutolo postanowił opuścić mury więzienne. Uciekł i przez 10 lat działał w ukryciu. Ale w 1993 roku znów z sobie tylko wiadomych powodów postanowił się ujawnić i dobrowolnie wrócił za kraty. Nie zakończył jednak przestępczej działalności.

Raffaele Cutolo to nie kolejny gangster jak Al Capone czy ojciec chrzestny w stylu Don Corleone. To mroczny wizjoner z krwią na rękach. Osobiście zabił kilku ludzi, przynajmniej kilkudziesięciu kazał uśmiercić. Udowodniono mu tylko część z tych zbrodni, ale to wystarczyło, by wielokrotnie skazano go na dożywocie. Lecz oryginalność tego wielokrotnego mordercy polegała na wykorzystaniu przez niego tradycyjnych przekonań o skuteczności czarnej magii.

W ciągu pierwszych 10 lat sprawowania władzy zza więziennych krat Cutolo skodyfikował zasady funkcjonowania zreformowanej Camorry. Notował swe przemyślenia, nawet tworzył poezję. W 1980 roku w jednej z zależnych od Camorry drukarni zeszła z prasy książka jego autorstwa zatytułowana Poesie e Pensieri. Ten liczący 235 stron tom nigdy nie trafił do księgarni, rozpowszechniano go tylko wśród członków Nuova Camorra Organizzata. Zwany przez przestępców „Biblią Podoficerów” miał tworzyć silne poczucie tożsamości wśród członków mafii. Pełnił podobną rolę jak Mein Kampf Hitlera w środowisku SS. Nic więc dziwnego, że dla policji znalezienie u kogoś dziełka Cutola stanowiło dowód obciążający – wskazujący, że ta osoba jest uwikłana w zorganizowaną przestępczość.

Psychiatrzy wiele razy badali Cutola. Interesował ich. Był psychiczną anomalią, oryginałem na tle innych więźniów. Eksperci określili jego osobowość jako psychotyczną, histeryczną i megalomańską. Dowodów na to miały dostarczać zarówno czyny przywódcy nowej Camorry, jak i próby literackie zawarte w jego jedynej, ale jakże znaczącej książce. Zresztą Cutolo mówił o sobie wprost jako o mesjaszu. W 1980 roku podczas jednego z wytoczonych mu procesów oświadczył na sali sądowej: „Widziałem czterech rycerzy z włóczniami i tarczami, z czarnymi pelerynami na ramionach. Spojrzeli na mnie i uśmiechnęli się. W tym momencie zrozumiałem, że powierzono mi zadanie odbudowy Camorry na nowych i bardziej efektywnych zasadach, tak aby tradycja naszych ojców nie została utracona. Jestem reinkarnacją najwspanialszych momentów neapolitańskiej przeszłości, jestem mesjaszem dla cierpiących więźniów, jestem dla nich wymiarem sprawiedliwości. Jestem jedynym prawdziwym sędzią, który odbiera niezasłużone bogactwa i rozdaje je biednym. Ja jestem prawdziwym prawem, nie podlegam włoskiemu wymiarowi sprawiedliwości”.

W tamtym okresie Raffaele w poszukiwaniu metod sprawowania kontroli nad ludźmi zwrócił się w stronę czarnej magii. W tajnej organizacji, jaką jest mafia, stworzył jeszcze tajniejszą. Nazwał ją Sacra Corona Unita, a zarządzanie nią powierzył jednemu ze swych zaufanych oficerów, Giuseppe Rogoliemu.

Działania tej mafijnej struktury wykorzystującej mroczną odmianę ezoterycznej tradycji opisał na łamach naukowego czasopisma kryminalistycznego „Journal of Forensic Sciences” zespół włoskich ekspertów. Kryminolodzy w artykule opublikowanym w czerwcu 2009 roku zaprezentowali sposoby działania członków Sacra Corona Unita.

Według specjalistów ta przestępcza organizacja składa się z około 50 tak zwanych rodzin i zrzesza ponad 2000 aktywnych członków w wielu krajach. SCU działa we Włoszech, Francji, Niemczech, Hiszpanii, Belgii, USA, Kanadzie oraz w dawnych krajach bloku wschodniego, głównie w Chorwacji i Serbii. Czerpie zyski, z czego się da, przede wszystkim jednak z porwań, wymuszeń, przemytu, prania brudnych pieniędzy, hazardu i pornografii.

Publikacja w „Journal of Forensic Sciences” kreśli niepokojący obraz tej „mafii w mafii”. Mowa tam o mistycznym znaczeniu przysięgi składanej przez członków zbrodniczego bractwa, o roli znaków, jakie mafiosi tatuują sobie na skórze, wreszcie o używanych przez nich czarnomagicznych akcesoriach. Wszystko to eksperci przeanalizowali dzięki materiałom zebranym w trakcie śledztw obejmujących 83 przypadki morderstw rytualnych popełnionych przez członków Sacra Corona Unita.

W organizacji tej kładzie się nacisk na mistyczne podejście do wszystkich ceremonii. Rytuały, tajne kody, okrutne, ale jednocześnie bardzo widowiskowe. Można powiedzieć, że teatralne kary nawiązują, według kryminologów, do tradycji masonerii, stanowią jednak jej mocno zniekształconą wersję. Widoczne są tam również wpływy tradycyjnej czarnej magii do dziś praktykowanej w najuboższych regionach Włoch.

Kryminologom udało się rozszyfrować część symboliki oraz przebieg rytuałów Sacra Corona Unita. Przykładowo nowy członek przyjmowany w szeregi tej organizacji otrzymuje rozmaite przedmioty – począwszy od typowych dla przestępczej branży, takich jak broń palna czy pigułka z cyjankiem, po mające ewidentnie ceremonialne znaczenie. Nowicjusz dostaje na przykład kłębek bawełny, cytrynę i igłę. Ta ostatnia służy do nakłucia palca wskazującego prawej ręki, a utoczoną w ten sposób krwią mafioso pieczętuje swoją przysięgę spisaną na pergaminie.

Każdy członek SCU ma pseudonim i otrzymuje związany z nim symboliczny przedmiot. Na przykład gdy policja przeprowadziła badania grobu syna jednego z oficerów tej organizacji, poległego w ramach bandyckich porachunków, przy zwłokach znaleziono rogi wołu. A to dlatego, że zabity mafioso miał pseudonim Byk.

Symbole towarzyszą wszystkim działaniom SCU. Także wykonywaniu wyroków. Śledczy przy ciele zamordowanego zdrajcy, w tym wypadku informatora policji, natrafili na truchło myszy. To nie przypadek, bo mysz w symbolice Sacra Corona Unita jest znakiem prostytucji i zdrady.

Kryminolodzy wskazują też na rytualne palenie zwłok stosowane przez mafiosów z SCU. To część symbolicznego kodu rozumianego przez wszystkich członków organizacji. Spalenie ciała komunikuje, że wrogowie i zdrajcy będą zniszczeni żywym ogniem, tak że zostaną po nich tylko popioły, które rozwieje wiatr. Ten sposób zabijania nazywany jest lupara bianca, czyli „biała lupara”. Nawiązuje to do wspomnianej wcześniej „lupary”, tak zwanej strzelby na wilki, czyli dubeltówki z obciętą lufą, tradycyjnej broni włoskich mafiosów.

„W przypadku ceremonii lupara bianca przestępcy połączyli tradycję kojarzącą się z czarną magią ze skutecznością” – tak w wypowiedzi dla Agencji Reutera komentował te ustalenia Joseph Scamiglio, emerytowany agent FBI, ekspert w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej. „Dokładne spalenie ciała ofiary nie tylko wzbudza zabobonny lęk, ale też utrudnia identyfikację zmarłego oraz eliminuje jakiekolwiek ślady pozostawione przez morderców”.

Pomimo rozszerzenia wiedzy, jaką na temat Sacra Corona Unita dysponuje policja wielu krajów, zamknięta struktura tego przestępczego bractwa nie pozwala zlikwidować go metodami prawa. Tym bardziej że SCU jest głęboko ukryta w strukturze innej, również tajnej organizacji mafijnej, czyli Nuova Camorra Organizzata.

Eksperci twierdzą, że mroczne rytuały mocno wiążą mafiosów, dają im poczucie siły wynikłe z przynależności do tajnej wspólnoty i dysponowania zakazaną wiedzą. Skutek jest taki, że bandyci nie obawiają się kar, jakie mogą ponieść, łamiąc prawo państwowe. Wiedzą, że w więzieniu zaopiekują się nimi współbracia, a rodziny będą żyły w dostatku. Przestępcy za naprawdę straszne uważają tylko kary grożące im za złamanie mafijnych zasad. Trudno przecież porównać odsiadkę w więzieniu z wygodami i wśród przyjaznych kolegów do śmierci poprzedzonej długim cierpieniem. Zwłaszcza że na torturach i zgonie sprawa się nie kończy. Przecież zwłoki zostaną spopielone, a dusza potępiona. Nie będzie nawet nagrobka na cmentarzu.

Twórca i ideolog Sacra Corona Unita, Raffaele Cutolo, choć skazany wielokrotnie na dożywocie, żył, jak chciał. W 1983 roku w zakładzie karnym ożenił się z piękną Immacolatą, z którą miał córkę Denise. W neapolitańskim więzieniu, gdzie w celi przebywa średnio 25 osadzonych, przez dziesięciolecia mieszkał w jednoosobowym pokoju z prysznicem. Sąsiednią celę, też jedynkę, zajmował Giovanni Pandico, zaufany mafioso, osobisty kucharz szefa, który przygotowywał mu posiłki włącznie z homarami popijanymi szampanem. Capo di tutti capi odsiadywał dożywocie w komforcie, bo choć dyrektorzy zakładu karnego się zmieniali, to każdy wolał spełniać życzenia szefa zreformowanej Camorry. Zmarł 17 lutego 2021 roku.

Cutolo prezentował się w więzieniu zgodnie ze swą pozycją. Nosił markową odzież, złoty zegarek, buty z krokodylej skóry. Nad jego bezpieczeństwem czuwali oddani i bezwzględni ludzie z NCO i SCU. Gdyby ktoś spróbował podnieść rękę na capo di tutti capi, czekała go okrutna śmierć. A potem spopielenie w czarnomagicznej ceremonii lupara bianca.

Edison – proroczy inżynier

Niejeden naukowiec czy wieszcz poniósł porażkę, stawiając prognozy, jak będzie wyglądać życie na Ziemi za 10 lat. Inaczej sprawa się ma z futurologiczną wizją Thomasa Alvy Edisona, który opisał techniczne i estetyczne realia, jakie miały nastąpić w 2011 roku.

Źródło ukryte jest w zbiorach Biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych, gdzie przechowuje się wszelkie amerykańskie świętości. To opublikowana 23 czerwca 1911 roku na łamach dziennika „Miami Metropolis” prognoza Edisona na temat życia codziennego za 100 lat, czyli w 2011 roku.

Thomas Alva Edison urodził się 11 lutego 1847 roku w miasteczku Milan w stanie Ohio. Ojciec handlował drewnem budowlanym, matka rodziła dzieci (sześcioro oprócz Thomasa). Edison zaczął działać biznesowo i jako fachowiec do spraw technicznych już jako dwunastolatek. W wieku 16 lat uznawano go za jednego z największych ekspertów od telegrafu. By wszystko było jasne – Thomas był samoukiem. Jego edukacja szkolna trwała zaledwie kilka miesięcy. Wiedzę czerpał z samodzielnie wyszukiwanych książek oraz z eksperymentów fizycznych i chemicznych, którym z pasją się oddawał. Dodajmy, że to on w 1880 roku założył ukazujące się do dziś i cieszące się poważaniem czasopismo naukowe „Science”. Mimo że Edisonowi brakowało przygotowania uniwersyteckiego, uważano, że należy do intelektualnej śmietanki Stanów Zjednoczonych. Uhonorowano go, przyznając mu zaszczytny status członka amerykańskiej Narodowej Akademii Nauk.

Pomimo natłoku pracy Edison miał życie prywatne. Dwukrotnie żonaty doczekał się dwóch córek i czterech synów.

Geniusz niejednoznaczny charakterologicznie. Świadczą o tym jego wynalazki. To służące rozrywce fonograf oraz projektor do wyświetlania filmów dźwiękowych, a także do dziś podstawowe udogodnienia, jak lodówka czy maszyny: betoniarka, kombajn zbożowy, silnik elektryczny. Edison zbudował też pierwszą na świecie elektrownię, dzięki której oświetlono miasto. Trzeba jednak podkreślić, że skonstruował również krzesło elektryczne i je lansował, biorąc udział w egzekucji Williama Kemmlera, który przeszedł do historii jako pierwszy stracony na tym urządzeniu.

Thomas Alva Edison był uważany za pragmatyka. W swej pracy wynalazcy szukał praktycznych rozwiązań ułatwiających życie lub je ubarwiających. Krąży opinia, że jako przedsiębiorca najpierw w swojej fabryce wynalazków w Menlo Park, a potem w rozrastającej się do wielkich rozmiarów firmie Edison Electric Light Company bez skrupułów wykorzystywał pomysły pracowników, uzyskując na nie dla siebie prawa patentowe. Coś jest na rzeczy, bo na niego i jego firmy zarejestrowano ponad 1000 patentów. Okazuje się jednak, że ten praktyk pragmatyk nie interesował się wyłącznie zyskami, jak twierdziło wielu jego współczesnych. Próbował bowiem zmienić świat na lepszy, a do tego przewidzieć, jak rozwinie się technologia 100 lat później. Te zapomniane dziś futurologiczne spekulacje, czy raczej prorocze wizje, świadczą o niestandardowej umysłowości Thomasa Alvy Edisona.

Edison był technikiem i człowiekiem czynu, więc w jego prognozie na rok 2011 dominują kwestie materialne. Przyznać jednak trzeba, że w roli wizjonera okazał się celny jak mało który prorok. I to właśnie jest najbardziej tajemnicze, bo tendencje rozwoju technologicznego w 1911 roku nie zapowiadały tego, co Edison przewidział. Czyżby wynalazca miał wizję i niczym biblijni prorocy w nadnaturalny sposób zajrzał w przyszłość?

Jak wyglądało życie w 2011 roku, każdy odczuł na własnej skórze. A jakie miało być ono według Edisona?

W wizji amerykańskiego wynalazcy 2011 rok to era metali i elektryczności. Stal nierdzewna, nikiel, złoto. Urządzenia i przedmioty z tych surowców miały naznaczyć naszą codzienność. Większość z tych prognoz Edisona okazała się trafna.

W 1911 roku dopiero zaczynano wykorzystywać energię elektryczną. Nowinką był nawet silnik spalinowy. Dominował jeszcze silnik parowy, szczególnie na kolei. A według Edisona w 2011 roku pociągi miały się poruszać z wielką prędkością napędzane właśnie energią elektryczną. Na prąd miały być też wszystkie maszyny, za to silnik parowy miał odejść w niebyt. W tych kwestiach przepowiednia Edisona trafiła w punkt, gdyż energia elektryczna dominuje dziś jako siła napędowa urządzeń domowych, maszyn produkcyjnych oraz w transporcie kolejowym.

Co jeszcze trafnie przewidział Thomas Alva Edison?

„Człowiek będzie latać w powietrzu z wielką prędkością dwustu kilometrów na godzinę w kolosalnych maszynach, co pozwoli mu zjeść śniadanie w Londynie, a w południe robić interesy w Paryżu”, twierdził Edison. Podkreślmy, że w 1911 roku lotnictwo było jeszcze zabawą dla oryginałów o samobójczych skłonnościach, więc założenie, że samoloty rozwiną się w środek transportu, a nawet powstaną linie lotnicze, było co najmniej ryzykowne. Okazało się jednak, że Edison miał rację. Nie doszacował tylko prędkości, z jaką samoloty obecnie się przemieszczają.

Kolejne i to już nieprawdopodobnie trafne przepowiednie Edisona dotyczą wykorzystania stali w budownictwie i wystroju wnętrz.

„Domy w następnym stuleciu będą wznoszone od piwnicy po strych ze stali, a służące do tego elementy będą tak lekkie jak dziś krzesło z salonu”, zapewniał Edison i nie pomylił się. Współczesne ultralekkie konstrukcje stalowe pozwalają wznieść dowolny budynek – od domu mieszkalnego, poprzez halę sportową i supermarket, po drapacz chmur.

Co zaskakujące, amerykański wynalazca przewidział powszechne wytwarzanie w 2011 roku mebli domowych ze stali nierdzewnej. A takie meble królują dziś w wielu salonach i kuchniach zaprojektowanych w stylu industrialnym. Jak Edison przewidział, że takie właśnie gusta dadzą o sobie znać za 100 lat?! Bez dwóch zdań musiał mieć wizję, bo futurologiczną prognozą nie da się określić tendencji obowiązujących w modzie całe stulecie później.

Nie wszystko jednak z proroctwa Edisona się sprawdziło. Choć i w tych nietrafionych przepowiedniach ujawnia się wizjonerski dar wielkiego wynalazcy. Przykładowo Edison twierdził, że książki w 2011 roku będą drukowane na cieniutkich płatach niklu, czyli na czymś w rodzaju dzisiejszej folii aluminiowej używanej w kuchni.

„Metal będzie mocny i tak lekki, że do dyspozycji czytelnika będzie mała biblioteka zawarta w jednym tomie”, wieszczył Edison. „Książka o grubości dwóch cali zawierać będzie czterdzieści tysięcy stron. To równowartość stu tomów. Wystarczy sześć cali grubości, by pomieścić w takiej książce całą zawartość Encyclopedia Britannica, a każdy taki tom będzie ważyć mniej niż pół kilograma”.

Książki w 2011 roku nadal drukuje się na papierze, jak za czasów Edisona. Na korzyść wynalazcy-wizjonera przemawia jednak to, że przewidział on, iż pojawią się technologiczne rozwiązania pozwalające upakować w małej formie wielkie treści. Dziś tę rolę pełnią nie tomy o stronach z niklu, ale tablety i inne niewielkie, poręczne komputery.

Druga, częściowo nietrafiona przepowiednia Thomasa Alvy Edisona dotyczy roli złota w 2011 roku. Według wynalazcy złoto straci swoją wartość i nie będzie już przelicznikiem walut, tylko metalem ozdobnym. Sto lat po przepowiedni ze złota miała być nie tylko biżuteria, ale także elementy wystroju wnętrz w salonach i barach, a nawet taksówki. Skąd taki pomysł?

„Jesteśmy w przededniu odkrycia tajemnicy transmutacji metali, które są zasadniczo takie same, bo składają się z cząstek materii połączonych w różnych proporcjach – twierdził Edison. – Z tego powodu złoto stanie się tak powszechne i tanie jak pręty z żeliwa lub stali”.

Przepowiednia dotycząca złota jest, jak wspomniano, częściowo nietrafiona, bo choć nie jeździmy dziś taksówkami ze złota, to rolę kruszcu w finansach przejęła w znaczącym stopniu wirtualna bankowość z elektronicznym pieniądzem. Poza tym naukowcy faktycznie są już „w przededniu odkrycia tajemnicy transmutacji metali”. Przykładowo w lipcu 2010 roku zespół uczonych, kierowany przez doktora Willa Castelmana z Pacific Northwest National Laboratory odkrył, że w przyrodzie występują grupy atomów, tak zwane superatomy, które naśladują właściwości innych pierwiastków. Jeśli przeprowadzi się odpowiednio wiele obliczeń, to znajdzie się substancję, którą można zastąpić określony metal. Na pierwszy ogień zespół doktora Castelmana wziął tak ulubiony przez Edisona nikiel i stwierdził, że właściwości tego metalu można „udawać” tlenkiem tytanu. Podobnie jest z cennym palladem, którego właściwości ma tani tlenek cyrkonu. Odkrycie opłacalnego zamiennika złota pozostaje więc kwestią czasu.

Proroctwo Thomasa Alvy Edisona okazało się w znacznym stopniu celne. Po 100 latach ten geniusz świata materii ujawnił, że był w nim też duch wieszczy.

Judasz skomplikowany

Chyba nikt w historii nie ma tak złej opinii jak Judasz. Jego imię jest przywoływane w rozmaitych porzekadłach wytykających naganne czyny. Ewangelie kanoniczne i chrześcijańskie legendy potępiają Judasza. Jego imię to synonim zdrajcy. Czy jednak Judasz naprawdę istniał? Jeśli tak, był największym przegranym w dziejach. Boży plan skazał go na to, co zrobił. Nie miał wyjścia, musiał wydać Jezusa, by ten mógł poprzez swoją śmierć odkupić całą ludzkość.

Wszystko, co wiemy o Judaszu, to nieliczne wzmianki w ewangeliach kanonicznych. Dużo więcej przekazuje chrześcijańska tradycja, na przykład wersja żywota Judasza przedstawiona przez trzynastowiecznego dominikanina Jakuba de Voragine w Złotej legendzie.

Według tego przekazu Judasz urodził się w Jerozolimie z ojca Rubena i matki Cyborei. Matka, będąc w ciąży, śniła, że urodzi wielkiego zbrodniarza. Rodzice pamiętali o tym wieszczym śnie. Kiedy Judasz przyszedł na świat, uznali, że ich syn jest przeklęty, jednak nie potrafili go zabić, więc włożyli niemowlę do koszyka i puścili na morze, powierzając je sile wyższej.

Fale wyrzuciły kosz na brzeg wyspy Skariot, skąd wziął się przydomek Judasza – Iskariota. Królowa tej krainy była bezdzietna. Przygarnęła chłopca znalezionego na plaży, a zachwyciwszy się jego urodą, postanowiła go usynowić. W tym celu sfingowała własną ciążę, oszukując zarówno swego małżonka, jak i cały lud. Judaszem przez czas udawanej ciąży opiekowali się wierni słudzy królowej. Wreszcie przyszedł termin rozwiązania i władczyni wydobyła chłopca z ukrycia. Można traktować to jako zdarzenie cudowne, bo nikt się nie zdziwił, że królowa powiła dziecko wyglądające jak półroczny bobas.

Niedługo po fałszywych narodzinach Judasza królowa rzeczywiście zaszła w ciążę. Urodziła syna. Judasz bardzo źle traktował przybranego brata, co prowadziło do niesnasek w rodzinie. Wreszcie prawda o tym, że Judasz jest znajdą, wyszła na jaw. Wówczas rozwścieczony arcyłotr zabił prawowitego królewicza i zbiegł z wyspy do Jerozolimy, gdzie wstąpił na służbę do Piłata i stał się jego prawą ręką.

