Tytuł oryginału
Winter Is Coming
Why Vladimir Putin and the Enemies of the Free World Must Be Stopped

Copyright © 2015 by Garri Kasparow

Published in the United States by PublicAffairs™
a Member of Perseus Book Group

All rights reserved.

Przekład
Michał Romanek

Redakcja i korekta
Pracownia 12A

Konwersja
Tomasz Brzozowski

Projekt oryginalnej okładki
Pete Garceau

Zdjęcie na okładce
© AFP / Getty Images

Copyright © for this edition
Insignis Media, Kraków 2022
Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN 978-83-66873-85-8

Insignis Media
ul. Lubicz 17D/21–22, 31-503 Kraków
tel. +48 12 636 01 90
biuro@insignis.pl, insignis.pl
facebook.com/Wydawnictwo.Insignis
twitter.com/insignis_media (@insignis_media)
instagram.com/insignis_media (@insignis_media)
tiktok.com/@insignis_media (@insignis_media)

Pamięci Borisa Niemcowa
i wszystkich ludzi na świecie walczących
o wolność i demokrację,
tak jak on codziennie o nie walczył.

Garri Kasparow

Dla Zoe, dzięki której to wszystko było możliwe,
oraz dla Cleo i Rafy, dzięki którym było warto.

Mig Greengard

Wprowadzenie

19 sierpnia 1991 roku telewizja CNN prowadziła nieprzerwaną relację na żywo z wydarzeń związanych z próbą zamachu stanu zmierzającą do obalenia sowieckiego prezydenta Michaiła Gorbaczowa. Sprzymierzeni z KGB twardogłowi przedstawiciele rozsypującego się komunistycznego reżimu zastosowali wobec Gorbaczowa areszt domowy, zamykając go w jego daczy na Krymie, i ogłosili stan wyjątkowy. W światowej prasie wypowiadało się mnóstwo ekspertów i polityków, którzy obawiali się, że ten zamach stanu może oznaczać nagły koniec pieriestrojki albo nawet początek wojny domowej, ponieważ do centrum Moskwy wtoczyły się czołgi.

Tamtego wieczora wraz z byłą amerykańską ambasador przy Organizacji Narodów Zjednoczonych Jeane Kirkpatrick, jakimś profesorem z Kalifornii i byłym agentem KGB byłem gościem programu Larry King Live. Jako jedyny z całej czwórki twierdziłem, że nie ma szans, by ten zamach stanu się powiódł, oraz że będzie trwał nie dłużej niż czterdzieści osiem godzin, a nie całymi miesiącami, jak przewidywała ambasador Kirkpatrick i wiele innych osób. Wskazywałem, że przywódcy puczu nie cieszą się powszechnym poparciem, a podjęta przez nich próba powstrzymania reform, których się obawiali, może doprowadzić do i tak nieuniknionego rozpadu Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. Rządząca biurokracja również była rozdarta, bo wielu urzędników uważało, że po rozpadzie Związku Sowieckiego będą mieli większe szanse na awans. Moje przewidywania w ogromnej mierze się sprawdziły, kiedy zobaczyliśmy, jak rosyjski prezydent Borys Jelcyn wspina się na czołg, mieszkańcy Moskwy wychodzą na ulice w obronie wolności i demokracji, a klika przywódców puczu zdaje sobie sprawę, że społeczeństwo jest przeciw nim. Dwa dni później się poddali.

Próba zamachu stanu nie tylko się nie powiodła, ale przyspieszyła upadek Związku Sowieckiego, ukazując obywatelom ZSRS jasny wybór. Rozpad dotychczasowego państwa i perspektywa niepodległej przyszłości były trochę przerażające, to prawda, ale nie mogło to być gorsze od totalitarnej teraźniejszości.

W kolejnych miesiącach sowieckie republiki, niczym kostki domina, jedna po drugiej ogłaszały niepodległość. A w samej Moskwie już dwa dni po klęsce zamachu rozentuzjazmowany tłum zburzył znajdujący się przed siedzibą główną KGB pomnik „Żelaznego” Feliksa Dzierżyńskiego, przerażającego założyciela sowieckich służb bezpieczeństwa.

Kiedy teraz czytam zanotowane wówczas przez dziennikarzy wypowiedzi uczestników tych zgromadzeń, trudno mi opanować wzruszenie. „To początek naszego procesu oczyszczenia” – powiedział przywódca górniczego związku zawodowego. Prawosławny pop mówił: „Zniszczymy ten olbrzymi, groźny, totalitarny aparat KGB”. Tłum skandował: „Precz z KGB!” i „Swo-bo-da!” – co po rosyjsku znaczy „wolność”. Milicjanci zdejmowali czapki i przyłączali się do pochodu, a na cokole znienawidzonego pomnika wypisywano hasła w rodzaju „Pod sąd rzeźników z KGB!”. Jakiś lekarz powiedział, że ten protest jest inny od tych z ubiegłych miesięcy: „Mamy wrażenie, jakbyśmy się na nowo narodzili”.

Dlatego tak trudno pojąć, jak to się stało, że osiem lat później, 31 grudnia 1999 roku, prezydentem Rosji został były podpułkownik KGB. Przerwano rodzące się w tym kraju demokratyczne reformy i zaczęto je konsekwentnie odwracać. Władze rozpoczęły ataki na media i społeczeństwo obywatelskie. Rosyjska polityka zagraniczna zaczęła opierać się na zastraszaniu i agresji. Nie było żadnego procesu oczyszczenia, żadnych procesów dla rzeźników i żadnego niszczenia aparatu KGB. Zburzono wprawdzie pomnik Dzierżyńskiego, ale nie totalitarne represje, które symbolizował. One na nowo się narodziły – w osobie Władimira Putina.

Przeskoczmy teraz do roku 2015, a przekonamy się, że Putin nadal jest na Kremlu. Wojska rosyjskie zaatakowały Ukrainę i zajęły Krym, a stało się to sześć lat po napaści na innego sąsiada, republikę Gruzji. Zaledwie kilka dni po tym, jak w lutym 2014 roku odgrywał rolę gospodarza zimowych igrzysk olimpijskich w Soczi, Putin wzniecił wojnę na wschodniej Ukrainie i został pierwszym przywódcą, który dokonał przyłączenia siłą suwerennego obcego terytorium od czasu Saddama Husajna w Kuwejcie. Ci sami światowi przywódcy, którzy rok wcześniej uśmiechnięci pozowali do zdjęć z Putinem, teraz wprowadzają sankcje przeciwko Rosji i członkom rosyjskiej elity władzy. Rosja grozi, że zakręci kurki na rurociągach, którymi płynie do Europy jedna trzecia potrzebnej jej ropy i gazu. Metaforyczne mafijne państwo, którego capo di tutti capi (szefem wszystkich szefów) jest Putin, przeszło od fazy ideologicznie agnostycznej kleptokracji do stosowania jawnie faszystowskiej propagandy i taktyki. Powróciło zapomniane od dawna widmo nuklearnej zagłady.

Na obecny kryzys złożyły się dwa procesy. Pierwszy to zmiana, która dokonała się w Rosji: w zaskakująco krótkim czasie od świętowania końca komunizmu kraj ten wybrał sobie na przywódcę oficera KGB, a następnie zaczął dokonywać inwazji na sąsiadów. Drugi to przysłużenie się do tej zmiany przez wolny świat – a doszło do tego w wyniku połączenia zobojętnienia, niewiedzy i źle ukierunkowanej życzliwości. Decydującą sprawą jest ustalenie, jak się to stało i co poszło nie tak, bowiem wprawdzie teraz uznaje się Putina za stan zagrożenia, jednak Europa i Ameryka wciąż źle to rozumieją. Państwa demokratyczne na całym świecie muszą się zjednoczyć i przyswoić sobie na nowo lekcje płynące z wygrania zimnej wojny, zanim do końca wpadniemy w koleiny następnego takiego konfliktu. Rosja Putina to zdecydowanie największe i najpoważniejsze zagrożenie, przed jakim stoi dziś świat – ale nie jedyne. Grupy terrorystyczne takie jak Al-Kaida i Państwo Islamskie są (mimo nazwy tej ostatniej) pozbawione państwa oraz tych nieprzebranych zasobów i broni masowego rażenia, które ma do swojej dyspozycji Putin. Jednakże ataki z 11 września oraz im podobne przekonały nas, że wcale nie trzeba mieć flagi państwowej ani nawet wojska, by wyrządzić straszliwe szkody najpotężniejszemu państwu na świecie. Co więcej, kraje, które finansowo wspierają terror, korzystają na tym, że będące celem terrorystów państwa demokratyczne nie organizują sobie agresywnej obrony. Światowe mocarstwa dają zbrodniczym reżimom Iranu, Korei Północnej i Syrii sporo czasu przy stole negocjacyjnym, nie uzyskując od nich żadnych znaczących ustępstw.

Wielokrotnie podnoszono już kwestię wyzwań wynikłych z wielobiegunowego świata powstałego wraz z zakończeniem zimnej wojny. Tym, czego brakuje, jest spójna strategia dotycząca radzenia sobie z tymi wyzwaniami. Kiedy zimna wojna dobiegła końca, zwycięzcom zabrakło poczucia celu oraz wspólnego wroga, przeciwko któremu mogliby się zjednoczyć. Wrogowie wolnego świata nie mają takich wątpliwości. Tym, co ich określa, nadal jest sprzeciw wobec reguł i zasad liberalnej demokracji oraz wobec praw człowieka, których głównym symbolicznym i jak najbardziej faktycznym przedstawicielem są dla nich Stany Zjednoczone. A mimo to wciąż próbujemy ich angażować w dialog, negocjujemy z nimi, a nawet dostarczamy tym wrogom broni i zasobów, których oni używają, by nas atakować. Parafrazując podaną przez Winstona Churchilla definicję polityki ustępstw: karmimy krokodyle w nadziei, że nas zjedzą ostatnich.

Każde polityczne ochłodzenie między Waszyngtonem a Moskwą lub Pekinem momentalnie wywołuje u obu stron wzajemne zarzuty o chęć „powrotu do zimnej wojny”. Stosowanie dzisiaj tego komunału zakrawa na ironię, biorąc pod uwagę, że zapomniano, w jaki sposób prowadzono zimną wojnę i odniesiono w niej zwycięstwo – zapomniano, zamiast ów sposób naśladować. Zamiast stać na gruncie zasad mówiących, czym jest dobro, a czym zło, co jest słuszne, a co nie, na gruncie uniwersalnych wartości praw człowieka i ludzkiego życia, mamy politykę angażowania, resety i moralną równoważność. Czyli – politykę ustępstw pod różnymi innymi nazwami. Świat potrzebuje nowego sojuszu opartego na globalnej Magna Carta, deklaracji podstawowych praw, którą wszyscy członkowie muszą uznawać. Państwa, którym droga jest wolność jednostki, kontrolują obecnie większość światowych zasobów, a także światowego potencjału militarnego. Jeśli się zjednoczą i przestaną hołubić bandyckie reżimy oraz sponsorów terroryzmu, ich prawości i wpływom nic się nie oprze.

Celem nie powinno być budowanie nowych murów, by izolować miliony ludzi żyjących pod rządami autorytarnych władców, lecz danie im nadziei i szansy na jaśniejszą przyszłość. My, mieszkańcy krajów położonych za żelazną kurtyną, w większości doskonale zdawaliśmy sobie sprawę, że w wolnym świecie są ludzie, którym na nas zależy i którzy walczą za nas, a nie przeciwko nam. I to było ważne, że o tym wiedzieliśmy. Dziś tak zwani przywódcy wolnego świata mówią o działaniu na rzecz demokracji, a jednocześnie traktują przywódców najbardziej represyjnych reżimów świata jak równych sobie. Polityka angażowania dyktatorów w dialog zawiodła na każdym możliwym poziomie i naprawdę czas najwyższy uznać to niepowodzenie.

Jak powiedział Ronald Reagan w swoim słynnym przemówieniu Czas na wybór z 1964 roku, nie ma wyboru pomiędzy pokojem a wojną, tylko między walką a kapitulacją. Musimy wybrać. Nie wolno nam skapitulować. Musimy walczyć, korzystając z potężnych zasobów wolnego świata, poczynając od wartości moralnych i bodźców ekonomicznych, a działania zbrojne traktując jedynie jako ostateczność. Ameryka musi temu przewodzić, wykorzystując swoje potężne zasoby i zdolność do mobilizowania swoich kłótliwych i podzielonych sojuszników. Jednak mówienie o wartościach amerykańskich czy nawet o wartościach zachodnich nie wytrzymuje dziś próby czasu. Działać musi Japonia i Korea Południowa, Australia i Brazylia, Indie i Republika Południowej Afryki – i każdy kraj, który ceni sobie demokrację oraz wolność i korzysta z ogólnoświatowej stabilności. Wiemy, że to się da zrobić, ponieważ robiono tak już wcześniej. Musimy odważyć się zrobić to znowu.

*

Pięć lat po tym, jak Putin objął rządy i rozpoczął odbudowę rosyjskiego państwa policyjnego, które tak podziwiał, ja sam doświadczyłem własnego odrodzenia. W roku 2005, po dwudziestu latach spędzonych na szczycie światowych szachów zawodowych, wycofałem się z uprawiania tego sportu, by przyłączyć się do nowo powstałego rosyjskiego ruchu na rzecz demokracji. Zostałem mistrzem świata w roku 1985, mając dwadzieścia dwa lata, i na szachownicy osiągnąłem wszystko, co mógłbym chcieć osiągnąć. Zawsze chciałem zrobić coś ważnego dla świata, a czułem, że w świecie szachów mój czas już się skończył. Chciałem, by moje dzieci mogły dorastać w wolnej Rosji. I przypomniałem sobie hasło, które matka kiedyś powiesiła u mnie w pokoju na ścianie, cytat z któregoś z sowieckich dysydentów: „Jeśli nie ty, to kto?”. Miałem nadzieję, że wykorzystam własną energię i sławę do odparcia narastającej fali represji płynących z Kremla.

Podobnie jak wielu Rosjan martwiła mnie mało znana przeszłość Putina w KGB i jego nagłe dojście do władzy po tym, jak w 1999 roku nadzorował brutalną wojnę mającą spacyfikować rosyjski region Czeczenii. Jednak mimo tej niechęci początkowo i ja, i moi rodacy chcieliśmy dać Putinowi szansę. Jelcyn bardzo zszargał swoją pozycję w porządku demokratycznym przy okazji ponownego wyboru na prezydenta w 1996 roku, ponieważ wykorzystał uprawnienia własnego urzędu do wpłynięcia na wynik wyborów, i przyznaję, że w tamtym czasie należałem do osób uważających, że można wybrać mniejsze zło w postaci częściowego poświęcenia uczciwości demokratycznych procedur, jeśli wymaga tego powstrzymanie znienawidzonych komunistów przed odzyskaniem władzy. Takie kompromisy niemal zawsze są błędem i tak też było w tym wypadku, ponieważ utorowano w ten sposób drogę do wykorzystywania osłabionego systemu jeszcze bardziej bezwzględnej osobie.

