Jakub Sieczko

Lekarz, specjalista anestezjologii i intensywnej terapii, socjolog. Pracuje w jednym z warszawskich szpitali, wcześniej w stołecznym pogotowiu ratunkowym.

Był koordynatorem grupy „Medycy na granicy” – inicjatywy osób z wykształceniem medycznym, które jesienią 2021 roku udzielały pomocy medycznej imigrantom i uchodźcom podczas kryzysu na pograniczu polsko-białoruskim.

WARSZAWA 2022

Jakub Sieczko POGO

Wydanie pierwsze, Warszawa 2022

Copyrgith © by Jakub Sieczko, 2022

Copyright © for this edition by Fundacja Instytut Reportażu, 2022

REDAKCJA

Julianna Jonek-Springer

KOREKTA

Justyna Tomas

PROJEKT GRAFICZNY I TYPOGRAFICZNY SERII

Magdalena Wdowicz-Wierzbowska

PROJEKT OKŁADKI

Dominika Jagiełło/OneOnes Creative Studio/

www.behance.net/OneOnes

SKŁAD I ŁAMANIE

Anna Szarko

GRAFIKA NA OKŁADCE

Fot. Gorodenkoff/Shutterstock

ISBN 978-83-65970-01-5 (EPUB); 978-83-65970-02-2 (MOBI)

Wydanie elektroniczne 2022

Wydawnictwo Dowody na Istnienie

Imprint Fundacji Instytut Reportażu

Gałczyńskiego 7, 00-362 Warszawa

www.dowody.com,

wydawnictwo@dowody.com, promocja@dowody.com

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Wszystkie historie opowiedziane w tej książce są oparte na prawdziwych wydarzeniach. Jednak niektóre szczegóły zostały zmienione, żeby zapewnić anonimowość opisywanym osobom.

Przeklinaj śmierć. Niesprawiedliwie jest nam wyznaczona.

Błagaj bogów, niech dadzą łatwe umieranie.

Kim jesteś, te trochę ambicji, pożądliwości i marzeń

nie zasługuje na karę przydługiej agonii.

Nie wiem tylko, co możesz zrobić, sam, ze śmiercią innych,

dzieci oblanych ogniem, kobiet rażonych śrutem, oślepłych żołnierzy,

która trwa wiele dni, teraz, tu, obok ciebie.

Bezdomna twoja litość, nieme twoje słowo,

i boisz się wyroku za to, że nic nie mogłeś.

Czesław Miłosz, Twój głos

I

Nie wiem nic, mam tylko zdanie. Ona wie prawie wszystko i moje zdanie jest ostatnią rzeczą, której potrzebuje.

Grochów, trzecia siedemnaście.

Stoimy naprzeciwko siebie jak rewolwerowcy przed strzałem – ja cały na pomarańczowo, ona w brudnokremowym szlafroku zawiązanym byle jak. Ja mogę strzelać, bo mam zdanie. Ona, choć wie prawie wszystko, jest bezbronna. Wbiła ręce w kieszenie. Model prawie doskonałej petryfikacji – znam, widuję. Może tylko coś w tej kieszeni miętoli. Chusteczkę albo frotkę.

Nie wiem nic poza tym, że asystolia trwająca ponad dwadzieścia minut źle rokuje, że adrenalinę w zatrzymaniu krążenia podaje się co cztery minuty, że intubacja dotchawicza nie zwiększa przeżywalności, że po trzeciej defibrylacji podaje się trzysta miligramów amiodaronu i że istnieje osiem potencjalnie odwracalnych przyczyn zatrzymania krążenia.

Jej to wszystko na nic. Jemu, moim zdaniem, już też.