Któregoś dnia Piłat zażyczył sobie jabłek z sadu sąsiada i posłał po nie Judasza. Sąsiad nie chciał dobrowolnie oddać owoców i doszło do bójki zakończonej tym, że Judasz skręcił mu kark. Piłat zatuszował sprawę, a nawet oddał wiernemu słudze majątek zamordowanego i wdowę po nim jako żonę.

Judasz był przeklęty od dnia, w którym się urodził. Zabitym przez niego mężczyzną był Ruben, jego prawdziwy ojciec, a matka Cyborea została jego żoną. Wszystko się wydało i Judasz za radą Cyborei udał się do Jezusa, by błagać go o odpuszczenie grzechów.

Jezus wybaczył mu i uczynił uczniem, a nawet skarbnikiem wspólnoty. Ale nawet jego dobroć nie mogła uratować Judasza. Iskariota podkradał pieniądze z kasy. Do rąk przylepiało mu się 10 procent sum darowanych wspólnocie. Jego chciwość rosła. Gdy Maria, siostra Marty, namaściła stopy Jezusa wonnymi olejkami o wartości 300 denarów, czyli 30 srebrników, Judasz postanowił tę sumę odzyskać, bo planował sprzedać te wonności. Aby powetować stratę, odnowił znajomość z Piłatem i wydał Jezusa właśnie za 30 srebrników.

Zdrajcę dręczyły jednak wyrzuty sumienia. Tak silne, że powiesił się na powrozie. Nie umarł jednak od razu, bo najpierw jego ciało pękło i wylały się z niego wnętrzności. Zwłoki Judasza zawisły w powietrzu. Wyrokiem Bożym zdrajca został odsunięty i od nieba, i od ziemi, i od piekła. Przez wieczność jedynymi towarzyszami są mu diabły hulające na wietrze.

Radykalnie odmienny portret Judasza kreśli opublikowany w 2006 roku apokryf zatytułowany Ewangelia Judasza. Ale dyskusje wokół zagadkowego manuskryptu rozgorzały już w maju 2005 roku. Zanim jednak do tego doszło, księga wędrowała z rąk do rąk i przewieziono ją tysiące kilometrów od miejsca, w którym kilkanaście wieków temu ukryli ją nieortodoksyjni chrześcijanie.

Manuskrypt został odkryty w 1978 roku w rejonie Beni Masar w Egipcie przez jakiegoś rabusia grobów. Na tamtym obszarze odkryto wiele pochówków z pierwszych wieków naszej ery i eksplorowano je poza wszelką kontrolą. Po pewnym czasie księga trafiła do egipskiego handlarza starożytnościami, któremu z jakichś powodów przez 20 lat nie udało się jej sprzedać. Przez ten czas przechowywał ją w skrytce bankowej w Stanach Zjednoczonych. Wreszcie Ewangelia Judasza opuściła schowek. Kupiła ją amerykańska antykwariuszka.

Na zlecenie nowej właścicielki przeprowadzono wstępną analizę tekstu, która potwierdziła, że chodzi tu o słynny apokryf. Kolejne ekspertyzy wykazały, że nie ma mowy o fałszerstwie. Ustalono, że oprawioną w skórę księgę spisano na papirusie pomiędzy rokiem 280 a 320.

Manuskrypt liczy w sumie 62 strony. Oprócz Ewangelii Judasza księga zawiera jeszcze dwa teksty: List do Filipa i Apokalipsę Jakuba. Jest to przekład greckich zapisków na język koptyjski. Eksperci ustalili, że przetłumaczony oryginał powstał pomiędzy 150 a 189 rokiem. Nie wiadomo jednak, czy grecki pierwowzór był pierwotną Ewangelią Judasza. Nadal nie jest pewne, kto, kiedy i w jakim języku ją napisał.

Księga była bardzo zniszczona przechowywaniem w nieodpowiednich warunkach. Papirusowe karty rozpadały się w proch. Doprowadzenie manuskryptu do właściwego stanu okazało się niezwykle kosztowne. Właścicielka nawiązała więc porozumienie z Fondation Maecenas Pour l’art Ancien, szwajcarską fundacją z siedzibą w Bazylei. Projektem odtworzenia Ewangelii Judasza zainteresowało się też The National Geographic Society. Wykorzystując fundusze „National Geographic Magazine” i National Geographic Channel, przekazano milion dolarów na zrekonstruowanie i opublikowanie tekstu.

Gdy specjaliści odczytali treść, okazało się, że podaje ona inną niż powszechnie znana wersję roli Judasza odegranej w działalności Jezusa i jego śmierci na krzyżu.

Trzeba przypomnieć, że kanon Nowego Testamentu ustalono na soborze nicejskim w 325 roku. Tworzą go ewangelie według świętych: Mateusza, Łukasza, Marka i Jana. Inne pisma zostały odrzucone, bo nie były zgodne z doktryną. Dotyczyło to między innymi prac gnostyków. A właśnie w niektórych kręgach gnostyckich popularna była figura „dobrego Judasza”. Eksperci przypuszczają, że właśnie w takich kręgach, wśród kainitów, członków jednej z sekt wczesnochrześcijańskich, należy szukać autora lub autorów Ewangelii Judasza. Kainici twierdzili, że zdrada Judasza była dobra, gdyż sprawiła, że Chrystus przez śmierć na krzyżu mógł się wyzwolić z ciała Jezusa.

Te poglądy nie odpowiadały ojcom Kościoła, dlatego też Ewangelia Judasza, zanim zaginęła, stała się celem ataków. Źle o tym apokryfie pisał już w II wieku święty Ireneusz, biskup Lyonu. W dokumencie Przeciwko herezjom twierdził, że gnostycy posługują się „tajnymi objawieniami Judasza-zdrajcy”, aby mącić w głowach chrześcijanom.

Co w takim razie przekazuje księga, którą podobno osobiście napisał apostoł zdrajca, uznawany za czarny charakter wszech czasów?

Ewangelia rozpoczyna się słowami o tajemnej relacji z objawienia, którą Jezus przekazał Judaszowi w rozmowie przeprowadzonej w cztery oczy. „Ty przewyższysz ich wszystkich, ponieważ poświęcisz w ofierze człowieka, który jest mym odzieniem”, powiedział Jezus do Judasza Iskarioty. Potem dodał: „Zostaniesz przeklęty przez następne pokolenia i zaczniesz nimi władać”. Ewangelia podaje, że Judasz wydał Jezusa na śmierć na jego wyraźne żądanie. Miał być też najbardziej wtajemniczonym z apostołów. Według tej księgi nie jest łotrem, lecz ulubionym uczniem Jezusa.

Odkrycie na nowo, przełożenie na języki nowożytne i opublikowanie Ewangelii Judasza zapewne nie zmieni powszechnej tradycyjnej opinii o tej postaci. Dla większości Judasz pozostanie naczyniem zła. Tylko nieliczni pochylą się nad nim. Może zaczną go postrzegać jako utajonego bohatera? Przecież według Ewangelii Judasza poświęcił swe dobre imię i może nawet życie, bo był posłusznym wykonawcą woli Bożej.

Krwawy Koran Saddama

Saddam Husajn 30 grudnia 2006 roku, schwytany i osądzony przez Amerykanów, trafił na szubienicę. Ostatnimi słowami dyktatora Iraku był cytat z Koranu stanowiący muzułmańskie wyznanie wiary. Wielu twierdziło, że była to poza psychopaty, a zarazem mitomana. Jeszcze liczniejsi sugerowali, że okrutny dyktator zaczął się modlić ze strachu przed śmiercią, do tego niegodną w formie, bo w świecie islamu powieszenie uznaje się za hańbę. Inny jednak trop wskazuje na egzemplarz Koranu, który spisano krwią dyktatora. Ta szczególna część masy spadkowej po Saddamie wywołała w świecie islamu spór. Bo czy taki Koran faktycznie jest świętą księgą? A może to artefakt niosący klątwę Saddama Husajna rzuconą na wrogów?

Iracki dyktator Saddam Husajn wychował się w kulturze islamu, wśród sunnitów. Gdy jednak związał się z socjalistyczną partią Baas, dzięki czemu doszedł do władzy, zaczął publicznie podkreślać, że ma światopogląd materialistyczny. Później, kiedy już trzymał kraj w garści, zaczął nawiązywać do religijnej tradycji starożytnego Babilonu. Stał się wielbicielem króla Nabuchodonozora II. Ale na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku, gdy doszło do zbrojnego konfliktu zwanego wojną w zatoce, nastąpiła kolejna zmiana w jego poglądach. Saddam powrócił wtedy na łono islamu. Ten zwrot ku religijności wyraził, nakazując spisanie Krwawego Koranu – księgi, która po upadku dyktatora stała się problemem zarówno dla nowych władz Iraku, jak i dla tamtejszych imamów.

Husajn, chcąc złożyć osobiste, głębokie wyznanie wiary, postanowił utoczyć sobie krwi, aby spisano nią świętą księgę islamu. Przez kilka lat przy pomocy pielęgniarki oddawał regularnie krew, w sumie 27 litrów. W tym czasie zawodowy kaligraf wykonywał makabrycznym atramentem egzemplarz Koranu stanowiący prywatne wyznanie wiary Saddama.

Sześćset pięć kart zapisanych krwią dyktatora nie zszyto w księgę, lecz każdą z nich umieszczono w oddzielnej szklanej gablocie. Ta swoista relikwia była wystawiona w jednym z meczetów w Bagdadzie i nikt przeciw temu nie szemrał. Gdy jednak doszło do kolejnej wojny, a w jej wyniku do ostatecznego upadku Saddama, muzułmańscy kapłani bliscy dyktatorowi ukryli Krwawy Koran, by nie doszło do zbezczeszczenia księgi uważanej przez nich za wyjątkowo świętą.

Tym szczególnym artefaktem do czasu śmierci dyktatora opiekował się szejk Ahmed al-Samarrai, jeden z czołowych duchownych sunnickich. Sprawa stała się głośna, kiedy 19 grudnia 2010 roku poinformował o tym świat „The Guardian”, dziennik wydawany w Wielkiej Brytanii.

Rola szejka al-Samarrai jest trudna, bo zgodnie z zasadami islamu Krwawy Koran to zapis słów Bożych, więc nie wolno go zniszczyć, ale został napisany krwią, co jest złe. Jednocześnie dla wciąż istniejących zwolenników Saddama Husajna księga stanowi relikwię. Ukryto ją więc w jednym z bocznych pomieszczeń meczetu, którego lokalizacja jest utajniona i gdzie dostęp mają tylko wybrane osoby. Jakkolwiek by księgę oceniać, wielu muzułmańskich duchownych uważa, że spisanie słów Bożych krwią jest czynem niegodnym i stawia pod znakiem zapytania świętość takiego egzemplarza Koranu.

„Przepisanie Koranu to szczególnie pobożny czyn, ale nie wtedy, gdy zamiast atramentu używa się ludzkiej krwi. To jest haram, czyli zabronione – oświadczył szejk Ahmed al-Samarrai w wypowiedzi udzielonej gazecie „The Guardian”. – Z drugiej strony to Słowo Boże i trzeba je chronić. Dlatego gdy doszło do amerykańskiej inwazji i w Bagdadzie nastał chaos, stałem się protektorem tej księgi. Dziś, by ktoś mógł obejrzeć Krwawy Koran, decyzję musi podjąć komisja spośród opiekujących się nim duchownych. Aby wejść do pomieszczenia, gdzie księga jest przechowywana, trzeba otworzyć trzy zamki, do których są trzy klucze. Jeden klucz mam ja, drugi ma szef policji tego obszaru. Trzeci klucz znajduje się w innej części Bagdadu, ale gdzie i u kogo, tego nawet ja nie wiem”.

Po epoce władzy Husajna pozostały setki tysięcy grobów, tysiące pomników dyktatora i ponad 300 niegdyś należących do niego pałaców. Z tymi pamiątkami po krwawych rządach nowe władze próbowały sobie jakoś radzić. Z grobami zawsze jest najtrudniej. Pomniki po prostu przewrócono, a większość pałaców przejęto na cele publiczne. Nikt jednak nie wie, co zrobić z Krwawym Koranem. Być może ten bluźnierczy artefakt pozostanie jedyną, za to wieczną pamiątką po Saddamie.

Czy Husajn w późnym okresie swych rządów zwrócił się ku metafizyce? Dostrzegł istnienie światłości i postanowił dokonać aktu wiary, tyle że na swój okrutny sposób? Czy Słowo Boże zapisane krwią dyktatora stanowi mroczne przesłanie Saddama Husajna? Klątwę, która wcześniej czy później porazi wrogów?

John Damian uskrzydlony

Rok 1507. Na szczycie murów obronnych Stirling Castle, starej twierdzy w Szkocji, staje mężczyzna. Na ramionach ma osobiście zbudowany aparat do unoszenia się w powietrzu. Lotnik ugina nogi w kolanach, skacze. Pod nim ponad siedemdziesięciometrowa przepaść. Skrzydła poniosą człowieka. W planie ryzykant ma lot ponad całą Brytanią i kanałem La Manche, aż do Francji.

Marzenia, by unieść się w powietrze niczym ptak, towarzyszą ludzkości od dawna. Już w starożytności Grecy opowiadali mit o konstruktorze skrzydeł Dedalu i jego nieszczęsnym synu Ikarze, który uradowany swobodnym lotem wzniósł się za wysoko. Długo trwało, zanim zbudowano pierwszą konstrukcję służącą do przemieszczania się w powietrzu, jednak trzeba pamiętać, że historia podboju przestworzy liczy już kilka stuleci. Biorąc to pod uwagę, dziwnym się wydaje, że samoloty zaczęto konstruować dopiero na początku XX wieku. Rozwój awiacji początkowo napotykał jednak liczne przeszkody, a sporo w tej kwestii wyjaśnia przypadek opisany na łamach „Timesa” w połowie września 2008 roku.

Sprawa ujrzała światło dzienne w wyniku odkrycia, jakiego dokonał doktor Charles McKean, wykładowca historii Szkocji na Uniwersytecie Dundee. Otóż ustalił on, że na początku XVI stulecia szkocki alchemik John Damian zbudował aparat lotniczy, którym wzbił się w powietrze.

John Damian, alchemik i wynalazca z przełomu XV i XVI wieku, miał wśród brytyjskich historyków opinię awanturnika i szalbierza, generalnie osoby mało wiarygodnej. Długotrwałe badania doktora McKeana wykazują jednak, że ów Szkot, rzec można, wyprzedził swoją epokę.

Oficjalnie wiadomo, że już Leonardo da Vinci, urodzony w 1452 i zmarły w 1519 roku, pracował nad aparatami latającymi. Zachowały się noty na ten temat oraz szkice takich urządzeń. Pomiędzy rokiem 1478 a 1480 włoski geniusz zaprojektował lotnię, która miała unieść jednego człowieka. Konstrukcja składała się ze skrzydeł rozpiętych na lekkim szkielecie oraz ogona w kształcie wachlarza. Kroniki podają, że te lotnicze eksperymenty Leonarda zakończyły się niepowodzeniem. Nowe analizy wskazują, że 20 lat po tym, jak włoski geniusz usiłował bez sukcesów przełożyć na praktykę swą koncepcję latających machin, John Damian zbudował skuteczny pojazd. Był to pierwszy w historii aparat pozwalający realnie odbywać swobodne loty w przestworzach.

Według źródeł historycznych przeanalizowanych przez doktora McKeana John Damian nie tylko zbudował pierwszą na świecie maszynę pozwalającą człowiekowi przemieszczać się w powietrzu, ale także osobiście ją przetestował. Odwieczne marzenie ludzkości było też jego marzeniem. On wizję uskrzydlonego człowieka przemienił w czyn.

W 1507 roku Szkot stanął na murze obronnym Stirling Castle, wznoszącym się nad urwiskiem. Pod nim rozciągała się ponad siedemdziesięciometrowa przepaść. Damian założył swoje skrzydła pokryte kurzymi piórami i skoczył. Planował dolecieć do Francji. Niestety, szybko okazało się, że tak wielki dystans nie wchodzi w rachubę. Skrzydła poniosły jednak śmiałka i popłynął on przez powietrze aż do widocznych w oddali zabudowań. Przelot był niebagatelny, kilkusetmetrowy, ale lądowanie okazało się twarde. Szkot złamał nogę. Jego zdaniem, jak podają źródła, porażka eksperymentu wynikła z użycia niewłaściwych piór.

Wydaje się, że nie tylko John Damian, ale też jego współcześni wiele sobie po tym locie obiecywali. Eksperyment był prestiżowy, a sfinansował go sam król Jakub IV, zasiadający na tronie Szkocji do dnia swej śmierci 9 września 1513 roku. Monarcha, grupa wielmożów i sam John Damian traktowali awiacyjny test jako misję ku chwale szkockiej nauki.

„Niestety brak spektakularnego sukcesu przyćmił ten naprawdę imponujący [sukces], który faktycznie miał miejsce – twierdził doktor McKean. – Jeszcze długo przez szesnaste stulecie Człowiek Ptak z zamku Stirling, jak z przekąsem nazwano Damiana, był tematem żartów”.

Zdaniem szkockiego historyka John Damian zebrał niezasłużone cięgi. Po analizie zapisków i map sprzed pięciu stuleci doktor McKean orzekł, że chodziło o lot na sporą odległość.

„Damian przeleciał być może nawet pół mili, czyli według naszej dzisiejszej miary ponad osiemset metrów – stwierdził McKean. – Nie ma wątpliwości, że Damian wynalazł pierwszy na świecie szybowiec. Nikt w tamtym czasie, włączając w to da Vinci, nie mógł się szczycić podobnym wynikiem”.

Choć współcześni szkockiego alchemika kpili z jego skrzydeł, to oceniając dzieło Johna Damiana z dzisiejszej perspektywy, było ono prawdziwym historycznym sukcesem.

Doktor McKean twierdził, że znalazł wyjaśnienie deprecjonowania osiągnięć Johna Damiana. Zajmowała się tym koteria zazdrosna o przychylność króla, którą ten okazywał szkockiemu alchemikowi. Monarcha nie szczędził mu przecież grosza, sfinansował budowę aparatu. Niestety wrogowie byli tak skuteczni, że zła opinia przylgnęła do Johna Damiana na całe pół tysiąclecia. Źli ludzie podcięli mu skrzydła.

„John Damian był naznaczony niepowodzeniem przez pięćset lat, jednak oceniając sprawę od strony praktycznej, to gdyby skrzydła nie działały, to konsekwencją upadku z wysokości siedemdziesięciu pięciu metrów nie byłoby wyłącznie złamanie kości udowej – stwierdził w wypowiedzi dla „Timesa” Craig Mair, lokalny historyk. – Nowe wyjaśnienie tego historycznego wydarzenia sprawia wrażenie całkowicie wiarygodnego. Może faktycznie Damian był pierwszym człowiekiem, który potrafił latać?”.

Trzeba podkreślić, że choć lot Szkota do Francji się nie powiódł, to król w alchemika nie zwątpił. Można podejrzewać, że pokonanie drogą powietrzną półmilowego odcinka wywarło na nim wrażenie. Władca nie tylko popierał Johna Damiana, ale też zlecił mu kolejne poważne zadanie. Mianowicie alchemik miał odkryć, czy możliwa jest transmutacja ołowiu w złoto. Jakub IV bardzo się zapalił do rozwiązania tej zagadki. Trzeba pamiętać, że w tamtej epoce naukowcy intensywnie poszukiwali tak zwanego kamienia filozoficznego czy substancji lub metody wytworzenia eliksiru młodości oraz technologii przemiany tanich metali w złoto. Król zapewnił Johnowi Damianowi fundusze na te badania – przykładowo mianował go opatem Tonglandu, co wiązało się ze stałymi dochodami. Nawet wtedy, gdy alchemik nie czynił większych postępów, monarcha mu ufał. W 1509 roku przekazał na poszukiwania kamienia filozoficznego aż 200 dukatów. John Damian kontynuował te prace aż do śmierci Jakuba IV w 1513 roku.

Czy szkocki alchemik odkrył tajemnicę przemiany ołowiu w złoto – nie wiadomo. Nadał jednak materialną formę innemu marzeniu. O uskrzydlonym człowieku. Potrafił latać, co pół tysiąca lat temu było gigantycznym osiągnięciem. Jak widać, zbyt wielkim osiągnięciem wyprzedzającym epokę, bo do eksperymentów z lotem ślizgowym, które zapoczątkowały współczesne lotnictwo, wrócono dopiero pod koniec XIX stulecia.

O pionierskim locie wiemy ze źródeł pisanych. Nie możemy jednak dotknąć historycznych skrzydeł Johna Damiana. Ten niezwykły artefakt – dowód prawdy w opowieściach o Człowieku Ptaku z zamku Stirling – gdzieś przepadł.

Hopkins – seryjny zabójca czarownic

Jest zima 1645 roku. Pastor Lowes, proboszcz Suffolk, chwieje się na krześle. Lodowata woda spływa po jego twarzy, wsiąka w wełniany kaftan, lnianą koszulę. Duchowny ma 70 lat, nie śpi już trzecią dobę. Pilnują tego silni mężczyźni o topornych rysach twarzy i kamiennych spojrzeniach. Przy każdej próbie zamknięcia oczu szarpią Lowesa za ramię, oblewają go wodą z wiadra stojącego w rogu izby.

Nad Lowesem pochyla się przywódca nękających go mężczyzn, który właśnie wszedł do izby. Ma długi, wąski nos, głęboko osadzone oczy – przebiegłe, uważnie obserwujące otoczenie, wypatrujące ofiar. Gęsty zarost okrywa cofnięty podbródek i okrągłe policzki. Małe usta, jakby złożone do pocałunku, sugerują okrucieństwo. Tak Matthew Hopkinsa przedstawił na miedziorycie anonimowy siedemnastowieczny portrecista. Takim widział swojego oprawcę pastor Lowes.

– Nie spać! Jeszcze z tobą nie skończyłem! – wrzeszczy Hopkins i szarpie starca za ramię.

Podnosi z krzesła znękanego Lowesa. Przy pomocy jednego z pachołków zmusza pastora do marszu po izbie. Powtarza procedurę zgodnie z wytycznymi Binsfelda, inkwizytora z Trewiru, ordynującego podsądnym torturę bezsenności.

