Copyright © Stanisław Danielewicz, 2022

Projekt okładki: Michał Szulta

Ilustracje na okładce: © rawpixel.com / Freepik

Redakcja: Anna Kielan

Korekta: ERATO

e-book: JENA

ISBN 978-83-66995-59-8

Wydawca

tel. 512 087 075

e-mail: redakcja@bookedit.pl

www.bookedit.pl

facebook.pl/BookEditpl

instagram.pl/bookedit.pl

Niniejsza książka jest objęta ochroną prawa autorskiego.
Całość ani żadna jej część nie mogą być publikowane
ani w inny sposób powielane w formie elektronicznej oraz mechanicznej
bez zgody wydawcy.

Rozdział 1 (A)

Jak głupi zginąłem osiemnastego września

Można pomyśleć, że nic głupszego być nie może niż przywrócenie do życia popularnego pisarza, który zginął na samym początku wojny w niejasnych okolicznościach. I dodanie mu do odzyskanego życia wianuszka mężczyzn i kobiet, którym przewodzi nawrócony erotoman i pierwszy przystojniak Rzeczpospolitej, a po stronie damskiej widzimy rozdartą między ekstazą a niezdecydowaniem córkę prowincjonalnego lekarza.

A jednak… Po wrzuceniu do nieistniejącego kalejdoskopu zdeformowanych obrazków prawdziwego życia każde przyłożenie oka przybliża perspektywę zwycięstwa wyobraźni nad faktami.

Więc jak to było? Kto spowodował, że o krok od zasłużonej klęski jedna decyzja, jedno kłamstwo i wyobraźnia nawiedzonych szaleńców potrafiły zatrzymać to, co nieuniknione?

* * *

Było to osiemnastego września tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku, zaledwie dwanaście miesięcy po tym, gdy podpisano traktat londyński, który definitywnie ustalał porządek w Europie i w znacznej części Azji. Czyli działo się to pięć lat po tym, jak upadło sowieckie imperium.

By przeprowadzić czytelnika przez manowce wyobraźni autor na samym początku umieścił dialog między dwiema postaciami tej opowieści. A skoro dialog, to tak, jakbyśmy na chwilę przenieśli się do teatru. Czytelnikowi pozostaje jedynie ustalić, czy ma do czynienia z tragedią, komedią, wodewilem, operetką lub burleską, a może raczej tragikomedią?

Odpowiadając na takie pytanie, zacznijmy, jak w porządnym dramacie, od didaskaliów.

Jest 18 września 1945 roku, po południu. W obszernej garderobie eleganckiego apartamentu na rogu ulicy Pięknej i Alei Ujazdowskich pisarz Tadeusz Dołęga-Mostowicz szykuje się na przyjęcie imieninowe, a pomaga mu jego kamerdyner Witold.

Na ścianach, między szafami i toaletkami, wiszą rozmaite rysunki i zdjęcia, dość chaotycznie i bez widocznego porządku obrazujące kolejne etapy życia pisarza: zdjęcie dworku w witebskiej guberni, gdzie przyszedł na świat; niewyraźna fotografia Dołęgi i czternastu młodych ludzi z roku 1920, gdy walczyli we wspólnym oddziale przeciwko bolszewikom; legitymacja reportera gazety „Rzeczpospolita” w ramkach za szkłem, datowana na rok 1924; podobna legitymacja, ale już z adnotacją „redaktor prowadzący” z roku 1926; portret olejny młodej kobiety z rubinową kolią na szyi, niewielkich rozmiarów w złoconej ramie; dyplom ukończenia gimnazjum wileńskiego z roku 1915; wypis z warszawskiego szpitala z datą 28 września 1927 roku, z dokładnym opisem wymagających dalszego leczenia obrażeń, odniesionych przez pisarza, gdy 8 września pobiło go drewnianymi pałkami siedmiu napastników i wrzuciło do glinianki; wycięty z gazety i przykryty szkłem tytuł artykułu: „Wolę Buicka od pomnika – mówi pisarz Dołęga-Mostowicz”; kontrakt na korektora gazety „Rzeczpospolita” z roku 1923, z miesięczną kwotą wynagrodzenia 120 złotych plus norma wierszówki.

Przez otwarte drzwi prowadzące do sypialni widać połowę łóżka przykrytego kapą, w amerykańskim stylu, a także toaletkę z umieszczonym na niej odbiornikiem radiowym najnowszej produkcji wileńskiej fabryki. Z głośnika sączy się cicha muzyka, nadawana bez przerwy przez nową warszawską stację radiową „Tango – polo”.

– Słucham, jaśnie pana?

– Jeszcze raz mi z tym jaśnie panem wyjedziesz, to pożegnasz się z posadą… którą, jak mniemam, uważałeś pan dotychczas za… jakby to powiedzieć… za inspirującą?

– Wielmożnego pana słucham? Wybitnego pana słucham, twórcę kanonu współczesnej polskiej powieści? Może po prostu słucham nadzwyczajnego alertu obywatela Rzeczypospolitej, który widzi we mnie nie tylko kamerdynera?

– To już ustaliliśmy, „szanowny pan” będzie najwłaściwszą nomenklaturą, a i tak to krok wstecz w naszych jakże demokratycznych, powojennych czasach.

– No więc… słucham, szanownego pana?

– Gdzież podziałeś pan moje spinki do mankietów, te, które najbardziej lubię…

– …gdyż przypominają jaśnie, to znaczy szanownemu panu, że kupił je z pierwszej zaliczki, przed pierwszym gazetowym odcinkiem „Ostatniej brygady”? Pierwsze wielkie dzieło jeszcze większego pisarza? Rok bodajże dwudziesty siódmy?

– Trzydziesty, drogi Witoldzie. Czyli piętnaście lat temu, jeśli we łbie mi się nie pomieszało…

– …z nadmiaru bogactwa, spiętrzenia pychy i nadużycia erotycznych wrażeń?

– A jakże, pozwalaj sobie na wszelkie możliwe impertynencje, ale spinki przede wszystkim! Nie uchodzi spóźniać się na imieniny Stanisława, druha serdecznego.

– Oto spinki, bardzo proszę. Zaś co do spóźnienia, to ośmielam się przypomnieć, że od dwudziestu minut bez mała szofer zagrzewa pański automobil do wyjazdu. Jeśli pojedzie przez plac Napoleona, to droga nie potrwa dłużej niż osiem minut… najwyżej osiem i pół… Zwłaszcza że pańskie torpedo już samym wyglądem wzbudza respekt… a nawet popłoch, zwłaszcza wśród dorożkarzy, którym konie płoszy.

– Czy widzisz w tym pewną ironię? Ja bowiem widzę. Oto pędzę na imieniny Stanisława Panczakiewicza, wielkiego konstruktora wspaniałych automobili, pojazdem w jego nowej fabryce wykonanym. Automobil jednak płoszy konie jednej czy drugiej dorożki i oto zamiast dotrzeć do solenizanta, pakuję się na drzewo… albo słup jakiś…

– …by nie wpaść na przechodzącą właśnie damę… która…

– Wybornie! Oto świetny początek żarliwej miłosnej historii, którą jednak ty, Witoldzie, opiszesz w moim zastępstwie, bowiem ja właśnie osiągnąłem stan pozwalający na opuszczenie tegoż lokalu. Bądź uprzejmy tylko zerknąć z tyłu na smoking… Czuję, że może być nieco ciasnawy, czy się aby na pewno nie fałduje?

– Jeszcze nie, ale jeśli jaśnie… szanownego pana apetyt utrzyma się na gargantuicznym poziomie, to znów pan Zaręba będzie wzywany, by tu poszerzyć, tam dopiąć, ówdzie zamaskować…

Rozmowa ta odbyła się w Warszawie osiemnastego września tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku w uroczym sześciopokojowym apartamencie przy Alejach Ujazdowskich, będącym własnością słynnego pisarza Tadeusza Dołęgi-Mostowicza, autora „Nikodema Dyzmy” i tuż przedwojennego „Pamiętnika pani Hanki”. Pisarza od pewnego czasu zapowiadającego publikację dzieła niezwykłego, a przez to budzącego szczególne zainteresowanie medium, zwanego zarówno „ruchomymi obrazami”, jak „tele-wizją” – na wzór amerykański, gdzie owe „ruchome obrazy” są obecne od lat prawie dwudziestu, podczas gdy Warszawa może się pochwalić nadawanym z Prudentialu programem dopiero od roku tysiąc dziewięćset trzydziestego siódmego. W skali bardzo ograniczonej, eksperymentalnej, bo pierwszy regularny program rozpoczęto nadawać dopiero w sierpniu trzydziestego dziewiątego roku, a późniejsza wojna z Niemcami i Sowietami na rok bez mała zahamowała rozwój tego przedsięwzięcia.

Pan Tadeusz ogłosił nie dalej niż dwudziestego sierpnia tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku w szeroko komentowanym wywiadzie dla „tele-wizji”, iż pracuje nad nową powieścią, która pokaże, co mogłoby stać się z Polską, Europą, ba, światem całym, gdyby dramatyzm wydarzeń września trzydziestego dziewiątego i kilku późniejszych miesięcy nie doprowadził do nadzwyczaj korzystnych sekwencji, które już rok po napadzie Niemiec i sowieckiej Rosji postawiły Polskę w roli dziecka szczęścia. Nie tylko bowiem odparto zdradziecki atak z zachodu i wschodu, ale odzyskano w wyniku traktatu londyńskiego z tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego roku ziemie, wydawałoby się, bezpowrotnie stracone przez Rzeczpospolitą w traktacie ryskim (tracąc jednak sporo na zachodzie, zwłaszcza w Wielkopolsce – jak złośliwie, co i rusz, przypominali niezłomni przeciwnicy polityki realnej). Być może jednak, jak niektórzy wieścili, pisarz wyszedł poza swój zwycięski genre? Czy wypada tytułować powieść „Political fiction”, gdy balans między rzeczywistością a fikcją jest tak delikatny? Gdy sam pisarz przyczynił się, jak mówią niektórzy (raz szeptem, innym razem półgłosem), do zmian w międzynarodowej sytuacji politycznej i wojskowej nadzwyczajnych, przełomowych… owszem, możliwych do wyobrażenia, ale tylko w powieści? Czyli fikcyjnych? Choć one się nam wszystkim przydarzyły…

Zaraz pojawiły się nie tylko w „Ekspresie”, ale i w poważniejszych gazetach, „wycieki” pochodzące, jak twierdzili niektórzy, od domowej służby pisarza. Inni wiązali je raczej z dobrze opłaconą niedyskrecją pani A., pani B., pani C. i innych pań, powabnie obsługujących wszystkie pozostałe litery alfabetu (łącznie z „X – Xiężną” oraz „V – Vicekonsulową”), pozostających rzekomo w romansowych związkach z Dołęgą. Według tych niedyskrecji pisarz z właściwą sobie zręcznością opisać zamierza ostateczną klęskę polskiej armii w zetknięciu z machiną wojenną Niemiec. Klęskę, którą zresztą nietrudno sobie wyobrazić. Wojna, rozpoczęta pierwszego września przez Hitlera, a rozszerzona zaledwie szesnaście dni później przez Stalina na wschodnie tereny Rzeczpospolitej, pod koniec miesiąca mogła uchodzić za nieodwołalnie przegraną. Ale, paradoksalnie, wydarzenia z osiemnastego września i kilku następnych dni, których początkiem był słynny telegram naczelnego wodza Rydza-Śmigłego, uratowały Polskę i zmieniły mapę Europy, usuwając z niej, jak się wydaje na zawsze, Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich. Nie tylko wyimaginowane polityczne i wojskowe wydarzenia przykuwały uwagę czytelników „Ekspresu” i „Kuriera Warszawskiego”, ale i „Robotnika” czy „ABC”. Tytuły artykułów stawiały bowiem zadziwiające pytania. „Czy polscy oficerowie to erotomani i alkoholicy? Tak ich widzi Dołęga-Mostowicz”. „Ile prawdy w oskarżeniach niemoralnych Francuzów o syndrom lęku? Czy niemieckie sanitariuszki mogły otruć francuskich żołnierzy?” „Czy JE George, Xiążę Kentu, podejmie brytyjskiego króla pierogami i bigosem? Niesłychane fantazje Dołęgi-Mostowicza”.

Tymczasem, gdy czytelnicy tych słów zaczynają poszukiwania związków księcia Kentu z pierogami albo zastanawiają się, w którym roku „Kurjer Warszawski” zmodyfikował pisownię swojego tytułu i stał się dzisiejszym „Kurierem”, szanowny jaśnie pan Dołęga-Mostowicz pędzi torpedo produkcji inżyniera Panczakiewicza na jego imieniny, których data podzieliła Polskę na „trzy nierówne połowy” (wszak w wielu szkołach szanowani i dyplomowani nauczyciele historii, jak zapamiętał kamerdyner Witold, mieli w zwyczaju opisywać trzeci zabór Polski słowami: „…i podzielili tę biedną Polskę na trzy nierówne połowy”). Byli bowiem tacy, którzy niezmiennie obchodzili imieniny Stanisława trzynastego listopada – i wciąż mieli przewagę nad schizmatykami. Entuzjastami zmiany są natomiast uczestnicy powstałego po wojnie katolickiego ruchu progresywnego. To oni – bardziej groźbą niż prośbą – namówili kardynała Sapiehę, by skierował pokorną prośbę do papieża Piusa XII – o połączenie w jednym dniu, osiemnastego września właśnie, nowego święta dzieci i młodzieży z przeniesionym na ten dzień wspomnieniem patrona młodzieży, świętego Stanisława Kostki. Istniała jednak jeszcze inna frakcja – tych, którzy sądzili, że nie prośby ani wiernopoddańcze hołdy wywołają pożądaną reakcję papieża. Tylko bezkompromisowe działanie! „Z papieżem albo mimo papieża!”, „Sprzeciw wobec klerykalizmu – obchodzimy imieniny Stanisława, kiedy chcemy”, „Krajowi patrioci gromadzą się 18 września wokół Stanisławów”. Takie tytuły pojawiały się w prasie lokalnej, wileńskiej, lwowskiej, krakowskiej, ale i w niektórych mniejszych miastach. Największe zamieszanie odnotowano, jak się można było spodziewać, w lokalnej prasie województwa stanisławowskiego. Redakcja powstałego po wojnie dziennika „Głos Stanisławowa”, mieszcząca się w oficynie dawnego pałacu Potockich, posiłkując się rezultatem przeprowadzonej (lub nie, jak twierdzili niektórzy) w niejasnych okolicznościach ankiety, podawała, że ponad osiemdziesiąt procent mieszkańców Stanisławowa popiera decyzję „progresistów niepokornych” o zmianie daty imienin Stanisława z listopadowej na wrześniową. To z kolei sprowokowało konserwatywną prasę warszawską do przypomnienia, iż ponad połowa mieszkańców Stanisławowa to wyznawcy religii mojżeszowej. Choć z roku na rok ich liczba się zmniejsza, w związku z przybierającą na szybkości i popieraną przez władze Rzeczpospolitej emigracją do Palestyny, to wciąż stanowią oni większość, nieinteresującą się zupełnie dla nich niezrozumiałymi problematami gojów, w dodatku podzielonych na stronnictwa: rzymskich katolików, grekokatolików, ormiańskich katolików (też skądinąd podzielonych), prawosławnych i ewangelików. Czy, jak się naśmiewały niektóre warszawskie gazety, ponad osiemdziesiąt procent ludności zajmuje problemat daty imienin, związanej z polskim świętym, gdy niecała połowa mieszkańców Stanisławowa posługuje się na co dzień polskim językiem? Jak skrupulatnie wyliczył dziennikarz „Ekspresu Wieczornego”, skandalizujący nieobyczajnością i strojem lokalny korespondent Leopold Tyrmand, ponad dwadzieścia tysięcy mieszkańców Stanisławowa mówi w języku jidysz, a liczba Rusinów, posługujących się dwoma czy trzema dialektami, dochodzi do ośmiu tysięcy. Do tego należy dodać Niemców i Ormian… no i gdzie w tym galimatiasie Polacy, według statystyk nieosiągający w Stanisławowie nawet dwudziestu sześciu tysięcy dusz? Czy wobec tego mają w ogóle prawo wypowiadania się w kwestiach obchodzących tak nieliczną warstwę społeczną, w dodatku podzieloną wzdłuż i wszerz?

Pytania te od odpowiedzi dzieliła znacznie większa przestrzeń niż odległość między apartamentem w Alejach Ujazdowskich a mieszkaniem inżyniera Panczakiewicza.

* * *

Chwilę po tym, gdy torpedo wyprodukowane w zakładach inżyniera Stanisława Panczakiewicza z piskiem opon zatrzymało się przed kamienicą w stylu moderne, powstałą zaledwie przed dziesięciu laty, której pierwsze piętro w całości zajmował właściciel automobilowego interesu, przez szeroko otwarte okna mieszkania dochodziły uszu przechodniów kuplety, wyśpiewywane przez donośne, dziarskie męskie głosy na cześć solenizanta.

Bardzo ważna dla nas sprawa:

Pijmy zdrowie Stanisława!

Więc panowie, jego zdrowie

Pijmy wszyscy wraz, koledzy,

Więc panowie, jego zdrowie

Pijmy wszyscy wraz!

Stanisława imieniny:

Myją się nasze hrabiny

Więc panowie, ich też zdrowie

Pijmy wszyscy wraz, kochasie

Więc panowie, ich też zdrowie

Pijmy wszyscy wraz!

Myją się, by przyjemności

Czyste były w szczególności

Więc panowie, z przyjemnością

„Czystą” pijmy wraz z ludnością

Pijmy wszyscy wraz!

Paryż, Kijów i Warszawa

Piją zdrowie Stanisława

Więc panowie, jego zdrowie

Pijmy wszyscy wraz, do końca

Pijmy wszyscy wraz!

Przechodnie, wysłuchujący owych kupletów, które intonował solo Pan Sędzia, a które w refrenie były wzbogacane o kolejne głosy – na podstawie natężenia tych głosów mogli bez większego trudu ustalić, iż okazjonalny chór męski musiał składać się z osób co najmniej dziesięciu. Tak było rzeczywiście, ale nowi goście wciąż pojawiali się w drzwiach mieszkania, gdzie dwóch kamerdynerów przyjmowało od nowo przybyłych kapelusze i laski, by umieścić je w obszernej wnęce, spełniającej tego wieczoru rolę podręcznej szatni. Nowi przybysze, a wśród nich pan Tadeusz, kierowani byli przez kolejną parę służących, tym razem żeńskiego rodzaju, do salonu, gdzie pod dyktando Pana Sędziego miał miejsce tradycyjny rytuał imieninowy. Faza pierwsza – napełnienie kieliszków wybornymi napojami z fabryki Baczewskiego. Faza druga – toasty w formie kupletów, które układały się, jak twierdzili obecni na przyjęciu dwaj recenzenci muzyczni, w całkiem jazzową (jak mówił pierwszy z nich) albo bardziej bluesową (przy czym obstawał drugi) formułę call and response. Wreszcie faza trzecia – spełnienie toastu, rzecz jasna do dna, co upoważniało, ale nie zmuszało gości rodzaju męskiego do przejścia przez kolejne drzwi.