Ona wie, jak się poznali. Może w Grudziądzu, może rozsypała cytryny, a on się schylił i pomógł je pozbierać, a może to było wesele kuzynki, dużo wypili, mało zapamiętali. Może on był zawsze głupio-mądry i nie miał głowy do interesów, ojciec kochał go bardzo, matka natomiast mniej niż trochę. Albo zapowiadał się na uznanego sztangistę, ale sztanga pogruchotała mu stopę. Może za schyłkowego Gierka piękny był jak młody Olbrychski i chociaż nieco rudy, to jednak wzięli go do kompanii reprezentacyjnej. Albo ona wie, że nie doszli do pieniędzy, chociaż bardzo chcieli. Pamięta, jak podczas spotkania zapoznawczego wylał przyszłej teściowej tłusty sos na sukienkę z kokardą. Uśmiechnął się wtedy i powiedział, że to na szczęście. Jej matka powiedziała to samo i od tamtej pory się uwielbiali.

Ja wiem, że klatkę piersiową należy uciskać na głębokość od pięciu do sześciu centymetrów, a ocenę rytmu serca w zatrzymaniu krążenia powtarzać co dwie minuty. Wiem, że przeszliśmy przez pętlę algorytmu resuscytacyjnego kilka razy, możemy się tylko w jego obrębie kręcić w kółko, bez sensu – wtedy to już nie reanimowanie, a odwlekanie nieuniknionego.

Ona może pamięta ślub w lutym czy maju i że on ukruszył sobie dwójkę, gdy połknął pszczołę, albo że na dziesiątą rocznicę ślubu kupili czerwoną ładę (ale komu ją sprzedali?). Pamięta też, jak spłodzili córkę, i wszystkie nieudane wakacje, te nad Balatonem szczególnie. Pamięta, jak mu powiedziała, że odchodzi, i jak nie odeszła, jak on odszedł i jak wrócił. Wie, że on raz w miesiącu chodzi na dziwki. Wie kiedy. Wie, że sypia na brzuchu, głośno chrapie, że wąs zapuścił w stanie wojennym i że bywa zaskakująco wielkoduszny. Że gdy się upija, to śpiewa Okudżawę, a rosyjski ma tak czysty, jakby całe życie spędził pod Kazaniem.

Wie to albo coś zupełnie innego – ale wie prawie wszystko, poza tym, że będziemy tu z chłopakami raczej kończyć.

Ona przeżywa właśnie najgorszy dzień swojego życia. Ja bym pospał.

Radek przegląda coś w telefonie i nie są to wytyczne American Heart Association. Markowi pot kapie z nosa, gdy uciska klatkę piersiową niedoszłego mistrza sztangi. Uciska bez przekonania, jak szepcze się Ojcze nasz, padając ze zmęczenia i wiarę mając znacznie mniejszą niż ziarnko gorczycy. Bo od pewnego momentu już się wie, a Marek widział więcej niż ja, więc i wie lepiej, i wierzy słabiej.

Ufam mu, bo gdy są jakieś szanse, jest samym zaangażowaniem. Już doświadczony, a jeszcze nie cyniczny – to najlepszy moment. Pewnie niedługo zacznie się psuć. Jednak na razie Marek jest fachura. Ma tylko dobre pomysły, a w ruchach mimowolny profesjonalizm, na który lubię patrzeć. Ratownictwo medyczne robi mu się samo.

Można nawet zaryzykować pretensjonalną tezę, że nasze uciskanie (ze splecionymi dłońmi – trochę jak do pacierza, rytmicznymi ruchami całego ciała – trochę jak kołysanie się przy Ścianie Płaczu) to jakaś forma modlitwy o cud. Tylko że my w zespole wszyscy niewierzący, a i cudu nigdy nie widzieliśmy, choć okazji było niemało. Uciskamy, o nic wzniosłego się nie modląc. Jedynie Radek może modli się o kebaba. Nie ma takiej pory dnia, kiedy nie zjadłby kebaba. Nie ma takich słów, które przekonałyby Radka (kierującego karetką, co upoważnia go do zarządzania radiem) do tego, żeby nie słuchać disco polo. Nie ma takiego dyżuru, na którym nie informowałby o zamiarze rychłego zbycia samochodu osobowego. Sądzę też, że nie ma takiego testu na inteligencję, który wykazałby, że Radek jest zdolny do ukończenia studiów wyższych na kierunku ratownictwo medyczne. A jednak.