Kryzys finansowy z 1998 roku pozostawił rosyjską gospodarkę w bardzo rozchwianym stanie, chociaż z perspektywy czasu warto zwrócić uwagę, że już w roku 2000 trend się odwrócił i nastąpił znaczny wzrost produktu krajowego brutto (PKB). Jednak w okresie kryzysu przestępczość, inflacja oraz powszechne poczucie słabości i niepewności państwa sprawiły, że prostolinijny technokrata Putin stał się pociągającą i bezpieczną opcją. Panowało przekonanie, że bez silnej ręki u steru kraj może pogrążyć się w chaosie. W słabych państwach demokratycznych niepewność materialna i społeczna zawsze była łatwym celem, a większość dyktatorów doszła do władzy przy początkowym poparciu społeczeństwa. Całe ludzkie dzieje wypełniają niekończące się szeregi despotów i junt wojskowych, którym wola ludu dała władzę, by zaprowadzili porządek i zahamowali wybryki chwiejnego cywilnego reżimu „la mano dura” (twardą ręką). Jakoś ludzie zawsze zapominają, że znacznie łatwiej wprowadzić dyktatora na urząd, niż go z niego zdjąć. Oczywiście nie oczekiwałem, że moja nowa kariera w czymś, co jedynie z ogromną dozą wyrozumiałości można nazwać rosyjską „polityką”, będzie łatwa. Opozycja nie próbowała wygrać wyborów; walczyliśmy jedynie o to, by te wybory w ogóle były wyborami. Dlatego właśnie zawsze mówiłem, że jestem aktywistą, a nie politykiem, nawet kiedy wygrałem w prawyborach jako kandydat opozycji do wyborów prezydenckich w 2008 roku. Wszyscy wiedzieli, że nigdy nie pozwolono by mi pojawić się na oficjalnej liście kandydatów; chodziło o to, by pokazać ten fakt i spróbować wzmocnić zwiotczałe mięśnie rosyjskiej demokracji. Początkowo moim celem było zjednoczenie wszystkich antyputinowskich sił w kraju, szczególnie tych, których zazwyczaj nie podejrzewałoby się o jakiekolwiek wspólne wystąpienie. Liberalnego obozu reformatorskiego, do którego należałem, nie łączyło na przykład nic z Partią Narodowo-Bolszewicką – poza tym, że i nas, i ich spychano na margines, prześladowano i zdradzano w ramach planu Putina, by dożywotnio utrzymać się przy władzy. A mimo to nasza wątła koalicja maszerowała ulicami Moskwy i Sankt Petersburga – były to pierwsze poważne protesty polityczne od czasu objęcia urzędu przez Putina. Chcieliśmy pokazać ludziom w Rosji, że opór jest możliwy, i przekazać komunikat, że rezygnacja z wolności w zamian za stabilność to fałszywy wybór.

Niestety, podobnie jak inni współcześni despoci Putin miał (i nadal ma) pewien atut, o którym władze sowieckie nawet nie mogły marzyć: silne związki gospodarcze i polityczne z wolnym światem. Dekady wymiany handlowej wygenerowały olbrzymie bogactwo, którego dyktatury takie jak Rosja i Chiny użyły do stworzenia zaawansowanej autorytarnej infrastruktury wewnętrznej i do wywierania nacisków w polityce zagranicznej. Przekonanie, że wolny świat wykorzysta te gospodarcze i społeczne więzi do stopniowej liberalizacji państw autorytarnych, było naiwne. W praktyce państwa autorytarne nadużyły tego przypływu kapitału oraz ekonomicznej współzależności, by poszerzać zakres swojej korupcji na zewnątrz i podsycać represje wewnątrz.

Weźmy prosty przykład: cała Europa otrzymuje z Rosji jedną trzecią potrzebnej jej energii (choć oczywiście w wypadku niektórych krajów ta liczba jest znacznie większa). Równocześnie rynek europejski odbiera 80 procent rosyjskiego eksportu energii. Która strona tej relacji dysponuje zatem większą możliwością wywierania nacisku? A mimo to w czasie kryzysu na Ukrainie słyszeliśmy powtarzane nieustannie wypowiedzi, że Europa nie może podjąć działań przeciwko Rosji z powodu uzależnienia energetycznego! Osiem miesięcy po zajęciu Krymu przez Putina, a trzy i pół miesiąca po pojawieniu się dowodów, że to wojska rosyjskie zestrzeliły samolot pasażerski nad Ukrainą, Europa wciąż „rozważała” przyjrzenie się sposobom, w jakie można by zastąpić rosyjski gaz. Zamiast wykorzystać swoje przytłaczające ekonomiczne oddziaływanie do powstrzymania napaści Putina, Unia Europejska udaje bezradność. Zbojkotowanie importu rosyjskich surowców energetycznych przez UE, a nawet już samo nałożenie na ten import wysokich ceł, zagroziłoby zupełnym zniszczeniem rosyjskiej gospodarki, której płynność finansowa jest obecnie całkowicie zależna od sektora energetycznego. Jednak Europie brakuje woli politycznej: Europa nie potrafi zdecydować się na poniesienie w krótkim okresie znaczących ofiar, by stawić czoła dużo większemu w długiej perspektywie zagrożeniu, jakie dla globalnego bezpieczeństwa i – co za tym idzie – dla zależnej od globalizacji gospodarki stanowi pozostawienie Putinowi pełnej swobody.

Polityka angażowania daje też współczesnym reżimom autorytarnym subtelniejsze narzędzia pozwalające unikać potępienia. Reżimy te ogłaszają własne pierwsze oferty publiczne (initial public offerings, IPOs) i mają luksusowe nieruchomości w Nowym Jorku i Londynie, co dostarcza wpływów z prowizji i podatków, z których zachłanni zachodni politycy oraz korporacje nie zgodzą się zrezygnować w imię praw człowieka. Państwa tłumiące wolność wykorzystują otwartość wolnego świata, zatrudniając lobbystów, szerząc propagandę w mediach i hojnie łożąc na polityków, partie polityczne oraz organizacje pozarządowe (NGO). Kiedy ujawnia się tego rodzaju działania, nie wywołują one zbyt ostrego sprzeciwu. Obywatele żyjący w wolnym świecie od czasu do czasu wyrażają oburzenie, kiedy media ujawniają istnienie jakiejś fabryki wyzyskującej pracowników, ale ostatecznie niewiele ich obchodzi środowisko społeczne krajów, w których wydobywa się kupowaną przez nich ropę czy produkuje się dla nich ubrania i iPhone’y.

Kiedy rosyjscy oligarchowie obejmowali zasięgiem swojego bogactwa oraz politycznych wpływów Putina cały świat, zachodnie firmy odwzajemniały im się, inwestując w Rosji. Giganci sektora energetycznego, tacy jak Shell czy British Petroleum (BP), nie mogli się doczekać, kiedy dostaną szansę dostępu do ogromnych rosyjskich zasobów surowców energetycznych, a uśpiony przez wiele lat rynek rosyjski był celem, któremu nie sposób było się oprzeć, bez względu na to, na jakie ustępstwa trzeba było się zgodzić przy zawieraniu umów. Prawa człowieka w Rosji były najmniejszym ze zmartwień zachodnich korporacji. Mimo wielokrotnego zdradzania, oszukiwania i zastraszania zachodnich firm przez ich rosyjskich partnerów, mimo wyrzucania ich ze spółek czy w ogóle z Rosji te firmy wciąż wracały, prosząc o jeszcze – jak bite psy do znęcającego się nad nimi pana.

Najbardziej jaskrawym przykładem był dyrektor generalny BP Robert Dudley, który uciekł z Rosji w 2008 roku, kiedy był dyrektorem generalnym spółki typu joint venture założonej z grupą rosyjskich miliarderów. Z powodu nieustannego nękania oraz w obawie przez aresztowaniem (a także – według jednej z wersji – przed otruciem) Dudley uciekł i ukrył się. A mimo to parę lat później wrócił do Rosji i zrobił sobie sesję zdjęciową z samym Putinem, ogłaszając, że zawarł umowę na poszukiwanie ropy z kontrolowanym przez państwo koncernem petrochemicznym Rosnieft! I wprawdzie zagraniczne inwestycje nieco poprawiły wzrost rosyjskiego PKB (wynikał on w większości z potężnej podwyżki cen ropy), w niewielkim stopniu wpłynęło to jednak na poprawę jakości życia przeciętnych Rosjan. Większość tego nowego bogactwa wróciła z Rosji i wylądowała w zachodnich bankach oraz nieruchomościach zarejestrowanych na nazwiska Putinowskiej elity oligarchów.

Dlatego chociaż nasz wciąż się rozwijający ruch opozycyjny odnotował pewien postęp, gdyż zwrócił uwagę na niedemokratyczne realia Rosji Putina, od samego początku byliśmy na straconej pozycji. Całkowite panowanie Kremla nad środkami masowego przekazu i bezwzględne prześladowanie wszelkiej opozycji w społeczeństwie obywatelskim uniemożliwiło nabranie jakiegokolwiek trwałego rozmachu. W realizacji naszego zadania przeszkadzali też demokratyczni przywódcy, którzy witali Putina na salonach światowej polityki, zapewniając mu tym samym tak bardzo mu potrzebne – wobec braku prawomocnych wyborów w Rosji – potwierdzenie jego przywództwa. Trudno nawoływać do demokratycznych reform, kiedy we wszystkich kanałach telewizyjnych i we wszystkich gazetach pokazuje się obrazy przywódców najpotężniejszych państw demokratycznych świata przyjmujących dyktatora jak członka rodziny. Z takiego wizerunku płynie przekaz, że albo w rzeczywistości wcale nie jest dyktatorem, albo demokracja i wolność jednostki to nic więcej niż karty przetargowe – jak to niezmiennie twierdzą ludzie pokroju Putina. Ostatecznie musiało dojść do najazdu na Ukrainę, by grupa G7 (zawsze sprzeciwiałem się stosowaniu nazwy G8) w końcu usunęła Rosję Putina z elitarnego klubu uprzemysłowionych państw demokratycznych.

W 2008 roku, kiedy Putin wypożyczył urząd prezydenta swojemu cieniowi Dmitrijowi Miedwiediewowi, nikt chyba nie miał już złudzeń, że rosyjska demokracja umarła. Jedynymi kontrkandydatami na liście wyborczej byli przedstawiciele lojalnej opozycji obsadzeni w wyznaczonych im rolach: komunista Giennadij Ziuganow i Władimir Żyrinowski, który od 1991 roku był etatowym skrajnym prawicowcem. Obaj pełnili – i nadal pełnią – czysto dekoracyjną i nieszkodliwą funkcję polegającą na zapewnianiu absolutnie minimalnych pozorów demokracji. A mimo to kolejni demokratyczni przywódcy ustawiali się w szeregu, by wtórować tej farsie. George W. Bush zadzwonił do swojego nowego odpowiednika z gratulacjami. Francuski prezydent Nicolas Sarkozy serdecznie zaprosił Miedwiediewa do Paryża. Podobne panegiryki płynęły od przywódców Niemiec, Wielkiej Brytanii i innych, zbyt wielu, by ich tu wymieniać. I to mimo że wybory zbojkotowała najważniejsza europejska instytucja zajmująca się nadzorowaniem wyborów, Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE), na znak protestu przeciwko ograniczeniom narzuconym jej obserwatorom.

Dwa miesiące po swoim zaprzysiężeniu Barack Obama wraz z sekretarz stanu Hillary Clinton wystąpili z nową inicjatywą w zakresie polityki zagranicznej: zaproponowali „reset” w stosunkach Stanów Zjednoczonych z Rosją. I nie chodziło o realistyczne nowe podejście – którego można by się było spodziewać po tym, jak zaledwie parę miesięcy wcześniej Rosja dokonała inwazji na maleńką Gruzję i ustanowiła na jej terenie niezależne enklawy, które do dziś jeszcze są okupowane przez rosyjskie wojska. Nie, ze strony Amerykanów było to czyste kokietowanie. (A towarzyszył mu w dodatku pokaz błędnie opisanego rekwizytu – rosyjski napis na niesławnym „przycisku resetującym”, który Clinton podała swojemu rosyjskiemu odpowiednikowi Siergiejowi Ławrowowi, w rzeczywistości oznaczał „przeładowanie”, a nie „reset”). Administracja Obamy chciała wierzyć, że młody i radosny Miedwiediew jest reformatorem, potencjalnym zwolennikiem liberalizacji, kimś, kto może zmienić kurs Putina. Można to nazwać naiwnością pierwszych dni programu „Nadzieja i zmiana”, jednak choć trudno w to uwierzyć, ta polityka angażowania trwała jeszcze długo po tym, jak stało się jasne, że w ogromnej mierze to nadal Putin sprawuje władzę i że jego plan przekształcenia Rosji na nowo w państwo policyjne się nie zmienił.

Przeprowadzona przez Putina operacja „Miedwiediew” zakończyła się pełnym zwycięstwem. Zyskał kolejne cztery lata na dalsze eliminowanie wszelkiej wewnętrznej opozycji przy jednoczesnym wykluczeniu ryzyka, że poniesie jakiekolwiek konsekwencje na forum międzynarodowym. Kiedy w roku 2012 zgodnie z przewidywaniami Putin wrócił na urząd prezydenta, nawet specjalnie się nie troszczył, żeby urządzić porządne wybory. Jak większość dyktatorów ma on doskonały zwierzęcy instynkt pomagający mu oceniać rywali, poza tym wiedział, że nie spotka się z poważnym sprzeciwem ze strony innych światowych przywódców. W dodatku – również jak wszyscy dyktatorzy – z każdym udanym krokiem Putin stawał się śmielszy. Dyktatorzy nie pytają „dlaczego?”, by zagarnąć dla siebie więcej władzy; pytają jedynie „dlaczego nie?”. Kiedy Putin przypatrywał się uważnie, jak się do niego odnoszą inni przywódcy, tacy jak Merkel, Cameron czy Obama, nie znajdował żadnego powodu, dla którego miałby nie postąpić właśnie tak, jak mu się podoba.