Panie tymczasem były zwolnione z obowiązku śpiewu. Tym samym miały okazję na chwilę odłączyć się od męskiego towarzystwa, przez co – a nie z powodu jakiegoś szczególnego łakomstwa – prędzej docierały do wielkiego, solidnego dębowego stołu, na którym ustawiono kilkanaście rodzajów zarówno delikatnych, jak i solidniejszych zakąsek.

By nikt nie miał wątpliwości, czego należy spodziewać się po przekroczeniu całkowicie otwartych drzwi, nad ich futryną umieszczono napis:

STÓŁ SZWEDZKI

ZAPRASZAMY SZANOWNYCH GOŚCI

Zaistnienie owego napisu odnotował pan Tadeusz z zadowoleniem, albowiem druh serdeczny, solenizant Stanisław, wypełniał swoje zobowiązania, leżące u podstaw misternego planu, uknutego przez obu panów. Trzeba jednak przyznać, że w większej części powstał i rozwinął się ów plan w głowie pisarza. Zakładał, że goście, tak chętnie wznoszący pod dyktando Pana Sędziego toasty, nie poprzestaną na dwóch czy trzech nawet kieliszkach, lecz niektórzy z nich przynajmniej pozostaną w owej komnacie dłużej, zwłaszcza że obiad zwyczajowo podawano nie wcześniej niż trzy kwadranse od wyznaczonej na zaproszeniu godziny. Była to okazja do swobodnych rozmów w męskim towarzystwie, o tematyce niczym nieograniczonej, z wyjątkiem religii i polityki.

Celem intrygi, powstałej w głowie pisarza, a następnie sprytnie podrzuconej inżynierowi jako prawie-własny-plan, było przebadanie zdolności intelektualnych gości, w koniunkcji z ilością spełnionych toastów. Nie bez powodu umieszczony nad drzwiami napis, obwieszczający charakter komnaty, stanowił rodzaj metalowej tabliczki, osadzonej w szynach, dzięki czemu można było ową tabliczkę łatwo zastąpić inną, tej samej wielkości, lecz o treści zmodyfikowanej. Po dwudziestu pięciu minutach od pierwszego toastu solenizant, który witał tuż za szatnią pojawiających się gości, donośnie dziękując za każdy kolejny toast, miał dać sygnał jednemu z kelnerów, by tabliczkę zastąpić inną, o treści:

STÓŁ SZWECKI

Pozostała część napisu bez zmiany. Była całkiem spora szansa, że któryś z gości zauważy błąd w napisie, co miało zaowocować prezentem dla spostrzegawczego, i jak widać, wciąż trzeźwo myślącego gościa. Gdyby jednak błąd nie został ujawniony, po kolejnych dziesięciu minutach goście mieliby okazję zapoznać się z jeszcze wyraźniej zmodyfikowaną treścią przekazu:

STUŁ SZFECKI

To już była wyraźna prowokacja, ale przecież nie tylko takie „praktyczne kawały” stały się prawie obowiązującym zwyczajem rozmaitych rautów i przyjęć w tych powojennych latach. Może dlatego, że jak najszybciej chciano zapomnieć o wciąż tlących się politycznych i wojennych konfliktach, o niepewnej sytuacji politycznej Europy i Azji. Więc, jeśli tylko kogoś było na to stać, bawiono się, spełniano toasty i wypijano hektolitry tokaju z jakże udanego rocznika 1943 – a wszystko to przy muzyce jazz-bandów podrywających zwłaszcza młodszych wiekiem do jitteburga i boogie-woogie.

Gospodarz wieczoru, Stanisław Panczakiewicz, od dwóch lat rozwijający w szalonym tempie własną fabrykę pojazdów, zwanych torpedami ze względu na osiąganie przez owe limuzyny niebotycznej prędkości 196 kilometrów na godzinę, miał przygotowany dla odkrywcy błędu w jego łagodniejszej, a przez to trudniejszej do wykrycia wersji – stosowny prezent, jakim była skrzynka z zawartością czterech butelek szampana Mumm, z czterech jakże udanych roczników – od roku tysiąc dziewięćset trzydziestego szóstego do trzydziestego dziewiątego.

Wydawało się mniej logiczne wyznaczenie jeszcze bardziej atrakcyjnej, wręcz ekskluzywnej nagrody dla odkrywcy błędów w drugiej fazie. Wszak napis z trzema błędami był łatwiejszym celem dla nawet mniej zorientowanego w tajnikach ortografii osobnika! Przypomnijmy jednak, że trzecia tabliczka miała pojawić się po bardzo już rozległej serii toastów, co mogło osoby spełniające owe toasty uczynić zupełnie obojętnymi na treść tabliczki, w dodatku umieszczonej nad drzwiami, podczas gdy przechodząc do kolejnej komnaty należało raczej spoglądać pod nogi. Te bowiem mogły się często plątać.

Jaką więc nagrodę przygotował inżynier Panczakiewicz dla zwycięzcy drugiej fazy „konkursu umysłowej trzeźwości”? Była to butelka o kształtach dokładnie, w odpowiednich proporcjach, oddających wygląd najnowszego torpedo inżyniera, egzemplarza o charakterze prototypu, acz już opisanego w czerwcowym numerze periodyku „Automobil”. Ów szklany kształt budził podziw: oddawał sporo charakterystycznych detali nowej limuzyny, ze spłaszczonymi reflektorami włącznie. Ale istotna była również zawartość owej butli – płyn o intensywnie kasztanowym odcieniu, trzydziestoletnia szkocka whisky, nalana prosto ze sprowadzonej przed miesiącem od handlarza z Glasgow beczułki. Zarówno inżynier, jak i pisarz mieli okazję ustalić (choć żaden z nich ani wielkim znawcą, ani wielbicielem whisky nie był) przed tygodniem, gdy obmyślali plan „praktycznego kawału”, że tak wydawałoby się trywialny w porównaniu z koniakami napój, może mieć jednak znacznie szlachetniejszy aromat, niż można było pierwotnie sądzić. Stąd decyzja, by do piętnastu właśnie dostarczonych z huty szkła butelek automobili przelać znaczącą część zawartości beczułki, a kolejne egzemplarze uznać za prezenty wyjątkowego znaczenia.

Tymczasem między toastem piątym i szóstym, nim rozległa się kolejna wersja kupletów, Pan Sędzia sprowadził na ideę practical joke znaczące zagrożenie. Właśnie dojść miało do błyskawicznej zamiany pierwszej tabliczki, gdy Pan Sędzia zaczął tłumaczyć nowo przybyłej parze, którą stanowili najzdolniejszy ponoć inżynier z zakładów automobilowych Panczakiewicza Kazimierz Paczyński i jego żona – skąd mianowicie pochodzi nazwa coraz częściej sytuowanego na wielu przyjęciach „stołu szwedzkiego”.

– W Szwecji ktokolwiek zapytany o „stół szwedzki” zapewne zrobi wielkie oczy. Trochę podobnie jest z „rybą po grecku”, której w Grecji ani widu, ani słychu. Jeśli zaś idzie o Szwecję, to już prędzej będzie zrozumiana nazwa „stół polski”. Prawda, że mile bechta naszą narodową wrażliwość?

Nie wszyscy słuchacze mieli ochotę zgodzić się z twierdzeniem o bechtaniu, co skutkowało wyrażoną gestem chęcią przerwania wywodu albo co najmniej wtrącenia szybkiej dygresji, jednak Pan Sędzia, wyczuwając to zagrożenie dla swojej narracji, akcentując pojawiające się w tym momencie historyczne odniesienia, zdołał zapobiec niepotrzebnym i nie za bardzo grzecznym wtrętom. Udając, że nie widzi podniesionych kilku dłoni i otwartych do dyskusji ust, kontynuował:

– Wszystko zaczęło się w tysiąc sześćset pięćdziesiątym szóstym roku, gdy szwedzki król Karol X Gustaw w czasie trwania „potopu” przybył pod mury Zamościa, rzecz jasna z zamiarem podporządkowania sobie miasta. Chcąc sobie zaoszczędzić trudów oblężenia, wprosił się na obiad do ordynata Jana Zamoyskiego, zwanego Sobiepanem. Król chciał go przy okazji rozmowy przy stole skłonić do poddania miasta. Ordynat jednak przyjął króla poza murami Zamościa. W wielkim namiocie ustawiono suto zastawiony stół, a na nim najwymyślniejsze frykasy i najprzedniejsze miody. Ale… przy stole nie było krzeseł, więc król i jego oficerowie zmuszeni byli jeść stojąc. Od tego wydarzenia wszelkie przyjęcia na stojąco zaczęto nazywać „stołem szwedzkim”.

Inżynier Paczyński grzecznie podziękował Panu Sędziemu za opowieść, ponieważ jednak nie chciał pominąć każdej nadarzającej się okazji, by przed młodą żoną popisać się światowym obyciem i znajomością wszelkich spraw tego świata, pospieszył z własną opowieścią.

– Proszę sobie wyobrazić, Panie Sędzio, że miałem okazję wysłuchać podobnie brzmiącej opowieści, i to z ust samego pana Gustafa Larsona, gdy z inżynierem Panczakiewiczem zwiedzaliśmy w tysiąc dziewięćset trzydziestym szóstym roku szwedzką fabrykę Volvo w Hisingen. Byliśmy wówczas, jak państwo może wiedzą, pracownikami Państwowych Zakładów Inżynierii, gdzie nasz dzisiejszy solenizant robił karierę dzięki projektowi pięknej i wytrzymałej karoserii do Fiata 621. Mocno był także zaangażowany w produkcję limuzyny Lux-Sport, o czym też państwo wiedzą, gdyż jej naturalnym następcą jest obecnie wspaniałe torpedo. Zapewne państwo widzieli owo cudo przed domem, gdyż dopiero co przyjechał nim pan Dołęga-Mostowicz… Wracając zaś do Szwecji, gdzie z podziwem badaliśmy elementa wytrzymałościowe tamtejszej sławnej limuzyny ÖV4 (wymawiając nazwę pojazdu, inżynier Paczyński zadbał, by głoska „ö” wybrzmiała bardzo po szwedzku, co świetnie się udało dzięki ryjkowi, w jaki uformował usta), to w trakcie „informacyjnego przyjęcia”, jakie na cześć delegacji PZI oraz francuskiego Renault wydał Gustaf Larson, on właśnie opowiedział nam ową bajkę w wersji szwedzkiej, lojalnie zaznaczając, że jej wartość jest, jakby to ująć… mocno apokryficzna. Wszelako całkiem przyzwoicie zastawiony stół, choć nie umywał się do tej wspaniałości, jaką nam tu Stanisław zgotował, otóż stół ów pan Larson nazwał „polskim”, widząc w tej nazwie wspomnienie niegrzecznego wybitnie postępowania delegacji polskiej szlachty wobec szwedzkiego króla. Wcale zresztą nie wiązał tego postępku z Zamościem, lecz Ujściem, gdzie wielmoże i szlachta oddali Rzeczpospolitą pod opiekę Karola Gustawa, porzucając Jana Kazimierza i dając tym samym wolną rękę Sienkiewiczowi, by z odpowiednim dramatyzmem wydarzenie owo opisał. Mogło tak być, zachodziłem jednak w głowę, w jaki sposób wystawienie na bankiet pod namiotami stołu bez krzeseł było następstwem wcześniejszego aktu wiernopoddańczego? I cóż wymyśliłem? Otóż sądzę, że mogło to być swego rodzaju odreagowanie sytuacji, w której z dnia na dzień porzuca się jednego władcę, by sobie przybrać innego.

– Wyjątkowo kiepski król był z tego Jana Kazimierza – dopowiedział Pan Sędzia. – Nie dość, że uwodził żony swych podwładnych, to dopuścił do groźnej pożogi wojennej w Wielkim Księstwie i, ogólnie rzecz biorąc, dyplomatą zręcznym nie był…

Moglibyśmy wsłuchać się w ciąg dalszy konwersacji między inżynierem Paczyńskim a Panem Sędzią, a nawet konwersacji rozszerzonej, gdyż do wyżej wspomnianych po chwili dołączyło kilku gości, by pod dyrygenturą Pana Sędziego wykonać kolejny kuplet, a może nawet żurawiejkę (jak uważała część towarzystwa z ułańskim rodowodem), z nieodmiennie pojawiającym się refrenem:

Więc panowie, jego zdrowie

Pijmy wszyscy wraz, koledzy

Więc panowie, jego zdrowie pijmy wszyscy wraz!

Warto było jednak przenieść się w drugi kąt pokoju, gdzie inną zupełnie opowieść snuł Dołęga-Mostowicz. Po prawdzie większa część zgromadzonych tego wieczora u inżyniera Stanisława gości miała już okazję wysłuchać wcześniej co najmniej jednej z kilku podobnych do siebie, acz nietożsamych wersji wydarzeń sprzed sześciu lat.

Pan Tadeusz chętnie brał udział w wydarzeniach towarzyskich podobnych do dzisiejszego i nie dał się dwa razy prosić, by po raz kolejny zadziwić słuchaczy szczegółami wiekopomnych działań – osobistych i odnoszących się do zbiorowości, żołnierzy i cywilów, Polaków, Rumunów i pojawiających się niby-statyści przedstawicieli innych nacji: Niemców, Rosjan, Ukraińców. Tak było i tym razem. Ale za sprawą kilku obecnych na przyjęciu pań tematów pojawiło się więcej.

Dziś sprowokowały Tadeusza do wspomnień dwie miłe panie, z których jedna śmiało uchodzić mogła za aktorkę kabaretową, jeśli brać pod uwagę strój mocno roznegliżowany i zachowanie nader swobodne, podczas gdy druga, o wyrazistych, regularnych rysach, znamionujących pewność siebie, ale też powściągliwość w okazywaniu emocji, mówiła po polsku poprawnie, acz z lekkim akcentem, który od razu wykreował wiązkę pytań w głowie pana Tadeusza: francuski? włoski? hiszpański?

Zbyt dużo czasu na poszerzanie zakresu geograficznego wysyłanych przez mózg pana Tadeusza znaków zapytania nie było, bo panie domagały się, by tu i teraz, bez zbędnej zwłoki, usłyszeć o tym, co wydarzyło się między siedemnastym a osiemnastym września tysiąc dziewięćset trzydziestego dziewiątego roku, przy rumuńskiej granicy, w okolicy modnego uzdrowiska Zaleszczyki.

– Jak głupi zginąłem osiemnastego września trzydziestego dziewiątego – rozpoczął swoją opowieść sławny pisarz, po czym odczekał chwilę, by móc z należytą satysfakcją skonsumować efekt tego stwierdzenia, widoczny na twarzach obu słuchaczek. – Widzę, że panie trochę mi nie dowierzają… Bo przecież jestem tu i opowiadam… w dodatku banialuki… Kawał chama ze mnie, jak panie zapewne wiedzą. I kłamca wielki. Jednak będzie owo twierdzenie głęboko prawdziwe, jeśli weźmiemy pod uwagę dwa elementa, wchodzące w jego skład. Po pierwsze: zginąłem. Tak, ja, Tadeusz Dołęga-Mostowicz, umarłem dla ludzi i dla siebie przede wszystkim takim, jakim znali mnie wszyscy do daty tu przywołanej. Na świadka tej całkowitej metamorfozy przywołać mogę choćby dzisiejszego solenizanta, pana Stanisława Panczakiewicza. Służyliśmy bowiem w tym samym przygranicznym oddziale wspomagania KOP. Drugim elementem mojego wstępnego oświadczenia jest data. Ujrzałem tego dnia z bliska śmierć, która mnie była przeznaczona. Wziął ją na siebie jeden z tych najbardziej godnych pamięci bohaterów, jacy w obronie życia i zdrowia dzieci polegli z rąk Sowietów w niedawnej wojnie.

Pisarz przerwał perorę, by ją za chwilę kontynuować, ale jakby wstąpił w niego nowy duch, albo raczej poprzedni entuzjazm do snucia opowieści go opuścił. To nie pierwszy raz. Ci, którzy go dłużej i bliżej znali, rozpoznawali te dwa różne stany, z którymi wydawał się zmagać od czasu, gdy wrócił do Warszawy po pierwszych sukcesach wielkiej ofensywy polsko-rumuńskiej. Owszem, i wcześniej zdarzało mu się popadać w melancholię, z euforii wpadać w depresję, entuzjazm zastępować roztargnieniem i niezbyt uprzejmie traktować tych, którzy akurat trafili na ów moment niedającej się przewidzieć zmiany nastroju. Tłumaczono to sobie przeżyciami, z jakimi musiał się zmierzyć w tysiąc dziewięćset dwudziestym siódmym roku, kiedy został porwany i pobity przez rządowych zbirów. Cudem, jak opowiadał, uniknął wówczas śmierci. Jednak to nie była taka metamorfoza, jaką dostrzegano u niego w dawnych latach. Owe zmienne stany i kapryśne zachowanie ewoluowały w kierunku jakiejś totalnej abnegacji. Zaś najwcześniejszym zwiastunem przemiany stawał się język – wykwintny, wyraźnie lubujący się w kwiecistych frazach, podszyty Słowackim i Mickiewiczem, a za chwilę prosty, a nawet prostacki, niestroniący od wulgarności, lekceważący opinię tych, którym akurat przyszło być świadkami tych zmiennych nastrojów.

Mogły się do tego przyczynić zdarzenia, o których głośno było od kilku lat. Niemniej dziwiono się na lewo i prawo, a nawet doszukiwano się celowo obranej pozy, mającej upodobnić pisarza do bohaterów jego nowej powieści. Byli i tacy, którzy złośliwie kwitowali emocjonalne falowanie pisarza interesującymi skądinąd rozważaniami. „Nie ma się czemu dziwić. Gdyby to mi zarekwirowano na drodze do Zaleszczyk najnowszy model najdroższego w Europie buicka, też bym tego nie potrafił przeboleć. A on nigdy go nie odzyskał!”; „Biedny Tadeusz, wymyślił tę nieprawdopodobną historię z zamianą oficerek, bo uniosła go megalomania… A tu klops! Coraz więcej świadectw wydaje się tym opowieściom zaprzeczać…”; „To objawy choroby naszego zdegenerowanego wieku, która wylęga się najczęściej w głowach liberałów: wolnomyślicieli, pisarzy, grajków jazz-bandów, szansonistek i aktorów modnych filmów”. „À propos filmu, to, czy słyszeli państwo, że Amerykanie przyjadą, by kręcić «Nikodema Dyzmę»? Zaś biedny Tadeusz, któremu dotąd nie udawało się do tego przedsięwzięcia nikogo namówić, po prostu oszalał ze szczęścia? I wydaje mu się, że teraz z nikim już nie musi się liczyć?”

Cokolwiek było lub nie było prawdą w tych opiniach, wysłuchujące opowieści pisarza panie, musiały niespodziewaną przemianę stylu zauważyć. Widać uprzedzone wcześniej o owych kaprysach, nie okazały zdziwienia, skupiając się na treści bardziej niż na stylu.