Marek uciska, Radek skroluje, ona spetryfikowana w tym swoim szlafroku, ja mam zdanie. Respirator, gwiżdżąc rytmicznie co sześć sekund, wtłacza pięćset pięćdziesiąt mililitrów stuprocentowego tlenu do płuc rudego męża.

Dwadzieścia siedem minut resuscytacji.

– Zróbmy ocenę rytmu – mówię.

Marek przerywa uciskanie. Radek spogląda znad telefonu. Wbijamy wzrok w monitor defibrylatora, jak wbija się go w ekran telewizora na cztery sekundy przed zamknięciem lokali wyborczych i podaniem pierwszych exit polls.

Linia EKG na monitorze nigdy nie jest idealnie płaska. Faluje łagodnie jak woda, do której ktoś przed chwilą wrzucił kamień.

Śmierć jak spokojne falowanie.

Radek wraca do skrolowania, ja świecę latarką w niezwężające się źrenice. Sprawdzam tętno na nietętniącej szyi. Przykładam stetoskop do nieruchomej klatki piersiowej. To czternaste ciało, którego dotykam na tym dyżurze, czternaste od siódmej rano w dziewiątym albo jedenastym mieszkaniu. Jest trzecia w nocy, a to trzecie ciało bez oznak życia.

Trzeci człowiek.

– Jakieś pomysły, na które nie wpadłem?

Marek kręci przecząco głową. Radek nigdy nie miał żadnego pomysłu.

Znowu ja i ona. Znowu stoimy naprzeciwko siebie jak rewolwerowcy. Będę strzelał – czas na zdanie. Nie znoszę tego momentu. Mówię to tak, jak wbiega się do lodowatej wody.

– Bardzo mi przykro, pani mąż nie żyje.

Trafiona. Odpetryfikowana. Wyciąga ręce z kieszeni. Patrzy na mnie. Na niego. Znów na mnie.

– Na pewno? – pyta.

Nie umiem zmienić koła w samochodzie. Nie umiem napisać piosenki. Nie sprzedałbym butelki wody na środku Sahary. Nie wiem, co to jest całka, cesja, front atmosferyczny, produkt krajowy brutto ani czy pod Warną nasi zlali tych drugich, czy wręcz przeciwnie – ci drudzy nas. Nie wiem, co myślał Spinoza, jak malował Chagall, czemu samoloty odrywają się od ziemi, a ziemia trzęsie się pod Tokio, nie zaś pod Grochowem, choć moim zdaniem czasem powinna.

Umiem stwierdzić zgon.

– Tak, na pewno.

– Chryste na niebie.

Ona zaczyna płakać, ja milczę. Umiem stwierdzić zgon, a potem milczeć. Przed przyjęciem do pracy w pogotowiu powinni robić kursy milczenia: dzisiaj nauczymy się milczeć z godnością i ze współczuciem, z niezachwianą pewnością rozpoznania, ale i wspierająco. Powinien być taki przedmiot na studiach. Kolokwia z milczenia. Długie, nudnawe semestry wykładów. Dziesiątki godzin ćwiczeń, a na ćwiczeniach ani słowa. Testowałem już absolutnie każde zdanie, które można wypowiedzieć w takiej sytuacji. Rekomenduję milczenie.

– Wieczorem zjadł jeszcze zupę – mówi ona.

Wiem, znam, słyszałem.

Dwie godziny temu oglądał Wiadomości, a teraz skóra już mu stygnie, rogówki zaczynają mętnieć, żuchwa sztywnieje. „Powiedziała jeszcze: wychodzę z psem. Usłyszałem nagle huk, patrzę – leży. Nie oddycha”. Pies szczeka, jakby powariował. Tu zupa, tu pies, tu ktoś nie żyje, jakże to? Całe życie? Tak, proszę żony, całe życie.