– Chronisz czarownice! Pewnie sam jesteś czarownikiem! Przyznaj się, to będziesz mógł się wyspać. – Hopkins naciska na Lowesa. Te słowa Generalnego Tropiciela Czarownic są domniemane, ale wielce prawdopodobne.

Mijają godziny, dni. Pastor broni się przed oskarżeniami. Wreszcie piątego dnia dochodzi do przełomu. Brak snu zaburza pracę organizmu starca, do tego zaciera granicę między jawą i ułudą. Lowes nie odróżnia już sytuacji realnych od wyimaginowanych, słów własnych od cudzych. Nieświadomie podpisuje swe zeznania, które zawczasu spreparował Matthew Hopkins – prawnik, syn purytańskiego duchownego, samozwańczy Generalny Tropiciel Czarownic, wreszcie seryjny zabójca.

Co podpisał Lowes? Według tego dokumentu duchowny przyznał, że hodował i żywił cztery diabły zwane impami. Dopuścił się też zatopienia czarami statku, który znajdował się na pełnym morzu, czym doprowadził do śmierci 14 marynarzy i pasażerów.

Lowes podpisał, co chciał Hopkins, ma więc kilka godzin spokoju. W lochu magistratu miasta Suffolk śni o wolności. Nie trwa to jednak długo. Rankiem przychodzą po niego strażnicy. Ściągają go ze słomy cuchnącej odchodami, prowadzą przed sędziów. Starzec, choć nadal fizycznie osłabiony, stawia opór duchem. I rozumem. Zaprzecza podpisanym przez siebie zeznaniom. W opinii sędziów nie czyni tego wiarygodnie. Poza tym jest duchownym anglikańskim dawnego pokroju, a jego oskarżyciele to purytanie. Czyli sprawa jest nie tylko metafizycznej i kryminalnej, ale też politycznej natury.

Przeznaczeniem Lowesa jest zawisnąć na szubienicy. Hopkinsa – odebrać honorarium. Generalny Tropiciel Czarownic udaje się do kasy miejskiej po 20 szylingów, uzgodnioną wcześniej należność za wytropienie czarownicy lub czarownika. To dwie złote monety, dziesięcioszylingówki, zwane jak na ironię „aniołem” z powodu wzoru umieszczonego na awersie.

Hopkins waży złoto w dłoni, uśmiecha się okrutnie. Każdy, kto mu się przeciwstawi, źle skończy. Nikt nie przeszkodzi realizacji jego mrocznych pragnień. Nagie kobiety. Torturowane. Purytańskiego prawnika musiało to podniecać. Nie założył rodziny. Emocje, jakie zwykle mężczyzna okazuje kobiecie, Matthew przenosi na setki ofiar.

Idzie do zajazdu, którego nazwa została już zapomniana. Płaci swym czterem pomocnikom, silnym, brutalnym mężczyznom. Potem rozmawia chwilę z Johnem Stearne’em, najważniejszym z podwładnych, wykształconym i słabego charakteru. Stearne jest cieniem swego pana, podąży za nim do końca.

Godzinę później wszyscy wsiadają do furgonu zaprzężonego w ósemkę koni. Ruszają w kierunku hrabstwa Norfolk. Poprzedza ich sława skutecznego łowcy czarownic Hopkinsa. Reklamę zapewnia młody mężczyzna wieszający wszędzie afisze obwieszczające przyjazd pogromcy zła. Wkrótce w każdej większej miejscowości taki afisz zachęca ludność do wskazywania Hopkinsowi czarownic i czarowników z okolicy. Donosiciel ma zagwarantowane honorarium.

Wszelkie rewolucje to przelew krwi i społeczne zmiany – czy na lepsze, dla kogo i pod jakim względem, to już inna sprawa. Rewolty poruszają mętne wody ludzkich ambicji. Tak tworzą się niczym brudna piana krótkotrwałe kariery niespokojnych czasów. Purytanin Matthew Hopkins okrył się dwuznaczną mroczną sławą. Wielbiony przez jednych, potępiany przez innych, aż po zaskakujący koniec.

W 1645 roku powstają w Anglii zalążki Królewskiego Towarzystwa Naukowego. Jedna z przyszłych sław tej intelektualnej formacji, Izaak Newton, ma dopiero trzy lata i wieczorami słucha opowieści niani o złych czarownicach oraz ich sługach, małych diabełkach zwanych impami. Z biegiem lat Newton stanie się wnikliwym obserwatorem, naukowcem. Opowiastki o impach i innych pogańskich stworach zamieni na poszukiwanie boskiego kodu w Biblii oraz prace nad prawem ciążenia i korpuskularną teorią światła. Jednak w 1645 roku maleńki Newton, jak dorosły wówczas Matthew Hopkins, pozostaje pod wpływem magii, ulega budzącym lęk plotkom o czarownicach grasujących w sąsiedztwie.

Hopkins w 1645 roku mieszka w Ipswich. Choć studiował prawo, to wciąż jest bezrobotny. Słabe zdrowie i skromne zasoby odwagi sprawiły, że nie ruszył na front wojny domowej. Jego ojciec, duchowny purytański z Suffolk, chroni syna. Jest ściśle związany ze zwycięską formacją polityczną, której przewodzi Oliver Cromwell. Oddziały Cromwella rozgromiły już armię króla Karola I. Najpierw w 1644 roku w bitwie na Marston Moor, a potem wiosną 1645 roku w ostatecznej rozprawie pod Naseby.

Hopkins nie nadaje się ani na polityka, ani na żołnierza. Prawnikiem też jest miernym. Choć więc ojciec zabiega, by wcielić go do zespołu ekspertów redagujących nową konstytucję oraz kodeksy karny i cywilny, to parlament Cromwella odmawia. Matthew nadal pozostaje na utrzymaniu rodziny. W tym czasie w jego umyśle i duszy zachodzą zagadkowe procesy. Bez wątpienia jest nieudacznikiem i tchórzem. Ale jego myśli toczy robak ambicji.

Matthew wie już, jak zdobyć sławę w niespokojnych czasach, gdy wieńce laurowe zdobią z zasady walecznych. Najpewniejsza kariera to działalność w fachu, którego tajniki się poznało. Na czym najlepiej zna się tchórz? Na strachu! Bo lęk towarzyszy Hopkinsowi, który boi się kobiet, obawia mężczyzn.

Hopkins jest uważnym obserwatorem, co stanowi istotną cechę tchórza. Pozwala zawczasu dostrzec zagrożenie i przed nim umknąć. Matthew czuje strach przed kobietami. Z czasem zaczyna je nienawidzić. Kobiety są niezrozumiałe. Unikają go, więc zapewne są złe. Dlaczego? Hopkins wiele czyta. W księgach znajduje wyjaśnienie swych lęków i pragnień.

Znane mu jest dzieło Demonologia autorstwa króla Jakuba I. Przestudiował też pracę Niemca Binsfelda. W tych zapiskach świat jest czarno-biały, dzięki nim wiadomo, że wszelkie zło stanowi dzieło czarownic. To popularne w tamtych czasach przekonanie. Myśli tak nawet Oliver Cromwell, którego babkę w 1590 roku jakoby zgładziła czarami niejaka Alicja Samuel. Uważa tak nawet John Milton, członek rewolucyjnego rządu, przyjaciel Cromwella i autor Raju utraconego. Tym bardziej zwykli mieszczanie i rolnicy obawiają się czarownic.

Hopkins stawia wszystko na jedną kartę. Po raz pierwszy w życiu bierze własny los w swoje ręce. Wyjeżdża z Ipswich. To nie tylko ucieczka spod kurateli rodziny. To także niezbędna zmiana środowiska. Wiadomo, prorokiem nie zostaje się we własnym kraju.

Matthew udaje się do wsi Manningtree w hrabstwie Essex, gdzie zakłada swą bazę i zaczyna używać tytułu Generalny Tropiciel Czarownic. Nie jest to nominacja od jakichś władz, lecz jego wymysł. Szumny tytuł wskazuje na megalomanię wyrosłą na żyznej glebie kompleksów.

Hopkins odkrywa pole, na którym spodziewa się plonów sławy. Wiele wskazuje jednak, że to zarazem kamuflaż. Matthew nareszcie może odpłacić kobietom za lęk, jaki w nim budzą. Generalny Tropiciel Czarownic rusza na łowy. Wszak czarownice są znienawidzone zarówno przez independentów, jak i rojalistów. W królestwie nikt ich nie lubi. Sprawa więc jasna – trzeba je wytępić. Bo to przez nie są choroby, głód, wojenna zawierucha. Czarownice jednak są przebiegłe. Jak je wykryć? Do tego przyda się Hopkins i jego wiedza. Kiepski prawnik z Ipswich stanie się dobroczyńcą ludzkości.

Pierwsza i jedna z najgłośniejszych akcji Matthew Hopkinsa miała miejsce we wsi Manningtree w hrabstwie Essex. Łowy na czarownice trwały tam od wiosny do lata 1645 roku. I choć klimat społeczny sprzyjał Hopkinsowi, to wielu purytanów przeraził swymi metodami.

O zajściach w Manningtree mało było wiadomo. Dopiero badania uczonych z uniwersytetu w Manchesterze wyjaśniły, co tam szczegółowo się działo. W październiku 2011 roku brytyjskie media poinformowały o odkryciu dziennika Nehemiah Wallingtona, purytańskiego pisarza, który był naocznym świadkiem mrożących krew w żyłach działań Hopkinsa. Współcześni nam eksperci przeanalizowali i opracowali te zapiski.

Jak w marcu 1645 roku odnotował Wallington, jedna z podejrzanych o czary mieszkanek Manningtree, „młoda służąca Rebecca West wyznała na torturach, że oddawała swoje ciało diabłu, który pojawiał się w jej sypialni pod postacią przystojnego młodego mężczyzny”. Dziewczyna wyznała na mękach to, co chcieli od niej usłyszeć oprawcy. Hopkins i jego ludzie tak długo nakłuwali jej ciało szydłem, wykręcali jej ręce i podtapiali ją, aż udręczona nie tylko wyznała domniemane winy, ale też ujawniła wspólniczki. Pierwszą na liście była Anne West, matka ofiary. Rebecca nie wskazała jej wprost, ale że cierpiąc z bólu, wzywała matkę, oprawcy przyjęli, że Anne też jest czarownicą. Ustaliwszy to, Matthew Hopkins wziął na męki również ją. Ból był nie do zniesienia, więc kobieta, jak jej córka, obawiając się dalszych tortur, podała kolejne nazwiska czarownic.

Jedną ze wskazanych przez Rebeccę podejrzanych o konszachty z diabłem była Elizabeth Clarke z Manningtree. Jak zapisał Wallington, Hopkins poddał kobietę badaniu, „czy ma ona na ciele znaki diabła”. Za takie uznawano brodawki lub znamiona. Panią Clarke upokorzono, odzierając ją publicznie z szat i poddając szczegółowym oględzinom jej nagie ciało.

Matthew Hopkins osobiście przeprowadzał badanie. Bardzo był zainteresowany kobiecymi ciałami. Obmacywał je, nakłuwał, kaleczył na tuzin sposobów. Ofiary były skrępowane lub trzymane przez silnych parobków zatrudnianych przez Generalnego Tropiciela Czarownic. Mierny prawnik z Ipswich jest niezwykle dokładny, dręcząc kobiety. Zmusza je, by precyzyjnie opisywały stosunki seksualne, jakie odbywały z demonami. Zniewolone, udręczone krwawią. On dotyka ich drżących nagich ciał. Napawa się ich cierpieniem. Strach i ból muszą narastać. To satysfakcja dla Matthew. Późniejszy proces przed sądem, wyrok i jego wykonanie stanowią zwykłą formalność. Kobiet, którymi zajął się Hopkins, nikt już nie posiądzie. Zawisną na szubienicy.

Wróćmy do Manningtree w 1645 roku. Obnażoną, upokorzoną Elizabeth Clarke poddano torturom. Hopkins tak długo kaleczył kobietę szydłem, aż przyznała się do współpracy i z Rebeccą, i z Anne. Chcąc jak najszybciej zakończyć cierpienia, rozszerzyła z własnej inicjatywy zakres swych win. Oświadczyła, że wspólnie z paniami West uśmierciła czarami dwoje dzieci.

Elizabeth, Anne i Rebecca, chcąc uniknąć dalszych tortur, podały nazwiska innych kobiet, te z kolei wzięte na męki wskazywały kolejne domniemane czarownice. Matthew Hopkins był dumny ze swej skuteczności, bo w niewielkim Manningtree ujawnił całą szajkę służebnic diabła. Jak ustalił, wszystkie współżyły z diabłem na rozmaite sposoby. Opowiadały o tym szczegółowo nagie, broczące krwią z ran zadanych rymarskim szydłem.

Generalny Tropiciel Czarownic doprowadzał swe ofiary na skraj szaleństwa. Potem już tylko przyglądał się, jak umierają zgodnie z prawem.

Proces kilkudziesięciu domniemanych czarownic z Manningtree przeprowadzono w Chelmsfordzie w lipcu 1645 roku. Kobiety pozbawiono obrońcy. Ich zeznania przed sądem sprowadzały się do wygłaszania wymuszonej samokrytyki. Jak opisał to w swym dzienniku Wallington, Rebecca West oświadczyła na procesie, że pewnej nocy miała wizję, w której „ujrzała siebie obejmowaną przez płomienie ognia, ale gdy tylko wyznała grzechy, płomienie znikły. Gdy zakończyła w pełni swą spowiedź, oświadczyła, że odczuła takie zadowolenie, iż może stwierdzić, że stała się najszczęśliwszym stworzeniem na świecie”.

Sędziowie oparli swój werdykt na dowodach zebranych przez Matthew Hopkinsa. Dzięki metodom śledczym Generalnego Tropiciela Czarownic podsądne złożyły zeznania obciążając siebie i innych. Sąd uznał 19 kobiet z Manningtree za winne rzucania czarów oraz cielesnych związków z wysłannikami sił piekielnych. Zgodnie z ówczesnym angielskim prawem skazano je na powieszenie.

Nehemiah Wallington, autor wstrząsającego opisu śledztwa prowadzonego przez Matthew Hopkinsa, zmarł w 1658 roku. Jego dziennik znajduje się obecnie w zbiorach muzeum w Tatton Hall w hrabstwie Cheshire.

Sprawa w Manningtree zakończona. Ale o Generalnym Tropicielu Czarownic nadal jest głośno. W sierpniu 1645 roku przed sąd w Cheimsfordzie w hrabstwie Essex trafiają aż 32 kobiety wskazane przez Hopkinsa jako czarownice. Matthew wszystkie osobiście przesłuchał. Nagie. Kaleczone szydłem. Opowiadały mu, jak spółkowały z diabłem. A on dotykał ich ciał, ranił je do krwi. I słuchał. Słuchał z lubością. Dziewiętnaście spośród domniemanych czarownic sędziowie w Cheimsfordzie skazują na śmierć. Kobiety wkrótce powieszono.

Miesiąc później Hopkins jest już sławny w całej Anglii. Pisano o nim nawet w jednym z wrześniowych wydań „The Moderate Intelligence”, gazety powiązanej z parlamentem Cromwella. Hopkinsa chwalą władze, jednak łyżką dziegciu w beczce miodu są uwagi, jakie dziennikarz rządowej gazety umieścił w zakończeniu artykułu. Co za bezczelność! Ten pismak napominał sędziów, by zachowali skrupulatność i rozwagę tam, gdzie idzie o ludzkie życie. Hopkins przełyka tę dawkę goryczy i postanawia zdwoić wysiłki w swej pracy. Uważa, że pozostanie bezkarny, jeśli parlament będzie go popierał.

Generalny Tropiciel Czarownic powiększa zespół pomocników. Rusza na czele oddziału do hrabstwa Suffolk. Tam w następnych miesiącach wynajduje dwie setki ludzi, których oskarża o praktykowanie czarów. Z tej liczby 124 osoby trafiają przed sąd w Bury St Edmunds. Spośród nich do końca 1645 roku powieszonych zostaje aż 68 kobiet uznanych w kolejnych procesach za czarownice.

Sukces za sukcesem. I mnóstwo satysfakcji. Generalny Tropiciel Czarownic z lubością dręczy kobiety. Władze pozwalają mu realizować najskrytsze mroczne pragnienia. Nagle jednak Hopkins napotyka opór. Oto wspomniany na wstępie stary anglikański pastor o nazwisku Lowes, proboszcz parafii w mieście Suffolk, głośno protestuje przeciw polowaniu na ludzi, przeciw psychicznym i fizycznym torturom, wątpliwym dowodom. Dla Hopkinsa to zniewaga. Wszak nie jest on byle „prickersem”, czyli „nakłuwaczem”, jak nazywano domorosłych łapaczy czarownic, których wielu działało w tamtym czasie na północy wyspy, w Szkocji. Przecież o Hopkinsie piszą w gazetach! Przecież Hopkins legalnie pobiera wysokie honoraria. Za każdą wytropioną czarownicę otrzymuje od lokalnych władz 20 szylingów, równowartość jednej owcy z okładem albo pary solidnych spodni.

Hopkins był słabego zdrowia, o czym jednak zapominał, ścigając czarownice. Pracował z wytężeniem. Setki kobiet przechodziły przez jego ręce. Dosłownie. Co warte uwagi, Matthew zajął się zaledwie kilkoma mężczyznami podejrzanymi o czarnoksięstwo. Najwyraźniej nie był zainteresowany ciałami, cierpieniem i wyznaniami na temat życia seksualnego osobników tej samej płci.

Generalny Tropiciel Czarownic zawsze stosował próbę igły. Bez wątpienia to lubił. Najpierw lęk w oczach nagiej ofiary, później intensywna woń strachu przed bólem. Kobieta kuli się ze wstydu wynikłego z publicznego obnażenia ciała. Potem błysk wąskiego, długiego ostrza szydła rymarza. Szybkie pchnięcie, niezbyt mocne. Hopkins czuje opór skóry, napiętych mięśni. Wreszcie słyszy jęk kaleczonej kobiety. Z płytkich ran spływają cienkie strumyczki krwi. Jaskrawoczerwone, połyskliwe.

Jeśli ofiara nadal stawiała opór, na przykład nie można było znaleźć na jej ciele diabelskiego piętna opisywanego przez ekspertów, wtedy tropiciel czarownic pławił kobiety w rzekach lub stosował torturę bezsenności. Na stosowanie takich właśnie praktyk wpływało ówczesne prawo. Bo tortury takie jak szarpanie ciała szczypcami czy też przypalanie ogniem były już w Anglii zakazane przez parlament.

Hopkins nie wyruszył do bitwy pod sztandarem Cromwella, nie walczył wręcz, nie strzelał do wroga, lecz jego żywiołem i tak była przemoc. Wzbudzał powszechny lęk, bo decydował o życiu i śmierci setek kobiet. Realizował swoje mroczne pragnienia. Źródła nie wspominają, by miał żonę. Generalny Tropiciel Czarownic był purytaninem wychowanym przez pastora o radykalnych przekonaniach. W tym środowisku seks był uznawany za zło. Czy takie zło pociągało Matthew? Czy mógł realizować swe fantazje z aprobatą środowiska właśnie jako postrach kobiet?

Hopkinsa niosła fala wznosząca. Do wiosny 1646 roku. Wtedy to zapowiedział swój przyjazd do miasta Huntingdon.

John Gaule, proboszcz Huntingdon, od dawna obserwował poczynania Generalnego Tropiciela Czarownic. Szczególnie zapadła mu w pamięć śmierć pastora Lowesa. Nim Hopkins zjechał ze swym oddziałem łapaczy do parafii Gaule’a, ten zmobilizował lokalną ludność i władze. W Huntingdon zawrzało.

Hopkins nie zamierzał stawać do konfrontacji. Był przecież tchórzem. Nie zależało mu na gromieniu czarownic. Chciał się pastwić nad kobietami. Skoro jednak w Huntingdon mu się sprzeciwiono, ograniczył się do przesłania magistratowi listu z pogróżkami. Po co narażać się na fizyczne skutki konfliktu? Wystarczy, że chłopiec rozlepiający afisze zapowiadające przybycie łowców czarownic został obity kijami, obrzucony końskim nawozem i wydalony z miasta.

Wieść o porażce Matthew Hopkinsa mknęła przez wschodnie hrabstwa Anglii, wyprzedzając jego oddział. Skoro w Huntingdon postawiono się Generalnemu Tropicielowi Czarownic, to i w innych miejscowościach dawano do zrozumienia, że z tego rodzaju usług nie będzie się korzystać.

Hopkins rozproszył swój oddział, po czym tylko w towarzystwie Johna Stearne’a powrócił do Manningtree, gdzie dokonał pierwszej masakry. Interesujące, że nie osiadł w rodzinnym Ipswich, tylko tam, gdzie się go lękano.

W Manningtree Generalny Tropiciel Czarownic szydło do poszukiwania diabelskiego piętna zamienił na pióro. Godził nim w przeciwników polowań na czarownice, wrogów tego, co uwielbiał. Przemocy, krwi, erotycznych wyznań. A przy okazji i sławy, i złota. Druki ulotne jego autorstwa nie miały już jednak wagi niegdysiejszych afiszów obwieszczających przyjazd łowcy czarownic. Ignorowano je. Woń strachu sianego przez Hopkinsa z tygodnia na tydzień wietrzała.

Hopkins zapewne każdemu, kto chciał go słuchać, kto trafił do jego domu w Manningtree, mówił, że czarownice, służki diabła, zagrażają chrześcijańskiemu światu, że to one omamiły ludzi, by odsunąć go od śledztwa, że diabeł się go boi, więc jego służki szkodzą mu bardziej niż innym purytanom.

Często pewnie wspominał wyprawy do wsi i miast, gdzie dręczył kobiety. Wszak żyć wspomnieniami to cecha miernot. Żałował, że gdyby teraz skrzywdził jakąś kobietę, to trafiłby przed sąd. Jak każdy Brytyjczyk. Kiedyś… Zaledwie miesiące temu Hopkins, zbliżając się do jakiejś osady, był ze swym oddziałem niczym chmura burzowa. On i jego ludzie pojawiali się w miastach i wsiach niczym Jeźdźcy Apokalipsy z Objawienia Świętego Jana Ewangelisty.