A pan Tadeusz oddał się swojej obsesji i opowiadał, nie przejmując się ani ładem, ani składem.

– Pozwolę sobie na pytania… Dzisiaj taka moda, by chętniej pytać, niż dawać odpowiedzi… Jak wyglądały drogi z Warszawy na południe, pełne uciekinierów, mdlejących w upalnym słońcu? Bo przecież od lat nie mieliśmy we wrześniu tak upalnej pogody? Jaki jest wstrętny zapach śmierci tych, których ona dosięgła? Te samoloty z czarnymi krzyżami, polujące na uciekające kobiety jak na kaczki? Widziały to panie? Nie? To może zapytam, jak wyglądają żołnierze pozbawieni dowództwa, idei, nadziei i głodni od trzech dni? Bo jakiś sztabowiec nie domyślił się, że nie tylko jemu się strawa należy? Moja wojna to mundur wyprasowany, koszula wykrochmalona i nowe, pod koniec sierpnia zakupione, eleganckie oficerki. Jeszcze zanim dostałem się cudem prawdziwym do miejsca przydziału mobilizacyjnego przy wschodniej granicy koszula cuchnęła, mundur wzbogacił się o plamy i zagniecenia, ale oficerki lśniły. Gdybym je zaniedbał i nie pucował każdego wieczora, byłbym czuł, że tym niemieckim bestiom, które siekały z samolotów naszych żołnierzy, kobiety, dzieci… że tym bandytom udało się mnie do końca upokorzyć. Wiem, to może wydawać się śmieszne, tu ojczyzna ginie, rozpacz czarna, a podporucznikowi Dołędze-Mostowiczowi zachciewa się elegancko zapastowanych butów! Te buty mogły mnie zgubić… Zginął przez nie ktoś inny, kto mógłby dziś żyć… zamiast mnie. Opowiadałem tę historię wiele razy, ale zawsze wpadam w zamyślenie… dlaczego drobny, niewiele znaczący uczynek zmienia losy nie tylko jednego, może kilku ludzi, ale – o czym się przekonałem na własnej skórze – odmienić może losy milionów? To jednak temat na osobne opowiadanie, historia owa wymaga większego niż mój talentu do składania zdań w zręczne opowieści. – Tu pisarz z pełnym zrozumienia uśmiechem przyjął damskie protesty, które nie pozostawiały żadnych wątpliwości, że ich rozmówca talentem przewyższa wszystkich pisarzy krajowych, a zapewne też większość zagranicznych, co skończy się Noblem. Potem jednak kontynuował opowieść. – W naszym oddziale wspomagającym działania KOP niewiele się działo aż do siedemnastego września. Zadanie było proste i ograniczało się do kontrolowania przepływu wielkiej fali uciekinierów, płynącej na południe, w kierunku Węgier i Rumunii. Nie wydało mi się to celowe… To jest wersja oficjalna, dla prasy. Dla pań może trochę więcej prawdy. W rzeczywistości ta służba przy granicznym moście wydawała mi się całkiem bezsensowna, przecież my, jednostka KOP, nie mieliśmy nic do powiedzenia, wszystko działo się obok nas i było nadzwyczaj przygnębiające. Tymczasem codziennie zwiększała się liczba meldunków o bandyckich atakach Ukraińców na naszych żołnierzy, na cywilów również. Uzyskałem więc od dowódcy pozwolenie na utworzenie małego pododdziału. W pięć osób na małej ciężarówce objeżdżaliśmy okoliczne wsie, których mieszkańcy nie zawsze przyjaźnie nas witali. Szukaliśmy dywersantów, nocami atakujących wycofujące się na południe nasze oddziały. Wielu się ich wówczas objawiło, zwłaszcza w okolicach Komańczy. Ale jak poznać, który z nich to dywersant? Inżynier Panczakiewicz poradził, by pozostawiać ciężarówkę z dala od wsi i pojawiać się w niej na piechotę, zawsze przed południem, mniej więcej między ósmą a dziewiątą rano. Interesowały nas tylko te domostwa, w których gospodynie na widok uzbrojonych polskich wojaków biegły do izby i głośno budziły mężów. Proszę pamiętać, że to był wrzesień, okres prac polowych i wszystkich innych, związanych z zagospodarowaniem plonów. Jeśli chłop, zamiast w polu czy w stodole, spał w chacie – a czasem ciężko go było dobudzić – to cóż on w nocy wyczyniał? Z żoną nie figlował na pewno, bo często zastawaliśmy takiego śpiocha w ubraniu, tyle że buty zanim zasnął znużony, zdążył zrzucić. I poza jednym czy drugim przypadkiem trafialiśmy w sam cel. Szybka rewizja domostwa, czasem całego obejścia, pozwalała odnaleźć, a to broń taką, jaka była na wyposażeniu naszych oddziałów, a to portfel nie tylko z jakąś gotówką, ale i z dokumentami, zdjęciami żony i dzieci, czasem zdjęcie oficera w mundurze albo i policjanta… Do dziś pamiętam chatę, w której obok portfela z zawartością leżał pamiętnik, a jego zapis kończył się poprzedniego dnia… My wkroczyliśmy do wioski piętnastego, a ostatnią datą zapisu, w którym podporucznik Awaszkiewicz wspominał żonę i małego synka, był czternasty… Proszę mnie nie pytać, co się dalej działo w takiej wiosce, gdy pod cerkiew albo przydrożną kapliczkę doprowadziliśmy takich trzech czy pięciu dywersantów. To była wojna, a nasz humanizm ograniczał się do pozwolenia na modlitwę, jeśli bat’ko był pod ręką i miał ochotę wyposażyć swoich współbraci na ostatnią drogę…

Krótka przerwa, jaka nastąpiła po tych słowach, wystarczyła, by pani, którą pisarz z góry zapisał do któregoś z warszawskich kabaretów, gniewnie potrząsnęła głową i wycedziła przez zęby.

– Czyli mordercy w mundurach! A lud ukraiński miał wiele powodów, by polskich panów nienawidzieć! Kto wysadzał dziesięć lat temu w powietrze ukraińskie cerkwie we lwowskiem i stanisławowskiem? Kto nakładał na Ukraińców niesprawiedliwe kary i podatki? Kto…

– Droga pani – odparł Dołęga – z pani słów wyzierają emocje, a te nigdy faktom nie są przyjazne. Owszem, i ja mógłbym jeszcze mocniej i dokładniej atakować beznadziejną politykę piłsudczykowskiej kliki wobec mniejszości zamieszkujących Kresy, ale czy mogło to zmienić, czy nawet anulować nasze żołnierskie powinności? Chętnie zaproszę panie na najbliższy wtorkowy five o’clock, gdzie różne opinie swobodnie się ścierają. Będzie wtedy okazja, bym dokładnie wyeksplikował swoje wielkie zastrzeżenia wobec naszej polityki ukraińskiej, ruskiej i litewskiej w latach trzydziestych, i nieco mniejsze, ale też ważne wobec dzisiejszych działań rządowych.

Faktycznie, w takich dyskusjach wielokrotnie pisarz w ostatnich latach uczestniczył, a przed kilkunastu laty bezsilnie przyglądał się, gdy wobec Ukraińców prowadzono politykę nakazów, zakazów i przemocy, choć rozsądek nakazywał, by rosnące w siłę nacjonalistyczne podziemie pacyfikować nie pałkami i wyburzeniami, lecz zwiększaniem uprawnień dla ukraińskiego języka, edukacji i kościoła. Sytuacja mogła wydawać się beznadziejna, Ukraińcy wykorzystywali nienawiść do „polskich panów”, do działań kryminalnych i zabójstw – ale odpowiadanie przemocą na przemoc prowadzi donikąd… Szczególnie trudny był rok tysiąc dziewięćset trzydziesty pierwszy, gdy broń z ręki niezbyt licznym zwolennikom porozumienia z Ukraińcami (a do nich Tadeusz całym sercem należał) wytrąciło zabójstwo w Truskawcu Tadeusza Hołówki. Człowiek, który ze wszech sił dążył do podpisania porozumienia rządowego z ukraińskimi organizacjami nacjonalistycznymi, człowiek, który dzięki swoim wpływom w otoczeniu Dziadka wielokrotnie hamował zapędy dzierżymordów – zginął, zamordowany przez bojówkarzy ukraińskiego podziemia. On układał się z tymi, którzy po ukraińskiej stronie również widzieli możliwość budowania mostów – ale zabili go ci, którzy mostów sobie nie życzyli, gdyż odbierały im przywództwo nad ukraińskim ludem. Tak, śmierć Hołówki, a także kilka lat późniejsze zabójstwo generała Pierackiego – to były zapory nie do przebycia.

Dołęga jednak nadal był przeciwny represjom wobec Ukraińców i akcjom odwetowym. Owszem, winnych zbrodniom należało skazać i powiesić, ale nie trzeba rozciągać winy na cały naród, ogłupiony przez zbrodnicze przywództwo OUN. Takie było wielokrotnie wyrażane w różnych okolicznościach stanowisko Dołęgi, teraz jednak zamierzał dokończyć opowieść, o którą go przecież poproszono. Nie przejmując się gniewną miną i błyskawicami miotanymi z oczu rozmówczyni, kontynuował swoją historię.

– Nasza walka z dywersantami zakończyła się siedemnastego września. Noc z osiemnastego na dziewiętnasty spędziliśmy na wspólnej kwaterze z naszym zwiadem radiowym, który na świetnej angielskiej radiostacji odebrał rozkaz naczelnego wodza, nakazujący walkę z Sowietami…

Tu Dołęga nieznacznie się uśmiechnął i przerwał na chwilę, jakby wahając się, w którym kierunku poprowadzić dalszą narrację. Zaraz jednak spoważniał i kontynuował opowieść.

– Ale co było nieco wcześniej? Osiemnastego września wyruszyliśmy w kierunku granicy. W Kutach, a właściwie na wyjeździe z tej uroczej miejscowości, nasza ciężarówka przejeżdżała obok kościółka i ochronki, w której otwartych na oścież oknach widzieliśmy główki chłopców, kilkuletnich berbeci. Na nasz widok z ich dziecinnych gardziołek wyrywał się jeden okrzyk, który zagłuszył terkotanie motoru naszej ciężarówki. To było jedno słowo, wielokrotnie powtarzane, z siłą, jakiej po tych dzieciakach nikt by się nie spodziewał. „Jeść! Jeść! Jeść!”. Oddałbym im całą swoją przydziałową porcję, gdybym taką miał. Ale nikt z nas nic do jedzenia przy sobie już nie miał. Z bólem minęliśmy ochronkę, ale ten obraz wydzierających się, głodujących dzieci ściskał nam serca. I co proszę? Nie dalej jak parę kilometrów w stronę granicy mijamy małą wioseczkę, kilkanaście obejść, ale strachu w niej dużo! Wieśniacy ładują dobytek na furmanki, pokrzykują, wymachują – w panice wielkiej, a bać się było czego, bo Sowieciarze w okolicy już się pojawili, wcale niedaleko. Traf chce, że jeden z mijanych domów to piekarnia. Widzę błysk w oku moich towarzyszy, nawet się nie zastanawiam. Kierowca, starszy szeregowy Siedlecki, niekoniecznie dosłyszał rozkaz, a wjeżdżał na podwórko. A w piekarni – cicho, pusto. Za to w koszach, jakby przygotowanych do wyniesienia – piękne, świeże, pachnące bochenki chleba. Wystarczyło spojrzenie, rozkaz nie był potrzebny – i kosze lądują w naszej ciężarówce, a my pędzimy z powrotem do ochronki i głodnych chłopców. Trzeba było widzieć ich oczy! Ale dobrze wychowane chłopaki, nie rzuciły się na jedzenie, posłuchali księdza, który zarządził: „Adaś i Michał z jednej strony, Janek i Kazik z drugiej, przenosimy pierwszy kosz do jadalni! A panom oficjerom wielkie Bóg zapłać!”. Ledwie ich zostawiliśmy, a na drodze, którą dopiero co przyjechaliśmy – sowieckie tankietki. Droga odwrotu odcięta! Więc popędziliśmy w stronę Kut, dalej, dalej, w kierunku rynku, ale tam już bolszewicy! Żołnierze wyrzucają z okien na bruk pierzyny i piernaty, pelisy i kożuchy, przed domami łapią je inni, gdzieś niosą, nie wiem gdzie… To trwało sekundy, na pewno krócej niż moja opowieść. Kierowca wjechał w pierwsze lepsze podwórze, ja i Stanisław schroniliśmy się za jakimś murem, prawdopodobnie stanowiącym granicę między domostwami. Pozostała trójka pobiegła w drugą stronę… i za chwilę widzieliśmy trzech naszych żołnierzy wprowadzanych na podwórze przez kilku niechlujnie wyglądających Sowietów, za to na pewno pijanych. Ich dowódca wskazał ręką na buty kierowcy Siedleckiego. To były moje oficerki! Trzy dni wcześniej starszy szeregowiec Siedlecki opowiedział mi historię swojego dzieciństwa, biednego, a w dodatku bosego. Opowiadał, dodawał różne szczegóły, ale cały czas wpatrzony był w moje lśniące oficerki, ustawione w sieni jakiegoś domostwa, gdzie zjechaliśmy na nocleg. Gdy opowiadanie się rozwinęło i pojawił się temat chłopaka, który boso pasąc krowy, marzył o prawdziwych butach, takich jakie miał ksiądz albo zarządca folwarku, a nawet wujek odwiedzający matkę wdowę w każdą niedzielę pod wieczór z butelką tokaju w koszyku – wówczas nie doczekałem chyba nawet do końca tej rzewnej historii i podarowałem Siedleckiemu moje oficerki. Rozmiar się zgadzał, ale jestem pewien, że dałby sobie palce uciąć, gdyby okazały się za małe! I teraz te oficerki przyciągnęły uwagę sowieckiego dowódcy. „Snimi obuw, polskij krowopijca!”, rozkazał ten drań, grożąc pięścią biednemu Siedleckiemu. Nie wiem, czy nasz kierowca rozumiał ruską mowę, ale nietrudno było się domyśleć, czego żądał sowiecki komandir. Ja, znając Sowietów z wojny w tysiąc dziewięćset dwudziestym roku, nie zastanawiałbym się ani chwili i oddał oficerki. Pewnie modliłbym się przy tym w duchu, by mnie taki gad nie pobił albo nie zastrzelił. Ale nie Siedlecki! On, choć zwykły żołnierz, a może właśnie dlatego, najpierw wydawał się nie rozumieć powagi sytuacji, a gdy dotarło do niego, że jakiś kacap chce go pozbawić butów, w które co i rusz od dwóch dni wpatrywał się z lubością, uniósł się gniewem… i honorem polskiego żołnierza. Tym honorem, który ja w owej sytuacji odłożyłbym na później, by przeżyć. Przyznaję się, drogie panie, bez fałszywego wstydu. Można i trzeba walczyć z bestią, ale na naszych warunkach. „Podpisana przez wszystkie cywilizowane państwa konwencja genewska zabrania rabowania jeńców, panie oficerze!” – wykrzyknął Siedlecki. „Szto ty skazał? Żeniewskaja konwiencja, gawaritje? Sztoż, ja pakażu wam maju konwenciju!” Gad wyciągnął z kabury rewolwer i jednym strzałem z bliskiej odległości roztrzaskał czaszkę biednego Siedleckiego. A potem przy pomocy dwóch pomagierów, którzy przytrzymywali bezwładne ciało naszego kierowcy, ściągnął oficerki z nóg zabitego. Po chwili siedział na murku i zdjąwszy najpierw własne kamasze, próbował wciągnąć na gołe stopy moje eleganckie oficerki. Ale rozmiar był dla niego za mały, nie bardzo mu to wychodziło. Dalszego ciągu zresztą nie widziałem, bo właśnie od strony rynku rozległy się strzały, na tyle głośne, że ze Stanisławem potraktowaliśmy je jako zasłonę dźwiękową i wzięliśmy nogi za pas, kryjąc się w zakamarkach podwórek, szop i stajni.

Zdyszał się trochę pisarz, po raz kolejny przywołujący tę historię, ale przerwa w opowieści, jaka teraz nastąpiła, wywołana była raczej potrzebą otarcia łzy, jaka się w oku pojawiła, gdy wybrzmiały słowa „…roztrzaskał czaszkę biednego Siedleckiego”.

Chwilę tę wykorzystała młoda dama o niewątpliwie kabaretowej proweniencji, z coraz większym niesmakiem przysłuchująca się opowieści pisarza – i swojej dezaprobaty niepotrafiąca ukryć do tego stopnia, że końcowa fraza opowiadania jakby do niej w ogóle nie dotarła, a gromadząca się złość wybrzmiała w agresywnym, dziwnie piskliwym tonie jej głosu, którego użyła jako narzędzia ataku. Głos ten na tyle wybijał się z narastającego we wszystkich pomieszczeniach gwaru, że kilka stojących niedaleko osób ze zdziwieniem zaczęło spoglądać w kierunku agresorki. Byli i tacy, którzy próbowali nieznacznie przybliżyć się do Tadeusza i obu pań, by posłuchać, o co idzie w tych emocjach.

– Czy ja dobrze słyszę? Polski oficer morduje bezbronnych cywili, rodowitych mieszkańców ziem wschodnich z dziada pradziada, bez sądu, bez dania racji, bez wstydu! Nie sądzi pan, że takie zachowanie podpada pod kodeks wojskowy, a już na pewno będzie jeszcze jednym dowodem odwiecznych polskich nieprawości względem niewinnych Rusinów? Wszyscy wiedzą, że…

Dołęga w pierwszej chwili wydawał się zaskoczony tym atakiem, ale bezceremonialnie przerwał agresorce i przez dłuższą chwilę nie dał jej dojść znów do głosu, mimo jej kilkakrotnie ponawianych prób.

– Zapewniam, drogie panie, że nie miało dla mnie żadnego znaczenia, kim byli ci bandyci, atakujący z ukrycia i nocą polskich obywateli, wojskowych i cywilnych. Mężczyzn i kobiety. Nasze działania odwetowe byłyby takie same, gdyby byli to Zulusi, mieszkańcy Ekwadoru czy Eskimosi. – Czy pani w ogóle wie – powiedział, kierując swoją wypowiedź już wyraźnie do kobiety, która go zaatakowała – czy pani wie, czym jest wojna? Niech pani nie wierzy w żadne konwencje, w żadne rycerskie obyczaje, w pozory prawa, jakie się usiłuje czasem dla poklasku tłumu przypisać do zadekretowanych wojennych sytuacji. Są dwa tylko prawa, jakie na wojnie obowiązują. Poznałem je w dwudziestym roku, gdy stanęliśmy naprzeciw bolszewików w obronie naszego bytu, naszej tradycji, naszej historii i przyszłości. Naszej wolności wreszcie. Pierwsze prawo to „albo ty go zabijesz, albo on ciebie”. Więc jeśli wroga nie zabijesz, nieważne w jakiej sytuacji, to on zabije ciebie. Także twoich towarzyszy, twoich przyjaciół. I jeszcze drugie prawo: „nie sądzi się zwycięzców”. Właściwie cieszę się, że pani tak arbitralnie mnie zaatakowała, bo to stanowi okazję, by owo wspomniane przeze mnie prawo przywołać. Ja się odwołam do całkiem niedawnych wydarzeń i ich konsekwencji. Albo raczej – do całkowitego braku konsekwencji.