W tych zdaniach, które słyszę prawie zawsze, gdy wypisuję kartę zgonu, jest skarga na metafizyczny skandal, który przed chwilą się wydarzył. To nie do wyobrażenia – żył, chodził, gadał, oglądał, kłócił się, jadł, kochał, pił, czytał, śmiał się, bolało go, swędziało, siedział zadumany, dzwonił do wnuczki, a teraz go nie ma.

Nie, nie myślę o tym cynicznie. Sam rozumiem z tego tyle, ile każda z osób, której tę kartę zgonu wręczam.

I ona w tym brudnokremowym szlafroku taką kartę ode mnie dostaje. Robimy ostatnią rzecz, którą możemy zrobić, czyli bierzemy bezwładne sześćdziesięciodwuletnie ciało za nogi i ręce i sapiąc, przenosimy je do pokoju, kładziemy na łóżku, przykrywamy prześcieradłem.

Nie mówię: dobranoc. Mówię:

– Wyrazy współczucia.

Zbieramy sprzęt i wychodzimy. Zamykamy drzwi do mieszkania ze śmiercią w środku.

Ciepła majowa noc. Noc z tych idealnych – tak niedoskonale cicha, jak niecicha może być Warszawa przed czwartą nad ranem. Prawie bezdźwięcznie mija nas w pędzie policyjny fiat migający na niebiesko. W oddali iskrzy się ulica – spawają szyny tramwajowe. Autobusy dostojnie wyjeżdżają z zajezdni. Ostatni nocni studenci. Pierwsi dzienni sprzedawcy. Gdzieś szczekają psy. Puste chodniki, puste przystanki, nieruchome huśtawki na placach zabaw. Odblaskowi my. W bloku, z którego właśnie wyszliśmy, światło świeci się tylko w jednym oknie. Wkładamy do karetki defibrylator i plecak lżejszy o sześć ampułek adrenaliny. Dopiero teraz czuję pot schnący na plecach. Mdli mnie – nie od zapachów czy obrazów, a ze zmęczenia. Takie wyczerpanie, które nie pozwala zasnąć, przemienia się w apatię lub cichą agresję. Moja złota zasada brzmi: po północy ani słowa poza tym, co trzeba. Po północy, dotykając dwunastego czy piętnastego ludzkiego ciała na dyżurze, potrafię na pytania odpowiadać albo zdawkowo, albo zaczepno-cynicznie. Dwudziesta godzina wyczerpującego dyżuru ujawnia cechy charakteru, których lepiej nie pokazywać światu.

A dziesięć minut później lekki nawiew, kierunkowskazy, ludzie na ulicach nie wiadomo po co. Na Grochowie dnieje. W radiu vox FM opis cech dziewczyny z piosenki: „Ty jesteś ruda, na pewno ruda, szalona ruda, dobrze to wiem”. Słuchanie tej muzyki jest nienegocjowalne.

– Może na kebsa? Niedaleko całodobowy – proponuje Radek.

Pyta, a potem podśpiewuje o tej rudej. Marek przysypia, bo za cztery godziny zaczyna następny dyżur – tym razem w szpitalu. Rudy wąsacz, nieżywy, jak tylko można być nieżywym, stygnie. Żona w brudnokremowym szlafroku pewnie pochlipuje w fotelu. Może pali papierosa bez filtra i myśli o tym wierszu księdza Twardowskiego, który wyświetlają na ekranach w metrze w okolicach pierwszego listopada.

„Sześćdziesiąt dwa lata. Jeszcze młody chłop” – myślę. Dwa razy starszy ode mnie.

– Halo! Kebab? – pyta znowu Radek.

– Jedźmy.

Gdyby zaproponował operę, zoo albo warsztaty garncarskie, pewnie też bym się zgodził. Zabierzcie mnie tą karetką, gdzie chcecie.