„Jesteście winne” – mówił Matthew do kobiet sprowadzanych siłą przed jego oblicze. A kobiety drżały. Ponad dwie setki kobiet! Najpierw wskutek zastosowanej wobec nich przemocy miały potarganą i brudną odzież. Potem stały przed Hopkinsem nagie, krwawiące z ran. Przez czas śledztwa były jego własnością.

We wspomnieniach Hopkinsa setki twarzy obwinionych o czary zlewają się w jeden kształt. To rysy szpetne, naznaczone złem jak trądem. W oczach podsądnych pełgają płomyki. To odbicie ogni piekielnych. Stamtąd płynie destrukcyjna moc. Seks. Każda jego forma to wyuzdanie. To grzech, który tak pociąga Generalnego Tropiciela Czarownic.

Kobieta ze wspomnień śmieje się złośliwie, obrzuca Matthew obelgami. Ale poddana śledztwu, dźgana po wielokroć szydłem korzy się, przyznaje, że jest naczyniem zła. Nieomylny Hopkins przygląda się twarzom mieszczan i wieśniaków zebranych wokół niego, z zachwytem słuchających zeznań wiedźmy, które spisał, a teraz odczytuje głośno. Tłum patrzy na niego z szacunkiem i trwogą, później niesie go na ramionach do Londynu i tam jego wielbiciele wprowadzają go do parlamentu przed oblicze Cromwella. A ten, krępy, o szybkich, zdecydowanych ruchach, podchodzi do Matthew, przyciska go do szerokiej piersi i nazywa bratem.

Tak mógł marzyć Matthew Hopkins. Bo wspomnienia miernot rozrastają się wedle specyficznych reguł. Tuczą się fikcją. A wyobraźnia tego człowieka była szczególna. Zdeprawowana pod purytańskimi pozorami. Tortury, a potem mord. Wszystko to bezkarne, bo zgodnie z prawem.

Generalnym Tropicielem Czarownic z własnej nominacji Hopkins był przez zaledwie rok z okładem. W ciągu kilkunastu miesięcy przyczynił się do śmierci półtorej setki kobiet. Potem jednak przyszło mu wieść żywot ubogiego rentiera. Nawet nie w Londynie, tylko w maleńkim Manningtree. Na tym wymuszonym sytuacją wygnaniu towarzyszył mu tylko jeden wspomniany już pracownik, John Stearne, który był niczym cień, niewyraźne odbicie, imitacja Hopkinsa.

Matthew pisze swe odezwy, zżera go zgryzota. Musi trzymać się z daleka od kobiet. Nie może się nimi cieszyć na swój sposób, bo stanie przed sądem. Wtrącą go do lochu albo nawet powieszą. W tym czasie stan jego zdrowia się pogarsza. Niegdysiejszy Generalny Tropiciel Czarownic jest przekonany, że dzieje się tak za sprawą wiedźm.

W akcie straceńczej, bezprzykładnej odwagi, jak na Hopkinsa oczywiście, pisze on szczupłe dzieło, które ma uchodzić za naukowe. Zatytułowane jest The discovery of witches, czyli „Wykrywanie czarownic”. Książkę tę były Generalny Tropiciel Czarownic publikuje drukiem w Londynie. Jest rok 1647. Cromwell i purytanie odnoszą tryumf polityczny i wkrótce król Karol I zostanie uwięziony, a potem stracony.

12 sierpnia 1647 roku Hopkins umiera, trzymając w dłoniach pachnące jeszcze farbą drukarską dzieło The discovery of witches – sumę doświadczeń śledczego i znawcy czarów. Zmogły go suchoty. Do końca był przekonany, że jego choroba to odwet czarownic, które zmówiły się, by rzucić na niego urok. Kobiety znów budziły w nim lęk, bo nie miał nad nimi władzy.

Z górą trzy wieki później Kurt Baschwitz napisze, iż Hopkins usiłował szerzyć „propagandę strachu, powołując się na dawniejsze procesy i liczne egzekucje w innych krajach”, że nie istniały wiarygodne dowody spisku czarownic. Richard Rainey do wniosków Baschwitza doda jeszcze dwa ostre słowa: „obłąkany sadysta”.

Matthew Hopkins nie był ostatnim łowcą czarownic w Anglii ani też ostatnim tego rodzaju na świecie. Można powiedzieć, że to jeszcze jedna kariera o burzliwym przebiegu i marnym schyłku. Tyle że Generalny Tropiciel Czarownic wyróżnia się na tym tle. Uwielbiał to, co robił. Przez kilkanaście miesięcy realizował bezkarnie swe mroczne marzenia. Był seryjnym zabójcą, którego w ostatnim akcie, w zadaniu śmierci ofiarom, wyręczały sądy.

Portret Midasa

O Midasie, władcy Frygii, wspominają mity starożytnych Greków. Na wyobraźnię działa szczególnie ten, w którym Midas wszystko, czego dotknął, zamieniał w złoto. Co ciekawe, zdaniem części archeologów taka postać istniała naprawdę. Dowodem na to ma być tron z portretem tego władcy oraz grobowiec króla.

Jeden z greckich mitów opowiada o tym, jak to bogowie olimpijscy poprosili Midasa, by był sędzią w ich sporze. Miał wydać werdykt w konkursie muzycznym. Sprowadzało się to ostatecznie do stwierdzenia, czy gra Pana na fletni jest piękniejsza od muzyki wygrywanej na lutni przez Apolla. Midas postawił na niewłaściwego konia, bo przyznał palmę pierwszeństwa rogatemu bożkowi z lasów. Potężnych bogów drażnić nie należy, co władca Frygii odczuł dosłownie na własnej skórze. Mianowicie rozsierdzony Apollo doprawił mu ośle uszy, a to królowi dostojeństwa nie przydawało.

Szczególne miejsce w kulturze Europy zapewnił Midasowi jednak inny grecki mit. Była to opowieść o złotym dotyku. Według tego przekazu bóg Dionizos był winny Midasowi przysługę, więc oświadczył królowi, że spełni jego dowolne życzenie. Ale tylko jedno. Midas wiele nie myślał i zażądał, by wszystko, czego dotknie, zamieniało się w złoto. Dionizos wywiązał się z obietnicy. Ale jak to z nadnaturalnymi darami bywa, ten złoty kij miał dwa końce. W książce Mity starożytnej Grecji wypadki te opisał Robert Graves, sięgnijmy więc do tego dzieła, by przedstawić, jak sprawy się miały.

Midasa początkowo bardzo cieszyło, „gdy zwykłe róże czy słowiki stawały się w jego rękach złotymi – pisał Graves. – Ale gdy przez pomyłkę zamienił własną córkę w złotą statuetkę, przestało go to bawić; na domiar złego okazało się, że potrawy, które chciał jeść, i wino, które chciał wypić, zamieniały się w złoto, gdy tylko dotykał ich ustami”. Zagrożony śmiercią głodową wyprosił u Dionizosa cofnięcie daru.

Ani Graves, ani wcześniejsi od niego o tysiąclecia historycy Greków i Rzymian nie wspominają jednak, co się stało z górą złota, w które król przemienił mnóstwo przedmiotów, zwierząt, a nawet ludzi. Czy to, co złote wróciło do swej wcześniejszej postaci? A może kruszec przetrwał? Co działo się dalej? Czy skarb Midasa rozgrabili jego poddani, czy przejął go jego następca? A może przetrwał w ukryciu tysiąclecia i czeka na swego odkrywcę? A jeśli tak, to gdzie go szukać? Może Midas po prostu zabrał swoje złoto do grobu?

W tym miejscu czas zadać najważniejsze pytanie: czy mitologiczny król Midas w ogóle istniał?

Dowody archeologiczne wykazały zaskakujące fakty. Otóż część uczonych argumentuje na rzecz tezy, że Midas jest postacią historyczną. Według tych założeń żył na przełomie VIII i VII wieku przed naszą erą. Był królem Frygii, krainy w Azji Mniejszej, leżącej na obszarze dzisiejszej Turcji. Stolicą jego państwa był Gordion, który zasłynął za sprawą węzła gordyjskiego – kto potrafi go rozsupłać, ten zostanie władcą świata. Młody Aleksander Macedoński zamiast rozplątywać sznury, przeciął węzeł gordyjski mieczem, czym w pewnym sensie dopełnił przepowiedni. I właśnie tam, w pobliżu ruin Gordionu, na jałowym odludziu, w jakie przez tysiąclecia przemieniły się żyzne ziemie starożytnego królestwa, odkryto najważniejszy dowód realności Midasa.

Naukowcy ustalili najpierw, że tamtejsze wzgórza zostały wzniesione przez ludzi, że to kurhany skrywające szczątki dawnych władców. Największy z nich pochodzi sprzed 2700 lat. Po kilkuletniej pracy w 2001 roku archeolodzy odnaleźli w nim komorę grobową z sosnowego drewna zabezpieczoną przyporami z pni jałowca, który na tych ziemiach dorównywał wielkością świerkom i modrzewiom. Wewnątrz tej podziemnej komnaty znajdowała się trumna z zetlałych cedrowych desek, a w niej zmumifikowane ludzkie szczątki. Przeprowadzone na początku 2004 roku analizy wykazały, że naprawdę może to być grób Midasa.

Odkryte w grobowcu przedmioty pozwoliły zrekonstruować pierwotny wygląd krypty, zbudowanej dla domniemanego króla Frygii. Nie było tam jednak wiele złota, nie było też słynnego Midasowego tronu.

Według mitycznych przekazów Midas zasiadał na kosztownym tronie wykonanym z niezwykłym kunsztem i ten symbol władzy ofiarował wyroczni delfickiej. Uchodziło to za legendę cytowaną bezkrytycznie przez historyków greckich i rzymskich. Ale na początku 2002 roku archeolodzy ustalili, że tron Midasa istniał.

Badania przeprowadzone w tym czasie wykazały, że spoczywająca od dziesięcioleci w muzealnym magazynie figurka z kości słoniowej przedstawiająca mężczyznę z lwem u boku była tysiące lat temu fragmentem tronu. Tronu nie byle jakiego, ale właśnie króla Midasa. Statuetka ma 22 centymetry wysokości, a jej tylna część jest uszkodzona, bo w tym miejscu została oderwana od tronu.

Tajemniczy posążek znaleziono w Delfach już w 1939 roku, zaledwie dziewięć metrów od miejsca, gdzie niegdyś znajdował się skarbiec wyroczni. W tamtych czasach nie potrafiono jednak poradzić sobie z datowaniem artefaktu. Dopiero analizy przeprowadzone ponad 60 lat później przez archeologa Keitha DeVriesa z Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii pozwoliły określić czas powstania figurki. Stwierdzono, że to właśnie portret Midasa, który zasiadał na tronie z kości słoniowej i złota. Rzeźbę wykonano w materiale organicznym, więc nowoczesne metody pozwoliły ustalić, że posążek pochodzi z przełomu VIII i VII wieku przed naszą erą.

Wszystkie te odkrycia mogą potwierdzać realne istnienie postaci uważanej przez długi czas za mityczną. Mamy oto grób – domniemany grobowiec królewski w Gordionie – i spoczywające w nim szczątki. Można nawet założyć, że dzięki figurce z tronu wiemy, jak Midas wyglądał. Brak jednak jakichkolwiek informacji o złocie króla Frygii. Czy właśnie złoto jest tą częścią legendy o Midasie, która stanowi fikcję? A może złoty skarb jest ukryty w najniższych, zapomnianych przez historię i niezbadanych dotąd przez uczonych lochach grobowego kurhanu w Gordionie? To tajemnica. Znamy już jednak twarz Midasa. To godne oblicze. I kształtna głowa. Bez oślich uszu.

Zygmunt Krasiński sfrustrowany

Jak pisał Stanisław Wasylewski w opublikowanej w 1923 roku książce Pod urokiem zaświatów, nerwy Krasińskiego, mieszkającego na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku w pałacu Ordynackim w Warszawie, były w opłakanym stanie. Wieszcz, rzec można, żył na granicy świata realnego i zaświatów. Nie znosił światła i obecności ludzi, nie widywał prawie nikogo. Obawiał się, że nadciągnie jakiś kosmiczny kataklizm niszczący Ziemię albo że carskie władze ześlą go na Sybir.

W tym czasie i stanie ducha Krasiński podejmował kontakty z zaświatami, szukając tam odpowiedzi na pytanie, co go czeka.

Można odnieść wrażenie, że spośród polskich narodowych wieszczów to urodzony w 1812 roku Zygmunt Napoleon Krasiński poświęcił najwięcej uwagi nie tylko modnemu w jego czasach wywoływaniu duchów, ale też innym zjawiskom paranormalnym, takim jak lewitacja czy zdalne poruszanie przedmiotami. Widać wciąż miał wyobraźnię rozedrganą, choć od pracy nad Nie-Boską komedią, ukończoną w 1833 roku i opublikowaną dwa lata później, minęły dwie dekady.

Krasiński uległ fascynacji spirytyzmem. W swych apartamentach wołał wieczorami czterech służących i siadał z nimi przy mahoniowym stoliku, by oddawać się spirytystycznym seansom. Skutki tych eksperymentów były rozmaite, ale niejednoznaczność wyników inspirowała poetę do zgłębiania tajemniczego zjawiska.

Z połowy XIX stulecia zachowała się korespondencja Krasińskiego z jego dawnym guwernerem Józefem Korzeniowskim, dramaturgiem i pisarzem, którego nie mylmy ze sławniejszym Józefem Conradem Korzeniowskim. „Cóż to prawda, żeś uwierzył?!”, pisał sceptycznie nastawiony do spirytyzmu Korzeniowski. „Co by powiedział Archimedes, że mu wyrzucają ziemię z posad drągiem, bez punktu podpory. Cuda dzieją się tylko w świecie ducha, mój drogi! Wyzdrowiej i zacznij znów pisać”. Przyszły wieszcz mu na to odpowiadał: „Na własne oczy widziałem stolik sześć razy wirujący. I przysięgam ci, że to, na co kiedyś Orfeusza potrzeba było, dziś czterech lokai sprawia! Widziałem wczoraj zjawisko, powtórzone pod dłońmi moich służących”.

Był to dopiero początek przygód poety z duchami. Wiele się później wydarzyło za sprawą szwagra Krasińskiego.

Hrabia Aleksander Branicki, najmłodszy brat Elizy, żony Zygmunta, podczas pobytu w Florencji pod koniec 1855 roku poznał młodego Daniela Dunglasa Hume’a. Był to objazdowy sztukmistrz demonstrujący publicznie liczne talenty paranormalne. Uchodził też za wywoływacza duchów, a na takie zdolności i pokazy panowała właśnie moda.

Daniel Dunglas Hume, urodzony w 1833 roku w Edynburgu, przykuwał uwagę swoją osobowością. Porównywano go do Cagliostra, uważano za cudotwórcę, geniusza, ale też za wcielonego Szatana. Podobno potrafił przemieszczać przedmioty i lewitować. Najbardziej jednak, z racji mody na spirytyzm, interesowano się takimi jego talentami, jak przywoływanie zjaw z zaświatów, ale też zaświatowych głosów, a nawet woni. W tamtych czasach uczeni nie obawiali się anatemy w kręgach akademickich z powodu oficjalnego badania tego, co niewyjaśnione. Dlatego też zdolności Hume’a obserwowali i analizowali najsłynniejsi naukowcy epoki, na przykład Lindsay, Crookes, Wallace. Co prawda nie wyjaśnili, co stoi za szczególnymi umiejętnościami Hume’a, ale też nie stwierdzili, by dopuszczał się szalbierstw.

Hume podobno już w dzieciństwie wykazywał nadnaturalne uzdolnienia. W jego obecności często miały się przesuwać samoczynnie meble, lewitowały też zabawki. W wieku dojrzałym wyjechał ze Szkocji na tournée po Stanach Zjednoczonych, gdzie cieszył się dużym powodzeniem, o czym rozpisywały się amerykańskie gazety. Wrócił w chwale do domu, szybko jednak wyruszył z pokazami na kontynent. Objechał z występami duże miasta, wzbudzając spore zainteresowanie. Podziwiano go, jednak byli również tacy, którzy widzieli w nim diabła. We Florencji doszło nawet do zamachu na jego życie. Nieudanego. Wreszcie Hume dotarł do Paryża.

Daniel Dunglas Hume zaintrygował Branickiego, gdy ten był świadkiem jednego z jego pokazów we Florencji. Hrabia wziął medium pod opiekę, a Hume przyjął protekcję z wdzięcznością, bo Branicki należał do magnackiej śmietanki Europy. I tak za sprawą szwagra Krasińskiego przecięły się w Paryżu ścieżki życiowe autora Nie-Boskiej komedii i Hume’a, najsłynniejszego sztukmistrza i medium epoki.

Zygmunt Krasiński, będąc w Paryżu w 1857 roku, wziął udział w prowadzonych na dworze cesarza Francji seansach Hume’a. Drugiego marca tegoż roku w liście do Adama Sołtana, będącego wówczas w Waplewie, napisał rozemocjonowany: „Hume, medjum amerykańskie utrzymywane przez Aleksandra Branickiego, niesłychanych dokazuje tu cudowności. Dzwonki same chodzą po pokojach i wabią się dźwiękiem serc swych, poruszonych niewidzialną siłą. Ręce pod stolikiem jakieś nieludzkie, zaświatowe, wstają i dotykają osób przy stolikach siedzących, a niektórym widocznie objawiają się. Cesarz i cesarzowa widzieli je!”.

Paryż był pod wrażeniem medialnych zdolności Daniela Dunglasa Hume’a. Miały w tym udział lokalne gazety drukujące malownicze opisy niesamowitych zajść podczas seansów. W swej korespondencji Krasiński szeroko się o tym rozpisywał. Cytował też jednego ze znajomych, który podczas seansu miał rozmawiać z duchami dwóch zmarłych bliskich i widzieć zjawy.

Wieszcz zapraszał Hume’a do swego paryskiego mieszkania przy ulicy Dauphot numer osiem. Osobiście organizował tam dla wybranych gości seanse coraz słynniejszego medium. Spotkania te zwróciły uwagę dziennikarzy i część paryskiej prasy publikowała biuletyny relacjonujące, co się tam działo za sprawą wykorzystującego duchy Daniela Dunglasa Hume’a. Żurnaliści pisali, że u Krasińskiego akordeony same grały i się przemieszczały. Ponadto dzwonki u drzwi i wzywające służbę samoczynnie się odzywały w paranormalny sposób.

Krasińskiego tak pochłonęły eksperymenty z udziałem Hume’a, że zaczął zaniedbywać dawnych przyjaciół. Ci martwili się nową pasją wieszcza, czego wyraz dawali w korespondencji. „Czy miewasz czasem wiadomości od Zygmunta, on teraz zajęty owym szarlatanem czy magnetyzerem Humem. Wystawiam sobie, jak te zjawiska nadprzyrodzone rozogniać muszą jego wyobraźnię!”, pisał Andrzej Edward Koźmian do swego brata. Zamartwiał się też Władysław Małachowski, stwierdzając: „Zygmunt zupełnie opętany Humem! Wierzy w niego i duchy”.

Sam autor Nie-Boskiej komedii o swym nowym hobby tak pisał 13 marca 1857 roku w liście do Bronisława Trentowskiego: „Bardzo mnie zatrudnia teraz będące tu medjum amerykańskie, pełne magnetycznej siły, sprawiającej zjawiska najdziwniejsze w oddali od obrębów jego organizmu i wchodzącej nawet w zetknięcie z duchami. Ten człowiek od trzech tygodni napełnił Paryż rozgłosem swoich cudownych zjawisk. Śledzę go i badam i pilnuję z krwią zimną i rozwagą ścisłą, nic a nic nie poddając się w stronę wyobraźni”.

Krasiński był osobą neurotyczną, do tego niecierpliwą. Starał się dociec przyczyny niezwykłych zajść, których wielokrotnie był świadkiem. A że jednoznacznego wyjaśnienia nie znajdował, to zaczął nabierać niechęci do problemu. Pisał: „(…) powstaje straszne pytanie, a jedno z najważniejszych, może i najważniejsze wieku tego – bo jeśli istotnie medjumy ułacniają nam zetknięcie się z duchami, toć pytanie z jakiemi?!”.

Seanse zaczęły przebiegać w nerwowej atmosferze i nie zawsze się udawały. „Posiedzenie było u mnie – napisał Krasiński do Sołtana – ale nic a nic nie pokazało się, tylko medjum sam dostał strasznego napadu nerwowego i konał długo na mojej kanapie”.

Daniel Dunglas Hume miał dość narastającej obsesji Krasińskiego. Ten zaś zaczął upatrywać w medium narzędzie diabła, a nawet Szatana w ludzkiej postaci. Naciskał na Hume’a, by ten wyznał, że duchy, z którymi się kontaktuje, pochodzą z piekła. Hume tłumaczył poecie, „że wciąż z samemi dobremi duchami ma do czynienia, a złych tylko kilka oglądał w życiu; że teraz Bóg dlatego zezwolił na te dziwne i dziwaczne obcowania z duchami po salonach, aby zwątpiały ród człowieczy nazad przywieść do wiary w nieśmiertelność duszy”. Krasiński jednak nie wierzył, bo nie potrafił zaakceptować tego, że jego intelekt nie radzi sobie z problemem. Można założyć, że uznał, iż skoro nie może czegoś zrozumieć, to Boga w tym nie ma.

W połowie kwietnia 1857 roku tak pisał w liście do Stanisława Koźmiana: „Ja jeden wśród zajętych Humem zachowałem, zda mi się, rozwagę i przytomność. Śledziłem go, badałem, podejrzywałem wszystko w nim, krok w krok stąpałem za nim, zawsze się miałem obronnie i uorężnionym duchem walczyłem przeciw niemu, ostrzegając drugich, rzucających się w otchłań tych zjawisk lub staczających się w nią, a obałamuconych i upojonych. Przekonałem się, że kształt objawów tych, które istotnie z zaświata pochodzą – lichy; charakter samego pośrednika lichy; wpływ wywarty na widzów lichy. Stąd jaki wniosek o pierwiastku rządzącym temi zjawiskami?”.

Hume, ryzykując utratę patronatu hrabiego Branickiego, zerwał kontakty z jego znerwicowanym szwagrem. Oficjalnie zażądał od Krasińskiego, by ten przestał się nim interesować i nie przychodził na jego seanse organizowane w innych miejscach.