Zaczerpnął oddechu, a jego twarz powoli rozkurczyła się, przed chwilą ściągnięta gniewnym grymasem. Teraz emanowała z niej refleksja, nowy rodzaj pewności siebie, wywiedzionej z logiki.

– Powojenne Niemcy, gdy w zamachu z tysiąc dziewięćset czterdziestego roku pozbyły się tego megalomana i socjopaty Hitlera, może nie są naszym sojusznikiem, bo to za dużo powiedziane, ale przecież podpisaliśmy z nimi nowy traktat, pełen obustronnych zapewnień, wart zapewne tyle samo co wcześniejszy z roku tysiąc dziewięćset trzydziestego czwartego. Jednym słowem, w obecnej sytuacji jesteśmy sojusznikiem kraju, który tak jak i my odniósł korzyści z trwającej przez kilkanaście miesięcy wojennej zawieruchy. Mam dwie prośby. Po pierwsze, proszę pamiętać, kto ową wojenną zawieruchę rozpoczął, kto najpierw pozbawił Czechów ich państwa, a potem napadł na nas, podpisując pakt z diabłem, z gruzińskim bandytą Stalinem. Ten pakt nie dalej jak pół roku temu pokazano in extenso całemu światu! Po drugie, proszę pojechać tu, w Warszawie, do tych dzielnic, które do dziś nie zostały nawet w części odbudowane! We wrześniu trzydziestego dziewiątego Niemcy je metodycznie rujnowali. Badania, które wciąż trwają, pokazują, że Niemcy swoimi nalotami i ostrzałem zamordowali ponad sześćdziesiąt tysięcy warszawiaków, że szczególnie narażone były na naloty szpitale, które przecież wyraźnie oznaczono czerwonym krzyżem na dachach budynków. Do dziś wśród ruin znajdowane są prowizoryczne groby zabitych wówczas mieszkańców. Nie mówię o wojskowych, o obrońcach miasta. Mam na myśli cywili, w tym kobiety i dzieci, na których Niemcy zrzucali bomby, nie przejmując się tym, że zabraniają tego podpisane przez nich konwencje. Czy ktoś stawiał tych zabitych przed jakimś sądem, czy wydawano wyrok: „jesteś winien, więc cię zabijemy”? I na koniec pytanie: czy stanęli przed jakimś sądem ci, którzy rozkazali te tysiące bomb zrzucać na cywili, którzy kazali burzyć szpitale? Czy ktoś zapłacił za te potworne zniszczenia i szkody, nie licząc już życia tych kilkudziesięciu tysięcy? A przecież, jak to niedawno wyliczono, same straty materialne miasta to kwota trudna do wyobrażenia: około trzy miliardy złotych! Więc wracam do pytania: czy wojna w ogóle pozwala nam mówić o jakimkolwiek stosowaniu prawa? Gdy ma się taką wiedzę? W obliczu całkowitego bezprawia, jakim jest wojna, mówienie o stosowaniu prawa jest wyjątkowym nietaktem. I proszę mi wybaczyć… mam zawsze problem, by sprzeciwiać się kobiecie… Generalnie kobiety są od nas, mężczyzn, w wielu obszarach mądrzejsze… ale tu w niewytłumaczalny sposób pani niezwykła uroda idzie w parze z zadziwiającą naiwnością!

Dołęga, gdy spojrzał na swoją interlokutorkę, chciał w ostatniej chwili zmienić treść chwalącej urodę wypowiedzi, gdyż ściągnięte rysy i zaciekłe spojrzenie mocno ową urodę zepsuły.

– Proszę mi wybaczyć, jestem tu tylko jednym z wielu gości, ale wobec kilku osób mam ustalone wcześniej zobowiązania, więc proszę wybaczyć, że się teraz oddalę.

Odchodząc, kątem oka pisarz miał jeszcze okazję zobaczyć, jak młodsza z pań, owa domniemana cudzoziemka, pociesza swą starszą koleżankę, współczująco gładząc ją po twarzy i szepcząc jej coś do ucha.

„Chyba się mocno kochają” – pomyślał. „Zawsze mi się wydawało, znając takie panie i takich panów, że są nawet w naszym mocno zepsutym towarzystwie kabaretowym, baletowym i filmowym osobami łagodnymi i wyrozumiałymi dla ludzkich słabości, gdy sami podlegają słabości ledwie tolerowanej w towarzystwie. A tu klops! To chyba nie pierwszy wypadek, gdy ostatnio wśród jednopłciowych miłośników znajduję publiczne ujawnienie złych emocji i agresję. Tak, jakby chcieli pokazać, że są lepsi, a gorszymi w gruncie rzeczy należy pogardzać. No cóż, ja jestem i na zawsze pozostanę wśród tych gorszych”.

Dołęga zaczął się zastanawiać, czy po złożeniu życzeń solenizantowi nie opuścić towarzystwa, chyba zbyt rozbawionego i beztroskiego jak na wspomnienia, które przed chwilą boleśnie go zaatakowały. No cóż, sam był sobie winien… Po cóż było wracać do tych przeklętych chwil… a tyle tu beztroski w powietrzu się unosi… świat zapomina… my żyjemy, i to jest najważniejsze…

Przed wyjściem dopadły jednak Tadeusza dwie panie, wystarczająco atrakcyjne i umiejętnie rozebrane (co oznaczało sporo mocno prześwitującego tiulu, pozornie okrywającego kibić), by poświęcić im kilka chwil. Tego rodzaju strój od razu powodował u pisarza swoiste reminiscencje, których źródło tkwiło w wystawianej lat temu mniej więcej dziesięć? dwanaście? („w mojej pamięci tworzą się już pewne bryły, bloki, plastry – jakkolwiek je zwać – które pochłaniają większość przeżytego wówczas czasu, pozostawiając kilka obrazków, trochę dźwięków i może zapachów”) rewii „To warto zobaczyć” z Elżbietą Antoszówną. Otóż Antoszówna, przybrana w białą, długą, prześwitującą mocno suknię, pokazywała całkiem dokładnie swą figurę, w postaci kształtów wyłaniających się z tiulowej i koronkowej mgły.

Jedna z pań, które nie pozwoliły pisarzowi chwilowo opuścić przyjęcia, była Tadeuszowi dobrze znana – nie tylko z licznych wywiadów prasowych i radiowych, ale i występów na deskach scenicznych. Podziwiał ją jako primabalerinę Teatru Wielkiego… Czy to był rok tysiąc dziewięćset trzydziesty czwarty, a może trzydziesty piąty? („znów te klastry pamięci”) Wcześniej, bo w trzydziestym trzecim przez kilka dni spotykał ją dzień w dzień. Była jedną z bardzo ważnych aktorek, częścią wybornej obsady filmu „Prokurator Alicja Horn”. To ona dała olśniewający spektakl taneczny, dokładnie realizując wyobrażenie pisarza o atmosferze spotkań w „Argentynie”, nocnym lokalu jakże istotnym dla rozwoju intrygi.

Dołęga nie spodziewał się zobaczyć artystki tylko w towarzystwie przyzwoitki (jak się szybko domyślił), wszak drugi mąż słynnej tancerki Lody Halamy, szwajcarski przemysłowiec i filantrop George Golembioski nie odstępował jej nawet na krok, co ona traktowała jako poniekąd uzasadnioną słabostkę kochanego mężczyzny, który od wszelkich innych wad musiał się jednak niezwłocznie uwolnić, gdy ją poznał. „Z tobą, moja droga, na pewno nie zginę”, zwykł mawiać George, co było usprawiedliwieniem prawomocnym, skoro od kilku lat miewał wciąż powracający sen, w którym ona wyjeżdżała lukstorpedą gdzieś… Gdzie?… Do Zakopanego, być może?… A on prosto z dworca wracał do warszawskiego biura swojej świetnie prosperującej firmy… Tyle że we śnie, gdy przeszedł korytarzem siedem kroków (zawsze liczył kroki, w korytarzach i na schodach), zza półotwartych drzwi sekretariatu wynurzała się postać mężczyzny bez kapelusza, w pobrudzonym szynelu, za to z pistoletem w ręku. To był stary Browning M1897, i on z tej broni ginął. George budził się na dobre, przyglądał się śpiącej obok żonie, potem szedł do pokoju dziecinnego sprawdzić, czy nic złego nie stało się synkowi. Nie, wszystko było w najlepszym porządku. Tylko on żył jakby na kredyt. Do następnej takiej nocy.

Tadeusz zastanawiał się przez chwilę, dlaczego wcześniej owych pań nie dostrzegł w teraz już pokaźnym tłumie gości. Szybko rozstrzygnął problem, przypominając sobie, jak wielkim powodzeniem w kręgach towarzyskich cieszyła się Loda Halama, jak otaczający ją bez przerwy wianuszek panów, ale przede wszystkim pań, osłaniał ją przed oczami tych, którzy mieli nieszczęście być niezorientowanymi, że gwiazda się pojawi. Teraz, gdy miał ją przed sobą, wszystko wskazywało, że to on, nie wiedzieć czemu, jest szczególnym obiektem zainteresowania (oj, Tadeuszu, głuptasku, przecież wiedzieć czemu! jesteś najbogatszym i najsłynniejszym europejskim pisarzem rewelacyjnych scenariuszy, z przerzutami do Hollywood!).

Miał okazję przekonać się całkiem z bliska, że „pierwsze nogi Warszawy” nadal nimi pozostają, choć zapewne dobrze przekroczyły trzydziestkę. Zgrabniejszych po prostu nie ma, od źródła Wisły po jej ujście, z przerzutami na Bug i Wartę. Co prawda wszystkie teorie fizyki zapewniały, że nogi, nawet najzgrabniejsze, muszą pozostać całkiem niewidoczne, gdy ich właścicielka okryła je suknią prawie sięgającą ziemi, a materiał sukni w dolnych rejonach to nie ażury i tiul, tak umiejętnie odkrywające górną część pani Halamy. Tyle że żadne fizyczne teorie nie przewidziały sytuacji nadzwyczajnej, gdy długa suknia składa się z przemyślnie zaplanowanych rozcięć, przez które przy każdym kroku nogi ujawniają – choć są to milisekundy – swój kształt od kostki do pięknie uformowanego uda, z lewej i prawej.

Nogi grzecznie ukryły swój kształt, gdy suknia zatrzymała się w miejscu, bo tak chciała jej właścicielka.

I zaraz nastąpiły obustronne wyrazy pożałowania („ach, jak to możliwe, że przez tak długi czas mogłem żyć, nie widując pani”), dopełnienie obyczaju, bo przecież oboje widywali się prawie codziennie – na okładkach gazet, na plakatach, na zwiastunach nowych produkcji filmowych jego (z tymi hollywoodzkimi na czele) i jej. Halama właśnie przygotowywała olśniewający spektakl baletowy, w którym miała powrócić do wspomnień swojego dzieciństwa, gdy z rodzicami objeżdżała ogromne przestrzenie Rosji w cyrkowym wozie. Plotka dopiero co objawiona w „Ekspresie”, a może „Ikacu”, lecz z przerzutami do wciąż miłej sercu Tadeusza „Rzeczypospolitej” głosiła, że owo wydarzenie będzie nosiło tytuł „Tańce mozolne, namolne i swawolne”.

Szybko zostały przywołane sprawy, które zajmowały umysł pisarza od kilku tygodni. Loda Halama nigdy nie owijała spraw w bawełnę, a zwięzłość jej wypowiedzi była przysłowiowa: „Powiedziała dwa słowa, a wszystkie trzy były bardzo ważne”.

– Drogi panie Tadeuszu, wygląda pan na obecnego ciałem, ale duch gdzieś się błąka. Chciałabym wiedzieć gdzie? Czy to oznacza, że w naszej nowej sytuacji pański Dyzma wraca?

– Trudno będzie pani w to uwierzyć, ale ostatnio zaprzątają mój wciąż naiwny umysł pytania o to, jak jedno niewielkie z pozoru wydarzenie w życiu człowieka może zmienić wszystko. Może sprowokować jego istnienie bądź nieistnienie, może oznaczać zagładę bądź chlubę całych narodów, może wreszcie radykalnie odmienić bieg historii. Chcę się z tym tematem zmierzyć, on mnie gnębi i przygniata, więc nic dziwnego, że mój duch nie tylko wygląda, ale i jest mocno zbłąkany.

Loda Halama dalej naciskała.

– Czy owo zbłąkanie zamieni się może w powieść lub film?

– Drogie panie. – Tadeusz skłonił głowę w stronę „przyzwoitki” nazywanej przez Halamę Janeczką, nie tylko młodszej, ale i ładniejszej, choć tylko od pasa w górę. – Nie jestem przygotowany na dokładniejszy opis moich zamierzeń, ale tak! Zamierzam dotknąć tematu przeznaczenia, a właściwie niezliczonych, istniejących w kosmosie wariantów naszego przeznaczenia. To banalne w gruncie rzeczy pytanie, co stałoby się, gdyby nos Kleopatry był odrobinę krótszy? Zamierzam to pytanie, tak zręcznie postawione przez pana Pascala, przenieść w sferę naszej niedawnej historii. Jak to wykonać w praktyce? Dam paniom przykłady z ich własnych życiowych historii. – Tadeusz zwrócił się do „przyzwoitki”: – Proszę wybaczyć niestosowne zachowanie, ale muszę wypytać panią o wiek. Liczę na wybaczenie, gdy intencje mojego zachowania za chwilę staną się bardziej czytelne. Panno Janeczko, ile pani ma lat? A może nawet dokładniej, kiedy się pani urodziła?

– Dziewiętnastego lipca tysiąc dziewięćset dwudziestego szóstego roku – odrzekła panna, bez chwili wahania, nie widząc nic niestosownego w pytaniu, które przecież ku czemuś zmierzało, a skoro tak, to całkiem jasne, że cel uświęca środki. Jaki mógł być cel – na razie nie wiadomo, ale skoro wyimaginował go sobie najsłynniejszy z żyjących pisarzy, a w dodatku wzięty scenarzysta filmowy, to obowiązkiem panny jest, broń Boże, nie sprzeciwiać się a priori, a co do a posteriori… zobaczy się.

– No cóż, jest pani w tym wieku, w którym nieraz z dnia na dzień decydują się przyszłe losy, a my nie bardzo się nawet tego domyślamy…

Widząc na twarzy dziewczyny zmieszanie, graniczące z paniką („cóż on znowu wymyśla, o co mu chodzi?”), pisarz postanowił ułatwić jej znalezienie tego, „czego się nie domyślamy” i wiedziony intuicją zapytał:

– Czy mogło się zdarzyć coś, co na przykład nie doprowadziłoby do naszego dzisiejszego spotkania, gdyby… gdyby…

Strzał był celny. Oblicze panny rozjaśniło się, spojrzała na Halamę z ukosa, jakby badając, czy może sobie pozwolić na ujawnienie jakiejś wielkiej tajemnicy, ale widać zdecydowała, że może – i zaczęła opowieść. Czuła się dumna, wręcz unosiła się nad wszystkimi tu obecnymi, swojej towarzyszki nie wyłączając. Sądziła, że wypowie słowa, po których obecne tu osoby pokiwają z uznaniem głowami, a ona, taka niby młoda i niedoświadczona, dołączy do grona tych wszystkich zupełnie dorosłych, jakże doświadczonych i mądrych (tak! przede wszystkim mądrych!) pań i panów. Postanowiła zadziwić słuchaczy nie tylko treścią, ale i formą swojej opowieści, więc najpierw ugryzła się w język, by na wstępie nie zdradzić puenty, skądinąd zasugerowanej przez słynnego pisarza, a potem zaczęła opowiadanie, pilnując, by słowa układały się w zdania jak z wzorcowej czytanki, logiczne i zrozumiałe:

– Jeszcze całkiem niedawno uczęszczałam do liceum Janiny Czapczyńskiej w Łodzi, z zupełnie dobrym wynikiem ogólnym… z wyjątkiem języka francuskiego. Jak to było w obyczaju szkoły, pan dyrektor Czapczyński, mąż właścicielki, wystosował na zakończenie pierwszego roku list do moich rodziców, w którym dokonał uprzejmego podsumowania moich niewątpliwych postępów, użalając się jednak nad mizernym poziomem mojej francuskiej wymowy i gramatyki. Krótko mówiąc, sugestia była tego rodzaju, że powinnam intensywnie w czasie wakacji korzystać z dodatkowych lekcji u najlepszej w Łodzi nauczycielki, madame Giraud. Rada była właściwa, ale oznaczała ruinę finansową dla rodziców, gdyż pani Giraud liczyła za lekcje ogromne sumy. Mowy nie było, aby bez zadłużania się rodzice potrafili sprostać takim wymaganiom. Owszem, papcio jest kolejarzem, nawet maszynistą pierwszej klasy, i całkiem dobrze zarabia, ale nie jestem jedynaczką, a obie młodsze siostry też musiały pójść do prywatnej szkoły, bo te państwowe… szkoda mówić, dla panien to strata czasu, jeśli…

„Jeśli mają złowić odpowiednio uposażonego męża” – dokończył za pannę w myślach Dołęga, po czym zapytał.

– I cóż się takiego stało, czy udało się pani poprawić francuski akcent dzięki madame Giraud?

– To jedno – odparła panna – ale skoro mówimy o tym, że mogłoby nie dojść do naszego spotkania dziś, to od razu przejdę do rzeczy, jeśli pan pozwoli. Na pewno nie miałabym okazji spotkać wielkiego pisarza, jakim pan jest i zawsze dla mnie będzie… gdyby pani Halama nie zadzwoniła wczoraj i nie zaproponowała mi wspólnej peregrynacji. Co prawda zaproszonym był na imieniny mąż, pan Golembioski, ale nagle wezwano go w interesach do Szwajcarii, a wtedy kochana pani Halama poprosiła mnie o towarzystwo. I teraz mam okazję w moim opowiadaniu wrócić do pani Czapczyńskiej i madame Giraud. Po roku intensywnych lekcji, które mojego tatę kosztowały wiele dodatkowych dyżurów i domowych nieobecności, madame Giraud uznała, że czas mnie wyprawić do Francji, gdzie otrzymam ostateczny szlif lingwistyczny. Oczywiście nie byłoby nas stać na taki finansowy wyczyn, ale okazało się, że madame Giraud i o pieniądzach pomyślała. By nie wchodzić za bardzo w szczegóły powiem, że takie wyjazdy zagraniczne jak mój, dla pozyskania nowych doświadczeń i poprawy formy były opłacane przez pewną powstałą przed dwoma laty fundację. Organizacja ta wspomaga panny z całej Polski, które w ciągu krótkiego czasu zapracowały na sukces w jednej z kilku dziedzin. Po pierwsze, sportsmanki, a właściwie głównie gimnastyczki i łyżwiarki, zwłaszcza te, które gimnastykę i łyżwiarstwo łączą z tańcem. Po drugie, panny mające osiągnięcia w turniejach szachowych, którym finansowane są wyjazdy na zagraniczne turnieje. I wreszcie, uczennice, które w danym roku osiągnęły najszybsze postępy w nauce języków. Nie chwaląc się za bardzo, ja do takich należałam. A teraz puenta: kto prezesuje owej jakże pożytecznej fundacji? Kto jeździ z gimnastyczkami, szachistkami i lingwistkami na zagraniczne turnieje i rozmaite stypendia?