Biorę z kurczakiem na grubym cieście. Kebab z całodobowej budy smakuje jak ciepła opona. Czuję się jak ta czerstwa buła z trzydniową kapustą i mięsem polanym łagodnym sosem. Po ostrym mam czkawkę. Radek i Marek wiedzą o tej czkawce, bo dużo o sobie wiemy.

II

Zdrowi, młodzi, trzeźwi – na lewo. Na spacer, robić biznesy czy siedzieć w domu i nikogo nie niepokoić – gdzie tam szanowni uważają. Pozostali na prawo – przyjedzie do państwa karetka.

Mam o Grochowie nakłamane. Czasem myślę: żyją tu tylko stare kobiety i pijani mężczyźni w średnim wieku. Tak jakby ta dzielnica była szachownicą i dało się stanąć tylko na białym lub czarnym polu. Seriami lub na zmianę: Jadwiga, osiemdziesiąt siedem lat, zawroty głowy. Henryk, czterdzieści dziewięć lat, uraz nosa, czuć alkohol. Pelagia, Janusz, Danuta, Leszek, Elżbieta, Ryszard. Grochowskie bingo. Gdyby w zakładach bukmacherskich można było obstawiać, czy podczas dyżuru trafi się taki pacjent, to kursy na zwycięstwo byłyby bardzo niskie.

Jeden raz przygoda, sto razy rutyna – taka jest to praca. Przede wszystkim nuda, powtarzalność, ci sami ludzie, te same trasy, narzekanie na to samo. Te same leki na zaostrzenia tych samych przewlekłych chorób. Gorączka, ból brzucha, nadciśnienie tętnicze, duszność, kolka nerkowa, krwawienie z nosa, bolesna miesiączka, skręcona kostka, upadek ze schodów, ból w klatce piersiowej. Setki idealnych zapisów EKG, ampułek salbutamolu na rozszerzenie oskrzeli, tabletek kaptoprilu na obniżenie ciśnienia. Te same zdania:

– Pojedziemy do szpitala, trzeba zrobić badania krwi.

– Proszę zabrać psa.

– Co się dzieje i od kiedy?

– Jak silny jest ból w skali od zera do dziesięciu?

– Pani pies nie ugryzie, mnie ugryzie, bo nie zna.

– Czy jest pan na coś uczulony?

– Pomogę, tylko niech się pani nie rusza.

– Na to nic nie poradzę.

– Było pite?

– Pani weźmie tego psa uspokoi!

– Skoro boli od dwóch dni, dlaczego zdecydował się pan zadzwonić na pogotowie o trzeciej w nocy?

Ci sami lekarze z tymi samymi pytaniami z tego samego szpitala pod wezwaniem świętego „Dlaczego do nas?”. Bo do was i chuj, chciałem wziąć pacjenta do swojego domu, ale akurat mam remont łazienki.

Dyspozytorzy wołający nas przez radiostację. Domofony, schody, piętra, windy, dzwonki do mieszkań. „Szybko, panowie, szybko”. Domy opieki, noclegownie, meliny, komisariaty, przystanki. Przestraszeni rodzice zdrowych dzieci. Miarowy dźwięk monitora pracy serca. Co boli? Wszystko boli. Nuda. Pisanie. Przybijanie pieczątek. Spokój. Pesymistyczna monotonia. Naga, mało estetyczna fizjologia. Prywatne, powolne końce świata, małe apokalipsy, godzina za godziną.

Ludzie, setki ludzi, twarze, twarze, twarze.

Powroty na stację, tankowanie. Byle jakie drzemki. Kiepskie filmy w starym telewizorze. Męskość oswojonego głównie męskiego świata, czyli żarty nie najwyższych lotów, rozmowy o autach, rozmowy o płci przeciwnej. Obiady z mrożonek, nieudane próby czytania ambitnej literatury, kawa za kawą, marazm. Nieprzespane noce. Papierosy, kto pali. Spleen i namysł nad światem, który dopada w ciepły wieczór, gdy gapię się w niebo i słucham gasnącego miasta. Półsenne odrętwienie, gdy przed piątą nad ranem wysłużony mercedes pędzi sto trzydzieści kilometrów na godzinę, zostawiając smugi błyskających niebieskich świateł na ciemnych szybach. Klejące się oczy, ziewające gęby. Nasze życia.