Nie trzeba studiować historii, by dostrzec tę prawidłowość ani by zrozumieć, w jaki sposób doprowadziła ona do wojny na Ukrainie. Niełatwo było pozbyć się samozadowolenia, które zapanowało wśród państw wolnego świata po upadku żelaznej kurtyny, i zająć się kimś pokroju Władimira Putina. Z angażowania go do rozmów wyciąga on jak najwięcej korzyści dla siebie, nie dając niczego w zamian. Przez całe lata, podczas których sytuacja praw człowieka w Rosji stale się pogarszała, zachodni politycy i eksperci, tacy jak Condoleezza Rice i Henry Kissinger, bronili słabości Zachodu nie potrafiącego stawić czoła Putinowi, mówiąc, że Rosjanie żyją dużo lepiej niż w czasach Związku Sowieckiego.

Przede wszystkim chcę im ironicznie pogratulować, że tak nisko oceniają nasze potrzeby! Zamiast porównywać obecną sytuację do lat pięćdziesiątych czy siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, może jednak pomyślmy o latach dziewięćdziesiątych? Nietrudno poprawić jakość życia, wychodząc od epoki totalitarnego komunizmu Stalina czy Breżniewa, jak jednak będzie ono wyglądało w porównaniu z życiem za rządów Jelcyna? Co powiemy o tym, że na oczach polityków z całego świata pokroju Rice i Kissingera dokonywało się niszczenie wszelkich rodzących się demokratycznych instytucji w Rosji? Skoro dawniej tak wielu przywódców i obywateli wolnego świata zabiegało o przestrzeganie praw człowieka w sowieckim społeczeństwie i w odniesieniu do więźniów politycznych w olbrzymich gułagach – a zabiegało o to bardzo usilnie – to dlaczego na podobne zainteresowanie i szacunek nie zasługują dysydenci w dwudziestym pierwszym wieku? Skuteczna polityka zawsze opiera się na zasadach. To prawda, Ronald Reagan również rozmawiał ze swoimi sowieckimi partnerami, ale też – jak powiedział mi kiedyś Václav Havel – Reagan najpierw rzucał na stół listę więźniów politycznych!

W pierwszych latach swojej działalności opozycyjnej często mówiłem, że Putin to rosyjski problem, który powinni rozwiązać Rosjanie, ale też że wkrótce stanie się problemem regionalnym, a potem globalnym, jeśli zlekceważy się jego ambicje. Niestety ta przemiana nastąpiła i z jej powodu zginęli ludzie. Marna to dla mnie pociecha, gdy słyszę: „Miałeś rację!”. A jeszcze marniejsze są widoki na poprawę tej sytuacji, skoro nawet dziś tak niewiele się robi, by położyć kres agresji Putina. Jaki jest sens mówić, że powinno się słuchać i działać, skoro nadal nie słucha się ani nie działa?

W ciągu ostatnich dwudziestu lat powtarzanie w kółko potrzeby angażowania dyktatur do rozmów i niechęć do zajmowania się dokonywanymi przez nie zbrodniami – szczególnie kiedy dyktatorami są liczący się partnerzy w interesach – do tego stopnia zakorzeniły się w umysłach, że nawet najazd na suwerenne państwo europejskie nie jest w stanie wyrwać ich spod wpływu tej mantry. Stany Zjednoczone i Unia Europejska wprowadziły wprawdzie sankcje przeciwko rosyjskim przedstawicielom elity władzy oraz gałęziom przemysłu, choć w większości zbyt słabe i zbyt późno. A mimo to nadal nie chcą uznać potrzeby potępienia i odizolowania Rosji jako groźnego bandyckiego państwa, w jakie przekształcił ją Putin. To pokolenie zachodnich przywódców nie chce uznać, że zło nadal istnieje na tym świecie i że trzeba z nim walczyć bez taryfy ulgowej, a nie z nim negocjować. Obecnie widać wyraźnie, że państwa demokratyczne dwudziestego pierwszego wieku nie są gotowe do podjęcia tej walki. Wciąż otwarte pozostaje pytanie, czy potrafią stać się do niej gotowe i czy to zrobią.

*

Przekonanie, że upadek jakiegoś symbolu jest równoznaczny z kresem tego, co ów symbol reprezentował, jest bardzo niebezpieczne, ale pokusa takiego myślenia jest niemal nieodparta. Ludzie bardzo lubią wszelkiego typu symbole i opowieści, szczególnie kiedy wyglądają jak szczęśliwe zakończenie długiej mrocznej baśni. Mur berliński stanowił dosłowny i przenośny podział świata na dobro i zło, światło i ciemność. Kiedy rozentuzjazmowani Niemcy przedarli się przez graniczne zasieki i rzucili się z młotami na znienawidzony mur, łatwo było uwierzyć, że pokonano w ten sposób samo zło.

Świętowanie było oczywiście uzasadnione. Setki milionów ludzi budziły się z totalitarnego koszmaru, który trwał całe dekady. „Imperium zła” upadło. Niemal z dnia na dzień obszar rozciągający się na ponad sześć tysięcy siedemset kilometrów – ćwierć globu, sięgająca od Półwyspu Czukockiego na rosyjskim Dalekim Wschodzie aż do Berlina – wyrwał się spod komunistycznych represji i plag ekonomicznych ku jasnej nadziei demokracji i gospodarce wolnorynkowej. To była wielka, niezapomniana chwila.

Były też inne, bardziej praktyczne powody do świętowania. Znikło zagrożenie dla istnienia ludzkości w postaci wojny jądrowej. Trzy pokolenia wychowały się na ćwiczeniach obrony przeciwatomowej, a przy stole toczyły rozmowy o „wzajemnym zagwarantowanym zniszczeniu”. Niezliczone biliony dolarów wpompowano w środki militarne i środki mające im przeciwdziałać, a teraz wszystko to miało stać się zbędne. Wynikła z tego „dywidenda z pokoju” miała doprowadzić do nowej ery dobrobytu, a przynajmniej tak głosiła powszechnie przyjęta wersja.

W odniesieniu do szachów opisałem zjawisko, które nazwałem „siłą przyciągania sukcesu z przeszłości”, brzemieniem własnych sukcesów. Każde zwycięstwo ściąga zwycięzcę lekko w dół i utrudnia mu wkładanie maksymalnego wysiłku w dalsze poprawianie swoich wyników. Tymczasem przegrany wie, że popełnił błąd, że coś poszło nie tak, więc będzie ciężko pracował, by następnym razem się poprawić. Szczęśliwy triumfator często uznaje, że wygrał po prostu dlatego, że jest wybitny. Zazwyczaj jednakże zwycięzca to jedynie ten gracz, który popełnił przedostatni błąd. Przezwyciężenie tej skłonności i uczenie się czegoś ze zwycięstwa wymaga niezwykłej dyscypliny.

Naturalną, ludzką reakcją po odniesieniu zwycięstwa w zimnej wojnie było uściskanie dawnego wroga. Clinton i Jelcyn obejmowali się i śmiali. Unia Europejska i NATO przyjmowały państwa z dawnego bloku sowieckiego z otwartymi ramionami i inwestowały miliardy dolarów w pomoc dla nowych członków. Kiedy przyszło do wprowadzania reform ekonomicznych i politycznych, porzucono dotychczasowy kij w postaci izolacji i zamknięcia na rzecz opartej wyłącznie ma zachętach zachodniej polityki marchewki. UE i inne instytucje motywowały wolne od niedawna kraje, by włączały się w ich struktury jako pełnoprawni członkowie, jeśli tylko spełnią minimalne warunki przejrzystości politycznej i reform gospodarczych. Ta zasada angażowania nowych członków okazała się wielkim sukcesem w Europie Wschodniej, mimo że niejednokrotnie droga prowadząca do tego sukcesu bywała wyboista.

Jednak tę wspaniałą metodę stosowano również tam, gdzie nie wykorzeniono jeszcze sił ucisku. Państwa, w których represjom dokonywanym w sowieckim stylu zmieniono jedynie szyld, zapraszano do klubu bez specjalnych wymagań, a także ze znikomą wzajemnością. Dominującą na Zachodzie postawę można wyrazić w ten sposób: „Nic się nie dzieje, w końcu jakoś wyjdą na prostą. Demokracja zwyciężyła, źli zostali wyrzuceni za próg historii. Wystarczy ich angażować do rozmów i czekać”. Jednak słynne siły dziejowe nie wygrywają wojen same z siebie. A doświadczenie pokazuje, że często można świetnie sobie radzić, będąc za progiem historii, jeśli tylko pozostanie się przed progiem rurociągu.

Z perspektywy czasu musi zdumiewać, jak szybko zapomniano i porzucono lekcje płynące ze zwycięstwa w zimnej wojnie. W chwili największej w dziejach przewagi sił wolności i demokracji Zachód przestał tę przewagę wykorzystywać. Mimo że dysponował przytłaczającą potęgą militarną, ekonomiczną i moralną, całkowicie zmienił strategię.

Dziś, w erze globalizacji i fałszywej równoważności, wielu z nas z trudem być może przypomina sobie, że większość przywódców z epoki zimnej wojny widziała z bliska prawdziwe zło podczas drugiej wojny światowej. Oni nie mieli żadnych złudzeń co do tego, do czego są zdolni dyktatorzy, jeśli tylko da im się szansę. Oni byli świadkami czegoś, co groziło samemu istnieniu ludzkości, na własne oczy widzieli okropności obozów koncentracyjnych. Wiedzieli również, że w wojnie może zostać użyta broń jądrowa; dla kolejnych pokoleń ta myśl była niemal dosłownie nie do pomyślenia. To wstyd, że dziś Adolf Hitler i Józef Stalin stali się karykaturami, jakby byli mitologicznymi potworami reprezentującymi jakieś dawno pokonane starożytne zło.

Jednak zło nie umiera, tak samo jak historia się nie kończy. Zło można przycinać niczym chwast, nigdy jednak nie da się go całkowicie wykorzenić. Czeka tylko na okazję i natychmiast się rozplenia, wykorzystując szczeliny w naszej czujności. Potrafi wrosnąć w żyzną glebę naszego samozadowolenia, a nawet w skalne rumowisko zburzonego muru berlińskiego.

Kiedy mur runął, komunizm wcale nie zniknął. Dzisiaj prawie półtora miliarda ludzi nadal żyje w komunistycznych dyktaturach, a kolejne półtora miliarda w najróżniejszych państwach tłumiących wolność, między innymi oczywiście w wielu krajach powstałych po rozpadzie Związku Sowieckiego. Kiedy mur runął, ludzkie pragnienie wyzysku i rządzenia innymi za pomocą dyktatu i siły nie zniknęło. Zniknęła natomiast – albo przynajmniej drastycznie zmalała – gotowość wolnego świata do zajęcia twardego stanowiska w sprawie ciemiężonych.

Ta zmiana jest zrozumiała, ponieważ odzwierciedla społeczne pragnienie zakończenia dekad napięcia i impasu. Bill Clinton, który wygrał wybory w roku 1992, był pierwszym prezydentem z pokolenia dzieci urodzonych w okresie powojennego wyżu demograficznego i stanowił uosobienie sposobu myślenia, zgodnie z którym nadszedł czas przekroczyć surowy manichejski zimnowojenny światopogląd. Tymczasem smocze zęby rosły. Białoruski dyktator Łukaszenka zaczął swoje dożywotnie urzędowanie w roku 1994. Jego koledzy dyktatorzy z Azji Środkowej, Nazarbajew w Kazachstanie i Karimow w Uzbekistanie, są przy władzy od ponad ćwierćwiecza. To nie przypadek, że dwa spośród powstałych po rozpadzie Związku Sowieckiego państw o największym potencjale wyrwania się z okropnej rosyjskiej siły przyciągania, Gruzja i Ukraina, zostały przez Rosję zaatakowane i są przez nią częściowo okupowane.

To prawda, że te zbiry, ci despoci nie stanowią zagrożenia dla światowego ładu w stopniu choćby zbliżonym do tego, w jakim groził mu Związek Sowiecki, pomimo podejmowanych przez Putina prób sklecenia czegoś w stylu „ZSRS w wersji light” na drodze porozumień handlowych, zastraszania i instalowania marionetkowych przywódców. Oprócz posiadania ogromnego potencjału wojskowego ZSRS stanowił zagrożenie również dlatego, że agresywnie propagował toksyczną ideologię, komunizm, i potrafił go szerzyć daleko poza własnymi granicami. Jeszcze niedawno Putin uważał, że jest w stanie łupić Rosję i wzmacniać władzę, nie odwołując się do niczego, co by przypominało ideologię. „Kradnijmy razem” – takie było jedyne motto jego elity rządzącej, która wykorzystywała władzę do wypychania pieniędzmi kieszeni osób tę władzę sprawujących. Jednak wraz z pogarszaniem się sytuacji gospodarczej Rosji Putin został zmuszony do sięgnięcia do dalszych rozdziałów podręcznika dyktatora, by znaleźć nowe sposoby na uzasadnienie własnej roli najwyższego wodza. Od roku 2013 Kreml i jego rozmaite tuby propagandowe łączą swoje ostatnie nagonki na gejów i media z otwarcie faszystowską retoryką mówiącą o „nierosyjskim” zachowaniu i zdradzie narodu. Część tych wypowiedzi, w tym również parę przemówień samego Putina, do złudzenia przypomina wypowiedzi przywódców nazistowskich z lat trzydziestych ubiegłego stulecia. Jak jednak dobrze wiedział Hitler, w końcu wrogów w kraju zaczyna brakować i trzeba ich szukać za granicą. Demonizowanie Stanów Zjednoczonych w państwowych mediach trwało już od dekady, ale to nie wystarczało.

Kiedy marionetkowy prezydent Putina na Ukrainie, Wiktor Janukowycz, uciekł z kraju po protestach na Euromajdanie domagających się większej integracji europejskiej, Putin wykorzystał swoją szansę. Po pretekstem konieczności obrony Rosjan na Ukrainie najpierw zajął i zaanektował Krym, a potem zaczął podburzać do użycia siły wspieranych przez Rosjan „separatystów” na wschodniej Ukrainie. Niewiele później rosyjskie wojska i ciężkie uzbrojenie przekształciły ten konflikt w regularny najazd – wbrew coraz bardziej absurdalnym twierdzeniom Kremla, że tak nie jest.