Dołęga znał w tym momencie odpowiedź, choć nigdy wcześniej nie słyszał o owej fundacji. „Muszę przyłożyć się do częstszego czytania tych wszystkich piśmideł, reklamujących aktorów i wciskających między prawdziwe historie całe masy zmyśleń” – pomyślał. Pozostawił jednak przyjemność odpowiedzi na przed chwilą postawione pytania młodej damie, przyglądając się przy okazji twarzy Lody Halamy, na której pojawił się uśmieszek, ale jakby lekko zmącony zakłopotaniem.

– Ową fundatorką, która wspiera rodzime talenty, a czasem nawet takie beztalencia jak ja, które marzą, by tym utalentowanym dorównać… jest nie kto inny, jak pani Loda Halama! To ona towarzyszyła w drodze do Tuluzy pięciu pannom, które latem miały uczestniczyć w spotkaniach z francuskimi aktorami, zajęciach warsztatowych, występach, konkursach pisania tekstów dramatycznych! I jej właśnie zawdzięczam, że mogę z panem porozmawiać… A wszystko zaczęło się od listu pani Czapczyńskiej.

Pisarz zupełnie szczerze przyznał, że właśnie takiej opowieści oczekiwał, że takie wydarzenia, jak przed chwilą przywołane, są przedmiotem jego szczególnego zainteresowania w ostatnich dniach i tygodniach.

– Droga pani Lodo – tym razem Dołęga zwrócił się do słynnej i jakże atrakcyjnej interlokutorki – czy pani również mogłaby nam opowiedzieć o wydarzeniu, które w radykalny sposób zmieniło bieg pani osobistej historii? Co stałoby się, gdyby go nie było?

– Nic prostszego – odrzekła Halama – o moim dzisiejszym istnieniu, a tym samym możliwym nieistnieniu zadecydowały skrzypce, dość wysłużony i wcale nie o stradivariowskim rodowodzie instrument. Ale również gazeta, zakupiona przez mojego ojca na dworcu w Wiedniu. Dodam do tego zapał ojca do ćwiczeń sportowych i patriotyczne uniesienie, które zaprowadziły go najpierw do „Sokoła”, a potem zawiodły na zlot tegoż towarzystwa w Krakowie.

Ta lista przedmiotów, jak również „patriotyczne uniesienie”, gwarantowały kilka, a może więcej minut niebanalnej opowieści, więc Tadeusz przywołał na twarz znak zapytania i z każdą sekundą zamieniał się coraz mocniej w słuch.

Loda Halama, która zawsze doceniała aktorskie zagrywki Dołęgi, uśmiechnęła się bardziej do siebie niż do niego i zaczęła opowieść.

– Historia rozpoczyna się od mojej mamy, którą pan miał okazję poznać. Pamięta pan, towarzyszyła mi na planie pańskiego filmu, w którym miałam przyjemność tańczyć. Mamusia urodziła się w Poznaniu, w rodzinie Cegielskich. Nie było w mieście bardziej szacownego rodu, bardziej mieszczańskiego i tak mocno kierującego się w życiu jasnymi zasadami. Kiedy pewnego razu ciotka mojej mamy, Ludwika Cegielska, która była dyplomowaną baletnicą, po szkole baletowej warszawskiej opery; kiedy więc ciotka miała dać recital w Poznaniu, to Stefan Cegielski, syn Hipolita, kazał pozdzierać wszystkie afisze! Bo panna z dobrego domu nie mogła być przecież tancerką, to byłby skandal. I jeszcze jedno: Ludwika, jeśli nadal chce być baletnicą, musi na zawsze wyjechać z Poznania. Tak się stało. Tyle że nie wyjechała sama, bo towarzyszyła jej jeszcze jedna Cegielska, moja mama Marta. Była pod wyraźnym wpływem ciotki Ludwiki, uwielbiała balet, a jak dobra jest w tym rzemiośle, wszyscy wiedzą. Przecież gdy my, siostry Halama, tańczyłyśmy przed wojną w „Qui Pro Quo”, mama czasem zastępowała niedomagającą Zizi na scenie – i nikt z widzów się na tym nie poznał! Raz, że wygląda tak, jakby była naszą piątą siostrą, a dwa, że do dziś tańczy bosko. Czy zna pan historię pewnej recenzji pana Hipolita Meunier? Jak wiemy, wielkiego znawcy baletu. Kierował przez czas jakiś zespołem baletu w warszawskiej operze… Ale gdy szykował dla „ABC” recenzję z naszego występu w „Perskim Oku”, to napisał: „nareszcie poznaliśmy najstarszą z sióstr Halama, która imponuje znakomitą rutyną sceniczną”. Tyle że tego wieczoru Zizi była niedysponowana, a charlestona tańczyła mama! Ludwika i Marta – kontynuowała Halama, odstawiając kieliszek z ostatnią kroplą tokaju na tacę u przechodzącego koło niej kelnera – dostały wyraźną instrukcję: jak najdalej od Poznania. Naturalnym wyborem, jak się można domyśleć, była Ameryka, ale one miały inny pomysł. I ten wybór też zadecydował o moim dzisiejszym istnieniu. Bo pępkiem rozwoju artystycznego świata było przecież Baku, był Tyflis*, miasto zbudowane na nafcie. Najdokładniej opisał te szalone lata i napędzane wielkimi pieniędzmi namiętności w „Przedwiośniu” Stefan Żeromski, nieprawdaż? To był an American dream, ale w wersji kaukaskiej, z tysiącami przybyszów różnych narodowości. Byli Tatarzy, Ormianie, Persowie, Rusini, Anglicy, Rosjanie, Niemcy, Grecy, Mongołowie. Gdyby chcieć znaleźć stroje do dowolnego filmu, pokazującego jakikolwiek zakątek świata, to każdy z nich był pod ręką na ulicach Baku. No i byli Polacy. Cudowne centrum miasta, które pamiętam z dzieciństwa, to dzieło architekta Józefa Gosławskiego. A w tym centrum teatr przez niego zaprojektowany. Najpiękniejsza w świecie opera była jednak zbudowana trochę później, jej kształt wymyślił Rosjanin Bajew. Tamtejsza gospodarka kwitła dzięki jeszcze jednemu Polakowi. Bo to Witold Zglenicki opatentował metodę wydobycia nafty z dna morza. Mama i jej ciotka – mówiła dalej Halama, biorąc od kolejnego kelnera następny kieliszek schłodzonego dobrze tokaju – dzięki temu, że zaraz po dopłynięciu statkiem do Baku zgłosiły się do Katolickiej Wspólnoty Polskiej, miały pierwsze występy. Tańczyły tańce polskie w pierwszej części recitalu, a w drugiej europejskie tańce dworskie. Zaczęły być zapraszane do najlepszych domów, a do ich puzderka z „wyprawką dla polskich nowicjuszek” coraz częściej wrzucano złote monety i pierścienie. Takie były wówczas obyczaje! – dodała Halama, patrząc na zdziwione oblicze Mostowicza. – Ale teraz jest czas, by przedstawić perypetie mojego ojca Stanisława. Jak na to wskazuje moje nazwisko, pochodził ze Śląska, wówczas pod pruskim zaborem. Groziło mu powołanie do niemieckiej armii, czego jego polskie serce, jak twierdził, nigdy by nie wytrzymało. Pobór do wojska dotyczył wszystkich mężczyzn od osiemnastego do dwudziestego roku życia, jeśli nie studiowali. A rodziców ojca nie było stać na jego studia, choć Stanisław gimnazjum klasyczne ukończył z pierwszą lokatą. Stanisław, który naczytał się sporo relacji o możliwościach, jakie stwarza przybyszom tyfliski okrąg naftowy, postanowił tam pojechać i szukać szczęścia, uciekając przed pruskim poborem. Niemniej, doskonale wiedział, że jego ojciec nigdy nie zgodzi się na ucieczkę spod skrzydeł jednego zaborcy pod opresję drugiego. Dlatego musiał z domu uciec. Wybrał się do agencji Lloyda i tam zaplanowano mu podróż, koleją austro-węgierską, przez Wiedeń, Budapeszt, Belgrad i Rumunię. W dniu ucieczki miał spakowany niewielki tobołek, a pod nieobecność ojca jego wyjście spostrzegła matka, która udawała, że zamiarów jego nie zna. Gdy był już pół mili od domu, nagle przypomniał sobie, że nie zabrał skrzypiec, niewiele wartych co prawda, ale grał na nich i bardzo to lubił. Często grywał ze słuchu, a nie z nut, choć i z nutami dobrze sobie radził. Zawahał się: iść dalej czy wrócić po skrzypce? Groziło mu, że może spóźnić się na pociąg. Decyzja, jaką podjął, była istotna. Dzięki niej jestem na świecie. Ja i moje kochane siostry.

– Rozumiem, droga pani Lodo, że wrócił?

– Tak, choć zobaczył się z matką, która już nie udawała, że nie zna zamiarów syna. Oboje się popłakali, ona ze ściśniętym sercem pobłogosławiła go na drogę, on zaś złapał futerał i pognał na dworzec. Zdążył w ostatniej chwili…

– I tu zapewne kolejne zawieszenie akcji? Co działoby się, gdyby nie zdążył? Na drugi bilet, na pociąg za dzień, dwa czy za tydzień, już by go nie było stać?

– Zapewne tak. Ale kolejny autentyczny zwrot akcji to Wiedeń, gdzie na dworcu kupił gazetę i dowiedział się, że w tamtejszym cyrku występuje Zbyszko Cyganiewicz.

– Ten słynny atleta?

– Rzecz jasna, ten sam. Tata i Zbyszko poznali się kilka lat wcześniej na zlocie towarzystwa „Sokół” w Krakowie, a trzeba pamiętać, że „Sokół” nie tylko kształtował ciało poprzez zajęcia gimnastyczne. Budował społeczność, zgodnie z hasłem „jeden za wszystkich, wszyscy za jednego”. Dlatego w Wiedniu Zbyszko nie tylko ugościł tatę dobrym obiadem, ale udzielił mu kilku zbawiennych rad. Po pierwsze, w Batumi, jeśli będzie potrzebował pomocy, ma udać się do głównego architekta miasta, Polaka i patrioty. Po drugie, nie powinien spieszyć się do Baku, bo w Tyflisie znajduje się znany w całej Rosji cyrk, gdzie być może zaangażują do orkiestry młodego skrzypka. Tam też jest duża kolonia polska, zawsze chętnie pomagająca rodakom, zwłaszcza tym, którzy pracy się nie boją. Po trzecie, Zbyszko zgodził się wziąć od kolegi list, który ten napisał do ojca, i wysłać go za trzy dni, gdy Stanisław będzie już poza granicą cesarstwa austro-węgierskiego.

Loda odstawiła na tacę pusty kieliszek i chwyciła następny, wypełniony słomkowożółtym tokajem, nim rozpoczęła dalszą część opowieści.

– W Tyflisie Stanisław udał się do cyrku Nikitinów przy Gołowińskim Prospekcie. To główny obiekt spośród kilkunastu nikitinowskich cyrków w ówczesnej Rosji, murowanych i drewnianych. Był też swego rodzaju wyjątkiem w roku tysiąc dziewięćsetnym, w którym cała historia się rozgrywała. Nie korzystał z hojnych dotacji arystokracji ani cara – utrzymywał się wyłącznie ze sprzedaży biletów. Program musiał więc być skrojony „pod publikę”, a na każdym wykonawcy starano się zaoszczędzić, powierzając mu kilka różnych zadań. Stanisław niby otrzymał posadę skrzypka, ale dzięki swym nabytym w „Sokole” umiejętnościom gimnastycznym trafił do zespołu akrobatów, którzy wykonywali mrożący krew w żyłach spektakl „Cztery diabły”. Czterech akrobatów równocześnie przeskakiwało z jednego trapezu na drugi, co wymagało wielkiej precyzji i synchronizacji ruchów. Tata był tak w tym spektaklu dobry, że powoli akrobatyka stała się jego głównym zajęciem. Nie był z tego zadowolony. Co będzie, gdy spadnie z trapezu i się połamie, tak, jak poprzedni akrobata, dwa dni przed jego przybyciem? Myślał więc o nowych perspektywach. Któregoś dnia, przeglądając gazetę w czytelni polskiej, znalazł anons o tanecznym występie dwóch dam z Poznania. „Ciekawe, kto im akompaniuje? Może i dla mnie byłoby tam miejsce” – pomyślał i wybrał się na występ. Po recitalu ośmielił się pójść za kulisy i tak nawiązała się znajomość ojca z pannami Cegielskimi. Opowieści mamy i taty o tym, co działo się potem, nie były identyczne. Jestem jednak skłonna uwierzyć ojcu, że to on zaprosił obie panny na swój występ w cyrku, a one, zwłaszcza młodsza, były mocno zirytowane, że sympatyczny, przystojny skrzypek i Polak do tego, tak bardzo naraża swoje życie w akrobatycznym diabelskim pokazie. Jednak serce nie sługa – i po krótkim okresie narzeczeńskim odbył się podwójny ślub. Ciotka Ludwika wyszła za cyrkowca Gallafanta, a mama za Stanisława. Jako żony cyrkowców obie dołączyły do zespołu, tworząc duet taneczny, wreszcie rozbudowując go w trupę baletową z innymi paniami. A potem posypały się córki, wszystkie dziś w baletowym fachu…

– Wyciągnijmy wnioski! – Pisarz z widocznym uznaniem skłonił głowę w kierunku Lody Halamy, jakby chciał jej szczególnie podziękować za opowieść, która mogła uchodzić za wybitną egzemplifikację jego tezy. – Nie rozmawialibyśmy dziś, miłe panie, jak rozumiem, z kilku powodów, odbierających przy okazji światu, tysiącom osób możność przeżywania pięknych chwil, podziwiania sztuki baletowej w najwspanialszym wyobrażeniu. Nie byłoby tych niezrównanych scen baletowych, które stanowiły ozdobę filmu „Prokurator Alicja Horn”, jeśli mam tylko ograniczyć się do własnych historii. Wszystko dlatego, że pewien młodzieniec ze Śląska wrócił ryzykownie do domu, by zabrać zapomniane skrzypce… A przecież w opowiedzianej przez panią absolutnie kapitalnej historii takich momentów było więcej, każdy z nich mógł zmienić bieg życia pani rodziców. Ach, w zasadzie nie byliby nimi, mogli się przecież nigdy nie spotkać.

– Panie Tadeuszu – uzupełniła jego słowa Halama – nawet i później wiele mogło powstać sytuacyj, które uniemożliwiłyby nasze dzisiejsze spotkanie. Rewolucja w Rosji, zamach Lenina – to powodowało chaos, który nie pozwoliłby mnie i moim siostrom na przyjazd do Polski. Dziś uważam naszą ucieczkę spod władzy bolszewików za prawdziwy cud. To, że się wydarzył, wydaje się być mniej prawdopodobne od innych możliwych scenariuszy. Ileż to razy zaglądałam śmierci w oczy… Ach, szkoda mówić…

– Wspomniała pani o rewolucji, o przewrocie Lenina i jego bolszewików, więc wejdę w słowo i opowiem o historii, która wywróciłaby do góry nogami, być może, zarówno pani opowieść, ale i moje życie, a może, co bardzo prawdopodobne, los całej naszej nacji. – Pisarz na chwilę zawiesił głos, świadomie budując napięcie, gdy tylko zauważył znaki zapytania w oczach swoich rozmówczyń. – Ja – kontynuował Tadeusz – pamiętam każde słowo opowieści mojego znajomego ze Lwowa, znanego i szanowanego farmaceuty tamtejszego, Adama Butrymowicza. Jego ojciec przed Wielką Wojną czternastego roku był komisarzem policji w Poroninie, a więc ważną figurą ówczesnego austriackiego urzędu. „Ojciec miał dobre serce”, mówił zawsze Adam, gdyśmy wspominali nasze dzieciństwo i zastanawiali się nad tym, jak bardzo jego różniło się od mojego. Otóż ojciec Adama, właśnie z powodu owego dobrego serca, umożliwił przebywającemu w Poroninie Włodzimierzowi Uljanowowi, znanemu potem ludzkości jako Lenin, wyjazd do Szwajcarii. Gdyby nie dobre serce owego poczciwego komisarza, losy świata mogłyby pójść w inną stronę. Może byliby dziś z nami ci moi koledzy, którzy polegli w wojnie z Sowietami w roku dwudziestym? A wojny wcale by nie było, gdyż bolszewicy bez Lenina, wysłanego w zaplombowanym wagonie ze Szwajcarii do Rosji, nie sięgnęliby po władzę?

– Długo by można tak dywagować, panie Tadeuszu – odrzekła Halama – ale na nas już czas. Obiecałam chwilę rozmowy naszemu solenizantowi, upierającemu się, że beze mnie nie wyobraża sobie reklamy nowego pojazdu, który zakończył składać i który lada dzień ma być pokazany na wystawie w Poznaniu. Co prawda teraz, jak widzę, pan prezes rozmawia jeszcze z panem Bodo, który w swojej najnowszej komedii będzie podobno pędził pojazdem Panczakiewicza przez Warszawę, przez całe cztery minuty, w szaleńczym pościgu za porywaczami ukochanej. A takiej liczby karamboli przeróżnych automobili jeszcze nigdy w żadnym filmie nie pokazywano…

Panie pożegnały się z Tadeuszem, który tymczasem przypomniał sobie o obietnicy, jaką przed paroma dniami złożył podczas rozmowy telefonicznej słynnemu jazzbandziście. A ten właśnie dziś zabawiał niektórych z gości w sali balowej. Gdy pisarz tam dotarł, rozbrzmiewały właśnie ostatnie takty pięknej melodii, ciągniętej przez skrzypka, saksofonistę i klarnecistę, podczas gdy kierownik jazz-bandu, trębacz Ady Rosner, wspólnie z puzonistą uzupełniał ją synkopowanymi riffami. Refrenistka, imieniem Regina, której aksamitny alt dobrze znali słuchacze niedzielnych radiowych audycji, właśnie odśpiewała pieśń o kobietach ze St. Louis, a jej świetny amerykański akcent jak zwykle budził w słuchaczach podziw. Rozległy się brawa, całkiem głośne, jak na te kilkanaście par dłoni słuchaczy, a Rosner z muzykami udał się do zaimprowizowanej za wysokim japońskim parawanem garderoby, gdzie czekały na jazzbandzistów przekąski i butelka wódki Baczewskiego.