„Wygnał mnie z grona swych wiernych – komentował to w jednym z listów rozgoryczony Krasiński. – Unikał mnie, wystrzegał się mnie, oświadczając, że mu przeszkadzam ciągłą myślą, iż złe duchy ukryte pod tem wszystkiem”.

Był to koniec spirytystycznych fascynacji wieszcza, który zawarł swe wnioski w rozprawce Magnetyczność, gdzie pisał: „A jakże przypuścić, że bolejące i wyczyszczające się, zatem ciążące już ku Bogu, mogą przyjść, dzwonkami poruszać, chustki na węzły zawiązywać, na akordeonach przygrywać? Jakżeby ich powaga boleści uroczystej w tej chwili odpoważniała?!”.

Przekonania swego nie zmienił do śmierci, która dopadła go niecałe dwa lata później w Paryżu 23 lutego 1859 roku.

Sfrustrowany Krasiński odwrócił się od Hume’a, a ten robił swoje. Pojechał do Rosji i Prus, gdzie występował przed władcami tych państw. Opublikował autobiografię Incidens in my Life i książkę o spirytyzmie Lights and Shadows of Spirytualism. Podobno publicznie podał datę swej śmierci i zgodnie z przepowiednią, z dokładnością co do dnia, zszedł z tego świata w 1886 roku.

Wampirzyca Báthory

Dla współczesnych była księżną Nadasky. Z nieznanej jednak przyczyny do popkulturowej wersji historii przeszła pod panieńskim nazwiskiem. Elżbieta Batory, krwawa Erzsébet Báthory. Wampirzyca.

Urodzona 7 sierpnia 1560 roku na Węgrzech, była kuzynką Stefana Batorego, elekcyjnego króla Polski, który panował od 1576 do 1586 roku.

Erzsébet, ukończywszy 15 lat, wychodzi za mąż za liczącego 20 lat księcia Ferenca Nadaskyego, który niedługo po miesiącu miodowym rusza na swą pierwszą z licznych w tamtej epoce wojen. Wtedy to zaczynają ją trapić migreny.

Małżonek często jest poza domem, bo tego wymaga utrzymanie władzy i lojalność wobec cesarza, a Elżbieta cierpi. Wkrótce jednak kobieta odkrywa lek na złe samopoczucie. Ulgę przynoszą obrzędy wiedźmy Dorko, czyli Dorothei Szantes. W tych rytuałach najważniejszym składnikiem jest krew. Najpierw życiodajny płyn jest wytaczany z gołębi. Szybko jednak do mis ofiarnych trafia krew panien służebnych.

Gdy książę umiera, Elżbieta ma 44 lata. Zaczyna odczuwać brzemię wieku. W tamtej epoce trzydziestolatka była uznawana za matronę, a przekroczywszy czterdziestkę, uchodziła za starą kobietę. Elżbieta chce jednak nadal być piękna. Pragnie świeżości, której nie zapewnią jej najkosztowniejsze pachnidła z Orientu, bo taką daje tylko młodość. Poznana w niejasnych okolicznościach miejscowa znachorka, czarownica Dorko, twierdzi, że zna metodę, by to osiągnąć. Potrzebna jest czarna magia i dużo krwi. Należy brać kąpiele w krwi utoczonej dziewczętom.

Księżna Nadasky przeistacza się z roku na rok. Rodzi się jej mroczne alter ego – wampirzyca hrabina Erzsébet Báthory. Znękana upływem czasu i nudą arystokratka może liczyć na wiernych pomocników. Oprócz Dorko to Llona, była mamka córek księżnej, Dravulia, znawczyni tortur, oraz zdeprawowany karzeł Ficzko. Elżbieta zaczyna od zadawania bólu dla zabawy. Najpierw dziewczęta poddaje chłoście. Potem, rozsmakowawszy się w dręczeniu ofiar, każe kowalowi wykonać narzędzie tortur, „żelazną dziewicę”. Dziewczęta uwięzione w tej konstrukcji z żelaznych prętów i kolców cierpią katusze. Ale to dopiero prolog sadystycznego dramatu. Bo zaczyna się zabijanie i dosłowne pławienie w krwi. Podobno zbrodniom towarzyszyły magiczne obrzędy. Odtąd ofiary uprowadzane przez służących Erzsébet, nim je wykrwawiono, musiały znosić długotrwałe cierpienia. To nie są już okrutne zabawy znudzonej bogaczki. To szaleństwo niczym najczystszej wody diament.

Dziewczęta znikają jedna za drugą. Młode chłopki czy córy szlacheckie – bez różnicy. Poddani wiedzą, że za tym stoi pani na zamku Csejthe, wdowa po księciu Nadaskym. Ludzie najpierw szemrzą, potem dochodzi do rozruchów, o których staje się głośno na cesarskim dworze. Zbrodni księżnej nie daje się już utrzymać w tajemnicy. Cały kraj może stanąć w ogniu, metaforycznie i dosłownie, więc decyzją cesarza palatyn Węgier wojewoda Thurzo nakazuje przeprowadzić śledztwo.

Erzsébet, wampirzyca Báthory, liczy 50 lat, gdy trafia przed sąd. Śledczy nie mają problemu z zebraniem materiału dowodowego. Wysłani przez nich ludzie odnaleźli pogrzebane wokół zamku, w podziemiach i fosie szczątki kobiet. Podobno doliczono się 60 ciał, ale mówiono też, że ofiar było aż 600.

Gdy w grudniu 1610 roku zakończył się proces i zapadł wyrok, zaczęła się kara. Dravulia w trakcie śledztwa wyzionęła ducha, więc nie doczekała kaźni. Wiedźmę Dorko oraz Llanę spalono żywcem. Karzeł Ficzko został ścięty. Co do Erzsébet Nadasky, cesarski Najwyższy Trybunał uwzględnił jej arystokratyczne pochodzenie i skazał ją nie na śmierć, ale na dożywocie. Księżną zamurowano w jednej z komnat zamku Csejthe. Pokarm i wodę podawano uwięzionej przez mały otwór w ścianie.

Szalona zbrodniarka, węgierska księżna skoligacona z polskim królem, z uporem trzymała się życia. Przetrwała w skrajnej izolacji, w brudzie i zimnie ponad cztery lata. Wreszcie zmarła 21 sierpnia 1614 roku.

Choć skończyła haniebnie, to o niej nie zapomniano. Przez stulecia opowiadano o jej zbrodniach, o kąpielach w dziewczęcej krwi. Mroczna legenda zaczęła żyć samodzielnie. Aż którejś nocy, bo przecież nie w jasny dzień, narodziła się hrabina Erzsébet Báthory, pierwowzór literackich i filmowych wampirzyc, opisany i pokazany na setki nieprawdziwych sposobów.

Warneńczyk – ojciec Kolumba

Król Polski Władysław III, zwany Warneńczykiem, i odkrywca Ameryki Krzysztof Kolumb. Można przyjąć, że dzieli ich wszystko, począwszy od geografii, po lata, w których żyli. Okazuje się jednak, że te postaci łączy legenda, a może nawet geny.

Niektóre postaci historyczne przyciągają uwagę nieortodoksyjnych badaczy. Tak też się stało z Kolumbem Warneńczykiem. Portugalski naukowiec Manuel Rosa, wykładowca na Duke University w Stanach Zjednoczonych, twierdzi, że natrafił na poważne poszlaki, iż polski król na wygnaniu był ojcem odkrywcy Nowego Świata. Punktem wyjścia jest legenda znana w pewnych kręgach. Trzeba przyznać, że to kontrowersyjna koncepcja, ale interesująca dla Polaków.

Pod koniec listopada 2010 roku światowe agencje informacyjne przekazały oświadczenie doktora Manuela Rosy na temat jego odkrycia. Według niego ojcem Krzysztofa Kolumba nie był Domenico Columbo – Włoch, z zawodu tkacz, który utrzymywał się z prowadzenia stoiska z serami na rynku w Genui – tylko Władysław III, król Polski! Medialny zgiełk był nieprzypadkowy, bo doktor Rosa promował swoją książkę, w której postawił tę karkołomną hipotezę o pochodzeniu Krzysztofa Kolumba, znanego na całym świecie jako odkrywca Ameryki.

„Waga przedstawionych przeze mnie dowodów sprawia, że tylko głupiec może upierać się przy twierdzeniu, iż Kolumb był synem tkacza z Genui”, zapewniał doktor Rosa.

Podstawowym argumentem Rosy jest fakt, że Kolumbowi udało się przekonać parę królewską władającą sporym obszarem dzisiejszej Hiszpanii do sfinansowania podróży przez Ocean Atlantycki właśnie dlatego, że w żyłach przyszłego odkrywcy Ameryki płynęła królewska krew. Ten argument nie jest kluczowy, gdyż hiszpańscy władcy podchodzili do wypraw morskich pragmatycznie. A dalekomorską ekspansję tworzącej się Hiszpanii zapoczątkowano już wcześniej.

Drugi argument doktora Rosy na rzecz jego hipotezy to legenda o Warneńczyku, królu na wygnaniu. Legenda od dawna dobrze znana w kręgach badaczy alternatywnej historii świata zarówno portugalskich, jak i polskich, ale dotąd ignorowana przez historyków akademickich.

Fakty ustalone przez historyków są następujące. Otóż Władysław III zwany Warneńczykiem, syn Władysława Jagiełły, urodził się w Krakowie 31 października 1424 roku. Od 25 lipca 1434 roku, a więc jeszcze jako dziecko, panował jako król Polski, Węgier, Dalmacji, Chorwacji, Raszki, Bułgarii, Slawonii, ziemi krakowskiej, sandomierskiej, łęczyckiej, sieradzkiej, Kujaw, pan i dziedzic Pomorza i Rusi oraz najwyższy książę Litwy. Jako dziesięciolatek oczywiście podlegał nadzorowi. Dopiero po kilku latach mógł się zabrać do rządzenia, tyle że nie szło mu to najlepiej. Żył krótko. Według oficjalnych źródeł zginął w bitwie pod Warną 10 listopada 1444 roku. Co innego mówi legenda, do której odwołał się doktor Rosa.

Otóż młody król Władysław dowodził wojskami w trakcie bitwy z armią turecką pod Warną. Turcy wygrali, a pokonany król zawstydził się porażką. Uznawszy, że nie ma już mandatu, by rządzić Polską, udał się na dobrowolne wygnanie. Osiadł na portugalskiej wyspie Madera, w Madalena do Mar, nadmorskiej posiadłości, którą podarował mu król Portugalii Henryk Żeglarz, wtajemniczony w całą sprawę.

Władysław ukrywał swoją tożsamość pod nazwiskiem Henrique Alemao i podawał się za rycerza Świętej Katarzyny z góry Synaj. Legenda podaje, że używając takiego kamuflażu, ożenił się z miejscową szlachcianką, z którą miał syna o imieniu Sigismundo. Polski król na wygnaniu przeżył na Maderze 20 lat. Zginął na morzu w trakcie rejsu na kontynent. Miał więc wówczas lat 40.

Tyle legenda. Jak prezentuje się ona w konfrontacji z faktami? Po pierwsze, doktor Rosa nie potrafił podać racjonalnego powodu, dla którego Krzysztof Kolumb miałby ukrywać tożsamość swego biologicznego ojca. Bo jeśli byłby bękartem, to przecież królewskiej krwi. W jego epoce pozwalało to zrobić nie lada karierę, tym bardziej że Polska pod rządami Władysława Jagiełły była w Europie dostrzegana. Nasuwa się tu kolejne pytanie. Czy Kolumb to Zygmunt, syn Warneńczyka z legendy? Jeśli tak, dlaczego używał przybranego imienia Cristoforo, czyli Krzysztof, a nie otrzymanego na chrzcie Sigismundo, czyli Zygmunt?

Źródła historyczne zapewniają, że Krzysztof Kolumb urodził się nieznanego dnia między latem a jesienią 1451 roku w Genui we Włoszech. Karierę zawodową rozpoczął jako tkacz, był handlowcem, potem pracownikiem domu bankowego. Z czasem zajął się żeglugą. Podobno nieustannie przemyśliwał, jak znaleźć, płynąc przez ocean na zachód, nową drogę do Chin i Indii. Inspirowały go prace wielkiego podróżnika Marca Pola, papieża Piusa II, astronoma i kartografa Toscanelliego. W 1492 roku Kolumb dopiął swego – dotarł do niezaznaczonego na mapach lądu. W kolejnych latach jeszcze trzykrotnie wyprawiał się do Ameryki. Fortuna bywa jednak kapryśna i wielki żeglarz popadł w niełaskę. Ostatnie lata życia spędził w biedzie i na uboczu spraw wielkiego świata.

Według źródeł historycznych Kolumb zmarł 20 maja 1506 roku w Valladolid w Królestwie Kastylii. Na korzyść hipotezy doktora Rosy przemawia to, że Kolumb, choć pozostały po nim wzmianki w dokumentach i jego nazwisko jest powszechnie znane, wciąż wydaje się postacią tajemniczą. Jego życiorys jest niekompletny. Ponadto nawet nie wiadomo, gdzie spoczywają szczątki odkrywcy Ameryki.

Pochowano go w Valladolid, ale już w 1509 roku trumnę z jego zwłokami przewieziono do Sewilli. W testamencie Kolumb życzył sobie być pogrzebanym na lądzie, który odkrył. Gdy więc zaistniała odpowiednia sytuacja polityczna, w 1537 roku trumnę z ciałem słynnego żeglarza przewieziono przez ocean. Kolumb spoczął w katedrze w Santo Domingo w dzisiejszej Dominikanie. Wciąż jednak istnieją trzy groby znajdujące się w trzech wspomnianych miejscach i brak pewności, w którym z nich faktycznie leży Krzysztof Kolumb. Po świecie mogła przecież wędrować tylko trumna. Zresztą pewne źródło sugeruje, że szczątki Kolumba mogą być jeszcze gdzie indziej. Otóż w Indiach. Wskazywać na to ma niepewnego pochodzenia dokument, zwany Manuskryptem z Puri.

Rękopis ten podobno znaleziono w świątynnym archiwum w indyjskiej miejscowości Puri w 1984 roku. Z treści ma wynikać, że to sam Krzysztof Kolumb podyktował tekst jakiemuś skrybie. Kiedy do tego doszło? Otóż w 1510 roku, czyli cztery lata po oficjalnym zgonie słynnego żeglarza. O czym mówi tajemniczy manuskrypt? Podaje, że Kolumb symulował swoją śmierć, po czym odbył jako pierwszy podróż w poprzek Ameryki Środkowej. Następnie z wybrzeża Pacyfiku pożeglował do Indii, gdzie zamieszkał. Logicznym wnioskiem jest, że tam zmarł. W tym jednak miejscu logikę można wyłączyć. Dlaczego Krzysztof Kolumb miał udawać martwego? I z jakiej przyczyny utrzymywał w tajemnicy swe kolejne pionierskie podróże? Wiele wskazuje na to, że Manuskrypt z Puri to kolejna legenda wiązana ze słynnym żeglarzem. Lecz…

Jako że dane biograficzne z wczesnego okresu życia Kolumba są skąpe i niejednoznaczne, do dziś trwa dyskusja, czy żeglarz był Włochem, Portugalczykiem, Andaluzyjczykiem, Katalończykiem, Baskiem, Korsykaninem czy może nawet Szwajcarem. We Włoszech aż 17 miejscowości ubiega się o honor bycia rodzinnym miastem odkrywcy Nowego Świata. W tak mglistej faktologii nawet królewskie pochodzenie, włącznie z ojcostwem Władysława III Warneńczyka może być brane pod uwagę.

Drugim argumentem przemawiającym za tym, że w hipotezie doktora Rosy, a w każdym razie w legendzie króla na wygnaniu, może być coś na rzeczy, są zapiski Jana Długosza, polskiego dziejopisarza. Długosz urodził się w 1415 roku, a zmarł w 1480, był więc dorosłym świadkiem sprawowania władzy przez Warneńczyka. Co ważne, odnotował, iż na polu bitwy pod Warną nie znaleziono ciała ani zbroi polskiego króla. Do tego, gdy z rozkazu sułtana Murada II wystawiono na widok publiczny obciętą głowę Warneńczyka, była to głowa mężczyzny o długich jasnych włosach, a polski władca miał włosy czarne. Można więc odnieść wrażenie, że w zamęcie bitwy Władysław III nie zginął, tylko zaginął. Może przeżył wojenne zmagania i z pola bitwy oddalił się ukradkiem? Choćby do Portugalii.

Czy jednak polski król miał tak delikatną naturę, był aż tak wrażliwy, że po przegranej bitwie ukrył się przed światem? Ze wstydu porzucił ojczyznę i władzę nad nią? Możliwe, że Warneńczyk taki był. Jednak w nawiązaniu do charakteru i postępków młodego króla wspomniany już Jan Długosz w swym dziele Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego zadał cios hipotezie doktora Rosy. Sugeruje bowiem, że Władysław III nie ożenił się, bo bardziej interesowała go płeć męska. Ponadto jako władca słabo się sprawował, gdyż poświęcał więcej uwagi swemu życiu intymnemu niż roli króla i wodza. Może więc psychologia wyjaśnia zagadkę zaginięcia Warneńczyka, a nawet dobrowolnego wygnania? Mianowicie król o wyraźnych skłonnościach homoseksualnych, co przeszkadzało mu w zapewnieniu sukcesji dynastii Jagiellonów, przegrywa ważną bitwę. W tej sytuacji traci resztki poparcia, jakie miał wśród polskich możnych. Taka hipoteza uprawdopodobnia legendę króla na wygnaniu. Ma jednak ona jeden, ale nader słaby punkt. To dobrowolne, a więc chyba z miłości zawarte małżeństwo z portugalską szlachcianką, które owocowało spłodzeniem syna o imieniu Zygmunt, domniemanego Krzysztofa Kolumba, odkrywcy Ameryki.

Szkoda. Hipoteza doktora Manuela Rosy, choć miła sercu Polaka, jest jednak dziurawa jak rzeszoto. Według karkołomnych założeń portugalskiego historyka można dwudziestoletniemu, mało skutecznemu królowi Polski przypisać ojcostwo nie tylko Kolumba. W rachubę wchodzi wiele innych znanych postaci historycznych urodzonych po 1444 roku. Legenda Warneńczyka czeka więc na kolejne odsłony.

Michał Wojnicz od manuskryptu

Strona tytułowa się nie zachowała, podobnie jak nazwisko autora. Dlatego najbardziej zagadkową księgę świata nazwano Manuskryptem Voynicha, od nazwiska jej odkrywcy. Książka jest niewiele większa od współczesnych publikacji w formacie A5, ma wymiary: 22,5 centymetra na 15 centymetrów. Zawiera 120 kart (16 gdzieś się zagubiło). Oprawiona w skórę i spisana ręcznie na pergaminie welinowym przypomina alchemiczne prace z XVI stulecia, jednak materiał, z którego ją wykonano, jest o ponad wiek starszy, czego dowiodły badania naukowców. Tekst napisany nieznanym alfabetem opatrzono wieloma ilustracjami, których znaczenie do dziś jest niezrozumiałe.

Manuskrypt znajduje się w zbiorach biblioteki Uniwersytetu Yale. Dzięki rozwojowi technologii zeskanowano w wysokiej rozdzielczości wszystkie detale księgi i udostępniono je w internecie. Dziś każdy może się zmierzyć z tą enigmą, analizując cyfrową wersję Manuskryptu Voynicha. Wielu już próbowało. Na razie bez sukcesu. A pierwszym, który usiłował rozszyfrować zagadkowy tekst, był odkrywca tego rękopisu. Oficjalnie nazywał się Wilfrid Michael Voynich i wspomina się o nim jako o nowojorskim antykwariuszu. Naprawdę jednak był antycarskim spiskowcem, polskim szlachcicem.

Michał Wojnicz herbu Habdank, bo takie było prawdziwe nazwisko odkrywcy zagadkowej księgi, urodził się 31 października 1865 roku w Telszach na Litwie. Był nieodrodnym dziecięciem swej epoki. Wychował się w środowisku patriotycznym i mocno rozpolitykowanym.

W tamtym czasie Polska była zniewolona. Osłabiona militarnie i gospodarczo zastała najechana i zajęta przez trzy ościenne państwa: Prusy (dzisiejsze Niemcy), Austrię (wówczas cesarstwo) i Rosję. Proces anektowania terytorium naszego kraju trwał od 1772 do 1795 roku i przeszedł do historii jako rozbiory Polski. Nasza ojczyzna odzyskała państwowość dopiero 123 lata później, po zakończeniu pierwszej wojny światowej.

Wojnicz mieszkał na obszarze Polski zajętym przez Rosję, która zwalczała wszelkie przejawy patriotyzmu i próby odzyskania wolności przez Polaków. W 1863 roku w zaborze rosyjskim wybuchło powstanie styczniowe, krwawo stłumione przez carskie władze. Michał Wojnicz, dorastający wśród wspomnień o patriotach, bohaterach powstania, wstąpił jako młodzieniec w szeregi I Proletariatu, założonej przez Ludwika Waryńskiego pierwszej polskiej partii robotniczej. Zainteresował się też działalnością spiskową, ale jego kariera jako spiskowca i dynamitarda nie zdążyła się rozwinąć. Został aresztowany przez Ochranę, carską policję polityczną. W tamtych czasach Rosja nie pieściła się z wrogiem wewnętrznym. Proces nie trwał długo. W 1885 roku dwudziestoletniego Michała skazano za działalność polityczną na zesłanie. Jak wielu młodzieńców z jego pokolenia trafił na Sybir. Tyle że nie zamierzał się poddać woli władzy.

Chłopak był hardy i miał najwyraźniej awanturnicze usposobienie. Trudno dziś powiedzieć, co zaważyło na jego decyzji. Czy były to pobudki patriotyczne, wrogość wobec zaborcy, niechęć do trudnych warunków życia czy przede wszystkim żądza przygód? Bez względu na powód dwudziestopięcioletni Michał, zaopatrzywszy się w to, co niezbędne w podróży, zbiegł z niewoli po pięciu latach poniewierki na Syberii.