Wojna jest zawsze rzeczą straszną, bez względu na powody, ale nie można nie zauważać niebezpiecznego zwrotu Putina ku imperializmowi o etnicznym podłożu. Kto twierdzi, że konflikt na Ukrainie rozgrywa się daleko i jest mało prawdopodobne, by doprowadził do ogólnoświatowej niestabilności, nie zauważa wyraźnego ostrzeżenia, jakie dał nam Putin. Nie ma żadnego powodu, by sądzić, że ogłoszona przez niego wizja „Większej Rosji” zakończy się na wschodniej Ukrainie, a jest wiele powodów, by sądzić, że nie. Dyktatorzy zatrzymują się tylko wtedy, kiedy ktoś ich zatrzymuje, a zaspokajanie apetytów Putina Ukrainą podsyci je jedynie i wzbudzi w nim pragnienie dalszych podbojów.

Ukraina to tylko jedna bitwa, której wolny świat wolałby nie zauważać, jedna z wielu w szerszej wojnie, której istnienia wolny świat nawet nie chce uznawać. Nie wystarczy jednak udawać, że się nie ma wrogów, żeby tak było. Podobnie jak mur berliński, tak i Związek Sowiecki odszedł w przeszłość, ale nie odeszli wrogowie wolności, którzy je zbudowali. Historia się nie kończy; historia zatacza koła. Dzisiejsza odmowa stanięcia w obronie Ukrainy nie różni się niczym od odmowy aliantów, którzy nie stanęli w obronie Czechosłowacji w 1938 roku. Świat musi teraz działać, żeby Polska w 2015 roku nie musiała odgrywać roli Polski z roku 1939.

Zwycięstwa w zimnej wojnie nie przyniosła jedynie przewaga militarna czy gospodarcza, lecz wartości, które ja, były sowiecki obywatel, bez cienia ironii nazywam tradycyjnymi amerykańskimi wartościami – te wartości, które przyjął również zachodni blok. Nie możemy rozwiązać problemów globalizacji przy użyciu tych samych narzędzi prawnych i ekonomicznych, które do globalizacji doprowadziły. Skoro Rosja i Chiny praktycznie w pełni stały się częścią naszego zglobalizowanego świata, to by móc stawić czoła dyktaturom w tych krajach, potrzebujemy nowych ram, opartych na moralności. Potrzebujemy nowych sojuszów, by walczyć z pozbawionymi struktur państwowych sieciami terrorystycznymi, które wykorzystują przeciwko nam naszą własną technikę. Te ramy i sojusze trzeba oprzeć na zasadach moralnych, jedynej broni, z którą wrogowie demokracji nie będą w stanie się zmierzyć. Jest to tym bardziej oczywiste, kiedy ci wrogowie posiadają broń jądrową, co sprawia, że jakiekolwiek starcie zbrojne staje się niewyobrażalnie niebezpieczne.

Zasnutym mgłą liniom strategii tych współczesnych konfliktów można skutecznie przeciwstawić jedynie wyraźne linie moralne. Wrogów wolnego świata da się wskazać na podstawie ich celów. Oni wiedzą, że jeśli wygra demokracja liberalna i zasady wolnego rynku, wykluczy ich to z gry – i dlatego tak walczą o własne przetrwanie. By odeprzeć ich ataki, musimy przekształcić swoje zasady w strategie. Musimy ustalić i rozumieć, o co i przeciwko komu walczymy. Musimy chcieć bronić swoich wartości, jakby od nich zależało nasze życie – bo tak jest.

Musimy opierać się próbom odwracania uwagi, usprawiedliwieniom i nieuczciwym argumentom z jednej strony wysuwanym przez dyktatorów i zbirów, a z drugiej powtarzanym przez zwolenników ustępstw i tchórzy. Rozprawiają bez końca o tym, co mogłoby się stać, gdyby wolny świat przeciwstawił się Putinowi, albo o konsekwencjach podjęcia bezpośrednich działań zbrojnych przeciwko ISIS. Jednak nie chcą już pomyśleć o tym, co się stanie, jeśli podjęte działania okażą się niewystarczające, jeśli pozwolimy na utrzymanie obecnego status quo polityki ustępstw i angażowania do rozmów. Cel w postaci uniknięcia nowej zimnej wojny wydaje się godny podziwu, co jednak powiemy, jeśli tak naprawdę taka nowa zimna wojna już trwa? Co powiemy o faktycznej wojnie, najeździe i aneksji europejskiej ziemi, które już się dokonały na Ukrainie? Zaprzeczanie to polityka nie do przyjęcia. Martwienie się tym tylko, co mogłoby się stać, podczas gdy obecna sytuacja jest już katastrofalna, to żałosna próba odroczenia trudnych decyzji. Można ignorować to, że ma się raka, i kłócić się z lekarzami, którzy go wykryli, ale to nas nie ocali, bez względu na to, jak bardzo boimy się leczenia.

Nie da się z całkowitą pewnością powiedzieć, co dokładnie się stanie, jeśli na Ukrainie kraje wolnego świata pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych i NATO staną na drodze Putinowi (albo też jeśli postanowią wymazać ISIS z mapy świata). Jednego możemy być pewni: że takie działanie będzie w końcu konieczne i że z każdym upływającym dniem będzie ono wymagało więcej środków, więcej ofiar i więcej ludzkich istnień. Podobnie jak to było z każdym wcześniejszym dyktatorem, pewność siebie Putina i poparcie dla niego rośnie, kiedy nikt nie staje mu na drodze. Z każdym kolejnym krokiem, który Putin może odtrąbić jako sukces rosyjskiego państwa, coraz trudniej jest go usunąć, a coraz bardziej prawdopodobne staje się, że poczuje się on na tyle odważny, by podjąć kroki jeszcze bardziej agresywne.

To prawda: jeśli Ameryka, Europa i pozostałe państwa demokratyczne świata w końcu zdadzą sobie sprawę, że czas angażowania do rozmów się skończył, i zaatakują Putina oraz innych zbirów, odcinając im drogę i zapewniając zwycięskie wsparcie ich celom, to konflikty mogą na jakiś czas się zaostrzyć, zanim zdąży się je wygasić. Taka wizja – gotowość poniesienia tymczasowych ofiar dla osiągnięcia trwałego dobra – wymaga określonego rodzaju przywództwa, takiego, którego w dzisiejszym wolnym świecie jest bardzo niewiele. Wymaga myślenia w perspektywie dalszej niż do najbliższego głosowania, do następnego raportu kwartalnego i następnych wyborów. Przez całe dziesięciolecia strategie zimnej wojny pozostawały mimo zmian kolejnych rządów zaskakująco niewzruszone, a ostatecznie zakończyły się wielkim zwycięstwem obozu wolności. Od tego czasu jeden prezydent po drugim, jeden premier po drugim odsuwał od siebie odpowiedzialność za problem praw człowieka w Rosji, aż Putin nabrał wystarczająco dużego impetu, by rozpocząć prawdziwą wojnę na europejskiej ziemi.

Często stosowany tu nieuczciwy argument polega na sugerowaniu, że interwencja przeciwko agresji mogłaby doprowadzić do trzeciej wojny światowej albo nuklearnego holokaustu. Wprost przeciwnie: obecny kryzys będzie nadal narastał tylko wówczas, gdy Putin nie napotka na swojej drodze jakiegoś nieodpartego zagrożenia dla władzy, którą trzyma w garści – bo to jedyne, na czym mu zależy. Jeśli pozwala się Putinowi, by szedł od zwycięstwa do zwycięstwa, zmiatając z powierzchni ziemi wszelką opozycję w kraju, a jednocześnie zyskując nowe terytoria i wpływy za granicą, to ryzyko wojny na całego drastycznie wzrasta. Adolf Hitler nie zaatakował Polski w 1939 roku dlatego, że alianci stanęli w obronie Czechosłowacji; nie stanęli. Hitler nie wkroczył do Kraju Sudeckiego dlatego, że świat stanowczo zaprotestował wobec jego anszlusu Austrii, lecz dlatego, że reakcja była tak słaba. Dopiero kiedy z tak wielką łatwością i przy tak niewielkim sprzeciwie ze strony zachodnich państw demokratycznych odniósł wszystkie swoje wczesne triumfy, nabrał wystarczająco dużej pewności siebie, by posunąć się za daleko. Oczywiście Putin to nie Hitler; tamtemu nieopisanemu złu nikomu nie uda się dorównać – chociaż ludzie, którzy przeżyli okropności reżimów Stalina, Mao Zedonga i Pol Pota, mogą się z tym nie zgodzić. Ważne jednak, by pamiętać, że w roku 1936 – a nawet w roku 1937 i 1938 – Hitler też nie był Hitlerem! Dopiero pewne wydarzenia pozwoliły mu stać się potworem: schlebianie mu przez zagranicznych sportowców i dostojników na igrzyskach olimpijskich w Berlinie, gorliwa kapitulacja Chamberlaina, brak sprzeciwu ułatwiający nazistowskiej armii przekraczanie niemieckich granic ustalonych po pierwszej wojnie światowej.

W kategoriach globalnego wpływu dzisiejsza rosyjska potęga przemysłowa i militarna nie może się równać z tą, którą dysponowały nazistowskie Niemcy. Jednak Putin ma coś, czego Hitler nigdy nie miał: broń jądrową. I nie boi się nam o tym przypominać. Zmusiłem się do dwukrotnego wysłuchania dorocznej telekonferencji Putina z października 2014 roku z Soczi, bo nie mogłem uwierzyć, że tak beztrosko wychwala przerażający nuklearny wybieg sowieckiego przywódcy Nikity Chruszczowa. Jednak wszyscy powinniśmy uważnie słuchać, co Putin mówi, ponieważ ma już na swoim koncie sytuacje, w których zrobił to, czym groził, kiedy nikt go nie powstrzymywał.

Jeśli jednakże przywódcy wolnego świata w porę się opamiętają i uformują silny, zjednoczony front przeciwko Putinowi – poparty sankcjami ekonomicznymi, alternatywnymi w stosunku do rosyjskich źródłami surowców energetycznych, izolacją dyplomatyczną oraz wsparciem gospodarczym i wojskowym dla celów owego frontu – stanie się to fundamentem nowego sojuszu państw demokratycznych. Dyktatury dostaną wybór: albo przeprowadzą reformy i włączą się do społeczności międzynarodowej, albo będą stopniowo usuwane na margines i zostaną w tyle. Unia Europejska stosuje ten model we własnych strukturach; każde państwo kandydujące musi spełnić określone standardy w zakresie rozwoju gospodarczego i przestrzegania praw człowieka. Jednocześnie tej samej UE w najmniejszym stopniu nie przeszkadza prowadzenie interesów z brutalnymi dyktaturami, takimi jak Rosja Putina, których nigdy nie przyjęłaby w poczet swoich państw członkowskich. Położenie kresu wojnie Putina i położenie kresu tej pełnej hipokryzji polityce angażowania może dokonać się równocześnie.

*

W niniejszej książce zajmę się przede wszystkim ustaleniem, dlaczego ta wojna jest prawdziwa, mimo że nie została wypowiedziana, i dlaczego to jest ważne. Nie mając oczywistych symboli, na których można by się skupić, nie mając złego imperium, przeciwko któremu można by walczyć, trudno będzie zjednoczyć państwa demokratyczne całego świata, by podjęły działanie – ale muszą to zrobić. Następnie przyjrzymy się temu, jak dwa dziesięciolecia, podczas których Zachód się wycofał i okopał w szańcach, ośmieliły na całym świecie despotów pokroju Putina i grupy terrorystyczne w rodzaju ISIS oraz przyczyniły się do ich rozpanoszenia się.

Mówi się, że kraje demokratyczne mają takich przywódców, na jakich zasługują, dlatego musimy zastanowić się, jaka zmiana w zakresie wartości i priorytetów odpowiada za to, że appeasement (polityka ustępstw) i defetystyczna Realpolitik stały się normą w dzisiejszej polityce zagranicznej. Usunięcie moralnego składnika ze sfery spraw zagranicznych to katastrofa, z której bardzo długo będzie się trzeba podnosić. Ostatnią część tej książki poświęciłem naszkicowaniu szeroko zakrojonego planu mającego doprowadzić do tego uzdrowienia, a zaczynam od pytań, na które powinien odpowiedzieć każdy, kto chce brać udział w rządach w państwach demokratycznych.

Na kolejnych stronicach tej książki podzielę się z czytelnikami swoimi osobistymi spostrzeżeniami i doświadczeniami z czasów, kiedy byłem aktywistą w Rosji, oraz ze swojej obecnej pracy na stanowisku prezesa Fundacji Praw Człowieka (Human Rights Foundation) z siedzibą w Nowym Jorku. Oczywiście tak naprawdę moje polityczne batalie zaczęły się jeszcze w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku, kiedy jako szachowy mistrz zbuntowałem się przeciwko sowieckim władzom sportowym, a w wywiadach udzielanych zachodniej prasie mówiłem o niegodziwościach systemu komunistycznego, przez co często narażałem się na kłopoty. Jednak najważniejszy wątek tej książki nie dotyczy mnie. To opowieść o tym, jak Władimir Putin – przy obojętności, a w niektórych wypadkach przy wsparciu wolnego świata, który wcześniej pokonał Związek Sowiecki – zakończył demokratyczny eksperyment w Rosji.

Prolog

Książka dotycząca powstania i upadku rosyjskiej demokracji byłaby niezwykle krótka. W ciągu zaledwie ośmiu lat Rosja zdążyła przejść od etapu rozentuzjazmowanych tłumów świętujących w roku 1992 upadek Związku Sowieckiego do wybrania byłego agenta KGB Władimira Putina na prezydenta. Następnie w ciągu kolejnych ośmiu lat Putin zepsuł lub rozwiązał niemal każdy demokratyczny element państwa – równowagę między poszczególnymi rodzajami władz, uczciwe wybory, niezależne sądownictwo, wolne media i społeczeństwo obywatelskie, które mogło współpracować z władzami, zamiast żyć w strachu przed nimi. Niewspółpracujących oligarchów wtrącano do więzień albo skazywano na wygnanie, a prasa szybko się nauczyła, co można mówić, a czego mówić nie wolno. Putin również skonsolidował rosyjską gospodarkę, ukrócił wolnorynkowe reformy i położył nacisk na tworzenie „państwowych potentatów” w sektorze energetycznym i bankowym. Potencjalny punkt zwrotny nadszedł w roku 2008, kiedy Putinowi kończył się konstytucyjny limit dwóch czteroletnich kadencji. Mało kto spodziewał się, że prezydent odejdzie z klasą albo że w ogóle odejdzie, ale co do tego, jak dokładnie uda mu się utrzymać kontrolę przy jednoczesnym zachowaniu pozorów, toczyły się zażarte spory. Putin zawęził władzę nie tylko do własnej partii czy własnego urzędu, lecz nawet do własnej osoby. Dla mafijnego państwa KGB, nad którego tworzeniem on sam i jego sojusznicy spędzili osiem lat, jego odejście miałoby skutek podobny do wyrwania kręgosłupa. Putin mógł zmienić rosyjską konstytucję i kandydować jeszcze raz, ale w tamtym czasie zależało mu jeszcze na zachowywaniu pozorów demokracji. Na przykład niezręcznie byłoby innym przywódcom państw grupy G8 witać go w swoim gronie, gdyby w jakiś prymitywny sposób zagarnął władzę, a pozostawanie w dobrych stosunkach z przywódcami Stanów Zjednoczonych, Japonii i Europy Zachodniej było dla Putina bardzo korzystne w aspekcie polityki wewnętrznej. Bo jak tu nazwać go przeciwnikiem demokracji, nie mówiąc już o nazwaniu go despotą, skoro tak serdecznie przyjmuje go taki na przykład George W. Bush, Silvio Berlusconi czy Nicolas Sarkozy?