– Serdecznie witam, pana Tadeusza – przywitał pisarza Rosner, bardziej kierując te słowa w stronę swoich muzyków, właśnie zajmujących miejsce przy stole, niż do Dołęgi. – Przedstawiam panom słynnego pisarza…

– Nie trzeba, nie trzeba… znamy oczywiście pana Dołęgę-Mostowicza. – Rozległy się głosy kilku naraz muzyków. Zaś klarnecista wdał się w szczegóły.

– Ja nawet miałem przyjemność, co prawda kilka lat temu, nagrywania muzyki do filmu, w którym przy dźwiękach naszej orkiestry tańczyły siostry Halama. A film był oczywiście napisany od deski do deski przez naszego gościa. Cóż to był za niezwykły pokaz! Muzyka diabelnie trudna, co i rusz glissando klarnetowe w skali oktawy!

„Przesadza” – pomyślał Dołęga. – „Glissanda były dwa, a skala najwyżej kwarty, no, może kwinty”. Tę myśl zatrzymał jednak dla siebie, zresztą w głowie miał już następne pytanie związane z kierownikiem tego specjalnie utworzonego na dzisiejszą uroczystość zespołu.

– Mam ochotę pociągnąć pana za język, panie Rosner – powiedział Tadeusz, zasiadając na krześle, które w mgnieniu oka ktoś usłużnie mu podsunął. – A pan wydaje się być największym autorytetem w naszym kraju, jeśli idzie o amerykański jazz.

– Proszę pytać – grzecznie odpowiedział trębacz – choć jeśli idzie o teoretyczną znajomość jazzu, to znalazłbym w promieniu kilometra od skrzyżowania Alei z Marszałkowską kilku wybitniejszych znawców. Ot, nie dalej jak wczoraj miałem okazję pokłócić się ostro o przyszłość jazzu z młodym studentem muzykologii, Bogusiem Schaefferem, który ze Lwowa pochodzi, ale mieszka w Warszawie, gdyż we Lwowie został relegowany z uczelni za nieobyczajne zachowanie… Namawiał koleżanki z roku, by nago śpiewały na scenie w napisanej przez niego jednoaktówce. No, może nie całkiem nago, ale wie pan, jakie widły z małej igły ukręcić umie prasa. Mogę też z czystym sumieniem przywołać innego młodego muzykologa, z którym zresztą też się sprzeczam, ale cóż to za wspaniały umysł! Nazywa się Andrzej Trzaskowski, widzę w nim przyszłość polskiego jazzu, on może i Amerykę podbije! Bo też takie harmonie, które on wyczarowuje z fortepianu, tylko Szymanowskiemu można przypisać, ale przecież Trzaskowski ma jazzową duszę. Tylko jeden problem: powinien zapomnieć o tej szalonej idei, jaką podchwycił z Ameryki, by grać te przeraźliwie długie solówki i te kwinty zmniejszone, powtarzające się jak obsesja. Nawet nie idzie o to, że tańczyć się przy tym nie da, ale czy mamy zrezygnować z żywego zapisu utworów na płytach? Trudno mi sobie wyobrazić utwór, w którym panowie po kolei hotują po parę minut każdy, bo jak to zapisać na płycie, która nie więcej niż pięć minut pomieści na każdej stronie? I co, mamy w połowie utworu zdjąć płytę, przewrócić na drugą stronę i słuchać jak gdyby nigdy nic dalszego ciągu?

Tadeusz pomyślał, że jak na muzyka, który w Polsce przebywa dopiero od dwunastu lat, celne i wyrafinowane słownictwo Rosnera budzi podziw, choć lekki zaśpiew mowy i twardość niektórych głosek dla dobrze zorientowanej osoby mogły być przesłanką, by domyślać się berlińskiego i żydowskiego pochodzenia artysty. A zaśpiew? „Zdania trafnie tłumaczy z niemieckiego na polski, ale być może myśli o muzyce w jidysz” – taka refleksja przez sekundę zagościła w głowie pisarza. Choćby dlatego, że znał historię Rosnera, który musiał uciekać z rodziną z Niemiec po antyżydowskich rozporządzeniach Hitlera, a w Polsce z dnia na dzień stał się sławny dzięki brzmieniu „złotej trąbki”. I właśnie o owo przepiękne brzmienie chciał Tadeusz zapytać.

– Drogi mistrzu, pańskie brzmienie nie od dziś uchodzi za najpiękniejszy jazzowy ton trąbki w Europie. To żadna tajemnica, że zaledwie kilku trębaczy na świecie tak potrafi swym instrumentem śpiewać, z owym niezwykłym vibrato, o jakim się dotychczas trębaczom nie śniło. No i krąży opowieść w Warszawie o płycie, jaką pan ponoć otrzymał od mistrza największego, Louisa Armstronga, z niezwykłą dedykacją. Różne wersje tej historii się pojawiają, a mnie zawsze ciekawiło, czy to prawda, co ludzie mówią?

Ady Rosner się uśmiechnął, a jego muzycy zaczęli rzucać w powietrze, coraz głośniej, urywki zdań, świadczące o tym, że sprawę znają najlepiej, może nawet lepiej niż sam mistrz.

– Kiedy odbywaliśmy tournée po Włoszech w tysiąc dziewięćset trzydziestym czwartym roku, to…

– Pan Rosner spotkał Armstronga w Paryżu.

– Nagrywaliśmy płyty dla „Capitolu” w Paryżu w tysiąc dziewięćset trzydziestym dziewiątym roku, mówią, że był tam też Armstrong i…

Trębacz jednym ruchem ręki uciszył kompanów i zaczął opowieść.

– Pamiętam doskonale, stanęliśmy wówczas w „Bellavue”, i właśnie wróciliśmy całą dwudziestoosobową zgrają do hotelu, zmęczeni kilkoma godzinami nagrań, zamówionych przez stację radiową w Rzymie, gdy boy hotelowy przyniósł kopertę z krótkim listem, jego treść pamiętam do dziś. List napisany w języku angielskim, który całkiem porządnie opanowałem. „Szanowny panie Rosner, dziś wieczorem nie gramy publicznego koncertu, ale jesteśmy zaproszeni na godzinę 8. wieczór do szwajcarskiej ambasady, gdzie w ogrodach wykonamy dla zaproszonych gości kilka utworów z naszego repertuaru. Pan ambasador poparł mój pomysł, by zaprosić pana jako gościa naszego zespołu, oczywiście z instrumentem, gdyż chciałbym prosić o wspólne wykonanie co najmniej dwóch utworów: Jeepers Creepers oraz St. Louis Blues. Liczę na pana! W załączeniu zaproszenie wystawione ręką sekretarza ambasady. Pański Louis Armstrong”.

Na chwilę Rosner przerwał opowiadanie, a ujrzawszy na twarzy Dołęgi wyraz autentycznego zainteresowania, kontynuował.

– Oczywiście nie mogłem zmarnować takiej okazji. Amerykański geniusz jakimś cudem dowiedział się o obecności w mieście żydowskiego muzykanta i zaprosił go do wspólnego grania! Sprawdziłem, czy prędzej będzie do ambasady taksówką, czy może pieszo, wyszykowałem i siebie, i instrument, po czym punktualnie o ósmej wszedłem na teren ambasady. Oba utwory znałem bardzo dobrze, płyta ze starym nagraniem St. Louis Blues od dawna była w moim posiadaniu, a film „Going Places” właśnie obejrzałem w Paryżu, z wielokrotnie powtarzaną przez Armstronga piosenką Jeepers Creepers, z niezłymi rolami Anity Louise i Ronalda Reagana. Muszę się przyznać, że film widziałem aż trzy razy pod rząd, i to nie tyle ze względu na Armstronga, co z powodu pięknych koni, które tam „grają”, obok ludzi, główne role. A ja jestem, jak to się mówi… koniarkiem? Koniolubem? Koniarzem? No, lubię piękne konie! Trzeba przyznać, że Louis zadbał o gościa z Polski. Nawet nie wiedział, czy przyjmę zaproszenie, ale miejsce przy stoliku, tuż przy ogrodowej estradzie, już na mnie czekało. I przyszła ta chwila, kiedy usłyszałem swoje nazwisko i znalazłem się na scenie obok mistrza. Reszta była jak we śnie… Nie tylko zagrałem solo, po pół chorusu z Armstrongiem, w St. Louis Blues, ale potem zaczęła się w Jeepers zabawa z imitowaniem zagrywek, ze zmianami solisty co cztery takty. Trwało to i trwało, a mnie unosiło. Czułem, że i muzycy ośmioosobowego składu Armstronga byli zadowoleni, gdyż klarnecista szepnął mistrzowi coś do ucha, i bez zapowiedzi zaczął się maratoński bieg z When the Saints Go Marchin’ In, gdzie każdy chorus grany był o pół tonu wyżej od poprzedniego. I było tak, że kiedy on grał ni to temat, ni solówkę – bo jak to nazwać? – w B-dur, to mnie przypadała tonacja H-dur, on w C-dur, to ja w Des-dur, aż do finału, który zajął aż trzy chorusy w F-dur. Grałem, a Armstrong śpiewał, a właściwie, jak to on, melodyjnie chrypiał. A potem, gdy już zeszliśmy z estrady, gdy ledwie zdołałem ochłonąć z podniecenia, w ręku Armstronga znalazła się płyta, której jedna strona to Jeepers Creepers, a na drugiej jest What Is This Thing Called Swing? Zaś Armstrong wyciągnął z kieszeni piękne pióro Parkera i napisał na okładce płyty słowa, które do dziś noszę w sercu.

– Czy to prawda, że… – chciał zapytać Dołęga, lecz Rosner uprzedził jego pytanie.

– Napisał pięknie i prosto: „Białemu Armstrongowi – czarny Rosner z Nowego Orleanu”. Płyta ta do dziś jest moim największym skarbem, rzecz jasna, oprócz trąbki. Kiedy uciekałem z Warszawy dziesiątego września przed Niemcami, zabrałem ze sobą tylko ten oto – tu wskazał ręką – futerał z trąbką, a także w innym, większym, równobocznym futerale, dwie płyty. Jedną z nich była ta z dedykacją Armstronga.

– A druga? – zapytał pisarz.

– To ulubiona przeze mnie płyta z nagraniami mojej małej orkiestry dla amerykańskiego „Capitolu”. Nie ukazała się w sprzedaży, Amerykanie uznali za mało komercyjny dziesięcioosobowy skład zespołu, zdecydowanie woleli nagrania wykonane z dwudziestoosobowym zespołem i wokalistą. Ta płyta to miał być mój hołd dla innego wielkiego trębacza, Harry’ego Jamesa, ale jak widać nie wszystkim się spodobała.

– Pięknie pan wyjaśnił sprawę „białego Armstronga”, ale przecież słuchy chodzą, że nie było to pańskie pierwsze zetknięcie z Armstrongiem? Podobno, gdy miał pan zaledwie dziewiętnaście lat, wyjechał pan do USA i tam zdobył drugą nagrodę w konkursie trębaczy… a pierwszą dostał Armstrong? I że grał pan na dwóch trąbkach równocześnie, oczywiście na dwa różne głosy?

– Czego to ludzie nie wymyślą… Jeśli ktoś twierdzi, że byłem w tysiąc dziewięćset dwudziestym dziewiątym roku w Ameryce, to niech to udowodni. Ja mogę tylko wykpić te bzdury. Ale prawdą jest, że potrafię zagrać kilka prostych melodii na dwóch trąbkach, ściślej rzecz biorąc – na trąbce i kornecie. To taka trochę cyrkowa sztuka, ale w Niemczech się sprawdzała przy niektórych okazjach. Moja teściowa, Ida Kamińska, na kanwie moich umiejętności snuje różne niesamowite historie, których Szekspir by się nie powstydził. Aktorzy, reżyserzy, scenopisarze – ileż u nich wyobraźni! I dobrze, bo bez tej wyobraźni sztuka by zrobiła się nudna. Teściowa wymyśliła, że poprosiłem o rękę mojej kochanej Ruth w warszawskim schronie, w czasie bombardowania, między jedną bombą a drugą w pierwszych dniach września. Widziała to na własne oczy. I niech tak zostanie, może jakaś sztuka o tym powstanie? Ja bym jeszcze podpowiedział, że życie uratował nam fortepian, pod który ja i Ruth wskoczyliśmy, słysząc świst lecącej bomby… A gdybym miał taki talent do filmu, jak pan Lejtes, to kazałbym strunom w fortepianie, rozrywanym niemiecką bombą, zagrać zupełnie samoistnie Mazurka Dąbrowskiego… I jak by to było artystycznie! Tymczasem jednak miewam zupełnie inne wizje, ostatnio co noc. Okropny jest ten sen. Tak prawdziwy, że nie sposób go odróżnić od jawy.

– A cóż takiego się panu śni, jeśli mogę spytać?

– Specjalnie o tym mówię, bo wiem, że pan jest doskonale obeznany z różnymi dewiacjami natury, rzeczami, o których się zwykłym śmiertelnikom nie śniło… Tak między nami liczę, że przedstawi mi pan interpretację tego powtarzającego się koszmaru. Jeśli więc pan pozwoli, opowiem – powiedział Rosner.

Nie tylko Dołęga, ale i muzycy przy stoliku nachylili się, by lepiej słyszeć. Widać do tej pory trębacz im się ze swoich snów nie zwierzał, bo popatrzyli trochę bezradnie na siebie, jakby pytając, czy to przypadkiem nie jest wstęp do jakiegoś practical joke?

– Zaczyna się zawsze tak samo. Uciekam przed Niemcami, bo właśnie wybuchła wojna. Ruszam na wschód, marząc, by dostać się do Sowietów, bo tam Żydów lubią, nie to, co Niemcy… I marzenie się spełnia, Rosjanie zajmują pół Polski, a ja znajduję się przecież w tej wschodniej połowie. Tyle że jakieś okropne indywidua przebrane w mundury wloką mnie na dawny polski posterunek policji, teraz z czerwoną flagą od frontu, a tam sowiecki komandir wydziera się na mnie, że jestem Niemcem. Rosner to wszak niepolskie nazwisko… a jako Niemiec powinienem trafić do Berlina. Błagam, by mnie tam nie wysyłać, co budzi podejrzenie, i zostaję wysłany do straszliwego obozu, gdzie głód, wszy, jedna kromka spleśniałego chleba na dzień, a przede wszystkim ciężka robota, wycinka lasu. Ale, jak to we śnie, nagle wszystko się odmienia, bo przecież mam ze sobą trąbkę. Gram utwór za utworem, zaczynam od ballad, potem takie kawałki w średnim tempie, aż ni stąd, ni z owąd wygrywam coraz głośniej, diabelnie hotując jakąś melodię, powracającą co noc we śnie tak realnie, że zapamiętałem ją po przebudzeniu. Zagram ją panu, by pan ocenił. We śnie ta melodia ma wielkie znaczenie… – Rosner podniósł ze stojaka trąbkę, włożył do niej tłumik i zagrał dwie frazy melodii.

Dołęga machnął ręką.

– Wystarczy, drogi panie. Mimo tych jazzowych zawijasów, którymi pan przybrał ją w całkiem interesujący sposób, nie sposób jej nie poznać komuś, kto z Moskalami miał do czynienia i na polu bitwy, i w dyplomatycznych gabinetach. Zagrał pan hymn partii bolszewików, który ma być zresztą przywrócony do znaczenia w dzisiejszej, jak mówią, demokratycznej Rosji. Debatują właśnie w Dumie za jego powrotem, bo melodia piękna, a słowa zobowiązał się napisać młody artysta Siergiej Michałkow, który, jak fama głosi, ma otrzymać w nagrodę daczę pod Moskwą i trzy hurysy… Co do hurys nie ma jednak pewności – powiedział Dołęga.

Rosner uśmiechnął się szeroko, ale tematu hurys nie kontynuował, gdyż bardziej był zainteresowany dociekaniem tożsamości autora swoich sennych wizji muzycznych.

– A któż jest kompozytorem melodii, jeśli mogę spytać? – zapytał Rosner.

– Równie utalentowany jak Michałkow, a jeszcze bardziej demokratyczny niż tenże, mianowicie kompozytor Borys Aleksandrow. Kompozytor ten z natury rzeczy musiał o wiele bardziej niż Michałkow zapewniać o swoim umiłowaniu demokracji, gdyż jeszcze nie tak dawno prowadził Chór Armii Czerwonej, w którym zabronione były wszystkie pieśni, z wyjątkiem wychwalających sowiecki ustrój i Josifa Wissarionowicza Stalina. Aleksandrow przerobił obecnie swój zespół na Chór Kozackiej Chwały i na gwałt zaprasza młodych autorów, by zechcieli napisać nowe teksty do kompozycji, dawniej sławiących bolszewików. Ale nie chciałbym za mocno wchodzić w szczegóły, bo nie mogę się doczekać dalszej części pańskiego snu. Zadziwiający…

– Wykonanie owego, jak pan mówi, hymnu, powoduje za każdym razem identyczną reakcję. Nie wiadomo jak, nie wiadomo skąd, jak to we śnie… zostałem mianowany głównym dyrygentem Wszechzwiązkowej Orkiestry Jazzowej w Moskwie. Dostałem do dyspozycji najlepszych muzyków, ściągniętych ze wszystkich jazzowych orkiestr sowieckich i zabrałem się do roboty. Aż posłaniec przyniósł w zakrwawionej kopercie, na której czerwone odciski wielkich paluchów były całkiem świeże, rozkaz, bym przygotował solo na trąbce tej właśnie melodii… bolszewickiego hymnu. Nie wiem jak i dlaczego, ale zrozumiałem, że nadeszła godzina próby. Ta krew, ten posłaniec o twarzy kpiącej i złośliwej, jakby chciał powiedzieć „Teraz, bracie, już się nie wywiniesz, mamy cię!”. Zabrałem się do ćwiczenia różnych wersji owej bolszewickiej melodii, ale groza była częścią każdej nuty. Im dłużej grałem, im mocniej poszukiwałem właściwego wyrazu, tym bardziej ogarniało mnie zmęczenie. W końcu padłem na łóżko, jak stałem, z trąbką w ręku i usnąłem. Taki sen we śnie, cóż pan na to powie? Obudziło mnie walenie do drzwi, a gdy zerwałem się i je otworzyłem, w progu stało dwóch wojskowych. Jeden trzymał w ręku zakrwawione zdjęcie… moje, ale w sowieckim mundurze, tak mi się przynajmniej wydawało. „Zbieraj się, jedziesz z nami, zabierz swoją trąbkę”. Zaprowadzili mnie do czarnej limuzyny czekającej przed budynkiem orkiestrowego hotelu. Pędziliśmy z ogromną szybkością przez Moskwę, ulice były puste, a na zegarach umieszczonych na budynkach, jakie mijaliśmy, wskazówki niezmiennie pokazywały północ. „Runda wokół północy” – pomyślałem, a mój niepokój rósł z każdą chwilą tej podróży. Wreszcie wyprowadzili mnie, weszliśmy do budynku teatru, przeszliśmy przez garderobę i znalazłem się na scenie. Nikogo oprócz mnie tam nie było, tylko ja z trąbką w ręku. Rozsunęła się kurtyna, niewiele widziałem przed sobą z powodu reflektorów oświecających scenę, ale czy widziałem, czy wyimaginowałem sobie – do końca nie wiem… na widowni siedział kilka metrów zaledwie od sceny jeden człowiek. Tylko jeden. Nikogo więcej nie było, a sala ogromna. Nie widziałem twarzy tego człowieka, ale byłem pewny, że ją znam… skąd? Ale nie miałem czasu na zastanawianie się, bo z ust tego człowieka słyszę: „Graj!”. Chciałem najpierw zapytać, czego ów dziwny nieznajomy, a jednak znajomy – mężczyzna oczekuje, o jaki utwór chodzi, ale jak to we śnie, zrozumiałem, że o ten bolszewicki hymn, który dopiero co panu odegrałem… I zacząłem grać, ale nic nie szło tak jak powinno. Zamiast pięknej melodii z trąbki, wbrew mojej woli, wydobywały się jakieś poszarpane frazy… a przecież byłem pewien, paradoksalnie, że gram ten właśnie utwór… I nagle zrozumiałem, że gram go od tyłu, jakby jakiś złośliwy diabeł przepisał nuty wspak… nie przypadkiem używam diabelskiego imienia, bo to była diabelska muzyka. A potem przeszył mnie ból, potworny ból. Nie tylko fizyczny, ale jakiś wszechogarniający, wyłączający myślenie, ciało, wszystko… przy coraz głośniejszych dźwiękach tej diabelskiej muzyki, teraz już nie mojej, ale przepełniającej całe moje istnienie, może bardziej nieistnienie? Na tle tej muzyki tylko jedno słowo, które wycedził jakby z obrzydzeniem mój słuchacz… Józef Dżugaszwili Stalin! A słowo huczało, groźnie rozrastało się w uszach, przepełniało mnie. Brzmiało: „rozstrzelać!”. – Rosner zamilkł, ale po chwili dodał: – Tak było każdej nocy, choć wydaje mi się, że ostatnio znalazłem antidotum… Zauważyłem, że gdy wieczorem, w trakcie koncertu, w moim repertuarze pojawia się pewien piękny utwór, a zagram go, angażując każdą cząstkę woli, by wydobyć jego piękno, wówczas sen się nie pojawia, śpię spokojnie, tak jak dawniej.