Był rok 1890. Wojnicz podjął trud wędrówki przez dzikie krainy. Do dziś nie ma pewności, z jakimi niebezpieczeństwami musiał się zmierzyć, z jakimi przeciwnościami przyrody i jakimi groźnymi ludźmi. Przemierzywszy rozległe stepy i niebosiężne góry, a potem dżunglę, powrócił do cywilizacji. W 1891 roku dotarł na południe Indii, na teren ówczesnej kolonii korony brytyjskiej.

Przemierzywszy najdziksze regiony świata, młody, wykształcony mężczyzna z herbowego rodu podjął decyzję. Nie wrócił do kraju, gdzie musiałby się ukrywać przed carskimi władzami. Nie wybrał też Francji, gdzie wielu polskich uchodźców tworzyło konspiracyjne środowisko emigrantów. Zamiast do Paryża, jak Chopin czy Mickiewicz, Michał Wojnicz udał się do Londynu. Po długim rejsie stanął na brytyjskiej ziemi. Wsiadł do pociągu, po czym w mieście mgieł i Sherlocka Holmesa, o którym opowiadania autorstwa Arthura Conana Doyle’a cieszyły się już powodzeniem, rozpoczął nowe życie. Przybrał nazwisko Wilfrid Michael Voynich i zajął się sprzedażą używanych książek. Wtedy było to szacowne zajęcie, bo wymagało nie tylko zmysłu biznesowego, ale też oczytania i znajomości języków. Z czasem profesja ta zainteresowała Michała tak bardzo, że otworzył antykwariat z prawdziwego zdarzenia i zaczął handlować starodrukami, księgarskimi białymi krukami. W tym czasie ożenił się z Angielką Ethel Lilian z domu Boole, z którą spędził resztę życia.

Niegdysiejszy spiskowiec i skazaniec w miejsce awanturniczych przygód na stepach i w dżungli odbywał podróże po Europie, szukając bibliofilskich skarbów. W 1912 roku podczas jednej z wypraw już jako Wilfrid przemierzał Włochy. W Villa Mandragone we Frascati pod Rzymem jezuici likwidowali bibliotekę klasztorną. Tam w ręce Wojnicza trafił tajemniczy rękopis. I zaczęła się kolejna przygoda. Bo księga, nazwana później Manuskryptem Voynicha, zafascynowała jej odkrywcę. Michał nigdy nie wystawił jej na sprzedaż. Przez 18 lat, do dnia swojej śmierci 19 marca 1930 roku, próbował rozszyfrować treść zapisaną nieznanym alfabetem, spowitą niezrozumiałymi ilustracjami.

Wilfrid Michael Voynich w 1914 roku przeprowadził się wraz z żoną z Londynu do Nowego Jorku. W Stanach Zjednoczonych również prowadził działalność antykwaryczną. Zabrał w bagażu prywatnym tajemniczy manuskrypt. Z sobie tylko znanych powodów zdecydował, że zagadkowy rękopis musi pozostać w ukryciu. Tak było przez kolejnych 30 lat, czego dopilnowała wdowa po Wojniczu. Dopiero w 1960 roku na mocy testamentu Ethel Lilian Voynich księga została przekazana bibliotece Uniwersytetu Yale.

Michał Wojnicz nie rozszyfrował rękopisu. Ale mimo że wolumin ten od 60 lat jest dostępny dla uczonych, przygoda z tajemnicą trwa. Treść i autor nadal są nieznane. Naukowcom udało się jednak określić wiek pergaminu oraz prześledzić część historii księgi.

Najstarszy zapis o manuskrypcie pochodzi z 1585 roku. Wtedy to John Dee sprzedał go cesarzowi Rudolfowi II za 600 dukatów. Ten epizod łączy Polaka spiskującego przeciw carowi ze szpiegiem królowej Elżbiety I. I trzeba przyznać, że nawet awanturnicze przygody Michała Wojnicza herbu Habdank wypadają blado w konfrontacji z żywotem Johna Dee. Dlatego opowieść o Dee, awanturniku, szpiegu, alchemiku znalazła się tej książce. (John Dee wśród aniołów).

Skąd John Dee miał Manuskrypt Voynicha – nie wiadomo. Jedna z hipotez zakłada, że sam go wykonał. Ale już w jego czasach księga budziła niezwykłe zainteresowanie, bo kwota, jaką za rękopis Dee wytargował od cesarza, była niebotyczna. Książki nie były wówczas tanie, ale dla porównania za poważne dzieło prawnicze płacono w Londynie dwa dukaty, kareta kosztowała 40 dukatów, a wysokiej jakości strój dla szlachcica – dukatów 20.

Michał Wojnicz przemierzył dosłownie pół świata, pokonał straszliwe przeszkody, widział wiele i niejednego doświadczył. Żył 65 lat, więc długo jak na jego epokę. Był postacią malowniczą. I choć z jednym się nie uporał, z odkodowaniem tajemniczej księgi, to ta porażka nie uwłacza polskiemu szlachcicowi. Nawet legion naukowców usiłujących odszyfrować treść rękopisu przegrał z tajemnicą. Ponadto księgę nazwano na cześć antycarskiego spiskowca od jego emigracyjnego pseudonimu Manuskryptem Voynicha. Pamiętajmy, że to Polak, Michał Wojnicz herbu Habdank, odkrył dla świata jedną z największych nierozwiązanych zagadek historii. Tych, które uczą pokory, bo przypominają, że nauka nie zna odpowiedzi na wszystkie pytania.

Munslow – zjadacz grzechów

Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci kamieniem, napomina Jezus w ewangelii. Cóż, każdy chrześcijanin grzeszy, choćby myślą. Jak więc do Królestwa Niebieskiego ma się dostać dusza obciążona grzechami? Wszak wielu odchodzi z tego świata gwałtowną śmiercią, bez spowiedzi i przyjęcia sakramentów. Prosty lud, nieobeznany z teologicznymi niuansami, znalazł rozwiązanie. Zjadacza grzechów.

Taką profesję uprawiał Richard Munslow ze wsi Ratlinghope w hrabstwie Shropshire. Przypuszczalnie był ostatnim w Anglii zjadaczem grzechów. Odprawiając moralnie dwuznaczny rytuał, przejmował grzechy ludzi, którzy zmarli nagle, a więc nie zdążyli się wyspowiadać. Dzięki niemu oczyszczona dusza zmarłego wędrowała wprost do raju, by ze świętymi i anielskimi chórami spędzić resztę wieczności. Tak w każdym razie wierzyli ci, którzy – by wesprzeć duszę zmarłego krewnego – wynajmowali zjadacza grzechów.

Niektórzy badacze twierdzą, że ta brytyjska tradycja sięga początków średniowiecza. Inni dowodzą, że jest dużo starsza, przedchrześcijańska, wywodząca się z kultury Celtów. Możliwe, że to rytuał jeszcze dawniejszy, z samych początków religii, nawiązujący do omawianej przez antropologów koncepcji tak zwanego kozła ofiarnego. Według takich założeń poprzez odprawienie właściwego rytuału przewiny całej społeczności są przenoszone na jakieś zwierzę, a nawet wybranego człowieka. Często tę procedurę zamykało uśmiercenie „kozła ofiarnego”. W tych założeniach mieści się też śmierć Jezusa na krzyżu, czym odkupił grzechy ludzkości. Obrzęd „zjadania grzechów” przebiegał jednak bezkrwawo i w skali jednostek.

Lęk chrześcijanina przed śmiercią wynika ze świadomości, że człowiek jest grzeszny. W najlepszym wypadku, co dotyczy tylko katolika, dusza skalana trafi do czyśćca, gdzie spędzi kawał wieczności. W protestanckiej Anglii podział był jednak czarno-biały i wertykalny. Dusza albo szybowała do świetlistego nieba, albo pod ciężarem grzechów opadała w mrok piekielnej otchłani. By uzyskać pożądany skutek, wynajmowano zjadacza grzechów.

Obrzęd w ogólnych zarysach polegał na tym, że rodzina człowieka, który zmarł gwałtowną śmiercią i nie zdążył się wyspowiadać, wynajmowała osobę przejmującą ciężar grzechów nieboszczyka. Dzięki temu rytuałowi z duszy zmarłego zdejmowano brzemię popełnionych niegodziwości i mogła ona polecieć wprost do nieba.

Według angielskiego zwyczaju zjadaczami grzechów zostawali ludzie ubodzy, a więc sezonowi robotnicy rolni lub żebracy. To istotne, bo takiej osobie wypłacano honorarium. Sam rytuał poza odmawianiem modlitw polegał na tym, że zjadacz grzechów zasiadał do stołu ustawionego obok ciała spoczywającego na łożu lub w otwartej trumnie. Na stole stawiano posiłek. Czasem wyprawiano ucztę, ale niekiedy ograniczano się do podania kawałka chleba i kubka wody. Najistotniejszy w obrzędzie był akt pożywiania się zjadacza grzechów przy zwłokach. To w przekonaniu ogółu przenosiło grzechy zmarłego na tego, kto ucztował przy jego ciele.

Richard Munslow to zagadkowa postać. Nie pasował do schematu. Był zamożnym rolnikiem, ważnym członkiem społeczności zamieszkującej okolice Ratlinghope. Bieda nie przymusiła go do pełnienia roli zjadacza grzechów. Dlaczego więc obciążał swą duszę cudzymi winami? Ryzykował przecież, że gdy nadejdzie kres jego dni, to zamkną się przed nim bramy Królestwa Niebieskiego. Czy był to skutek jakiejś zapomnianej dziś mrocznej intrygi? Może Munslow, sprawując dwuznaczną funkcję, próbował odkupić jakieś swoje przewiny wobec lokalnej społeczności?

W czasach, kiedy działalność zjadaczy grzechów była popularna, Kościół katolicki organizował pokazowe ekskomuniki osób zajmujących się tą szczególną profesją. Księża reagowali w ten sposób, bo tego rodzaju rytuał uważali z jednej strony za przejaw pogaństwa, z drugiej zaś za wkraczanie osób nieuprawnionych w kompetencje duchownych. Według Kościoła tylko wyświęceni kapłani mogli udzielać umierającym ostatniej posługi. Co istotne, podobne stanowisko zajmowali biskupi protestanccy. Munslow musiał więc liczyć się z tym, że każda instytucja kościelna potępi jego działalność.

Naukowcy badali te obrzędy, gdy jeszcze je odprawiano. Jak podają źródła historyczne, w 1825 roku profesor Evans z Presbyterian College w Carmarthen przeanalizował przypadek jednego ze zjadaczy grzechów, który mieszkał w okolicach Llanwenog w Cardiganshire. Jak pisał Evans, ten człowiek „był uważany przez zabobonnych wieśniaków za coś nieczystego, odciął się więc od społeczności, mieszkał samotnie na uboczu, a ludzie, którzy przypadkiem go spotykali, unikali go jak trędowatego”. Zjadacza grzechów wzywano tylko wtedy, gdy nie widziano innego wyjścia, by oczyścić czyjąś duszę, gdy kogoś dopadła nagła śmierć i już nie mógł się wyspowiadać. Według obserwacji profesora Evansa, kiedy zjadacz grzechów spod Llanwenog dopełnił rytuału, krewni zmarłego „spalili drewnianą miskę i talerz, z którego jadł przy zwłokach”.

Zjadacze grzechów najdłużej przetrwali na pograniczu Anglii i Walii, a ostatnim z nich znanym historykom jest właśnie Richard Munslow, który zmarł w 1906 roku.

O działalności Munslowa dowiedziano się, gdy pastor Norman Morris przeprowadził inwentaryzację starego przykościelnego cmentarza w Ratlinghope. Tam, wśród mogił zniszczonych upływem czasu, wielebny natknął się na nagrobek Munslowa. Nagrobek, który okazał się ważnym źródłem pisanym, gdyż ci, którzy zajęli się pochówkiem, kazali wyryć w kamieniu informację, że zmarły był zjadaczem grzechów.

Pastor o swym odkryciu powiadomił naukowców, którzy zajęli się tym przypadkiem. Z czasem wieść popłynęła do mediów i we wrześniu 2010 roku o odkryciu grobu Munslowa oraz o uprawianej przez niego tajemniczej profesji poinformował serwis BBC.

Przypadek ten dowodzi, że tradycja oczyszczania duszy zmarłego przez zjadacza grzechów dotrwała do początków XX wieku. Z braku późniejszych danych przyjęto, że właśnie Richard Munslow był ostatnią osobą, która się tym zajmowała.

Epilog przypomnianej światu działalności Munslowa dopisał pastor Norman Morris, który sprawował posługę w kościele pod wezwaniem Świętej Małgorzaty w Ratlinghope. Duchowny zmobilizował lokalną społeczność, by odrestaurować grób ostatniego zjadacza grzechów.

„Warto dbać o lokalną historię, dlatego wspólnie z parafianami odrestaurowujemy nagrobek Richarda Munslowa – oświadczył pastor w wypowiedzi dla brytyjskich mediów. – Jednocześnie zapewniam, że nie zamierzamy przywrócić odprawiania rytuału, który odszedł z tego świata wraz z panem Munslowem. To były bardzo dziwne praktyki i dziś Kościół by ich nie akceptował, ale podejrzewam, że w dawnych wiekach niejeden wikary przymykał na nie oko”.

Kroniki milczą, jak wielu duszom tragicznie zmarłych ludzi pomógł dostać się do nieba Richard Munslow. Nieznane są też motywy, które skłoniły zamożnego rolnika do zajmowania się taką profesją. Dziś dostępnym publicznie śladem dwuznacznych moralnie praktyk zjadacza grzechów jest odnowiony nagrobek na cmentarzu w Ratlinghope.

Tajemniczy biskup Jordan

Polska stała się oficjalnie krajem chrześcijańskim w 966 roku, gdy chrzest przyjął Mieszko I, książę Polan. Ale chrystianizacja naszego kraju dopiero się zaczęła. Przeprowadził ją pierwszy biskup Polski o imieniu Jordan i z tego powodu jest to postać znacząca w historii naszej ojczyzny. Skąd jednak przybył on na ziemie Polan?

Nie wiadomo, kiedy mnich Jordan się urodził. Biskupem Polski został w 967 lub 968 roku. Niektórzy historycy zakładają, że trafił do naszego kraju z dworem Dobrawy, córki Bolesława I Okrutnego, księcia chrześcijańskich już wówczas Czech. Dobrawa, zwana też Dąbrówką, przybyła do Polski w 966 roku, aby związać się politycznym węzłem małżeńskim z Mieszkiem I.

Hipoteza, że nawet jeśli Jordan przybył z Czech, to pochodził z Irlandii, ma solidne podstawy. Po pierwsze, na Zielonej Wyspie chrześcijaństwo rozpowszechniło się w VI stuleciu i wkrótce Irlandia stała się jednym z intelektualnych centrów. Po drugie, iryjscy mnisi byli przez kilkaset lat czołowymi misjonarzami Europy. Wędrowali do najdalszych zakątków, by głosić Słowo Boże. Mogli też dotrzeć na tereny dzisiejszej Polski, i to jeszcze przed chrztem Mieszka. Niektórzy badacze wskazują, że dowody na to znajdują się w Gnieźnie.

Pod posadzką najstarszego kościoła w tym mieście, poprzednika archikatedry gnieźnieńskiej, archeolodzy natrafili na fundamenty niewielkiej kamiennej konstrukcji. Postawiono hipotezę, że mógł to być mały kościółek związany z przeprowadzoną wśród Polan misją mnichów iryjskich, do czego mogło dojść już w IX stuleciu. Jako argument wspierający to założenie wskazywany jest ewangeliarz z 800 roku, przechowywany w bibliotece katedralnej w Gnieźnie. Zapiski na marginesach manuskryptu niektórzy badacze uważają za charakterystyczne dla mnichów z Irlandii, którzy w tamtym okresie prowadzili rozległą działalność misyjną na niechrześcijańskich jeszcze obrzeżach Europy. Dotarli także na ziemie Polan.

Kim byli Polanie, lud kładący podwaliny dzisiejszej Polski? Jedna koncepcja zakładała, że pochodzili z rejonu Giecza, druga, że z Kalisza. Nazwa plemienia wywodzi się przypuszczalnie od rolniczego charakteru ich gospodarki. Według jednej z koncepcji pochodzi od określenia „plemię”. Może jednak mieć związek z opolem, pierwotną formą organizacji plemiennej, będącą odmianą ludowładztwa z obieralnym przywódcą, wspólną własnością ziemi i rodem jako podstawą społeczną.

Kompleksowe badania wskazują, że państwo Polan stało się potęgą już za czasów Siemomysła czy też Ziemomysła, jak się zakłada, ojca Mieszka I. O Siemomyśle jako trzecim księciu Polan z dynastii Piastów wspomina w swej kronice Gall Anonim. Siemomysł, panujący od około 930 roku, zjednoczył ziemie Polan, Goplan i Mazowszan. Prawdopodobnie opanował też Pomorze Gdańskie i zagarnął ziemię lubuską, czym doprowadził do konfliktu z cesarstwem niemieckim. Walczył jednak skutecznie z Niemcami i z ościennymi plemionami słowiańskimi, niszcząc obronne grodziska położone pomiędzy rzekami Obrą i Baryczą.

Po śmierci Siemomysła, do której doszło między rokiem 950 a 960, władzę przejął jego syn Mieszko, urodzony około 935 roku i zmarły 25 maja 992 roku. Po oficjalnym chrzcie Mieszko I rozszerzył państwo Polan. Rozbudował istniejące grody, przyłączył do swego państwa ziemie nad Notecią i uczynił swymi wasalami plemiona z Pomorza, Śląska i Małopolski. Wkrótce te dzielnice na stałe weszły w granice kraju Polan – Polski. Było to dziełem syna Mieszka I, Bolesława Chrobrego, pierwszego króla naszego państwa.

W takich realiach przyszło działać Jordanowi. I kolejnemu iryjskiemu mnichowi. 60 lat po śmierci chrzciciela Polski w naszym kraju pojawił się Aaron, którego działalność jest lepiej udokumentowana. Ten krakowski arcybiskup przez wielu badaczy uważany jest za Irlandczyka, ze względu na imię popularne wśród iryjskich mnichów.

W 1044 roku Aaron został pierwszym opatem klasztoru benedyktynów w Tyńcu, ufundowanego przez Kazimierza Odnowiciela. Do Polski przybył prawdopodobnie z Kolonii, gdzie arcybiskupem był Herman, wuj Kazimierza. W 1046 roku Aaron został biskupem krakowskim, a prawdopodobnie w 1049 roku papież mianował go arcybiskupem. Zmarł 15 maja lub 9 października 1059 roku.

Aaron przybył do Polski z istotną misją. Było to w okresie odbudowy kraju po politycznym kryzysie monarchii piastowskiej, zniszczeniu Gniezna i antychrześcijańskich zawieruchach, do czego doszło wkrótce po śmierci Bolesława Chrobrego. W diecezji krakowskiej arcybiskup Aaron nałożył na duchowieństwo świeckie reformatorski obowiązek odśpiewywania psalmów, między innymi godzinek. Przypisuje mu się także założenie biblioteki kapituły krakowskiej.

Bywali więc irlandzcy mnisi na polskiej ziemi. Jeśli biskup Jordan także był Irlandczykiem, to jak wyglądały jego dzieciństwo i młodość?

Większość iryjskich mnichów pochodziła ze średnio bogatej warstwy o celtyckim rodowodzie. Można więc założyć, że Jordan wychował się w jednym z licznych w tamtym czasie warownych gospodarstw rolnych. Takie obiekty, jak przykładowo zrekonstruowany Caherconnel w irlandzkim hrabstwie Clare, składały się z kilku drewnianych domów mieszkalnych dla gospodarzy i służby oraz zagród dla zwierząt hodowlanych. Wszystko to było otoczone wysokimi murami z charakterystycznego szarego łupku – płaskie kamienie układano jeden na drugim i nie spajano ich zaprawą. W takiej siedzibie prowadzono typowe wiejskie życie, jednak w okresach najazdów anglosaskich oraz normańskich każde z gospodarstw zamieniało się w małą twierdzę.

Ponad 1000 lat temu w Irlandii była dobrze rozwinięta sieć szkolna, związana z charakterystycznymi dla tego kraju licznymi opactwami i klasztorami. Chociaż, co typowe dla tamtej epoki, szkolnictwo miało charakter religijny, to podlegało ono silnemu wpływowi środowisk świeckich. Można więc założyć, że mały Jordan pracował w gospodarstwie ojca, ale też uczył się w szkole w pobliskim opactwie. Gdy podrósł, zapragnął dalszej nauki, więc został mnichem, a z czasem uzyskał święcenia. Musiał chyba lubić podróże i mieć silną potrzebę misji, skoro dotarł aż na skraj Europy, do krainy Polan.

Mieszko I przyjął chrzest w 966 roku, przypuszczalnie w Wielką Sobotę. Uroczystość odbyła się w Gnieźnie lub Poznaniu. Czy był przy tym obecny Jordan, nie wiadomo. Jeśli tak, to właśnie on mógł ochrzcić polskiego księcia.

Dokumenty potwierdzają, że w 967 lub 968 roku Jordan został biskupem Polski i wyruszył nawracać nasz kraj. Jak podaje przekaz zawarty w ukończonej w 1018 roku niemieckiej Kronice Thietmara, Jordan podczas chrystianizacji Polan „wiele się z nimi natrudził, zanim niezmordowany w wysiłkach nakłonił ich słowem i czynem do uprawy winnicy Pańskiej”. Na czym polegała misja Jordana?

Ewangelizacyjną działalność biskupa można zrekonstruować na podstawie znanych faktów z epoki. Wówczas, przy chrzcie całego kraju, oficjalne miejsca dawnych kultów niszczono lub przekształcano w chrześcijańskie świątynie. Oddział żołnierzy Mieszka I wyruszał więc do jakiejś osady lub grodu, niszczył chram, po czym Jordan zabierał się tam do ewangelizacji.

Przygotowania osób, które chciały przyjąć chrzest, trwały zwykle tydzień. Kapłan nauczał podstaw wiary, a pod koniec takiego skróconego kursu religii obowiązywał trzydniowy post. W sobotę odbywał się chrzest przez trzykrotne zanurzenie w wodzie, do czego wykorzystywano specjalnie zbudowane baptysteria lub naturalne zbiorniki wodne. Następnie ochrzczeni przywdziewali specjalne białe szaty i brali udział w uczcie. Po tym dopiero następowała nauka zasad postępowania zgodnego z nowo przyjętą wiarą. Tym raczej zajmował się już kapłan, którego Jordan pozostawiał w osadzie, by czuwał nad wiernymi. Sam biskup wyruszał w kolejne miejsce.