Dylemat, przed którym musiał stanąć Putin, dał nam, uczestnikom rosyjskiego ruchu opozycyjnego, krótką iskrę nadziei, że wybory w 2008 roku mogą stać się okazją do zmiany kursu państwa. Wiedzieliśmy, że same wybory od początku do końca będą sfałszowane, ale mieliśmy nadzieję, że ujawnienie tej korupcji może sprawić, że przyłączy się do nas więcej ludzi. Rosjanie mieli świadomość, że pod władzą Putina tracą przysługujące im swobody, i nadal mogło im zależeć, by o tym przypomnieć, jak to później pokazały masowe protesty w 2011 roku.

Decyzja, jaką podjął Putin, z taktycznego punktu widzenia była mistrzowskim posunięciem. Zamiast zachować prezydenturę dla siebie, udzielił poparcia swojemu wicepremierowi, młodemu Dmitrijowi Miedwiediewowi, którego powszechnie uznawano za dużo bardziej liberalnego i prozachodniego od jego szefa. Jak można się było spodziewać, wynik wyborów był przewidywalny i sfałszowany: Miedwiediew otrzymał jedynie odrobinę mniej głosów niż Putin w roku 2004. (W tamtym czasie opowiadano dowcip, że Miedwiediew wykazałby się kompletnym brakiem taktu, gdyby uzyskał więcej procent głosów niż Putin – tak samo jak wówczas, gdyby był od Putina wyższy). Miedwiediew natychmiast mianował Putina premierem i tym samym zamienili się urzędami, wykonując na grobie rosyjskiej demokracji pełen gracji pas de deux. Cztery lata później Miedwiediew jak należy oddał prezydenturę swojemu panu, zmieniwszy wcześniej konstytucję w ten sposób, by Putin mógł teraz urzędować przez dwie sześcioletnie kadencje. Podczas wyborów w 2012 roku jeszcze mniej troszczono się o ukrywanie tego, że tak naprawdę w Rosji ponownie zapanowała dyktatura.

Parę wybojów na drodze jednak się przytrafiło. Zaledwie trzy miesiące przed przypadającymi na 4 marca wyborami prezydenckimi, spontanicznie wybuchły największe polityczne protesty w okresie posowieckim. Ich powodem było tak jawne sfałszowanie wyborów parlamentarnych, że dla wielu ludzi okazało to nie do przełknięcia. W ciągu następnych miesięcy setki tysięcy Rosjan wychodziły na ulice, a wielu skandowało: „Putin musi odejść!”, oraz: „Rosja bez Putina!”.

Wraz z innymi przywódcami opozycji, takimi jak Aleksiej Nawalny i Boris Niemcow, często brałem udział w tych protestach, tym jednak, co dało nam nadzieję, że być może coś się zmienia, było niespodziewane pojawienie się 10 grudnia dziesiątków tysięcy zazwyczaj apolitycznych i apatycznych moskwian na placu Bołotnym. Od 2005 roku maszerowałem na czele wielu takich pochodów i zawsze policyjne oddziały prewencji przewyższały nas liczebnie przynajmniej dziesięciokrotnie. 24 grudnia na prospekcie Sacharowa proporcje wreszcie się odwróciły. Któż z nas, mając przed oczami całe morze opozycyjnych flag jednoczących się przeciwko korupcji i Putinowi, nie marzyłby o nowej przyszłości?

Jednak nie dało się utrzymać tego rozmachu. Szybko uchwalono nowe drakońskie prawo przeciwko wolności zgromadzeń, które pozwalało na zasądzanie wysokich grzywien i uznawanie pokojowych protestów za niezgodne z prawem. Wielu przywódców opozycji i jej szeregowych członków nękano, aresztowano i przesłuchiwano w sprawie ich roli w organizowaniu protestów. Kreml zaangażował potężne środki przeciwko protestom; ostatnią masową demonstrację 6 maja 2012 roku brutalnie rozpędzono i doprowadzono do tak zwanego procesu placu Bołotnego, którego akta objęły przesłuchania ponad tysiąca świadków, a sam proces zakończył się skazaniem dziesiątków protestujących na kilka lat pozbawienia wolności.

Równocześnie kontrolowane przez Kreml media zaczęły coraz natarczywiej przedstawiać protestujących i przywódców opozycji w złym świetle, uznając ich za niebezpiecznych ekstremistów, a całkiem możliwe, że także zdrajców ojczyzny. Nie tylko nie pokazywano rewolucji w telewizji, ale też niedoszłym rewolucjonistom nie dawano żadnego dostępu do telewizji. Po ogłoszeniu tak zwanych wyborów (na Putina) pojawiło się jeszcze parę znaczących protestów, ale w 2012 roku stało się dla mnie jasne, że demokracja w Rosji naprawdę umarła. Nie umiałem już sobie wyobrazić pokojowego przejścia do ustroju bez Putina. Gdyby Putin został obalony, zapanowałby chaos i przypuszczalnie przemoc. Po kilkakrotnym wezwaniu mnie przez prokuraturę na specjalne przesłuchania – wchodzi się na nie jako świadek, a wychodzi jako podejrzany, o ile w ogóle się wychodzi – w 2013 roku postanowiłem nie wracać do Rosji.

W tym miejscu chciałbym cofnąć się w czasie i popatrzeć na Rosję z perspektywy zewnętrznej. Wzrost cen ropy, propaganda, represje, a mimo to uległość obywateli – Putinowi nie udałoby się to wszystko, co osiągnął, bez znaczącej pomocy z zewnątrz. W końcu w dzisiejszych czasach nie tak łatwo zaprowadzić dyktaturę. Niełatwo zapobiegać pojawieniu się u ludności jednego kraju zazdrości w stosunku do praw i bogactw, jakimi cieszą się kraje sąsiednie. Jednym z czynników, które utrudniają to zadanie dyktatorom, jest globalna łączność. Z tego powodu Putin zawsze robi, co tylko się da, by wspierać autorytarne reżimy w krajach sąsiadujących z Rosją.

Światowy trend w kierunku demokracji, który uwyraźnił się w drugiej połowie dwudziestego wieku, to jedno z największych osiągnięć ludzkości. Przed drugą wojną światową znaczna większość demokratycznych rządów na świecie znajdowała się w Europie i obu Amerykach. Samuel Huntington udokumentował tę „trzecią falę demokratyzacji” w swojej książce z 1991 roku, którą tak właśnie zatytułował, natomiast w roku 1992 ukazała się praca Francisa Fukuyamy o znamiennym tytule Koniec historii. Demokracja liberalna i kapitalizm okazały się wielkimi zwycięzcami ostatniej potężnej rywalizacji ideologii, z jaką kiedykolwiek mieliśmy do czynienia. Totalitaryzm i komunizm okazały się wielkimi przegranymi. Siły dobra zwyciężyły w zimnej wojnie, w Moskwie otwarto McDonalda, nadszedł czas na dobrze zasłużone świętowanie.

Jednak w wypadku Rosji wszystko wyglądało inaczej. Koniec zimnej wojny stał się dla niej okazją nie tylko do rozwoju gospodarczego, lecz również do ciepłego przyjęcia do grona światowych mocarstw demokratycznych. Związek Sowiecki się rozpadł, ale Rosja, zdecydowanie największa i najpotężniejsza z jego republik, zachowała wiele przywilejów i stanowisk ZSRS. Zachowała również największy w świecie arsenał jądrowy, a jednocześnie skutecznie wyegzekwowała przekazanie jej głowic z Ukrainy, Białorusi i Kazachstanu. Rosja zajęła miejsce ZSRS w Radzie Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych i mimo że sama nieustannie zgłaszała bezpodstawne skargi z tytułu upokorzeń doznawanych rzekomo z winy Zachodu, ze strony zwycięskiego obozu nie pojawiały się żadne żądania reparacji. W rzeczywistości Stany Zjednoczone i kilka innych państw udzieliły wręcz Rosji niezwykle jej potrzebnych gwarancji pożyczkowych i innej pomocy – bezpośrednio oraz poprzez Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW). Rosja otrzymała nawet zapłatę za wycofanie swoich wojsk z Niemiec. I nie była to zwykła dobroczynność. Upadek i chaos dysponującego bronią jądrową giganta nie leżał w niczyim interesie.

Nikt też – ani na płaszczyźnie międzynarodowej, ani w samej Rosji – nie chciał żadnych procesów ani komisji prawdy i pojednania dotyczących byłego ZSRS. Po dekadach ludobójstwa, masowych przesiedleń i uwięzień, a także totalitarnych represji postanowiono zapomnieć o urazach i wkroczyć w nową wspaniałą przyszłość bez wzajemnego oskarżania się. Oczywiście wielu nowych przywódców i urzędników było osobiście zainteresowanych tym, by nie grzebać zbyt głęboko w pełnej okrucieństw przeszłości. Ja sam nie jestem dumny z tego, że byłem kiedyś członkiem partii komunistycznej, nawet jeśli wstąpienie do niej uznałbym za posunięcie wkalkulowane w myślenie o własnej karierze szachowej, w której rozwoju mógł przeszkodzić brak przynależności partyjnej. (Wystąpiłem z partii w styczniu 1990 roku).

Wkrótce dominującą postawą stało się „unikanie polowania na czarownice”, nawet jeśli oznaczało to pozostawienie u władzy ludzi mających krew na rękach. Jeszcze poważniejszą sprawą było to, że wprawdzie potężny rosyjski aparat bezpieczeństwa zmienił nazwę i póki co znacząco ograniczył swoją działalność, nienaruszone pozostały jego podstawy. Jelcyn nie chciał procesów i rosyjskie archiwa KGB pozostały niedostępne. Dawni funkcjonariusze w zamian za ułatwienie przekazania władzy otrzymali milczące zapewnienie bezpieczeństwa finansowego i obietnicę niepociągania ich do odpowiedzialności. Z tej samej formuły skorzystał Jelcyn, kiedy w 1999 roku własnoręcznie wybrał Władimira Putina na swojego następcę.

Państwa zachodnie jednomyślnie współdziałały w tej wątpliwej próbie tuszowania faktów. To niezwykłe, że nawet wielu z najbardziej jastrzębich uczestników zimnej wojny zaraz po zniknięciu ZSRS tak szybko i gorliwie wszystko przebaczyło i zapomniało. „Polowanie na czarownice” oznacza prześladowania, fałszywe oskarżenia i (albo) brak dowodów. Co jednak wówczas, gdy wokół mamy mnóstwo najprawdziwszych czarownic i pełno dowodów na ich czary? Nie zapominajmy, że mauzoleum Lenina nigdy nie usunięto z samego środka placu Czerwonego.

Myślę, że ludzkimi umysłami i sercami po obu stronach żelaznej kurtyny zawładnęło uczucie ogromnej radości. Mogliśmy poznawać całą resztę świata, podróżować, czytać gazety, w których było coś naprawdę ciekawego. Mogliśmy rozmawiać o polityce, która naprawdę miała znaczenie, a nawet głosować! Niewielu Rosjan miało ochotę na ponure procesy mające szczegółowo rozliczać ze wszystkich tych okropieństw, o których aż za dobrze wiedzieliśmy, że miały miejsce w Związku Sowieckim. Okazało się to straszliwym błędem, za który Rosja, a wraz z nią reszta świata, do dziś jeszcze płaci.

*

Nie da się wskazać jakiejś jednej chwili, w której Rosja pobłądziła i pojawienie się Władimira Putina – albo kogoś do niego podobnego – stało się nieuchronne. Nie było jakiegoś konkretnego punktu zwrotnego w stosunkach Zachodu z Rosją, który by wyznaczał przejście od postawy konfrontacji w kwestii praw człowieka do polityki angażowania. Był to powolny i ciągły proces. Stany Zjednoczone i Europa wielokrotnie przymykały oko na zbrodnie i występki Gorbaczowa, Jelcyna i Putina w nadziei, że wszystko samo się wyprostuje. Zwłaszcza amerykańscy prezydenci zawsze pokładali zbyt wielką wiarę w konkretnych osobach w Rosji, zamiast wspierać reformy strukturalne i instytucjonalne, które mogły zagwarantować przetrwanie demokracji.

W rzeczywistości akceptowanie przez Zachód autorytaryzmu w byłym ZSRS zaczęło się, jeszcze zanim zaczęto na dobre dołączać to określenie „były”. W roku 1988 żarliwą wiarę Ronalda Reagana w moralną wyższość wolności jednostki i wolnego rynku zastąpił rozważny pragmatyzm George’a H.W. Busha. Z początkiem 1991 roku, kiedy z Europy Wschodniej mocno powiał wiatr przemian, Gorbaczow zaczął tracić kontrolę nad swoim programem nieśmiałych reform. Bush robił, co mógł, by wspierać Gorbaczowa w próbach zachowania jedności ZSRS, wygłaszając 1 sierpnia 1991 roku niechlubne przemówienie, którym rozjuszył wielu Ukraińców, ponieważ przestrzegał ich przed zbyt silnym dążeniem do uzyskania niepodległości i oderwania się od ZSRS.

Rozpaczliwe wysiłki Gorbaczowa, by utrzymać przy życiu socjalizm i Związek Sowiecki, zakończyły się ostatecznie całkowitą porażką, a na Zachodzie uznano go za przypadkowego bohatera. Jeśli o mnie chodzi, to nie widzę nawet najmniejszych jego zasług w tym, co przypisują mu niektórzy: że nie wysłał słynnych czołgów, by zdławić antykomunistyczne powstania trwające w całym bloku sowieckim – nie uważam tego za zasługę, tym bardziej że w rzeczywistości Gorbaczow wysłał wojsko na Łotwę i Litwę, czyli tam, gdzie był przekonany, że ujdzie mu to na sucho. Tam, gdzie w grę wchodziło jego własne bezpieczeństwo, raczej nie był skłonny do podejmowania ryzyka i nie chciał skończyć jak rumuński komunistyczny dyktator Nicolae Ceaușescu, którego szybkie obalenie i stracenie w grudniu 1989 roku wszyscy mieli w świeżej pamięci.