– Cóż to za cudowne remedium? Ten utwór? – zapytał Dołęga.

– To Body and Soul.

– Amerykański?

– Tak, i bardzo wyrafinowany, ale prosty jednocześnie. Modlitwa kobiety o miłość, która być może się kończy albo wystawiona jest na wielką próbę. Słyszałem tę pieśń, pełną emocji, w wykonaniu angielskiej aktorki Gertrude Lawrence. No i piękną, liryczną wersję Armstronga. Ale dla mnie to przede wszystkim cud harmonii. Niby utwór jest oznaczony pięcioma bemolami, więc Des-dur, ale rozpoczyna się od sekwencji akordów, wcale niejednoznacznej, bo może to być zarówno c-moll i G-dur, ale też es-moll i B-dur, a potem sypią się różne zwiększone i zmniejszone… Ale prawdziwe cudo to bridge, który niespodzianie pojawia się w D-dur, by w ostatnim takcie powrócić do tej inicjalnej sekwencji i przywrócić wiarę, że to jednak ogólnie rzecz biorąc Des-dur. Rewelacja! Jeśli jazz ma przyszłość, a ja wierzę w nią mocno, mimo nieodpowiedzialnych wybryków Parkera, zwanego Ptakiem, i jego koleżków, to postać przyszłego jazzu musi być zbudowana z takich właśnie kompozycji.

– Żałuję, że tak mało wiem o jazzie… choć moja intuicja podpowiada, że ma pan rację, wskazując na konflikt artystyczny. Któż jednak wie, co z niego wyniknie? Akcja rodzi reakcję, a potem może być jakaś unifikacja, połączenie stylistyczne… nowa jakość, wyrosła na kanwie pierwotnego konfliktu? Bardzo mnie jednak pański sen zainspirował… nawet pan, człowiek o wielkiej wyobraźni, chyba nie domyśla się, jak bardzo. Muszę panu zdradzić w sekrecie, który dzięki szanownym kolegom dziennikarzom już od kilku tygodni sekretem nie jest, że szykuję opus magnum… Dzieło zupełnie inne niż te książki, które dały mi pieniądze i uznanie… choć bynajmniej nie u wszystkich. Mianowicie, zastanawiam się, jak inaczej wyglądałby nasz świat, nasza Warszawa i Polska, my sami, jeśli tylko bylibyśmy wśród żywych… gdyby po napaści Sowietów na Polskę nie doszło do wojny Kacapów z Rumunią, gdyby do tego nasz wódz naczelny nakazał Polakom kapitulację wobec Sowietów… Brzmi fantastycznie, dlatego moja nowa powieść będzie nosiła tytuł „Political fiction”. Po angielsku, bo teraz to język modniejszy od francuskiego czy niemieckiego, choć wydaje się być dysonansem w porównaniu do pięknego zaśpiewu francuskiej mowy. Takie historie jak pański sen wydają się być częścią tego, co jednak nie nastąpiło, choć było tak blisko. Mam wrażenie, właściwie wiarę coraz mocniejszą, że nasze sny jakimś dziwnym trafem zawierają odpryski alternatywnej rzeczywistości, tej, której niewiele brakowało, aby się objawiła. Tak sobie myślę, że gdyby nie było wojny z Sowietami, mógłby pan trafić do ich diabelskiej orkiestry jako Żyd uciekający przed Niemcami… Któż to wie? Więc jak, panie Rosner, czy pozwoli pan przywołać pański sen w mojej powieści?

– Tak… Nie… Nie wiem… To wszystko takie dziwne… Niech pan pisze, panie Mostowicz. Ja, niemiecki Żyd, polski jazzbandzista, daję panu moje błogosławieństwo!

* * *

Gdy pisarz powrócił do domu, była późna godzina, jednak zastał Witolda siedzącego w salonie z książką w ręku, w której, jak widać, czynił jakieś notatki. Wskazywał na to ołówek, który odłożył dopiero wówczas, gdy usłyszał pytanie:

– I cóż, czy dzwoniono do mnie, może jakaś poczta?

– Owszem – odparł Witold. – Chwilę po pańskim wyjściu dzwonił pan Ringensztajn z amerykańskiej wytwórni MGM i pytał, czy jutrzejsze spotkanie w sprawie ustalenia ostatecznych warunków umowy odnośnie „Dyzmy” szanowny pan potwierdza? Podobno taka była umowa.

– I cóż usłyszał?

– Ponieważ nie miałem innych dyspozycji, a wiem, jak ważna dla pana jest owa umowa, oczywiście potwierdziłem ów termin. Choć muszę przypomnieć, że wiedzy rzeczywistej o tym terminie ostatecznie od pana nie otrzymałem…

– Hm… Ciężki orzech do zgryzienia. Amerykanie naciskają, by „Dyzmę” z moim scenariuszem przenieść do Ameryki, by wybrać dla niego inny zawód, przez co treść jego komentarzy musiałaby odnosić się do zupełnie innych spraw. To oczywiście możliwe do zrobienia, bo każda sfera zawodowa ma własny język, swoje powiedzonka i charakterystyczne zwroty. Tylko, czy to ma sens? Miałbym zrobić z Dyzmy amerykańskiego strażaka? Albo ogrodnika? A może żigolaka z Chicago? No cóż, biję się z myślami. Kwota, jaką dysponują panowie z MGM, oczywiście jest kusząca.

– A dolar to dolar, nie ma nic mocniejszego w świecie – wtrącił Witold.

– Z drugiej jednak strony, czy nie jest kusząca możliwość nakręcenia owej historii sauté, w realiach czysto polskich, które na ekranie w Ameryce nie za bardzo są popularne… Choć więcej niż połowa tych amerykańskich producentów, scenarzystów, reżyserów, muzyków jazz-bandu i kompozytorów, po polsku mówi nie gorzej niż ty czy ja. Ten z Nalewek, inny z Łodzi, kolejny z Suchej. Współwłaściciel MGM, z którym właśnie mamy się układać, Samuel Goldwyn, to do Ameryki z Warszawy przybył. A najciekawszy z nowych amerykańskich reżyserów, geniusz prawdziwy, Billy Wilder, to taki Samuel z Suchej właśnie, choć on co prawda lepiej zna niemiecki niż polski. To wielki autor scenariuszy filmowych, warto to nazwisko zapamiętać. Jeszcze przed wojną napisał kilka pięknych, pełnych dowcipu scenariuszy do niemieckich filmów, na przykład „Ninoczka”, film słynnego Lubitscha, a teraz w Ameryce sukces odnosi jego „Podwójne ubezpieczenie”… Albo weźmy muzyków! Victor Young ukończył konserwatorium warszawskie, a czy o tym pamiętaliśmy, gdy prawie dziesięć lat temu zachwycaliśmy się filmem „Przypływ”? No i ten Artie Shaw, najlepszy amerykański klarnecista jazz-bandu, a tak naprawdę Artur Arszawski. Szkoda czasu, by dalej wymieniać. Jednym słowem – podjął temat Dołęga po chwili namysłu – nie jestem pewien, co mam robić. Czy naciskać na polski scenariusz oryginalnego „Dyzmy”, czy głowić się nad amerykańskimi realiami i właściwie zaczynać pracę od nowa?

– My, Polacy, potrafimy sobie poradzić z wyzwaniem! – zawołał Witold, kładąc akcent na słowo „my”. – A pieniądze są takie, że nawet szanowny pan, nic mu nie ujmując, powinien poczuć ich moc. Honorarium i wysokie tantiemy. Szkoda byłoby z tego rezygnować, w końcu Amerykanie wyraźnie, o ile wiem, postawili na przeniesienie akcji do USA.

– A cóż byś powiedział, drogi Witoldzie – szelmowsko uśmiechnął się pisarz – gdybym wyciągnął asa z rękawa? Bo myślę, że takiego mam. A nazwa tego asa to RKO Radio Pictures! – Spojrzawszy na Witolda, by upewnić się, jaki efekt wywarła na nim nazwa amerykańskiej wytwórni filmowej, pisarz ciągnął: – Najbardziej dynamiczny konkurent amerykański nie będzie chciał zadzierać z MGM, w końcu jest już zawarta umowa wstępna, a w Ameryce zostać oskarżonym o kradzież pomysłu lub nieuczciwą konkurencję to gorzej niż zabójstwo… ale gdybym nie dogadał się z MGM, to konkurencja bardzo chętnie kupi ode mnie pomysł, nawet niegotowy scenariusz, pomysł po prostu, który im się bardzo spodobał i który ma wiele z „Dyzmy”… w sensie niespodzianek losu… portretu społecznego w krzywym zwierciadle.

Dołęga nie zauważył błysku w oku swojego kamerdynera, gdy ten zwrócił się do niego z laudacją, będącą jednak w gruncie rzeczy lekko zawoalowanym pytaniem:

– Czy może być powieść większa niż „Kariera Nikodema Dyzmy”? Nie wierzę! Cóż musiałoby się wydarzyć, by opisać to w podobnie gustowny sposób? Nie potrafię sobie wyobrazić celniejszego traktatu społecznego, bezlitośnie obnażającego ludzką głupotę i rządzący naszym życiem przypadek. Cóż to mogłoby być?

Haczyk został połknięty.

Pisarz tylko czekał na to, by móc się pochwalić pomysłem, choćby na etapie „rybki”, bo o szczegółach na razie trudno by mówić.

– Wyobraź sobie takie dwie sceny: pierwsza w gwarnej uliczce na Nalewkach, druga w warszawskiej Giełdzie Pieniężnej. Miejsc bardziej kontrastowych w Polsce nie znajdziemy, chyba żeby zamiast bankierów i maklerów podstawić jakiegoś arystokratę, a akcję umieścić choćby w Nieświeżu… – Dalej Dołęga przedstawił szczegóły intrygi: – Zacznijmy od Nalewek. Młody Żydek zarabia na życie jako uliczny żebrak, udając pozbawionego nóg inwalidę ślepca. Różnie mu idzie. Uwzięli się na niego policjanci, którzy demaskują jego oszustwo, co daje pole do całej serii gagów. Nawiasem mówiąc, Amerykanie, jeśli doszłoby do umowy, zarezerwowali sobie prawo dopisania w każdym z epizodów jednego gagu, którego autorem będzie ich gagman. Teraz przenieśmy się do Giełdy Pieniężnej. Tam potomek szacownego rodu bankierów, czwarte pokolenie kupców warszawskich, jest autorem błyskotliwych przepowiedni giełdowych, na których zarabiają jego wujowie. Młody bankier wiedzie życie luksusowe: apartamenta w Alejach Ujazdowskich.

– Zupełnie jak pan szanowny, więc nietrudno zgadnąć, co będzie: krewetki i zimny tokaj na śniadanie, langusta na obiad, rozpusta pod nieobecność szanownej ukochanej pani, torpedo z dwoma kierowcami na zmianę, złote klamki w toalecie… – wtrącił Witold.

– Nie przerywaj mi, Witoldzie. Gdzież twoje maniery? Mój bankier jest daleki od rozpusty, ma narzeczoną z bardzo dobrego domu, dość nudnawą, lecz na szczęście wystarczająco bezpruderyjną, jak się można domyśleć z niektórych dwuznacznych scen. Może cię to zainteresuje, ale jednym z bohaterów zawiązującej się intrygi będzie kamerdyner mojego bohatera, dyskretny i inteligentny… Odegra ważną rolę w końcowych scenach scenariusza.

Witold ni to skłonił głowę, ni to nią pokręcił z wątpliwościami, co jednak umknęło uwadze pisarza, który kontynuował opowieść.

– Los przypadkiem zetknął obu moich bohaterów, biedaka i bogacza. Ale nie była już przypadkiem intryga ukuta przez obu wujów młodego bankiera. Jeden z nich wyraził pogląd, że o losie człowieka decyduje przede wszystkim jego pochodzenie. W pewnym zakresie los ten układa się w pasmo dość przewidywalnych wydarzeń. Drugi wuj tymczasem stwierdził, że każdy jest kowalem swojego losu. A taki „kowal”, umieszczony w innej rzeczywistości społecznej, potrafi swój los odmienić w zadziwiający sposób. Na przykład młody żebrak z Nalewek w odpowiednich okolicznościach może przeobrazić się w bankiera i zostać udziałowcem giełdy, a młody bankier, podstępnie pozbawiony wszystkiego co dotychczas było jego udziałem, może zostać oszustem i przestępcą, a nawet mordercą. Intryga obraca się wokół sposobu, w jaki ulec mają zmianie warunki życia obu młodych ludzi. Co okazuje się być całkiem łatwe, jeśli tylko pod ręką będzie jakiś czarny charakter. Obaj gentlemani zakładają się o całkiem pokaźną kwotę, no i rusza lawina wydarzeń.

– Szanowny pan wybaczy, ale czy nie byłoby ciekawiej, gdyby założyli się nie o wielkie sumy… ale na przykład o złotówkę?

– Witoldzie, ty chyba masz rację! Tak, to będzie taki dodatkowy pieprzyk. Zbrodnicza decyzja o tym, jak zrujnować dla zabawy życie bratanka i pobawić się losem pogardzanego w gruncie rzeczy Żydka z jednej strony, a śmieszna, nic nieznacząca kwota zakładu z drugiej.

– A co z narzeczoną naszego bogacza? – dopytywał Witold. – Czyż nie powinna wesprzeć swojego przyszłego męża w trudnym dla niego momencie?

– Ach, kobiety. To będzie najtrudniejszy moment, Amerykanie, jak się spodziewam, mogą się trochę krzywić na takie rozwiązanie. Ale wszystko zależy od tego, w jakie tarapaty wpędzimy naszego bohatera. Jeśli jego dotychczasowy świat dowie się, że miał do czynienia ze złodziejem, oszustem, zręcznie przykrywającym swój zbrodniczy charakter pozorami towarzyskiej ogłady, to i narzeczona się od niego odwróci, zwłaszcza że są jeszcze konwenanse, rodzina i tak zwana opinia towarzystwa.

– Nie znam się na amerykańskim kinie – wtrącił Witold, tonem swojej wypowiedzi zdecydowanie zaprzeczając jej treści i być może oczekując natychmiastowych zaprzeczeń – ale mam wrażenie, że tam, gdzie mamy pozornie dobrą kobietę, która okazuje się płytką i łatwo ulegającą manipulacji, to w dobrym scenariuszu powinniśmy jej przeciwstawić inną, pozornie złą, która w manipulację nie uwierzy, bo była świadkiem jej konstruowania… i ta kobieta jest naszą pozytywną bohaterką!

– I tak właśnie będzie! – triumfalnie obwieścił Dołęga. – Moja pozytywna bohaterka to biedna dziewczyna z Podhala…

– Ale oczywiście bardzo piękna i biedna?

– To się rozumie, mam nadzieję, że zagra ją Katharine Hepburn. Może jej uroda jest trochę obok tego, co teraz proponują te rozkoszne amerykańskie buźki i wielkie biusty. Ale jeśli idzie o pokazanie kobiety niezależnej, myślącej własnymi kategoriami, jednym słowem, kobiety z charakterem…

– Takiej amerykańskiej Alicji Horn?

– Można też tak to ująć, ale myślę, że Hepburn to osobowość jeszcze silniejsza, niż byłem w stanie sobie wyobrazić, pisząc powieść o pani prokurator. Ja pomyślałem o niej po obejrzeniu filmu „Wakacje”. Szedł u nas chyba na początku roku trzydziestego dziewiątego. Grała tam w parze z Carym Grantem. Historyjka dość banalna, ale jeśli film warto było zobaczyć, to właśnie dla tej roli Katharine.

– Nie bardzo pamiętam, ponadto nie jestem takim maniakiem kina, jak pan szanowny.

– Gra tam córkę milionera, kobietę wrażliwą, która własne uczucia potrafi powściągnąć, aby nie robić krzywdy swojej siostrze, zaręczonej z Grantem, choć z góry wiadomo, że ten cukierkowy fujara ulegnie jej urokowi. To może nawet nie tyle ciężki do zdefiniowania urok, co zapisana w rysach twarzy wyraźna osobowość. I to ma dla mnie największe znaczenie. U mnie bowiem Katharine będzie musiała się wcielić w rolę kobiety lekkich obyczajów o złotym sercu…

– I sądzi pan, że publiczność jest gotowa, by kobietę upadłą zaakceptować w roli pozytywnej bohaterki?