Działalność pierwszego biskupa Polski objęła głównie centralne rejony kraju Mieszka I, w tym położone tam najważniejsze grody i osady. Jordan zajmował się tym przez około 15 lat.

Zadać można pytanie: skoro chrzciciel naszego kraju był iryjskim mnichem, to dlaczego w Polsce nie rozpowszechnił się krzyż celtycki? Ten czteroramienny krzyż umieszczony w okręgu ma przedchrześcijańskie pochodzenie, został jednak zaakceptowany przez Kościół jako symbol wiary i rozpropagowany przez wczesnośredniowiecznych iryjskich mnichów. Do dziś jest popularny w Irlandii. W Polsce jednak typowym symbolem wiary stał się prosty krzyż z krótszą poprzeczną belką. Ten symbol był propagowany w średniowieczu przez papieży związanych z cesarstwem niemieckim. Można więc spekulować, że prosty krzyż przyjął się w Polsce z powodów politycznych: w czasach, gdy na naszych ziemiach chrześcijaństwo jeszcze nie okrzepło, dynastia piastowska akcentowała takim symbolem swój związek z papiestwem.

Założenie, że Jordan pochodził z Zielonej Wyspy, jest jednak podważane przez część badaczy. Według nich kapłan ten był Włochem lub Niemcem z Nadrenii. Także status prawny Jordana jako biskupa nadal budzi spory wśród historyków. Postawiono na ten temat kilka hipotez, w tym trzy uważane za najbardziej prawdopodobne. Według jednej z nich kapłan mógł być biskupem egzymowanym, czyli takim, który nie podlegał żadnej metropolii, a święcenia biskupie otrzymał bezpośrednio od papieża. Druga hipoteza zakłada, że Jordan był biskupem misyjnym bez określonej stałej siedziby, a trzecia, że był biskupem podległym bezpośrednio papieżowi.

Jakiekolwiek by było prawne umocowanie biskupa Jordana, to bez wątpienia był on postacią niezwykłą. Zmienił sytuację kulturową, a przede wszystkim polityczną kraju Polan. Gdy zmarł, niełatwo dało się go zastąpić. Po jego śmierci, do której doszło pomiędzy 982 a 984 rokiem, przez blisko dekadę był wakat na biskupim tronie. Dopiero w 992 roku następnym biskupem Polski został Unger.

Król Skorpion. Bóg Skorpion... Po prostu Serket

Książę podniósł głowę i krzyknął głosem pełnym smutku i usilnej prośby:

– Nie chcę być Bogiem!

– Jak to! A któż inny mógłby?

Tak o Królu Skorpionie w mikropowieści Bóg Skorpion pisał William Golding, laureat Literackiej Nagrody Nobla. I choć utwór ten powstał ponad pół wieku temu, Król Skorpion nadal przykuwa uwagę, ponieważ obiegowo uznawany jest za pierwszego faraona Egiptu, bardziej legendę niż postać realną. To skazało go na pełnienie roli celebryty początków starożytności oraz ikonę fantasy, jako że zainspirował amerykańskich producentów filmowych. I tak powstał obraz Król Skorpion, a po nim liczne kontynuacje i wariacje tematu z umięśnionymi aktorami, półnagimi wiedźmami i rozmaitymi przejawami magii.

Od literatury z górnej półki po kino rozrywkowe – o Królu Skorpionie, Bogu Skorpionie wciąż pamiętamy. Choć długo pojawiał się tylko w niejasnych przekazach, lakonicznych wzmiankach, można odnieść wrażenie, że celowo ukrywał nie tylko swą tożsamość, ale wręcz swoje istnienie. W tym miejscu warto przytoczyć jeszcze jeden cytat ze wspomnianej mikropowieści Goldinga:

Książę westchnął.

– Męczą mnie te tajemnice.

– Dzięki nim żyjemy – odparł ślepiec.

Młody następca tronu obawiał się brzemienia władzy i związanych z nią obowiązków, trudów codzienności władcy. Spotkała go za to przewrotna nagroda, bo gdy już stał się Królem Skorpionem, zaczął najprawdziwsze życie wieczne – w naszej pamięci. I to dzięki tajemnicy. Czy aż tak by nas zaciekawiał, gdybyśmy szeroką wiedzę o nim i jego panowaniu mieli podaną w jakimś dokumencie? I gdyby tak właśnie go nie nazywano? Jednak dzięki mrówczej pracy archeologów tajemnice Króla Skorpiona są odkrywane jedna po drugiej. I ten dawniejszy od piramid heros przenosi się krok po kroku ze staroegipskiej legendy na karty historii.

Naukowcy ustalili jego prawdopodobne imię: Serket. Okazało się też, że legendarny Król Skorpion nie był pierwszym władcą Egiptu. W tej epoce, określanej jako predynastyczna, prawdopodobnie miał kilku poprzedników. Naukowcy spierają się o to, wymieniając takie imiona faraonów lub wodzów, jak: Ka, Narmer, Iry-Hor oraz Skorpion I. Oficjalnie więc tego zrównywanego z bogami Króla Skorpiona nazywają Skorpionem II. Ustalono także ramy czasowe, w których już nie legendarna, a historyczna postać zarządzała Egiptem. Co do tego jednak brak precyzji, bo rozrzut sięga ponad stulecie. Jedni eksperci datują rządy Króla Skorpiona na okres przed 3159 rokiem przed naszą erą, inni na okolice 3000 roku przed naszą erą.

Choć legenda widzi w Królu Skorpionie bohatera, to dla współczesnych był przede wszystkim budowniczym. Takie wrażenie można odnieść, przyglądając się tej postaci przedstawionej na pochodzącej z Hierakonpolis ceremonialnej maczudze, pradawnym pierwowzorze królewskiego berła. Tam domniemany Serket w koronie na głowie i z motyką w ręku osobiście pracuje przy regulacji kanału nawadniającego. Otaczają go insygnia i postaci podkreślające splendor władcy. Ale to, że Król Skorpion nie dzierży miecza, włóczni, łuku, lecz narzędzie, jednoznacznie wskazuje, jaką rolę pełnił w świadomości Egipcjan. I dlaczego pamiętali o nim przez tysiąclecia, a my przejęliśmy tę spuściznę, choć nieprecyzyjną, w formie legendy.

Archeolodzy przyjmują, że Serketa-Króla Skorpiona pochowano w miejscowości nazwanej tysiące lat później Hierakonpolis. Lecz krypta grobowa, jak inne w tym regionie, została ogołocona przez rabusiów dawno, dawno temu. Kryminaliści, bez względu na epokę, nie mają szacunku nawet dla bóstw i zakłócają ich wieczny spoczynek.

Historyczność Króla Skorpiona została udowodniona na piśmie. Potwierdzają ją hieroglify wyryte w kamieniu. To jedne z najstarszych znanych nauce zapisanych słów. W Wadi al-Malik, na wschód od Asuanu, zespół naukowców z Uniwersytetu w Bonn i Asuańskiego Biura Ministerstwa Starożytności odkrył wyryty w skale napis. Analizy wykazały, że to liczący ponad pięć tysiącleci, a więc najstarszy na świecie znak z nazwą miejsca. Znak bardzo ważny. Otóż inskrypcja ta mówi: „Domena Króla Horusa Skorpiona”!

Jak 5 grudnia 2020 roku podał serwis Ancient Origins, uczeni kierowani przez Niemca, doktora Ludwiga D. Morenza, i Egipcjan, doktora Abdelmonema Saida oraz doktora Mohameda Abdelhayema, w trakcie prac archeologicznych prowadzonych w 2017 roku natrafili na cztery hieroglify wyryte w skale. Początkowo uznano to za część kompozycji neolitycznych rzeźb naskalnych. Dopiero trzy lata później naukowcy zajęli się analizą odkrytych obrazów. Okazało się wówczas, że zestaw hieroglifów opisuje tę okolicę jako obszar należący do Króla Skorpiona.

Egiptolodzy ustalili, że kraina ta za czasów Króla Skorpiona była politycznie i gospodarczo powiązana z Mezopotamią. Serket musiał się cieszyć popularnością u poddanych, bo w rejonie Hierakonpolis archeolodzy odkryli wiele przedmiotów z jego imieniem: przywieszek z kości słoniowej oraz kamiennych i glinianych naczyń. Władca ten odnosił też sukcesy militarne, co dokumentuje relief naskalny odkryty w Gebel Sheikh Suleiman, przedstawiający zwycięstwo nad wojskiem z Nubii.

Według doktora Morenza w epoce Króla Skorpiona Egipt stał się pierwszym państwem terytorialnym w historii świata. Kilka mniejszych państw zostało zjednoczonych i zarządzano nimi centralnie. System administracyjny był rozwinięty, a dzielnice kraju, zwane domenami, podlegały podatkom i cłom.

Powrót Króla Skorpiona do świata realnego trwał wiele lat. Ten niezwykły proces rozpoczął się w 1995 roku. Wtedy to w trakcie wyprawy na południe Egiptu wykładowca Uniwersytetu Yale doktor John Coleman Darnell oraz jego żona Deborah odkryli na zachodnim brzegu Nilu w pobliżu miejscowości Gebel Tjauti niezwykły kamień pokryty rytami. Inskrypcja mówiła o Królu Skorpionie, mitycznym bohaterze i legendarnym władcy Egiptu.

Zespół ekspertów z wielu dziedzin pracował nad znaleziskiem przez siedem lat. Analizowano każdy szczegół. Na kamieniu przedstawione były postaci uczestniczące w procesji zorganizowanej z okazji zwycięskiego powrotu władcy miasta Abydos, który pokonał swojego przeciwnika z miasta Nakada. Sokół umieszczony nad Skorpionem zdaniem archeologów oznaczał władcę i jego imię. Potwierdzało to realne istnienie mitycznego Króla Skorpiona – Horusa Skorpiona Serketa.

Zdaniem doktora Darnella inskrypcja na kamieniu opowiada o zwycięstwie, które dało początek procesowi zjednoczenia księstw oraz wielkich dynastii faraonów i z czasem wprowadziło Egipt w epokę historyczną.

Eksperci w grudniu 2002 roku zakończyli odczytywanie znaczenia wizerunków ludzi oraz zwierząt wyrytych w kamieniu. Ustalili też wiek znaleziska. Piktogramy wykonano około 3150 roku przed naszą erą, w okresie poprzedzającym zjednoczenie Górnego i Dolnego Egiptu. Stało się to nie lada sensacją. W tym czasie był to najstarszy na świecie zbadany przez naukę artefakt pokryty pismem.

Znalezisko okazało się starsze od tak zwanej Palety Narmera z Hierakonpolis, powstałej około 3100 roku przed naszą erą. Wskazywało, że Egipt wyprzedził państwo Sumer w stworzeniu piśmiennej cywilizacji. I o czym mówił najstarszy zapisek świata? O zasługach Króla Skorpiona!

W tej odległej, dotąd mitycznej epoce potrafiono też wytwarzać przedmioty ze złota. Kolejne archeologiczne odkrycie to złoty skarb, w którym szczególne znaczenie mają zagadkowe posążki. Czy przedstawiają one władcę z legend?

W marcu 2006 roku polska ekspedycja archeologiczna odkryła we wschodniej delcie Nilu, na stanowisku Tell el-Farcha, artefakty sprzed 3100 roku przed naszą erą, z epoki mitów, predynastycznego Egiptu, kiedy to bogowie chadzali między ludźmi. Szczególną sensację w świecie nauki wywołało znalezienie tam dwóch artefaktów. Były to mierzące pół metra figury ze złota przedstawiające mężczyzn w postawie stojącej. Według archeologów są to najstarsze tego typu statuetki z początków państwa egipskiego. Nie wiadomo, czy posążki przedstawiają władców czy jakieś bóstwa ani też czy są dwoma wyobrażeniami tej samej postaci. Być może te równe wiekiem Królowi Skorpionowi figury są wizerunkiem właśnie tego, już niemitycznego faraona. Tajemniczy Serket uwieczniony w postaci ze złotej blachy?

W Tell el-Farcha odkryto też wiele artefaktów sprzed ponad pięciu tysiącleci i najstarsze egipskie centrum browarnicze – kilka właściwych dla tej epoki konstrukcji z kamienia i ceramiki. Ponadto w tym rejonie znaleziono pozostałości dużej kopulastej budowli, której przeznaczenie pozostaje nieznane. Natrafiono także na rezydencję z okresu przedfaraońskiego, którą uznano za siedzibę dostojnika. Możliwe, że był to ówczesny pałac władcy. Czyżby siedziba Króla Skorpiona?

Najstarsze zabytki pisma wyryte w skałach oraz złote artefakty sprawiły, że spośród zaklęć i modlitw spisanych w Księdze Piramid wyłania się nowy obraz historii. Pradawny Bóg Skorpion w ludzkiej postaci Króla Skorpiona, Serketa, faktycznie miał wpływ na zjednoczenie Egiptu, położył podwaliny pod istniejące przez trzy tysiąclecia państwa faraonów. Bez względu na to, czy chciał być bogiem, czy nie znosił tajemnic, dzięki legendzie Król Skorpion był skazany na życie wieczne. W pamięci zbiorowej nas, ludzkości.

Romulus bliźniakobójca

Italska legenda mówi, że Rzym został założony przez Romulusa wkrótce po tym, jak młody król zabił swego bliźniaczego brata Remusa. Czy musiało do tego dojść? Czy nie byłoby łatwiej rządzić we dwóch? Historia i starorzymski mit wyjaśniają, czego dokonał człowiek uważany za syna Marsa, bohater, który nie umarł, lecz wstąpił do nieba i przeistoczył się w boga Kwirynusa.

W mitach, legendach rozsiane są ziarna prawdy, które bywają na tyle spore, że przy wnikliwej analizie tradycyjne przekazy okazują się zapisem faktów. Zanim Heinrich Schliemann odkopał ruiny Troi, naukowcy uważali, że wojna trojańska była wyłącznie fikcją literacką zrodzoną w wyobraźni Homera lub jego anonimowych poprzedników. Później Arthur Evans, podążając tropami starogreckiego mitu o Minotaurze, odkrył na Krecie pałac niczym labirynt i zapomnianą cywilizację minojską. Wreszcie przyszła kolej na Rzym, którego kulturowym dziedzicem jest współczesna Europa.

W XXI wieku naukowcy zaczęli sprawdzać, czy faktycznie istnieje związek między mitem założycielskim Wiecznego Miasta a historią stolicy jednego z największych imperiów świata. Doszło bowiem do wielu odkryć archeologicznych wskazujących na to, że Romulus, legendarny założyciel Rzymu i pierwszy jego król, był postacią realną. Dowody archeologiczne mówią, że jakiś silny przywódca zjednoczył plemiona Italii w czasach, które są precyzyjnie określone przez starorzymską tradycję.

Co mówi legenda o Romulusie? Krążyły rozmaite wersje tego przekazu, ale jego węzłowe punkty były niezmienne. Romulus i jego bliźniaczy brat Remus byli synami boga Marsa i śmiertelniczki. Według mitu chłopców urodziła westalka Rea Sylwia, córka Numitora, króla miasta Alba Longa. Były to niespokojne czasy – nic dziwnego, skoro Mars akurat krążył po Italii. W Alba Longa władzę przejął siłą Amulius, uzurpator, ale spokrewniony z rodem rządzącym. Zaraz też rozkazał zabić chłopców, aby w przyszłości nie dochodzili swych praw do tronu.

W tym miejscu legendy pojawia się wątek znany ze starożytnych przekazów innych ludów z obrzeży basenu Morza Śródziemnego, choćby Egipcjan czy Izraelitów. Mianowicie niemowląt nie uśmiercono na miejscu, ale włożono je do kosza, a ten puszczono z nurtem rzeki. Tyber poniósł improwizowaną łódkę, a ta wkrótce osiadła w przybrzeżnych szuwarach. Tam, zwabiona dziecięcym płaczem, Romulusa i Remusa znalazła wilczyca. Znów doszło do cudownego zdarzenia, bo drapieżnik nie pożarł niemowląt, tylko zaniósł je do groty nazwanej później Lupercal. W tym ustronnym miejscu wilczyca opiekowała się bliźniakami i karmiła ich własnym mlekiem.

Po pewnym czasie, gdy wilczyca polowała w okolicy, do jaskini zajrzał pasterz. Zabrał chłopców do swego obejścia i wychował. Mijały lata, a kiedy bliźniacy dorośli, ruszyli ścieżką przeznaczenia – z sukcesem, pomimo niedostatków wykształcenia, ogłady i umiejętności militarnych, jako że zajmowali się nimi tylko wilczyca i pasterz. Zresztą nawet arystokracja ówczesnych Italików dopiero się cywilizowała – na gruzach kultury Etrusków i dzięki wszędobylskim Grekom.

Najpierw Romulusowi i Remusowi udało się zgromadzić oddział popleczników. Według jednej z wersji legendy chłopcy nabyli już doświadczenia w bijatykach, bo przewodzili bandzie rówieśników, też pasterzy, z którymi napadali na okolicznych rozbójników. Ci ludowi bohaterowie nie byli jednak starożytnymi odpowiednikami późniejszego o dwa tysiąclecia Robin Hooda z Sherwood, gdyż zabierali bandytom i… dawali sobie. Wracając do punktów węzłowych legendy, możemy przyjąć, że na skrzyknięcie wojska przeciw uzurpatorowi wpłynęło to, iż młodzieńców uważano za synów Marsa, boga wojny, a do tego byli oni wnukami Numitora, zdetronizowanego króla Alba Longa.

Prawi dziedzice korony stoczyli zwycięską walkę z wojskami uzurpatora. Amulius zginął, a Romulus z Remusem przejęli schedę po dziadku. Nie oznaczało to jednak szczęśliwego zakończenia. Może nie byłoby problemu, gdyby któryś z braci był choć o rok starszy i gdyby nie byli do siebie podobni. Poddani musieli przecież mieć pewność, kto nimi rządzi.

W tym miejscu przywołajmy inny przypadek problemów, jakie tworzą się na styku bliźniactwa i sukcesji. Sprawę Człowieka w Żelaznej Masce. Była to postać historyczna, więzień najpierw przetrzymywany w cytadeli na Wyspie Świętej Małgorzaty, a później w Bastylii. Człowiek ten zmarł 19 listopada 1703 roku. Przez całe życie musiał nosić na głowie metalową konstrukcję ukrywającą jego twarz. Nawet strażnicy nie znali jego tożsamości. Historycy do dziś spierają się, kim był Człowiek w Żelaznej Masce. Pewne jest tylko, że to więzień racji stanu Francji. Najbardziej malowniczą, ale prawdopodobną wersję legendy, jaka spowija tę prawdziwą postać, przedstawił Aleksander Dumas w powieści Wicehrabia de Bragelonne. Słynny pisarz przyjął, że był to bliźniaczy brat króla Ludwika XIV. W nowożytnej Europie, a tym bardziej w starożytności, władca mógł być tylko jeden. Różnica polegała na tym, że domniemanego bliźniaka króla Francji nie uśmiercono – zmarł, mając ponad 60 lat. W starożytności, szczególnie na obrzeżach ówczesnych cywilizacji, postępowano brutalniej, dlatego w dramatycznej fabule legendy o założycielu Rzymu musiał wystąpić tragiczny akcent przed happy endem.

Uzurpator poległ. Umarł król, niech żyje król! Wiadomo, że władca może być tylko jeden. Dlatego bliźniacy zwarli się w pojedynku o władzę. Być może doszło do tego tuż po pokonaniu Amuliusa na polu bitwy zasłanym trupami wspólnych wrogów i zwolenników. Zwyciężył Romulus. I bratobójstwo jako mord założycielski stało się według legendy fundamentem Rzymu, Romulus bowiem w miejscu śmierci Remusa nakazał zbudować miasto. Tak syn Marsa założył Rzym i stał się jego pierwszym królem. Rządził sprawiedliwie, a pod koniec długiego żywota dostąpił wniebowstąpienia, po czym z półboga stał się bogiem Kwirynusem, strzegącym Wiecznego Miasta z zaświatów.

Ten starorzymski mit jest zaskakująco precyzyjny. Podaje nawet datę pojedynku braci i stworzenia podwaliny stolicy późniejszego imperium. Miało do tego dojść 21 kwietnia 753 roku przed naszą erą. Rzymianie liczyli czas od tej właśnie daty – ab urbe condita. Nowe odkrycia archeologów i konstruowane na tej podstawie hipotezy wskazują, że tradycyjny italski przekaz rzeczywiście może relacjonować fakty.

Nauka akademicka długo podważała historyczność Romulusa, podkreślając fantastyczne epizody legendy. Wiarygodność przekazu miały podważać takie szczegóły, jak spłodzenie bliźniaków przez Marsa, przygarnięcie niemowląt przez wilczycę czy wreszcie wstąpienie Romulusa żywcem do nieba. Okazuje się jednak, że wszystkie te na pozór nierealne zdarzenia można racjonalnie wyjaśnić. Tak twierdzi między innymi brytyjski historyk doktor Marc Hyden, dyrektor R Street Institute, autor książek, w tym pracy Romulus: The Legend of Rome’s Founding Father.

Doktor Hyden przeanalizował najnowsze znaleziska archeologiczne i skonfrontował je z antycznymi tekstami zawierającymi wiele wersji założycielskiej legendy Rzymu. Na tej podstawie stworzył alternatywną, jak najbardziej realistyczną opowieść o początkach historii miasta i dziejach Romulusa. Wyniki prac Hydena zaprezentował 8 grudnia 2020 roku serwis Ancient Origins.

Przyjrzyjmy się więc kolejnym wydarzeniom przedstawianym przez legendę, usuwając nierealistyczne zajścia. Okazuje się, że opowieść obfitująca w malownicze, choć często krwawe epizody nadal przykuwa uwagę. Przede wszystkim według brytyjskiego historyka nie bóg Mars był ojcem bliźniaków, ale wymieniany w legendzie Amulius, prawdopodobnie bliski krewny, wuj lub stryj.