W artykułach prasowych lub serialach o ratownictwie medycznym dyżur zwykle wygląda inaczej. Jest jak atak aliantów na Normandię – niekończący się D-day. W gazetach piszą o reanimowanych dzieciach i oderwanych kończynach. Nie ma zwyczajnych stłuczek – życie pasażerów aut zawsze wisi na włosku. Co krok, to samobójca, co róg ulicy, to strzały z broni palnej. Boję się przewrócić stronę, bo przeczuwam, że na następnej czekają naloty dywanowe, ataki chemiczne, bomby kasetowe i wodorowe. Wygląda to wszystko jak koniec świata powstrzymywany jedynie bohaterskimi siłami dwóch ratowników medycznych i lekarza. Urodzeni czwartego lipca ratują Warszawę przed zagładą.

Ja jednak urodziłem się ósmego kwietnia, a Marek drugiego października, więc zamiast wypadku z jedynki „Super Expressu” trafia nam się zatrzymanie moczu. To bardzo dobry przykład typowego powodu wezwania zespołu ratownictwa medycznego: starszy mężczyzna z przerośniętą prostatą nie może się wysikać. Ta sytuacja zawsze zaskakuje tych, którzy zaczynają pracę w pogotowiu – spodziewasz się zatrzymania krążenia, trafiasz na zatrzymanie moczu.

„Jak sobie z tym radzisz?”, pytają znajomi.

Z podaniem hydrokortyzonu dożylnie i salbutamolu wziewnie po raz dwusetny radzę sobie całkiem dobrze.

Potem pytają też: „Co widziałeś?”.

Wiem, że nie chodzi im o skręconą kostkę. Chcą samego mięska, crème de la crème, wywaru z ratownictwa medycznego.

Miejmy to więc za sobą.

Widziałem męską głowę, po której przejechał traktor. Z czaszki wylewał się mózg. Po rozlanym mózgu chodziły muchy.

Widziałem kobietę z zaostrzeniem schizofrenii wjeżdżającą z całym impetem swoim nowym audi w radiowóz.

Widziałem kobietę w manii przechadzającą się nago po psychiatrycznej izbie przyjęć.

Widziałem kobiecą głowę, z której wypadło oko.

Widziałem ciało, które wsiąknęło w podłogę i skapywało mieszkającym piętro niżej sąsiadom z sufitu. Już na parterze czułem zapach zwłok z mieszkania na czwartym piętrze.

Widziałem ciało rozpłaszczone na ziemi po wypadnięciu z piątego piętra.

Widziałem ze sto pięćdziesiąt zawałów. Dwieście udarów. Wypisałem jak notariusz specjalizujący się w nieszczęściach około trzystu kart zgonu.

Zdejmowałem z szyi pętle z konopnych sznurów.

Czytałem kilkanaście listów pożegnalnych.

Przez kilkadziesiąt minut słuchałem jednego, powtarzanego w kółko pytania: co z moim synem? Ciało syna leżało wtedy na dnie rzeki. Wyłowiono je kilka godzin później.

Widziałem matkę płaczącą nad swoim dwudziestoletnim, martwym synem i strzykawkę po heroinie w jego dłoni.

Reanimowałem potrąconego przez pociąg szesnastolatka.

Widziałem zdezorientowanego dwulatka i jego kompletnie pijanych rodziców.

Widziałem nieprzytomnego, duszącego się ośmiolatka z wklęśniętą czaszką.

Widziałem półtoraroczne dziecko, które wypadło z drugiego piętra.

Widziałem noże wbite w brzuch. W przedramiona. W klatkę piersiową.