– Rzecz w tym, że określenie „kobieta upadła” zupełnie do niej nie pasuje. Ona nie „upada”, ona po prostu wyciąga wniosek z aktualnej sytuacji i na chłodno realizuje swoje zamiary, nie mając szansy, by w trudnej rzeczywistości wygrać z losem inaczej, niż handlując własnym ciałem. To jednak bardziej kameliowa dama, zdrowa na ciele i umyśle, kobieta, która „upada” pod ciężarem nie tyle losu, ile manipulacji i działań złych ludzi. Dlatego zrobię z niej kokotę niezależną: obywającą się bez sutenera, uprawiającą swój zawód w skromnej, ale czystej garsonierze. A gdy już zarobi jakieś z góry zaplanowane pieniądze, to wysyła swojej chorej matce… Tak, musimy wzruszyć serca widzów, to musi być kobieta o złotym sercu… No i oczywiście to ona, choć najpierw bez własnej wiedzy, pogrąży naszego bohatera, a później pomoże mu odbić się od dna.

– To szykuje się dobry sezon na chusteczki, które masowo wykupią kucharki, by popłakać na tym filmie!

– Rzecz w tym, Witoldzie, że cała produkcja ma być komedią!

– Cooooo? – Zdumienie na twarzy Witolda nie wymagało nawet owej egzaltowanej, przeciągniętej do granic możliwości sylaby.

– Ależ to dla mnie od początku było oczywiste – zapewnił Dołęga. – Kontrast dwóch światów, zupełnie do siebie nieprzystających, to naturalne środowisko komizmu sytuacyjnego. A ja go zamierzam dokręcić, odpowiednio kształtując cechy charakteru moich bohaterów. Bankiera oczywiście, gdyby ten film robiono w Polsce, powinien zagrać… jak myślisz, kto?

– Bodo, nikt inny!

– Dlatego chcę Amerykanom zasugerować, by obejrzeli kilka ostatnich filmów z jego udziałem i wyciągnęli odpowiednie wnioski… Jeśli ktoś im nie podpowie życzliwie, że Eugeniusz Bodo powoli staje się negatywnym bohaterem wszystkich bez wyjątku popołudniówek, z „Ekspresiakiem” na czele, a młodzież katolicka demonstruje pod teatrami, w których grane są jego filmy… I to właśnie mnie trochę zdumiewa, a trochę każe zwolnić w wyścigu o sławę i pieniądze. Trudno zbudować sobie renomę, a jakże łatwo utracić… i nigdy nie wiesz, kto, kiedy i dlaczego wypomni ci twoje drobne grzeszki, które niby małe kamyczki uruchomią lawinę nieszczęścia. Znamy większych grzeszników, nieprawdaż? Ale i kucharki, i hrabiny, które znalazły się w szponach antymęskiej ideologii, takiego mizoginizmu au rebour, dostały do ręki materiał najlepszego sortu. Porzucona przez naszego Eugeniusza egzotyczna piękność Reri, gwiazda jednego filmu i bohaterka najgorętszego romansu, teraz staje na czele nowoczesnych sufrażystek, żądających wycinania w pień… a raczej obcinania jaj… wszystkim mężczyznom, na wszelki wypadek. Bo są winni: uwodzą, porzucają, a głównie wtrącają w alkoholizm porzucone kobiety. Ta historia, teraz nie wiedzieć czemu, przypominana i eksponowana w brukowcach, zaczyna zagrażać interesom wytwórni filmowych. To, co było jeszcze niedawno, przed wojną, sensacją z pieprzykiem, teraz odbija się zupełnie niespodzianie agresywną czkawką wojowniczych niewiast. A to przecież one rządzą tym światem, choć niewielu o tym wie… ba, niewielu się w ogóle nad tym zastanawia.

Kamerdyner Witold nie był jednak zainteresowany tym, co pan Tadeusz sądzi o sufrażystkach powojennego chowu, więc szybko przerzucił most między kobiecymi rządami nad światem a światem jako takim, który zmierza w niebezpiecznym, wciąż nierozpoznanym kierunku. Nawet ów temat nie był najważniejszy; prawdziwie interesujące mogły być tylko wszelkie pomysły i wspomnienia pisarza, jakie kształtować miały jego nową powieść „Political fiction”. Witold zapytał więc o wrażenia Dołęgi z imieninowego spotkania, które było wyjątkowo wysoko notowane na plotkarskiej mapie Warszawy. Co prawda opowieści o tym, co się wydarzyło i kto z kim, przeciw komu i dlaczego zupełnie inaczej, nie mogły się zapewne równać z historiami, jakie przed wojną opowiadano o towarzyskich wyczynach Wieniawy-Długoszowskiego, ale częstotliwość pojedynków, jakie odnotowano po trzech ostatnich spotkaniach u Panczakiewicza z roku tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego i jednego z roku bieżącego, a które były wynikiem gwałtownych sprzeczek między gośćmi inżyniera, budziła nieodmiennie zainteresowanie gazet żywiących się sensacją.

– Czy wiele mówiono na imieninach u pańskiego przyjaciela Stanisława o innych sprawach tego świata? Podobno inżynier zakazał swoim gościom poruszania tematów politycznych i religijnych, by uwolnić się od zwad, kłótni i powodów do kolejnych pojedynków, ale…

– Masz rację, Witoldzie, twoje „ale” było wyjątkowo wymowne, i w jakimś sensie stanowi podsumowanie rzeczywistej sytuacji. Jak zwykle, nadmiar świetnego alkoholu wyzwolił u niektórych panów, a i pań trzech czy czterech, skłonność do narzucania innym swojej wizji upadku tego świata.

– A sądzi pan, że on nie upadnie? Wojna podobno wisi na włosku… i to Wielka Wojna, jak ta z roku czternastego…

– Też się obawiam, że ku temu zmierzamy. Ale może ta wojna przejdzie bokiem? To właśnie było przedmiotem zakazanych przez inżyniera rozmów, jakich kilka podsłuchałem w ciągu tych paru godzin.

– A który z gorących tematów górował, jeśli mogę spytać?

– Oczywiście Korea. I Chiny. To, co wyprawiają Japończycy, choć mają popleczników i obrońców, to ewidentnie casus belli. Oczywiście, nasi panowie kłócili się tylko o to, kto wrzuci granat do beczki z prochem: chińscy komuniści, koreańscy patrioci, Amerykanie czy sami Japończycy.

– A pan szanowny, jak sądzi?

Pisarz chwilę się zastanawiał, zanim odpowiedział, bo polityka międzynarodowa wymagała dodatkowej energii myślenia, a i tak wynik takiego myślenia bywał mocno wątpliwy.

– Ja nic nie sądzę. Tylko z trwogą śledzę te obustronne, czy raczej czwórstronne, zabiegi propagandowe, ujawniające, a to japońskie okrucieństwo wobec podbitych narodów, a to zbrodnie komunistów Mao Tse-tunga, a to wreszcie terrorystyczne idee koreańskiego ruchu oporu… Prawdę mówiąc, gdyby nie niedawna śmierć Roosevelta, Ameryka ruszyłaby na wojnę z Japońcami. Nie dawniej jak rok temu zdemaskowano przecież działania Roosevelta, które były ewidentną prowokacją Japończyków. Jak zwykle, chodziło o to, by wskazać „to nie ja, to on!”. W jakimś sensie śmierć Roosevelta ocaliła pokój. Ale czy na długo?

– Więc szanowny pan sądzi, że wojna, nawet jeśli wybuchnie, nas ominie? A te wszystkie sojusze, które nas, środkowych Europejczyków, powiązały z Amerykańcami albo z Japończykami, albo z Anglikami, albo z Francuzami… Mając sojusz z Niemcami, właściwie trzymamy stronę Japońców. Ale nasi przyjaciele Rumuni trzymają z Francuzami, gdy Węgrzy, czyli bratanki, wolą Anglików. Nas Anglicy coraz bardziej nie lubią, bo im Żydów do Palestyny wywozimy, a tam co i rusz bomby podkładają pod angielskie posterunki. Jesteśmy więc sojusznikami terrorystów!

– Wiele spraw, jeśli będzie dobra wola, uda się wyjaśnić…

– Właśnie, jeśli będzie dobra wola! Widzi ją pan? By daleko nie szukać, jak rozwiązać konflikt między naszym tymczasowym wciąż rządem a Słowakami? Czy musimy się godzić na słowacką okupację naszych ziem po wrześniowym najeździe z trzydziestego dziewiątego roku? Dlaczego nie udało się tej sprawy jednoznacznie zamknąć w traktacie londyńskim? A jeśli udało się nam dogadać z Czechami, to czy ten pokój jest trwały? My, mimo wielkiej traumy, trzymamy stronę nowych Niemiec, a Czesi wolą Anglików, choć ci ich zdradzili w Monachium… Ja w polityce się nie lubuję, ale trudno nie słuchać ludzi. A wybory u nas za dwa miesiące i zewsząd słychać, jak się te partie kotłują, jak się błotem obrzucają… Same drwiny, ogólnie rzecz biorąc, poziom wychodka. Piłsudszczaki, Dmowszczyny, Witosraki, Oenratuj, Socjapaci, to chyba najłagodniejsze. A do tego wszyscy huzia na naszego tymczasowego prezydenta. Mówią ludzie, że po wyborach Starzyński się nie utrzyma, choć niby bohater wojenny. Wskazują na Janusza Kusocińskiego, bo też bohater, ale bez politycznych skojarzeń, a sport ludzie lubią…

– Ludzie lubią różne rzeczy. Mój druh serdeczny Stanisław tylko biegał od jednej grupki do drugiej i gasił te polityczne pożary, jakie co i rusz się od nowa tliły… Wolałbym na pewno, by zamiast tej dzisiejszej polityki bawiły nas wspomnieniowe historie, choć dotyczą okropnych, trudnych dni sprzed sześciu lat. Zapisałem na przykład taką zabawną, że może nawet prawdziwą opowieść ucieczki do Rumunii ministra wojny Kasprzyckiego…

– Tego, który do Rumunii jechał drogą na Zaleszczyki z aktoreczką Kajzerówną? Coś o tym słyszałem, ale bynajmniej nie w komediowych słowach.

– Proszę posłuchać. W Kutach minister Tadeusz Kasprzycki przekracza granicę w służbowej limuzynie. Wojskowych Rumuni przepuszczali bez żadnych pytań, ale już cywilne samochody zatrzymywali i kierowali na jakiś plac kontrolny. Tymczasem panna Kajzerówna jechała tuż za ministrem w drugiej, nieoznaczonej przez wojsko limuzynie. Gdy Rumuni kazali aktorce odjechać na plac, interweniował adiutant generała, a potem Rumuni krzyczeli jeden do drugiego „Dupa ministra razboju”!

– Więc ich wywiad miał aż tak dalece idącą wiedzę o charakterze relacji między ministrem a Kajzerówną?

– Dowcip w tym, że to po rumuńsku znaczy „Za ministrem wojny!”. Ale przecież w Kutach nie tylko komedie były odgrywane. Pamiętam, jaki wstrząs przeżyli nasi żołnierze, gdy wyprzedzała ich limuzyna, wioząca Śmigłego-Rydza. Zaprawieni w walce, twardzi żołnierze… płakali… a niektórzy wygrażali, rzucali na ziemię broń. Limuzynę Śmigłego-Rydza zatrzymał wreszcie na moście z Kut do Wyżnicy pułkownik Ludwik Bociański, znał go jeszcze z czasów legionowych. Nie chciał się zgodzić na hańbę, jaką była ucieczka naczelnego wodza. Panowie porozmawiali, nikt nie słyszał o czym, były tylko gwałtowne gesty… a potem pułkownik strzelił do siebie… Adiutanci Śmigłego wrzucili go do samochodu i zabrali do Rumunii. Jedni mówią, że Bociański zginął, inni twierdzą, że przeżył… Nikt go jednak po wojnie w Warszawie nie widział.

Witold poczuł, że to dobry moment, by znaleźć odpowiedź – u źródła! – na pytania, jakie sobie od dobrych kilku tygodni zadawał. Głowił się bowiem nad tym, jak na szkielecie „Political fiction” z naiwnej wersji Dołęgi zbudować powieść prawdziwą, nowoczesną, przełamującą konwenanse, w której forma wychynie ponad sensacyjną treść i będzie budziła zachwyt wyrafinowanej publiki, ale i owych kucharek czy parobków, którzy o formie pojęcia nie mają i mieć nie muszą.

– Czy bardzo szanownego pana wypytywali o tę nową powieść, która ma tytuł „Political fiction”, z podtytułem „Opus magnum Dołęgi-Mostowicza” i już teraz, zanim powstała, zasługuje na Nobla? – zapytał Witold.

– Drogi Witoldzie, na szczęście mój druh serdeczny pamiętał o mojej prośbie i nie zaprosił nikogo z kręgu dziennikarskiego, poza redaktorem „Motoru”. Były co prawda pewne próby ze strony niektórych gości, ale udało mi się uciec od odpowiedzi na zadawane o powieść pytania.

– Nawet te, które jasno stawiały kwestię punktu wyjścia – rozkazu naczelnego wodza, wzywającego do oporu wobec sowieckiej nawały, który to rozkaz pan szanowny był uprzejmy … zasugerować?

Pisarz nie od razu odpowiedział. Postanowił wreszcie zignorować sugestię opisu sytuacji z owego pamiętnego wieczoru 18 września 1939 roku. W końcu Witold usłyszał:

– Tym bardziej na takie właśnie pytania bym nie odpowiadał, gdyby nawet się pojawiły. Moja „Political fiction” nie będzie łatwa ani przyjemna, a jej intrygi to coś znacznie większego niż perypetie zdzielonego po głowie doktora czy wyczyny panny, która od dziecka przebrana jest za mężczyznę. Nawet kwintesencja ludzkiej głupoty, jaką objawia sukces „Dyzmy”, mało znaczący wykwit wyobraźni politycznej. Ja bowiem chcę pokazać, jak niewiele brakuje, by świat się zawalił. Jakie szaleństwo wyłazi na wierzch z ludzi, gdy rozpoczyna się walka o władzę, walka wszystkich ze wszystkimi, którą rządzi przypadek. Tak, przypadek jednym daje sławę, innym życie zabiera, a w każdej przypadkowej sytuacji jest jeszcze więcej kolejnych możliwych przypadków. Nie trzeba wielkiej wyobraźni, by sobie uzmysłowić, co stałoby się ze światem, gdyby zawładnęli nim dwaj psychopaci, Stalin i Hitler! Pierwszy na Ukrainie zagłodził dwa miliony wieśniaków, by siłą zaprowadzić kołchozy, drugi z rasy germańskiej uczynił nadludzi, którzy mają zapanować nad nami – podludźmi. Nietrudno sobie wyobrazić, że prędzej czy później doszłoby do zwady między nimi, za którą znów miliony by musiały zapłacić życiem. I mniej ważne, który z nich by wygrał, bo i tak działoby się to naszym, Polaków, kosztem.

– Więc jednak scenariusz konfliktu? Sowieci i Niemcy wzajemnie się wyrzynają, a my na gruzach ich państw budujemy od nowa swoje? Tak, jak mniej więcej wydarzyło się po Wielkiej Wojnie, gdy wszyscy nasi zaborcy ponieśli klęskę?

– Obiecująca wizja… Ale nie uważam jej za przekonującą. Zbyt wiele potencjalnych niebezpieczeństw czyha na Polskę. Kto wie, czy nasz kraj jednak wyjdzie obronną ręką na koniec wydarzeń? Taka wizja mnie dziś inspiruje… Błądzą mi po głowie straszliwe obrazy, których opis wymaga, być może, lepszego pióra niż moje. Myślę sobie – czy aby mając takie wizje, nie doszedłem do kresu swych możliwości, by fikcję czynić w jakiś sposób prawdopodobną? Czy możliwe jest takie upodlenie polityczne naszych sojuszników, by po wygranej wojnie z Niemcami, wygranej dzięki naszemu niezłomnemu oporowi, nie zaprosić naszych żołnierzy na defiladę zwycięstwa? A to tylko jedna z moich wizji. Weźmy inne, jeszcze trudniejsze do uwierzenia. Na przykład – Sowieci wygrali wojnę, zajęli pół Europy, mordują wszystkich, którzy próbują stawić im opór, ale przede wszystkim likwidują elity narodowe. A ci, których jeszcze nie podbili, sami się o to proszą, zakładając komunistyczne jaczejki u siebie…

Witold po chwili namysłu spróbował innego sposobu, by wydobyć na wierzch to, co wciąż nie dawało mu spokoju.

– Mogę więc uznać, że jeszcze niecała Warszawa dowiedziała się o tym, że pisarz Tadeusz Dołęga-Mostowicz był łaskaw sfałszować rozkaz naczelnego wodza w kwestii oporu wobec bolszewików? Czy nie tak było?

Pisarz jakby nie słyszał pytania, jego myśli widać zabłądziły w inne rejony. Odezwał się po chwili:

– A wiesz, Witoldzie, jak zabawny okazał się wynik dzisiejszego „practical joke”? Jedynym, który zauważył ortograficzny nonsens, jaki inżynier zafundował gościom, był szofer, który przywiózł telegramy z życzeniami. Kapituła konkursu, czyli inżynier i jego żona, nawet ostro się pokłóciła o to, czy powinien on otrzymać główną nagrodę, czy jednak jest z natury rzeczy z konkursu wykluczony? Jak zwykle, inżynier ustąpił i nagroda została szoferowi przekazana. Okazało się, że to student, który dorabia, rozwożąc paczki i telegramy.

– Czy z tego wydarzenia wynika jakaś nauka? – zapytał Witold.

Ale pisarz już go nie słyszał. Właśnie pojawiła się bowiem u niego myśl, jak zręcznie zawiązać można intrygę, gdy pewien posłaniec pod wpływem nadmiernej ilości alkoholu przekazuje dwie podobnie wyglądające przesyłki niewłaściwym adresatom…

* Obecnie Tbilisi, stolica Gruzji.

Rozdział 1 (B)

Ucieczka pani Hanki

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 2 (A)

Na skrzydłach zagłady

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 2 (B)

Opowiem wam, jak zginął

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 3 (A)

W Bristolu o szóstej wieczorem po wojnie

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 3 (B)

Hajda, zemsta na wroga!

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 4 (A)

Uwaga, uwaga
wszystkie oddziały:
walczymy z Sowietami

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 4 (B)

Rule Brittania!

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 5 (A)

Dywersja
niejedno ma imię

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Rozdział 5 (B)

Syndrom
francuskiego lęku

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Epilog po raz pierwszy

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Tekst dostępny w pełnej wersji książki.

Spis treści

Rozdział 1 (A) Jak głupi zginąłem osiemnastego września

Rozdział 1 (B) Ucieczka pani Hanki

Rozdział 2 (A) Na skrzydłach zagłady

Rozdział 2 (B) Opowiem wam, jak zginął

Rozdział 3 (A) W Bristolu o szóstej wieczorem po wojnie

Rozdział 3 (B) Hajda, zemsta na wroga!

Rozdział 4 (A) Uwaga, uwaga wszystkie oddziały: walczymy z Sowietami

Rozdział 4 (B) Rule Brittania!

Rozdział 5 (A) Dywersja niejedno ma imię

Rozdział 5 (B) Syndrom francuskiego lęku

Epilog po raz pierwszy