Kiedy we wrześniu 1991 roku przemawiałem w Parlamencie Europejskim, porównałem Gorbaczowa do Ludwika XVI, który również zwołał na nowo Stany Generalne i odmówił użycia siły przeciwko rewolucjonistom w nadziei na to, że oszczędzą mu życie. Pod tym względem Gorbaczow miał więcej szczęścia od króla Ludwika, mimo że obaj cieszyli się z grubsza podobnym wskaźnikiem poparcia społeczeństwa. Istnieją także punkty zbieżne między Gorbaczowem a ostatnim rosyjskim carem Mikołajem II, który również próbował powstrzymać rewolucję i zachować autokrację na drodze powierzchownych reform. Zwołał parlament, zatwierdził konstytucję, a i tak nędznie skończył. (Trudno mi się oprzeć pokusie, by nie zwrócić uwagi na to, że wszyscy oni: i Gorbaczow, i Mikołaj II, i Ludwik XVI, mieli również inteligentne, wpływowe i niecieszące się popularnością żony: Raisę, Aleksandrę i Marię Antoninę. Raisa z pewnością miała świadomość, jak okrutny los spotkał pozostałe dwie z wymienionych kobiet, i domyślam się, że namawiała męża, by unikał stosowania siły, bo chciała zwiększyć szanse, że oboje ocalą skórę – a ona w dodatku swoje futra).

Borys Jelcyn natomiast w głębi duszy był prawdziwym populistą, choć także zawodowym partyjniakiem. Jego wiara w ludzi znajdowała poparcie w działaniu i w ambitnych reformach politycznych. Nie miał silnej ręki na płaszczyźnie międzynarodowej i zdawał sobie z tego sprawę, rekompensując to sobie przez uciekanie się w kontaktach z zagranicznymi przywódcami na przemian do przechwałek i wdzięczenia się. W latach dziewięćdziesiątych Jelcynowi udało się zachować sferę rosyjskich wpływów w regionie pomimo beznadziejnej słabości Rosji na arenie światowej. To, że coś takiego osiągnął, przynosi mu zaszczyt – a ogromną ujmę przynosi Billowi Clintonowi i pozostałym przywódcom grupy G7, którzy na to pozwolili.

Lata dziewięćdziesiąte stanowiły serię wspaniałych szans zmarnowanych przez siły światowej demokracji. Jeszcze nigdy w dziejach wszystko: potęga gospodarcza, militarna i moralna, nie było tak jednoznacznie po tej jednej stronie. Tę przewagę roztrwoniono, zamiast ją wykorzystać – reformując na przykład Organizację Narodów Zjednoczonych, której można było nadać nowe, silne ramy poszanowania praw człowieka. Stany Zjednoczone i ich europejscy sojusznicy mieli odpowiedni potencjał i mogli wywierać skuteczny nacisk, mocno nalegać na zdecydowane reformy – skutecznie korzystali z tych możliwości, by zwyciężyć w zimnej wojnie. Tymczasem teraz, gdy tylko upadł mur berliński, przerzucili się na coś innego, oparli się niemal wyłącznie na pozytywnych bodźcach i angażowaniu, co było całkiem skuteczne w Europie, ale nie sprawdzało się w odniesieniu do stanowczych despotów, takich jak Władimir Putin.

Ilekroć Putin rozprawiał się z opozycją w Rosji albo nawet ingerował w sprawy krajów ościennych, Zachód miał okazję do mocnej reakcji. Tymczasem Putina na każdym kroku nagradzano coraz silniejszymi więziami z głównymi państwami demokratycznymi świata i, co ważniejsze, coraz większym dostępem do ich lukratywnych rynków. Nie sposób oczywiście orzec z całą pewnością, że zdecydowana postawa wolnego świata zmieniłaby dążenie Putina do dyktatury albo że by jej zapobiegła. Ja jednak uważam, że tak by było.

Putin to nie ideowiec. Razem ze swoimi kumplami nagromadzili ogromne majątki, więc ryzyko, że mogliby nie być w stanie swobodnie z nich korzystać na Zachodzie, byłoby dla nich bardzo poważnym zagrożeniem. W odróżnieniu od swoich sowieckich poprzedników Putin i jego sojusznicy nie zadowalają się najnowszymi modelami limuzyn Ził i przytulną daczą nad Morzem Czarnym. Chcą rządzić jak Józef Stalin, ale żyć jak Roman Abramowicz, bliski kumpel Putina, którego bogactwo pozwoliło mu kupić słynny angielski klub piłkarski i jachty rozmiarów boiska. Oligarchowie Putina podróżują po świecie i swoje majątki trzymają za granicą, a to daje zachodnim rządom możliwość wywierania na nich realnego wpływu, gdyby tylko miały odwagę z tego skorzystać.

Jeszcze większą możliwość wpływu na Putina miał Zachód we wczesnych latach jego pierwszej kadencji, kiedy rosyjski prezydent wciąż badał, na co może sobie pozwolić. Jak każdy urodzony despota, Putin szanuje tylko siłę. Idzie krok do przodu, rozgląda się, wietrzy, a potem, jeśli nie ma żadnych negatywnych konsekwencji, posuwa się dalej. Z każdym krokiem zyskuje więcej pewności siebie i trudniej go zatrzymać. Powściągliwe wyrazy zaniepokojenia ze strony dyplomatów i ministrów spraw zagranicznych to dla kogoś pokroju Putina jednoznacznie zielone światło. On interpretuje tego rodzaju paplanie jako rzecz z definicji bez znaczenia. Przecież gdyby Stany Zjednoczone naprawdę były zaniepokojone, to coś by zrobiły, zamiast tylko o tym mówić, nie przechodząc jednocześnie do działania.

Motywy zwolenników ustępstw są różne: od nierozsądnego optymizmu co do prawdziwego charakteru Putina po cyniczne polityczne karierowiczostwo, dla którego agresywna i zasobna w surowce energetyczne Rosja to zbyt trudny problem. Wielu zachodnim przywódcom łatwiej było udawać, że w Rosji nie ma problemu, niż przyznać, że może być trudno go rozwiązać albo że okaże się to niemożliwe. Poza tym jest jeszcze oddzielna kategoria, do której należą tacy mężowie stanu, jak Silvio Berlusconi i Gerhardt Schröder – ludzie, dla których współpraca z Putinem to był dosłownie biznes, jak każdy inny.

Pomimo próby zmiany nazwy metody na „angażowanie” nie sposób zamaskować unoszącego się smrodu polityki ustępstw. Fundamentalna lekcja płynąca z wyprawy Chamberlaina i Daladiera na spotkanie z Hitlerem w Monachium w 1938 roku jest ważna i dziś: dawanie dyktatorowi tego, czego chce, nigdy go nie powstrzyma przed tym, by chcieć więcej; przekona go, że jego przeciwnicy nie mają wystarczającej siły, by uniemożliwić mu sięgnięcie po to, czego chce. W innym wypadku – rozumuje dyktator – już na początku stawiliby mu czoła.

Znaków ostrzegających przed prawdziwym charakterem i zamiarami Putina było mnóstwo. W dojściu do władzy pomogła mu brutalna odpowiedź, z jaką z jego ręki spotkały się zamachy bombowe na budynki mieszkalne z 1999 roku, akty terrorystyczne, co do których wiele osób nadal podejrzewa, że były prowokacją w stylu pożaru Reichstagu. (Jednak w odróżnieniu od podpalenia Reichstagu tam polała się ludzka krew). Naloty dywanowe oraz torturowanie cywilów w całej Czeczenii przedstawiano jako część globalnej wojny z terrorem, co było kompletną bzdurą. Pogarda Putina dla wartości ludzkiego życia potwierdziła się później podczas dwóch sytuacji związanych z zakładnikami: pierwsza miała miejsce w 2002 roku, kiedy rosyjskie oddziały specjalne, używając nieznanego do dziś gazu, zabiły ponad setkę zakładników podczas szturmu na moskiewski Teatr na Dubrowce. Drugą taką sytuacją było użycie w 2004 roku przez siły bezpieczeństwa wojskowych miotaczy ognia i zniszczenie budynku szkoły pełnej dzieci w Biesłanie, czego skutkiem była śmierć setek zakładników.

Szybkie podporządkowanie przez Kreml rosyjskiej prasy stanowiło – oprócz wzrostu cen ropy w 2008 roku o ponad 700 procent – najważniejszą przyczynę tego, co postrzegano jako sukces reżimu Władimira Putina. Już na początku swojej pierwszej kadencji prezydenckiej Putin przekonał się, że kontrolowanie czwartej władzy ma kluczowe znaczenie dla panowania nad pozostałymi trzema. Nauczył się tego przy okazji głosów protestu, jakie wywołała nieudana próba uratowania załogi okrętu podwodnego z napędem jądrowym Kursk, który zatonął po eksplozji w czasie manewrów na Morzu Barentsa w sierpniu 2000 roku. Zamiast pociągnąć do odpowiedzialności dowództwo floty albo zaprowadzić porządek w naszej biurokracji, która przypomina stajnię Augiasza, Putin pogonił wolną prasę.

Środki masowego przekazu dostały się w ręce ludzi życzliwych Putinowi i jego najbliższym współpracownikom. Właściciel stacji telewizyjnej NTW Władimir Gusiński spędził w czerwcu 2000 roku trzy dni w areszcie i został zmuszony do oddania swojej firmy. W rzeczywistości wyglądało to tak, że w wyniku działań, które stały się ówczesną typową „metodą negocjacyjną”, wymuszono na nim przepisanie udziałów we własnej spółce, zanim pozwolono mu wyjść z aresztu. On sam uciekł do Izraela, a jego kanał został w kwietniu 2001 roku przywłaszczony i wchłonięty do kremlowskiego portfolio. Dziś, jak na ironię, NTW to przypuszczalnie najbardziej nieuczciwa z oficjalnych stacji propagandowych, a konkurencja pod tym względem jest w Rosji naprawdę ostra. Tego rodzaju „miękkiej cenzurze” towarzyszyła cenzura bardziej konwencjonalna: funkcjonowały listy wyszczególniające personae non gratae i tematy zakazane. Władza w mediach została scentralizowana w ten sam sposób co władza polityczna – i w tym samym celu: by móc rabować państwowe zasoby, nie wywołując powszechnego buntu.

Korupcja epoki Jelcyna wryła się w zbiorową pamięć Rosjan tylko dlatego, że w tamtym czasie wiedzieliśmy o niej dzięki doniesieniom prasowym. W latach dziewięćdziesiątych rywalizujący ze sobą oligarchowie toczyli ze sobą wojnę, wykorzystując w niej własne środki masowego przekazu. Nie była to walka prowadzona uczciwie ani choćby przyzwoicie, ale większość faktów wychodziła na jaw, a tysiące rzetelnych dziennikarzy pracowało nad tym, by rosyjska opinia publiczna mogła poznać prawdę. Za Putina jedyne światło płynęło z niekończącego się strumienia entuzjastycznych artykułów na jego temat i na temat jego rządu.

Zachód reagował na te śmiałe kroki ku despotyzmowi zasadniczo w ustalony, typowy sposób: jedyną odpowiedzią były wyrażające zaniepokojenie publikacje prasowe, natomiast interesy szły swoim torem. Putina przyjęto jako pełnoprawnego członka grupy G7, która ma reprezentować najpotężniejsze uprzemysłowione państwa demokratyczne. Jeśli ktoś uważa, że Rosję zaproszono do tego klubu słusznie, biorąc pod uwagę wielkość i wpływ tego kraju, niech zwróci uwagę, że wśród członków G7 nie ma na przykład Chin. Włączenie Rosji do tego elitarnego grona było dla niej nagrodą za demokratyczne reformy i dlatego kraj ten powinien zostać z niego usunięty, gdy tylko Putin te reformy unieważnił. To, że Rosji cofnięto to członkostwo dopiero po tym, jak Putin najechał Ukrainę i dokonał aneksji Krymu w marcu 2014 roku, mówi bardzo wiele o całej tej sytuacji.

Silny oportunistyczny instynkt Putina sprawił, że 11 września 2001 roku przeprowadził być może najważniejszą rozmowę telefoniczną w swoim życiu. Był pierwszym zagranicznym przywódcą, który zadzwonił do prezydenta George’a W. Busha i zaoferował pełne wsparcie po atakach terrorystycznych. Dzięki temu zyskał sobie życzliwość i kredyt zaufania Busha na długie siedem lat. (To musiało się zmienić, kiedy w roku 2008 Rosja najechała Gruzję, ale już samo to, że doszło do tej agresji, świadczyło o tym, jak bardzo urosły ambicje i pewność siebie Putina w trakcie kadencji Busha). Putinowi udawało się przedstawiać Rosję jako sojusznika Stanów Zjednoczonych – zwłaszcza w Afganistanie – a jednocześnie w innych miejscach podejmować działania wymierzone przeciwko interesom amerykańskim i europejskim.

George W. Bush miał jeszcze bardziej ograniczoną możliwość przeciwstawiania się licznym wykroczeniom Putina, ponieważ kilka miesięcy wcześniej pozwolił sobie na przypadkową uwagę na jego temat, kiedy spotkali się po raz pierwszy, a było to w Słowenii 16 czerwca 2001 roku. To właśnie po tym spotkaniu Bush wypowiedział tę słynną ocenę: „Spojrzałem mu głęboko w oczy. Zobaczyłem w nich uczciwego i bezpośredniego człowieka i przeprowadziłem z nim bardzo dobrą rozmowę. Mogłem czytać w jego duszy”. Po tej uwadze Bush nie mógł przywołać Putina do porządku, nie przyznając się jednocześnie do poważnego błędu w ocenie jego charakteru; a przyznawanie się do błędów nigdy nie było najmocniejszą stroną Busha. Trzeba uczciwie przyznać, że po 11 września i Stany Zjednoczone, i ich prezydent mieli nową listę priorytetów. Mimo wszystko jednak z perspektywy czasu jest rzeczą nieco zaskakującą, że administracja, w której skład wchodzili tak doświadczeni uczestnicy zimnej wojny, jak Cheney, Rumsfeld oraz ekspert od spraw sowieckich i rosyjskich Condoleezza Rice, nie wywierała kompletnie żadnej presji na Putina.