Widziałem pijanego mężczyznę, który wpadł twarzą do ogniska.

Widziałem nagiego, długowłosego mężczyznę po przyjęciu dopalaczy, który nocą uciekał między blokami przed nie wiadomo kim. W końcu jak w disnejowskiej bajce uderzył w mur, odbił się od niego i stracił przytomność.

Widziałem amfetaministów przerażonych tym, co zrobili ze swoim życiem.

Widziałem drobną, śliczną brunetkę z wściekłością próbującą wygryźć policjantce kawałek dłoni.

Nazywano mnie skurwysynem, konowałem, zabójcą, grożono śmiercią mi i osobom ze mną spokrewnionym.

Dziękowano mi za uratowanie życia ojcu, siostrze, synowi, samemu sobie.

Widziałem matkę podpaloną przez swojego syna.

Rozmawiałem z dwudziestojednolatkiem w terminalnym stadium nowotworu kości i z jego matką. Była żywym dowodem na to, że źródło łez w człowieku jest niewyczerpywalne.

Widziałem ślubne zdjęcie na tapecie telefonu dwudziestojednoletniej dziewczyny i jej niewiele starszego męża leżącego na podłodze z ciężkim udarem. Słyszałem, jak mówiła, że to dopiero dwa miesiące po ślubie i że do tej pory był zdrowy.

Obudziłem mężczyznę, który zasnął podczas reanimacji swojej żony.

Usłyszałem „spierdalaj!”, którym trzynastolatka powitała ojca chwilę po tym, jak zeskoczyła z dachu kamienicy.

Widziałem zwłoki mężczyzny z wielką dziurą w miejscu oczodołu i pijanego, śpiącego obok kolegę.

Na podjeździe do szpitala zobaczyłem główkę noworodka między nogami jego przerażonej matki.

Widziałem młodszą ode mnie i wykonującą ten sam zawód co ja matkę trójki dzieci. Umierała na glejaka.

Widziałem zwyczajne umieranie tych, o których śmierci pisano potem na pierwszych stronach gazet.

Mówiłem jeszcze przytomnemu motocykliście, że robimy, co w naszej mocy. Pół godziny później był martwy.

Kilkadziesiąt razy proszono mnie: niech pan go ratuje! To taki dobry człowiek.

Ta praca to ciągłe szukanie równowagi między paraliżującą niepewnością a wyniszczającą rutyną.

Na dyżurach w zespołach ratownictwa medycznego spędziłem około ośmiu tysięcy godzin. Coraz rzadziej czuję, że jestem kompletnym szarlatanem. Jeszcze rzadziej, że jestem bogiem ratownictwa. Często za to myślę o zdaniu, które wypowiedział kolega ze studenckiej grupy jakieś pół roku po skończeniu przez nas studiów. Przy dobrej wódce, już skutecznie zaszczepieni przez system na judymizm, rozmawialiśmy o tym, że złotymi dziećmi polskiej medycyny to się jednak nie czujemy. Krzysztof zapytał wtedy: „Ale w sumie – jak nie my, to kto?”. On leczy ludzi z białaczek, ja wkładam im rurki między struny głosowe, żeby się nie podusili. Jeszcze nas nie pozamykali.

Teza, że trafiliśmy do tej pracy z pobudek altruistycznych, wydaje mi się karkołomna. Nie altruizm nas – a przez „nas” rozumiem tych, którzy przynajmniej na początku nazywali tę pracę również swoją pasją – pchnął do wybrania tego kierunku studiów czy tej specjalizacji lekarskiej. Nie jesteśmy komandosami. Nie wchodzimy do płonących budynków, żeby wynieść z nich nieprzytomne dzieci i przerażone psy. To nie my strzelamy się z gangsterami. Ewakuacja sierot ze strefy działań wojennych i wspinanie się na osiem tysięcy metrów bez tlenu to też nie nasze zadania. Nie jesteśmy omnibusami ani wybrańcami o unikatowych w świecie medycyny umiejętnościach. Nie przeszczepiamy serc, nie diagnozujemy rzadkich chorób, nie znajdziemy leku na żaden z nowotworów. Nasza codzienność to orka na ugorze, praca u podstaw, diagnozy nużące i nieskomplikowane, finezja leczenia nadciśnienia tętniczego i podnoszenie z kałuż oraz parkanów tych, których nie chce dotknąć nikt inny.