Amulius przejął władzę w Alba Longa, gdy poparła go część podwładnych Numitora, niezadowolonych z rządów legalnego króla. Szybko jednak się okazało, że wymiana władców nie była korzystna dla znacznej części mieszkańców. Amulius stał się tyranem. Jednym z jego licznych haniebnych czynów było zgwałcenie Rei Sylwii, córki zdetronizowanego Numitora. Wywołało to skandal w ówczesnych kręgach władzy, tym bardziej że ten akt przemocy przyniósł owoce. Rea Sylwia urodziła Romulusa i Remusa. Amulius, co było częstą praktyką w starożytności, chciał zabić potencjalnych rywali do tronu. Przeciwnicy polityczni ubiegli go jednak i ukryli chłopców. Dopiero dziesiątki lat później, gdy Romulus był już znanym przywódcą w regionie, hagiografowie dopisali mu boskie pochodzenie godne herosa. W ten sposób opowiadana przez kolejne wieki i milenia legenda zakryła mroczne fakty – to, że Romulus zabił także własnego ojca, gdy wraz z Remusem siłą upomnieli się o prawa do tronu Alba Longa.

Wróćmy do starorzymskiej legendy i kolejnego punktu uznawanego za fantastyczny. Tego, że bliźniaki zostały w niemowlęctwie przygarnięte i wykarmione przez wilczycę. Doktor Hyden zakłada, że sprawy miały się inaczej. Otóż niemowlęta wywieziono z Alba Longa i powierzono zaufanym sługom z gminu. Tu w miejsce legendarnej wadery o imieniu Lupa wkracza, według Hydena, mamka bliźniaków, która utrzymywała się z prostytucji. Takie panie do towarzystwa w starożytnym Rzymie nazywano obiegowo lupa, czyli wilczyca. W jednym z antycznych źródeł brytyjski historyk natknął się na kolejną wersję legendy, w której wymieniono nazwisko mamki bliźniąt – Acca Larentia. Ponadto jest możliwe, że w jaskini wiązanej później z mityczną wilczycą mieszkały lokalne prostytutki, w tym „wilczyca” Acca Larentia.

Dodajmy też, że w historii odnotowano wiele przypadków przygarnięcia ludzkich dzieci przez wilki. Do niektórych doszło nawet w czasach współczesnych – opisali je naukowcy zajmujący się przypadkami tak zwanych feral childs (w języku polskim pojęcie to zastąpiono określeniem „dzikie dzieci”). W 1920 roku w dżungli Bengalu znaleziono dwie dziewczynki wychowane przez wilki. Nadano im imiona Amala i Kamala. Nie przystosowały się do życia wśród ludzi i szybko zmarły. W indyjskiej dżungli natrafiono też na chłopca, którym opiekowały się wilki. Było to w 1976 roku. Odnotowano sporo podobnych zajść, a niosą one wiedzę istotną przy analizowaniu opowieści o Romulusie. Mianowicie przyszły założyciel Rzymu i jego bliźniak musieli niezbyt długo pozostawać pod opieką czworonoga. Nie zdążyli nabrać wilczych nawyków, nie przeistoczyli się w zwierzęta. Gdy zajął się nimi pasterz, wychował ich na ludzi.

Hyden wyjaśnia nawet, na czym polegało wniebowstąpienie Romulusa. Według naukowca chodziło o intrygę kryminalną i polityczną. Otóż grupa rzymskich arystokratów miała dość autorytarnych rządów króla. Wcześniej spotkało to Numitora, potem Amuliusa. Nic dziwnego, że i Romulus miał wrogów. W tym czasie król liczył już ponad 55 lat, co w starożytności było wiekiem podeszłym. Wciąż jednak cieszył się silnym poparciem poddanych, zarówno tych z Alba Longa, jak i z Rzymu. Z tej przyczyny wrogowie Romulusa zawiązali spisek, by pozbyć się króla podstępem. Trzeba przyznać, że działali bardzo przemyślnie, wręcz przewrotnie.

Wrogowie polityczni zwabili Romulusa w zasadzkę. Zabili go, a zwłoki poćwiartowali i ukryli w różnych miejscach, by nikt przypadkowo nie rozpoznał ciała. Następnie rozpowszechnili wieść, że bohater był tak wspaniały, iż upomniał się o niego ojciec, bóg Mars. Czasem, by odnieść zwycięstwo, buduje się przeciwnikom złote mosty. Dlatego mordercy rozpowiadali, że Romulusa żywcem wzięto do starorzymskiego nieba, gdzie zasiada pomiędzy bóstwami. Rzymska opinia publiczna zaakceptowała takie wyjaśnienie nagłego zniknięcia władcy. Zabójcom się upiekło, a jednocześnie stworzyli oni pożywkę dla rozkwitu legendy.

Analizy wielu danych pozwoliły doktorowi Hydenowi ustalić także ramy czasowe tych na pozór legendarnych zajść. Otóż Romulus żył od 772 roku przed naszą erą do roku 716. Z kolei Remus, jego bliźniak, zginął dokładnie 21 kwietnia 753 roku przed naszą erą. Tak więc Romulus zabił brata, gdy mieli po 19 lat, po czym wybudował Rzym i władał nim przez 37 lat.

Hipotezę Hydena, że Romulus to postać historyczna, wspierają liczne nowe odkrycia dokonane przez innych naukowców. Na przykład przedstawione w 2019 roku w magazynie „Science” wyniki badań włoskiego archeologa doktora Andrei Carandiniego. Według tego eksperta wykopane przez archeologów obiekty, takie jak pierwotny mur Palatynu, wzgórza wysokiego na 70 metrów, bruk z Forum Romanum czy pozostałości domu królewskiego na Palatynie są datowane na lata 800–700 przed naszą erą, a więc czasy mitycznego Romulusa. Choć nie potwierdzają one bezpośrednio realności tej postaci, to dowodzą istnienia silnego przywódcy, który w tym okresie zjednoczył część italskich plemion i zbudował warownię, skąd zarządzał regionem. Ten zaczątek Rzymu mógł być dziełem historycznego Romulusa.

Co istotne, doktor Carandini, historyk i archeolog z Uniwersytetu Rzymskiego La Sapienza, osobiście odkrył jedno z miejsc wskazujących, że legenda Rzymu wyrosła na faktach. W 2006 roku serwis New Scientist przedstawił wyniki prac zespołu archeologów kierowanego przez tego naukowca. Uczeni, prowadząc wykopaliska pod Forum Romanum, natknęli się w samym sercu dzisiejszej stolicy Włoch na pozostałości budynku określanego przez dawnych Rzymian jako pałac Romulusa.

Ruiny tej budowli odkryto siedem metrów pod poziomem Forum Romanum. Biorąc pod uwagę epokę, w której powstał budynek, faktycznie może być nazywany pałacem. Jak mieszkał Romulus? W lokalu o powierzchni około 345 metrów kwadratowych, z czego połowa była zadaszona. Główne pomieszczenie stanowiła wielka sala, gdzie przypuszczalnie organizowano uczty dla króla i jego gości. Wejście do niej było imponujące, przez ogromne drzwi osadzone pomiędzy drewnianymi kolumnami. Ściany pałacu wzniesiono z drewna i gliny, a podłogi wykonano z tufu, lekkiej porowatej skały. Dla porównania typowe italskie domy z tamtych czasów wznoszone z takich samych materiałów miały do 30 metrów kwadratowych powierzchni.

Naukowcy z Uniwersytetu Rzymskiego La Sapienza przeanalizowali znaleziony w wykopaliskach materiał pochodzenia biologicznego. Dzięki temu ustalili, że budynek faktycznie pochodzi z epoki, o której mówi mit założycielski Rzymu. Badania wykazały, że po Romulusie pałac zamieszkiwali kolejni władcy lub arystokraci. Obiekt użytkowano aż przez osiem stuleci. Dopiero w czasach pierwszych cesarzy z przyczyn nieodnotowanych w dokumentach pałac Romulusa obrócił się w ruinę.

„Historia założenia Rzymu jest po części mitem, po części prawdą historyczną”, wyjaśniał doktor Carandini w wypowiedzi dla Agencji Reutera. „Historia bliźniąt odzwierciedla wcześniejszą tradycję bliźniaczych bóstw strzegących tego rejonu, ale istniał przecież i historyczny założyciel, który około siedemset siedemdziesiątego piątego roku przed naszą erą ustanowił wzgórze Palatyn uświęconym centrum miasta. Odkrycia archeologiczne dostarczają coraz więcej dowodów na to, że legenda założenia Rzymu wywodzi się z faktów historycznych”.

Inne materialne dowody również wskazują, że w italskim micie zawarto informacje o realnych zdarzeniach.

20 listopada 2007 roku serwis BBC News poinformował o odkryciu groty, w której wilczyca, albo prostytutka Acca Larentia, opiekowała się Romulusem i Remusem. Antyczne zapiski mówiły, że było to święte miejsce dla Rzymian, zwane Lupercal. Archeolodzy natrafili na jaskinię pod ruinami pałacu cesarza Oktawiana Augusta, usytuowanymi na szczycie Palatynu.

Od 500 roku przed naszą erą Palatyn stał się miejscem zamieszkania najbogatszych obywateli Rzymu. Gdy republika rzymska w pierwszym wieku naszej ery przekształciła się w cesarstwo, na szczycie wzgórza cesarz Oktawian August zbudował pałace dla siebie i swojej żony Liwii. Jego następcy również wznosili na Palatynie okazałe rezydencje. Obecnie całe wzgórze jest pokryte ruinami i tunelami sięgającymi daleko w głąb ziemi.

Świętą grotę Lupercal odkryto podczas prac rekonstrukcyjnych pałacu Oktawiana Augusta. Zajmowali się tym pracownicy rzymskiego wydziału dziedzictwa kultury, kierowani przez doktor Irene Iacopi. Naukowcy natknęli się na zaskakujące znalezisko 16 metrów pod powierzchnią ziemi. Z naturalnej jaskini wysokiej na osiem metrów i o średnicy podobnej wielkości starożytni Italikowie stworzyli kryptę z marmurowym sufitem, bogato dekorowaną ceramicznymi mozaikami i muszlami. Lokalizacja i czas powstania ozdób wskazują, że to zaginiona grota Lupercal. Czy faktycznie miała tam swe legowisko legendarna wilczyca, a może jednak jaskinia była lokalem pań do towarzystwa, jak sugeruje doktor Hyden? Można jednak przyjąć, że właśnie w tym miejscu przeciwnicy Amuliusa ukryli następców tronu Alba Longa. Później z przyczyn politycznych w ustnym przekazie wymieniono „wilczycę” o nazwisku Acca Larentia na samicę wilka. Niewygodne fakty zakryto legendą wieczną jak Wieczne Miasto.

Według antycznych źródeł za czasów rzymskiej republiki i późniejszego cesarstwa każdego roku w lutym w grocie Lupercal odprawiano specyficzny rytuał. Kapłani zabijali psa i dwie kozy, a ich krwią ceremonialnie mazali czoła dwóch chłopców ze szlachetnych rodów – ku pamięci Romulusa i Remusa. Odprawiania tego obrzędu zakazał dopiero papież Gelazjusz I w 494 roku naszej ery, gdy Wieczne Miasto stało się już na wskroś chrześcijańskie. Później władze kościelne dokładały starań, jak widać skutecznie, by lud zapomniał o pogańskim obrzędzie i lokalizacji jaskini, w której go odprawiano.

Legendarna grota Lupercal została przywrócona światu i zajęli się nią eksperci z różnych dziedzin. Uczeni, zanim zdecydowali się wejść do środka w obawie przed zawaleniem się mas ziemi i skał, przez pół roku badali grotę Lupercal zdalnie, używając endoskopu oraz skanera laserowego. Kierownictwo nad pracami objął doktor Giorgio Croci, ceniony włoski archeolog, który w wypowiedzi dla światowych mediów nie krył swego zaskoczenia dokonanymi odkryciami. „Wyobraźcie sobie nasze zdumienie, gdy nabraliśmy pewności, że mamy do czynienia z obiektem z legend. To jasne, że cesarz August chciał, by jego siedziba została zbudowana w miejscu, które od założenia Rzymu było święte dla obywateli miasta”.

Inne odkrycia wskazują, że bliźniacy stoczyli bratobójczą walkę w nieprzypadkowym miejscu. Prawdopodobnie budowę Rzymu zainicjowano na ziemi, którą już wcześniej plemiona italskie uznawały za świętą. Dowodzić tego mogą odkryte pod Forum Cezara grobowce, starsze od Romulusa o ćwierć tysiąclecia.

Jak jesienią 2006 roku podał serwis „Science”, na te pochówki liczące trzy tysiąclecia natrafił zespół naukowców kierowany przez doktora Alessandra Delfino. Archeolodzy ustalili wówczas, że mają do czynienia z fragmentem nekropolii dla osób wysoko postawionych w hierarchii społecznej italskich plemion, wodzów, kapłanów. Można więc przyjąć, że było to powszechnie szanowane święte miejsce. Czy właśnie dlatego bliźniacy, pretendenci do tronu Alba Longa, pojedynkowali się na pradawnym cmentarzysku? Możliwe więc, że na taką, a nie inną lokalizację Rzymu wpłynęły kości ojców. To nekropolia zasłużonych stanowiła fundamenty Wiecznego Miasta. Dopiero z czasem mit z mordem założycielskim, upamiętniający imię pierwszego króla Rzymu, przesłonił wiedzę o pierwotnej przyczynie budowy miasta w tym właśnie miejscu.

Jak widać, liczne materialne dowody oraz oparte na nich hipotezy wskazują, że Romulus istniał. Naprawdę żył 2750 lat temu. Był postacią jak z greckiej tragedii antycznej, pełną sprzeczności, bo splamił się zabójstwem najbliższych krewnych, ale też założył miasto istniejące do dziś. Dla nas, jego potomnych, stworzył podwaliny Imperium Romanum, a co za tym idzie, kultury europejskiej. Czy doszłoby do tego, gdyby Romulus nie zabił swego brata bliźniaka?

Zjawa z dżungli

Egzotyczne krainy są światami, w których obowiązują inne prawa niż w europejskich aglomeracjach. W tropikalnych lasach kryje się wiele stworzeń słabo poznanych przez naukę albo jeszcze jej nie znanych. W takich olbrzymich terytorialnie enklawach Europejczyk jest intruzem i potencjalną ofiarą drapieżników wielkich i mikroskopijnych. Miejscowa ludność to najczęściej rolnicy żyjący na obrzeżach dżungli. Wiedzą, że w gęstwinie może spotkać ich coś złego. Groźne zwierzę, ale też przedwieczne byty, demony. W tym także istoty przypominające człowieka, ale z innego świata. Ani dobre, ani złe. Obce. W takich miejscach legendy, mity są równie prawdziwe jak najnowsza technologia.

W połowie stycznia 2007 roku rolnicy ze wsi usytuowanej w okręgu Oyadao, w prowincji Rattanakiri na północnym wschodzie Kambodży, zobaczyli na polu dziwne stworzenie. Przypominało człowieka, ale poruszało się jak zwierzę. I kradło ryż! Zjadało wierzchołki roślin zawierające nasiona. Chłopi, nie chcąc większych strat w zbiorach, a jednocześnie zaciekawieni, z czym mają do czynienia, skrzyknęli się, by schwytać szkodnika. Nieraz przecież przeganiali zwierzęta, które zapuszczały się na ich pola z pobliskiej dżungli. Tym razem jednak czuli obawę, bo istota bardziej przypominała demona niż człowieka. Mimo wszystko uznali, że muszą chronić swoje dobra, więc otoczyli dziwne stworzenie i po krótkiej gonitwie je złapali. Okazało się, że to poruszająca się jak małpa, naga, brudna, wychudzona istota przypominająca kobietę. Okrywały ją tylko bardzo długie, zmierzwione włosy. Człowiek czy jakaś zjawa z dżungli?

O incydencie zrobiło się głośno. Sprawą zajęły się lokalne władze. Urzędnicy szybko orzekli, że schwytana „dzika kobieta” to zaginiona w 1988 roku Rochom P’ngieng z plemienia Pnong. Wówczas to liczącą osiem lat dziewczynkę rodzice wysłali na łąki, by pasła bawoły. Pastwisko znajdowało się na skraju dżungli. W tamtym rolniczym rejonie kraju takie zadanie dla dziewczynki było czymś zwyczajnym. Rochom nie wróciła jednak do domu. Bawoły zagoniono do zagrody, ale po dziecku nie było śladu. Dopiero po 19 latach w zjawie z dżungli rozpoznano zaginioną dziewczynkę. W identyfikacji podobno pomogła charakterystyczna blizna na ręce, powstała jeszcze we wczesnym dzieciństwie Kambodżanki. Czy była to Rochom, której udało się przeżyć tak długo poza cywilizacją w dżungli?

Władze przekazały „dziką kobietę” jej domniemanej rodzinie. Gdy ojciec zaginionej Rochom, Sal Lou, z zawodu policjant, został skonfrontowany ze schwytaną na polu tajemniczą młodą kobietą, natychmiast uznał, że to jego córka. Sprawa jednak nie do końca jest jasna, bo Lou nie zgodził się na przeprowadzenie badań DNA jego i dziewczyny. Czyżby tożsamość odnalezionej nie była pewna, a na decyzji domniemanego rodzica zaważyło to, że sprawą zainteresowali się dziennikarze z całego świata? Za zdjęcia „dzikiej kobiety” i opowieści o niej płacili rodzinie spore kwoty. Na kambodżańskiej prowincji była to istna fortuna.

„Jej widok był przerażający, wyglądała jak obciągnięty skórą szkielet, była naga, zachowywała się jak małpa, a oczy miała czerwone jak tygrys. Ale to przecież moje dziecko”, tak Sal Lou po wielokroć relacjonował dziennikarzom swe pierwsze spotkanie z dziewczyną. Najwyraźniej starał się jak najdłużej utrzymać zainteresowanie mediów, a z nim przypływ gotówki.

Co zastanawiające, rzekoma Rochom nie powiedziała ani słowa. Dwudziestosiedmioletnia kobieta, o ile była to dziewczynka zaginiona niemal dwie dekady wcześniej, zachowywała się, jakby nigdy nie nauczyła się mówić. Gdy mała Kambodżanka, z którą ją utożsamiano, zaginęła w dżungli, miała osiem lat, a więc była już w wieku, w którym dzieci posługują się swobodnie mową oraz posiadają wiele wyuczonych umiejętności. Po schwytaniu „dzikiej kobiety” zakładano, że z czasem przypomni sobie ona znane z dzieciństwa sposoby komunikacji i w pełni powróci do cywilizacji, jednak rozmaite próby przywrócenia jej ludzkich zachowań nie odniosły skutku. Domniemana Rochom nadal nie potrafiła chodzić w pozycji pionowej i poruszała się jak małpa, na czterech kończynach. Czasem, trzymając się mebli lub ścian budynku, stawała prosto i zastygała, spoglądając w dal. Ludzie, ich reakcje, zachowania nie wzbudzały w niej zainteresowania. Była niczym istota z innego świata zabłąkana w świecie ludzi. Zjawa z dżungli? Skoro nie uzyskano potwierdzenia od samej „dzikiej kobiety” ani dzięki testom DNA, nie wiadomo, czy faktycznie była to Rochom. Jak dziecko mogło przetrwać tak wiele lat w dżungli? Czy przeżyło samodzielnie, czy też zaopiekowały się nim jakieś zwierzęta? W kambodżańskiej dżungli nie ma małp człekokształtnych, więc rzekoma Rochom nie mogła dzielić losu Tarzana z powieściowego cyklu Edgara Rice’a Burroughsa.

Po trzech latach od schwytania na polu ryżowym domniemana Rochom P’ngieng, licząca już prawdopodobnie 30 lat, nadal nie potrafiła zaadaptować się do życia wśród ludzi, do prostej egzystencji w kambodżańskiej wiosce. I któregoś dnia zniknęła. Jak w 1988 roku dziewczynka, z którą ją utożsamiano. Albo jak zjawa z dżungli.

28 maja 2010 roku dziennik „Telegraph” podał, że Rochom P’ngieng nocą wymknęła się z wioski i ślad po niej zaginął.

„Zdjęła ubranie i uciekła z domu bez uprzedzenia – oświadczył mediom Sal Lou, domniemany ojciec kobiety. – Uważaliśmy, że ostatnio zaczęła robić postępy. Nawet nauczyła się pomagać w kuchni przy przygotowywaniu posiłków”.

Po „dzikiej kobiecie” z kambodżańskiej dżungli pozostały tylko fotografie wykonane przez dziennikarzy. Ukazują one ładną młodą kobietę, skośnooką, o smagłej skórze. Jest ubrana w kolorowe sukienki, ale na żadnym zdjęciu nie widać, by była radosną osobą. Zawsze wpatruje się w dal, a twarz ma dysplastyczną. Sprawia wrażenie, jakby tylko wyglądem przypominała człowieka, a w swej istocie była kimś lub czymś innym.

Czy uciekła do dżungli? Czy była nieszczęśliwą dziewczynką, która tropikalne lasy uznała za swój dom? I czy faktycznie była to Rochom P’ngieng z plemienia Pnong? Może za 20 lat ktoś znów ją schwyta? A może nikt nigdy nie natknie się na żaden po niej ślad, nawet na kości ogryzione przez drapieżniki? Jaką historię ukryła swym milczeniem „dzika kobieta”? A może nie człowiek, nie zwierzę, lecz tajemny byt, zjawa z dżungli, która na chwilę trafiła do świata ludzi? W przepastnych tropikalnych lasach, bezludnych, tajemnych enklawach mity i naukę lepiej traktować równoważnie.

Redaktorka prowadząca: Marta Budnik
Wydawczyni: Agnieszka Fiedorowicz
Redakcja: Ewa Kosiba, Małgorzata Sapińska-Mysiewicz
Korekta: Małgorzata Sapińska-Mysiewicz
Projekt okładki: Marta Lisowska
Zdjęcie na okładce: © somchaikhun, © Joeprachatree, © rikirennes / Stock.Adobe.com

Copyright © 2022 by Tadeusz Oszubski
Copyright © 2022, Wydawnictwo Kobiece Łukasz Kierus

Wszelkie prawa do polskiego przekładu i publikacji zastrzeżone. Powielanie i rozpowszechnianie z wykorzystaniem jakiejkolwiek techniki całości bądź fragmentów niniejszego dzieła bez uprzedniego uzyskania pisemnej zgody posiadacza tych praw jest zabronione.

Wydanie elektroniczne
Białystok 2022
ISBN 978-83-67247-85-6

Grupa Wydawnictwo Kobiece | www.WydawnictwoKobiece.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com