Jak jednak mówi przysłowie, nigdy nie jest aż tak źle, żeby nie mogło być gorzej. Kiedy prezydentem został Barack Obama, nie miał praktycznie żadnego doświadczenia w polityce zagranicznej, a na jego barki spadły przytłaczające wyzwania dotyczące sytuacji wewnętrznej. Dostał również wyraźny mandat od Amerykanów. Mieli oni już dosyć przedłużającego się zaangażowania wojskowego w Afganistanie i Iraku, zaangażowania, którego nie popierali. Dlatego chcieli, żeby prezydent zajął się naprawą Ameryki, a zostawił resztę świata w spokoju. Niewielkie były szanse, by Obama, idealista i nowicjusz, miał stanowić dla Putina jakiekolwiek znaczące wyzwanie, mimo że do jego ekipy zajmującej się polityką zagraniczną dołączył Mike McFaul, specjalista od pomarańczowej rewolucji.

To, co się stało, było jeszcze gorsze, niż się spodziewałem. Administracja Obamy klepała w kółko o swoim planie resetu, do tego dołączył się źle opisany przycisk Hillary Clinton. Można sobie wyobrazić, jaki komunikat popłynął z tego serdecznego pierwszego gestu do Władimira Putina. (Formalnie rzecz biorąc, adresatem komunikatu był Dmitrij Miedwiediew, ale nie bawmy się w takie niedorzeczne pozory). Jeśli od czasu do czasu wydaje się, że Putin nie może uwierzyć w stosunkowo mocną międzynarodową reakcję na przeprowadzony przez niego w 2014 roku najazd na Ukrainę, to jest tak być może dlatego, że po prostu czeka, aż dostanie następny przycisk resetujący.

W swoich wspomnieniach wydanych w 2014 roku Hillary Clinton zadaje sobie wiele trudu, by bronić resetu, i próbuje wyjaśniać, że nigdy nie dała się zwieść Putinowi. Jak na ironię, w tym ustalonym post factum stanowisku widać tę samą prawidłowość co we wspomnieniach jej politycznych przeciwników: George’a W. Busha, Condoleezzy Rice, Dicka Cheneya i Donalda Rumsfelda. Niemal jednomyślnie, często używając podobnych sformułowań, wszyscy oni twierdzą, jakoby wiedzieli, że Putin to zły człowiek, ale nie mieli innego wyjścia, tylko musieli prowadzić z nim interesy. (George W. Bush mówi najbardziej otwarcie o tym, że być może błędnie ocenił Putina – będę o tym pisał niżej).

Ktoś taki jak ja, kto przez ponad dziesięć lat głośno mówił, gdzie tylko się dało, o charakterze i ambicjach Putina, może jedynie wpaść we wściekłość na widok tak wielu silnych amerykańskich polityków przyznających mi rację zaraz po odejściu z zajmowanych urzędów. Ci ludzie nie piszą w swoich książkach ani słowa na temat tego, co mogli zrobić inaczej, by jakoś wpłynąć na zachowanie Putina, kiedy mieli możność to uczynić. Pomysł, że Stany Zjednoczone mogą zagrozić Putinowi izolacją, że mogą odciąć dostęp do pieniędzy jemu i jego kumplom miliarderom, że mogą użyć kija, kiedy Putin pozjadał wszystkie ich marchewki – taki pomysł w tych wspomnieniach w ogóle się nie pojawia.

Amerykański rząd podjął w końcu pewne ograniczone kroki w odpowiedzi na liczne nadużycia reżimu Putina, jednak nastąpiło to dopiero wówczas, gdy Putin zdążył już zdobyć pełnię władzy w Rosji oraz nabrał poczucia całkowitej bezkarności. Poza tym inicjatywa ta nie wyszła nawet z samej administracji. Uchwalenie ustawy Magnitskiego, która nałożyła sankcje dotyczące majątków i podróżowania części rosyjskich urzędników z powodu łamania praw człowieka, było skutkiem zabiegów amerykańsko-brytyjskiego inwestora Billa Browdera. W 2008 roku aresztowano jednego z prawników jego rosyjskiej grupy inwestycyjnej, Siergieja Magnitskiego – zrobili to ci sami skorumpowani funkcjonariusze ochrony porządku publicznego, których ogromne malwersacje ów prawnik ujawnił. Rok później zmarł w areszcie tymczasowym po tym, jak go pobito i pozostawiono bez odpowiedniej opieki medycznej.

W pewnym sensie ustawa Magnitskiego była odwetem Browdera, a początkowo na liście osób objętych sankcjami znajdowało się niewielu rosyjskich urzędników – tych, którzy byli bezpośrednio związani z prześladowaniem i śmiercią Magnitskiego. Trzeba zaznaczyć, że administracja Obamy od początku była przeciwna tej ustawie, a uchwalono ją nie samodzielnie, lecz jako część ustawy Izby Reprezentantów, która normalizowała również stosunki handlowe z Rosją, pod wieloma względami ograniczone wcześniej przez słynną poprawkę Jacksona-Vanika z 1974 roku.

Administracja Obamy naśladowała żenująco ostrożne zachowanie Europy w zakresie stosowania sankcji przeciwko Rosji i sojusznikom Putina w następstwie rosyjskiego najazdu na Ukrainę w 2014 roku. Pomimo przytłaczającego poparcia obu partii w Kongresie dla podjęcia dalszych działań – zwłaszcza w zakresie uzbrojenia i szkolenia ukraińskiego wojska – Obama wciąż jedynie powtarzał za Merkel, Hollande’em i innymi europejskimi przywódcami słowa o „poszukiwaniu pokojowego rozwiązania”, podczas gdy wojna trwała już na dobre. Ci politycy upierali się przy tym, by traktować Putina jako kogoś, kto prowadzi negocjacje w dobrej wierze, nawet kiedy w marcu 2015 roku triumfalnie przyznał, że rok wcześniej kłamał w sprawie obecności rosyjskich wojsk podczas zajęcia Krymu.

Nie wierzę, żeby Merkel i Obama byli tak nieświadomi, szczególnie Merkel, która urodziła się w komunistycznej Niemieckiej Republice Demokratycznej. Wobec tego jedynym wytłumaczeniem jest to, że wciąż uważają problem, jakim jest Putin, za na tyle drażliwy politycznie, by łatwiej było udawać, że go nie ma. I być może to nawet prawda: dla nich osobiście, przez jakiś czas. Może chcą jedynie odroczyć totalną katastrofę, aż ustąpią z urzędów i będą mogli zostawić Putina swoim następcom. Tak czy owak, jest to moralna kapitulacja, która pociągnęła za sobą bardzo realne koszty.

1 | Koniec zimnej wojny i upadek ZSRS

W samym środku lata w 1989 roku udzieliłem długiego wywiadu magazynowi, który w sowieckiej wyobraźni był właściwie uosobieniem zachodniej dekadencji: chodziło o „Playboya”. Jednak nie sama nazwa wydawcy, który opublikował mój wywiad, wywołała dezaprobatę w Związku Sowieckim. Pomimo coraz bardziej dominującej atmosfery głasnosti, otwartości, między Ameryką a ZSRS oraz powolnego łagodzenia politycznych represji w ramach pieriestrojki Michaiła Gorbaczowa moja jawna krytyka sowieckiego społeczeństwa – a zwłaszcza moja pochwała Ameryki i Amerykanów – to było coś skandalicznego. Do upadku muru berlińskiego, który miał runąć 9 listopada, wciąż brakowało pięciu miesięcy i raczej nikt nie wyobrażał sobie takiego przebiegu wypadków. Jakiś miesiąc po moim wywiadzie Gorbaczow i prezydent George H.W. Bush mieli oświadczyć, że ZSRS i Stany Zjednoczone przestały być wrogami. Jednak nawet w tych szybko zmieniających się okolicznościach moje uwagi w uszach niektórych ludzi na Kremlu brzmiały jak zdrada.

Playboy: Mówi pan jak Amerykanin. Amerykanie zawsze chcą wygrywać.

Kasparow: To bardzo ludzka cecha. Co tylko dowodzi, że Amerykanie są bardzo bliscy prawdziwej ludzkiej naturze.

Władze sowieckie, przesiąknięte mitem moralnej wyższości komunizmu i człowieka sowieckiego, traktowały tego rodzaju uwagi zupełnie poważnie. W dzisiejszym świecie może się to wydawać niezwykłe albo też katastroficznie opresyjne, jednak socjalistyczna ideologia i socjalistyczne postrzeganie moralności stanowiły pokaźną część arsenału zimnej wojny. Kiedy sowieckie władze sportowe zaatakowały mnie za to, że chciałem zachować dla siebie wygraną z szachowych mistrzostw świata, potępiły nie tylko moje nieposłuszeństwo, lecz także brak socjalistycznej solidarności. Wyraziłem pogląd, zgodnie z którym moi sąsiedzi w Baku raczej uznają, że zatrzymanie mercedesa wygranego w Niemczech to przejaw normalnego, zdrowego myślenia. Dla władz ten pogląd był radykalny i wywrotowy.

Oczywiście mój wywiad nie wywołał aż takiego publicznego skandalu jak pojawienie się w jednym z poprzednich numerów tego samego magazynu zdjęć nagiej rosyjskiej aktorki Natalii Niegody, która zagrała wcześniej rolę call girl w filmie będącym wstrząsem dla pruderyjnego sowieckiego społeczeństwa. Jej sesja zdjęciowa i mój wywiad w czasopiśmie, które w ZSRS wciąż było zakazane, oraz wywołane przez te publikacje reakcje wyrażające zmieszanie – wszystko to świadczyło o tym, że trwa okres pieriestrojki. Podejmowane przez nasze państwo nieśmiałe kroki ku większej otwartości były kuszące, jednak wiedzieliśmy, że w każdej chwili może nas spotkać kara, a reformy mogą zostać cofnięte.

Nie było już jasnych zasad i coraz więcej ludzi odnajdowało w sobie śmiałość, by sprawdzać, gdzie dokładnie w danym momencie znajdują się te granice.

W 1987 roku Gorbaczow powiedział, że chce budować „socjalizm z ludzką twarzą”, o którym mówił Aleksander Dubczek. Ja odpowiedziałem na to, że potwór Frankensteina również miał ludzką twarz. Komunizm jest czymś sprzecznym z ludzką naturą i da się go utrzymać jedynie za pomocą totalitarnych represji. Bez pomocy z zewnątrz albo bez potężnych zasobów surowców naturalnych, na przykład ropy, represje prowadzą do stagnacji ekonomicznej. Oprócz tego w społeczeństwie, w którym praktycznie zakazuje się jednostce sukcesu i dążenia do doskonałości, pojawia się stagnacja moralna i duchowa.

Oczywiście były pewne konkretne wydarzenia, które pomogły odsłonić zgubne wady tkwiące w systemie komunistycznym i zmusiły Gorbaczowa do podjęcia rozpaczliwych prób reformy oraz ocalenia państwa. Jednym z takich wydarzeń była katastrofa z kwietnia 1986 roku w elektrowni jądrowej w Czarnobylu na Ukrainie. To, w jaki sposób radzono sobie z tą kryzysową sytuacją, ujawniło faktyczny poziom nieudolności, korupcji i kłamliwości aparatu państwowego, zostawiający daleko w tyle wszelkie możliwe republiki bananowe. (Anatolij Karpow i ja ofiarowaliśmy swoje wygrane pieniężne z meczu o mistrzostwo świata w 1986 roku na fundusz pomocy ofiarom Czarnobyla). Kolejnym wydarzeniem była sowiecka wojna w Afganistanie, która w 1989 roku trwała już od dziesięciu lat i okazała się równie nieskuteczna, pozbawiona poparcia społeczeństwa i droga, jak późniejszy jej ciąg dalszy w wykonaniu sił NATO.

W znacznym stopniu w wyniku rosnącego otwarcia Rosji sowieckiej na nowiny, idee i opinie – szczególnie pochodzące ze świata zewnętrznego – sowiecki establishment stanął przed dylematem. Gdyby władze reagowały jak zwykle i rozprawiały się ze wszystkimi drobnymi wykroczeniami, straciłyby wiarygodność jako reformatorzy i dowiodłyby słuszności zarzutów, że społeczeństwo sowieckie jest zacofane i tkwi w stagnacji. Jednak wiedziały również, że jeśli pozwolą na niewielką krytykę, zachęci to innych do otwartych wypowiedzi. Reakcje władz były coraz bardziej bezładne i niespójne. Pomimo najlepszych intencji Gorbaczowa i mimo podejmowanych przez niego prób, by do tego nie dopuścić, różne przejawy tego paragrafu 22 doprowadziły w końcu do rozpadu Związku Sowieckiego.

Dla wielu z nas po tej „złej” stronie żelaznej kurtyny już na długo przed runięciem muru berlińskiego stało się jasne, że znaczne zmiany są nieuchronne. Nie mieliśmy pojęcia, jaki będzie kształt tych zmian ani gdzie się zaczną, ale dla większości Sowietów to było całkowicie nowe doświadczenie: poważnie i otwarcie rozmawiać o czymkolwiek, co łączy się ze zmianami politycznymi albo nowym kierunkiem dla państwa. A nie mieliśmy przy tym pewności, czy demokratyczne reformy są prawdziwe, czy też może jest to tylko jakaś odmiana „demokracji jednej partii” mająca poprawić pozycję Gorbaczowa przeciwko sowieckiej starej gwardii i pomóc zyskać trochę czasu potrzebnego jego chylącej się ku upadkowi gospodarce. Ludzie na ulicach mówili o przemocy na tle etnicznym, która zaczynała się pojawiać przy okazji ruchów niepodległościowych w wielu republikach. Zastanawialiśmy się, czy miliony ludzi nie umrą z głodu, zanim w końcu zostaną wprowadzone reformy ekonomiczne.

26 marca 1989 roku w Związku Sowieckim przeprowadzono pierwsze prawdziwe wybory od powstania tego kraju w roku 1922. Nowo powstały Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRS miał za zadanie nadać demokratyczny wizerunek Radzie Najwyższej, czyli organowi, który wciąż dzierżył realną władzę. Jednak partia komunistyczna zdobyła tylko 85 procent mandatów (zamiast, jak zazwyczaj, 100 procent), a wśród niezależnych zbuntowanych był Borys Jelcyn, który przytłaczającą większością głosów zwyciężył w obwodzie moskiewskim z kandydatem Gorbaczowa.

Jak na ironię, ograniczone eksperymenty ZSRS z demokracją początkowo wywarły najsilniejszy skutek poza granicami Związku Sowieckiego, w Polsce. Świadomość, że w ZSRS dokonują się faktyczne wybory, niezależnie od tego, jak bardzo były one nieudolne i powierzchowne, była dla Polaków impulsem do własnego dużo szerzej zakrojonego eksperymentu. Zamiast przyjmować marzenia Gorbaczowa o reformowaniu socjalizmu, Polska całkowicie obaliła swoich komunistycznych władców, a w jej ślady szybko poszła reszta państw Układu Warszawskiego.

Władający obecnie w wielu byłych sowieckich państwach despoci znają z doświadczenia i rozumieją ryzyko wiążące się z dylematem dotyczącym wolności słowa, dylematem „pęknięć w murze”, i ze wszystkich sił starają się uniknąć tego we własnych krajach. Putin i inni posowieccy autokraci uważają to, co stało się w reżimie Gorbaczowa, za negatywne studium przypadku. Dlatego właśnie tak surowo reagują na polityczną krytykę wyrażaną nawet na jakimś blogu o niewielkim oddziaływaniu albo na choćby jedną osobę protestującą z transparentem.

Współcześni dyktatorzy uczą się na błędach swoich poprzedników. Wiedzą, że wybuchowa energia będzie narastać, jeśli nie da się jej jakiegoś ujścia. Wobec tego tworzą przestrzeń, w której może istnieć pewien osobliwy rodzaj kontrolowanego sprzeciwu. Rozgłośnia radiowa i strona internetowa Echo Moskwy może nadawać i publikować krytyczne wypowiedzi i materiały na temat Putina, podczas gdy mniejsze i mniej uległe miejsca wyrażania sprzeciwu, jak choćby moja agencja informacyjna Kasparov.ru, nie mają dostępu do rosyjskiego internetu. Byłem prezesem Echa w latach 1991–1996, kiedy było niezależne. Wprawdzie stacja nadal zachowuje opozycyjny charakter, ale jej właścicielem jest obecnie ramię medialne państwowego giganta energetycznego Gazpromu i Echo funkcjonuje z pełną świadomością, że w każdej chwili może zostać zamknięte.

Podobnie jest z wiecami protestacyjnymi: można je rejestrować i mogą się odbywać, ale ich organizatorzy i uczestnicy muszą się liczyć z tym, że staną przed sądem. Wszystko to jest elementem skomplikowanego współczesnego baletu pseudodemokracji i pseudowyboru, baletu, który obejmuje również wybory o ustalonym z góry wyniku i cztery kanały telewizyjne przedstawiające nieznacznie tylko różniące się poglądy na temat tego, jak świetnie Putin się wszystkim zajmuje.

„Kolorowe rewolucje” związane z prodemokratycznymi ruchami w Gruzji w roku 2003 (rewolucja róż) i na Ukrainie w roku 2004 (pomarańczowa rewolucja) również wywołują strach wśród despotów, którzy podejmują zapobiegawcze środki zaradcze przeciwko ruchom młodzieżowym, organizacjom pozarządowym powiązanym z zagranicą oraz pozornie niegroźnym trybunom wolności słowa, na przykład niezależnym rozgłośniom radiowym. Jednak to właśnie sowieckie doświadczenie tak naprawdę zostawiło trwałe ślady w psychice Putina oraz pozostałych i to ono wciąż kształtuje ich światopogląd i zachowanie. I tylko moje własne doświadczenie jako sowieckiego i rosyjskiego obywatela pozwala mi rozumieć ruchy i motywy Putina.

Bardzo trudno jest opisać życie w komunistycznym państwie w sposób zrozumiały dla kogoś, kto nigdy tam nie mieszkał. Ludzkiego ducha cechuje ogromna odporność: na ogół dostosowuje się do okoliczności, jak tylko może, żeby nie stracić do reszty nadziei. Istnieje również solidarność w niedostatku i dlatego opowieści o zamożnym Zachodzie miały tak wywrotową siłę w ZSRS. Dużo trudniej zachować stoicki spokój w obliczu przeciwności, kiedy człowiek się dowie, że jego sąsiadom wiedzie się o wiele, wiele lepiej niż jemu samemu. Taka jest ludzka natura, fundament wolnorynkowego konsumpcjonistycznego kapitalizmu. To dlatego komunizm był – i nadal pozostaje – czymś tak wynaturzonym i obcym.

Latem 1989 roku, kiedy udzielałem wywiadu „Playboyowi”, moja własna zuchwałość wynikała z młodości, sukcesu, podróży i spędzania życia w zdrowym dystansie od Moskwy. Kończyłem właśnie dwadzieścia sześć lat, a od 1985 roku byłem szachowym mistrzem świata. W kraju, czyli zbzikowanym na punkcie szachów ZSRS, byłem idolem sportowym, a mieszkałem nadal w rodzinnym Baku, w Azerbejdżanie, jednej z republik zakaukaskich, która wraz z Armenią i Gruzją tworzą najdalej wysunięte na południe punkty rozciągniętego sowieckiego imperium. (Przemawiając w Stanach Zjednoczonych, lubię żartować, że urodziłem się na samym Południu, tuż obok Georgii – bo po angielsku nazwa tego amerykańskiego stanu brzmi tak samo jak nazwa Gruzji). Położone dwa tysiące kilometrów od Moskwy, wysunięte w Morze Kaspijskie Baku sprawiało wrażenie odległej placówki kolonialnej, którą zresztą było.

Udzielając wywiadu właśnie stamtąd, z położonego nad morzem obozu szkoleniowego, powiedziałem z pełnym przekonaniem:

Każdy ma te same, normalne, ludzkie aspiracje. W dzisiejszym świecie są dwie polityczne sfery, ale normalny styl życia istnieje tylko w jednej z nich – i nie jest to ta, którą mamy tu, w Związku Sowieckim. Życie tutaj mógłbym nazwać wypaczeniem normalnego życia. Przypomina życie w domu z luster. I jedyny sposób na wydostanie się z tego domu to potłuczenie tych luster. Od lat miałem wrażenie, że coś tu u nas w Związku Sowieckim jest nie tak; kiedy zacząłem jeździć na Zachód, to wrażenie tylko się pogłębiło. Chcę tego samego co wszyscy: normalnego życia, czyli takiego, w którym można dobrze żyć i swobodnie się wyrażać. Bardzo ważne jest dla mnie to, by starać się przynieść swoim rodakom normalne życie. Światło dnia.

Dziś jestem dumny z tych słów, ponieważ potwierdzają, że okazałem się konsekwentny w tej walce. Dwadzieścia sześć lat później nadal z oddaniem staram się przynieść „normalne życie” mieszkańcom domu z luster, w którym rządzi dyktatura. To prawdziwa tragedia, że w Rosji wciąż trzeba prowadzić taką walkę – całe dziesięciolecia po upadku Związku Sowieckiego.

*

W tamtym czasie powtarzano mnóstwo mitów i nieporozumień dotyczących rozpadu ZSRS, jednak można się było tego spodziewać. Ci sami zachodni eksperci, politycy i spece, którzy nie potrafili przewidzieć runięcia muru berlińskiego, dopóki tłumy Niemców nie zaczęły przelewać się przez tę granicę, nie umieli również zobaczyć, że siły, które wyzwolił swoimi reformami Gorbaczow, szybko wymkną mu się spod kontroli.

Z powodu swojej sławy i przyrodzonej szczerości często miałem okazję dyskutować o polityce z ludźmi dużo wyżej ode mnie postawionymi w tej dziedzinie. Zawsze było dla mnie zaskoczeniem, jak bardzo przeceniali oni stabilność komunizmu w Europie i w samym ZSRS. Wyglądało to tak, jakby zapomnieli, że mur wybudowany ludzkimi rękami te same ręce mogą zburzyć.

Mam w pamięci kilka takich szczególnych sytuacji. W październiku 1989 roku brałem udział w przyjęciu, podczas którego rozmawiałem na temat przyszłości Europy z Henrym Kissingerem i Jonathanem Bushem, bratem ówczesnego prezydenta. Kiedy powiedziałem, że pod koniec roku w Europie nie będzie już ani jednego komunistycznego reżimu, skwitowali to śmiechem i w niewielkim jedynie stopniu podzielali moje zdanie. Dla nich byłem po prostu typowym młodym mądralą, który opiera swoje niedorzeczne opinie na optymizmie i zapachu zmiany unoszącym się w powietrzu zamiast na latach studiów i analiz. I być może mieli rację – ale ja też.

Z początkiem roku 1990, po obiecującym spotkaniu z redakcją „The Wall Street Journal”, które doprowadziło do nawiązania mojej stałej współpracy z tą gazetą, redaktor Bob Bartley przyniósł mi zaproszenie do wygłoszenia odczytu na forum RAND Corporation w Los Angeles. Gdy tam byłem, szef RAND powiedział, że powinienem poznać jego znajomego Brenta Scowcrofta, doradcę prezydenta do spraw bezpieczeństwa narodowego w administracji Busha i wytrawnego znawcę tych zagadnień, który piastował to samo stanowisko za prezydenta Forda w latach siedemdziesiątych. Podczas tamtego spotkania w Białym Domu poznałem również Condoleezzę Rice, eksperta do spraw Rosji, która była wówczas dyrektorem wydziału sowieckiego Rady Bezpieczeństwa Narodowego.

Pytano mnie o Borysa Jelcyna, który stał się głównym krytykiem i rywalem Gorbaczowa w Rosji. Moi rozmówcy twierdzili, że Jelcyn jest nieobliczalny, że to pijak – na co nie miałem lepszej odpowiedzi, niż zapytać ich, czy nie chcieliby się dowiedzieć czegoś więcej o jego charakterze lub politycznej przyszłości. Byłem wstrząśnięty, że ci eksperci wydawali się kompletnie nieobznajomieni z sytuacją polityczną w Rosji, gdzie Jelcyn był postacią zdecydowanie wschodzącą, a Gorbaczow – rozpaczliwie lecącą na dno. Widać było wyraźnie, że rozmawiają tylko ze swoim dobrym znajomym Gorbaczowem i innymi ludźmi z Kremla – w końcu to tam znajdowała się władza i broń jądrowa.

Tym razem spisałem się lepiej i biorąc pod uwagę bardziej oficjalny charakter tego spotkania, trzymałem język za zębami, ale byłem zdumiony, z jakim spokojem i nieświadomością moi rozmówcy wydają się odnosić do tego, co w mojej opinii z całą pewnością było ogromną falą zmian przechodzącą przez Europę Wschodnią i ZSRS. Dużo bardziej interesował ich mechanizm propozycji reform Gorbaczowa niż to, że ulice wszystkich miast od Berlina po Władywostok są pełne ludzi chcących i potrafiących otwarcie narzekać na swoich politycznych przywódców. Powiedziałem Scowcroftowi, że Jelcyn jest pewien, że w maju zostanie wybrany na przewodniczącego rosyjskiej Rady Najwyższej, i że wykorzysta ten mandat, by nadal przeciwstawiać się Gorbaczowowi. Scowcroft chyba mi nie uwierzył, ja z kolei zrozumiałem, że i jego, i Biały Dom bardziej niż cokolwiek innego martwiło utrzymywanie dobrych stosunków z Gorbaczowem.

Ciąg dalszy dostępny w pełnej książce.

2 | Stracona dekada

Rozdział dostępny w pełnej książce.

3 | Niewidzialne wojny

Rozdział dostępny w pełnej książce.

4 | Zrodzony z krwi

Rozdział dostępny w pełnej książce.

5 | Prezydent dożywotni

Rozdział dostępny w pełnej książce.

6 | W poszukiwaniu duszy Putina

Rozdział dostępny w pełnej książce.

7 | Z szachownicy prosto w ogień

Rozdział dostępny w pełnej książce.

8 | Operacja „Miedwiediew”

Rozdział dostępny w pełnej książce.

9 | Odwaga fałszywej nadziei

Rozdział dostępny w pełnej książce.

10 | Wojna i appeasement

Rozdział dostępny w pełnej książce.

Zakończenie

Ponadczasowe wartości w zmieniającym się świecie

Rozdział dostępny w pełnej książce.

Podziękowania

Ilekroć grozi mi zatonięcie w morzu ciekawych pomysłów i intrygujących okazji, pomaga mi moja żona Dasza, która pociąga mnie w odpowiednim kierunku. Ona wiedziała, że to właściwa książka we właściwym czasie.

Mam wielką nadzieję, że wszystko, co napisałem wyżej, jest wyrazem uznania dla wielu osób, które przez ostatnie dziesięć lat edukowały mnie i inspirowały na mojej drodze aktywisty broniącego praw człowieka, wobec tego wymienię tu tych, którzy sprawili, że ta edukacja i inspiracja przybrała postać książki.

Chris Parris-Lamb, mój agent w The Gernert Company, już od pierwszego dnia zrobił na mnie ogromne wrażenie swoim przygotowaniem i energią. Jego wkład w połączeniu z pracą naszego redaktora z PublicAffairs, Benjamina Adamsa, okazał się kluczowy, by szybko ustalić, w jaki sposób przekształcić gmatwaninę pomysłów, opowieści, wspomnień, analiz, bieżących wydarzeń i opinii w spójną historię niosącą pewne decydujące przesłanie.

Twórca PublicAffairs, Peter Osnos, ma świetnego nosa do nowin i jego entuzjastyczne poparcie dla tej książki było dla mnie potężną zachętą.

Szczególne podziękowania kieruję pod adresem George’a R.R. Martina za jego cudowną serię książkową Pieśń lodu i ognia oraz powstały na jej podstawie serial telewizyjny nakręcony przez HBO Gra o tron, który był inspiracją tytułu niniejszej książki. Putin w dużym stopniu może przypominać Tywina Lannistera, jednak biorąc pod uwagę, jak często postacie tej sagi spotyka straszliwy los, mam uzasadnione powody, by powstrzymać się od porównywania samego siebie do którejkolwiek z nich!

O autorze

Zdjęcie Garri Kasparowa © Igor Khodzinskiy

Garri Kasparow – były szachowy mistrz świata, obecnie działacz na rzecz praw człowieka, autor i ceniony mówca. Jego wykłady oraz seminaria dotyczące strategicznego myślenia, innowacyjności oraz maksymalizacji ludzkiej wydajności cieszą się międzynarodowym uznaniem. Często publikuje na łamach „Wall Street Journal”. Autor niezliczonych artykułów i opracowań, a także przełożonych na kilkanaście języków książek: Jak życie naśladuje szachy i Ostatni bastion umysłu. Członek rady wykonawczej Fundacji Odpowiedzialnej Robotyki oraz pracownik naukowy w Oxford Martin School, gdzie skupia się na badaniach interdyscyplinarnych związanych ze współpracą człowiek–maszyna oraz procesami decyzyjnymi wspomaganymi sztuczną inteligencją.