Dwa słowa są w tej pracy zakazane: powołanie i bohaterstwo. Niektórzy jednak ciągle to ratownictwo lubią. Lubią tak, jak lubi się kefir, drugi album The Clash albo zdania Doroty Masłowskiej.

Jest takie hasło: bandaż się rozwija. Trzydziestotonowa cysterna staranowała samochód osobowy i pchała go siłą rozpędu przez pięćdziesiąt metrów. W samochodzie było troje pasażerów – jeden zginął na miejscu, drugi ma otwarte złamanie nogi, trzeci uraz wielonarządowy. Ten trzeci jest nieprzytomny – ciężki uraz głowy, pęknięte płuco, a do brzucha z uszkodzonej tętnicy wylewa się krew.

Tak, obiektywnie to okropna tragedia, straszny wypadek.

Subiektywnie: bandaż się rozwija.

Gdy zespół ratownictwa medycznego, którego jestem kierownikiem, przyjeżdża na miejsce takiego wypadku, wtedy bandaż się rozwija, czyli świat zmienia swoje reguły. Rzeczywistość się wyostrza. Liczy się tylko kilkadziesiąt metrów kwadratowych, gdzie doszło do wypadku. Nie jestem wtedy pewny, czy istnieje cokolwiek poza tym wykrojonym kawałkiem ziemi. Kusi mnie, żeby napisać: to wyrzut adrenaliny, ale nie, chyba nie tylko o to chodzi. Adrenalina nie działa euforycznie, a w akcji ratunkowej – takiej prawdziwej – jest jakaś nuta odurzenia.

Gdy widzę wypadek, nie chcę uciekać. Nigdy nie chciałem. Nie chciałem też stać z boku w tłumie gapiów i patrzeć na ludzkie nieszczęście, po cichu ciesząc się, że nie mnie ono spotkało. Od kiedy pamiętam – może od potrącenia kolegi przez samochód na szkolnej wycieczce – chciałem wpływać na tę popsutą rzeczywistość. Nie, nie walczyć ze śmiercią czy z chorobą. Są, bo są. Chyba zależało mi na tym, żeby nie być bezradnym. Chciałem robić porządek, czyli łapać za twarz ten chaos, który podczas źle prowadzonych akcji ratunkowych rozpełza się i udziela wszystkim wokół. Być spokojnym spokojem profesjonalisty, który, świadomy wyzwań, jest do nich przygotowany. Tym spokojem zarażać. Próbować. Znajdować grubą żyłę na szyi i zakładać tam kaniulę. Opaską zaciskać krwawiącą tętnicę. W respiratorze ustawiać częstość i objętość oddechów, stężenie tlenu. Uciskać klatkę piersiową, defibrylować, wkładać dren do jamy opłucnowej. Rozpoznawać zawał. Patrzeć na rosnącą saturację. Przerywać drgawki. Otwierać ampułki i wstrzykiwać do naczyń życie. Rozszerzać zwężone oskrzela. Stabilizować złamania. Sprawiać, że przestaje boleć. O coś się bić. Ryzykować. Wygrywać. Przegrywać. Żyć.

Chyba na to właśnie czekamy, brnąc przez setki zatrzymań moczu – na ten telefon, czasem jeden na kilka miesięcy. To telefon, po którego odebraniu zapominamy o przeglądzie auta, skomplikowanej sytuacji geopolitycznej, krążącej od rana po głowie (a bardzo niechcianej) piosence, niechby i o rudej. Zapominamy o planowanej wizycie u dentysty, błyskotliwej blondynce, która nie odpisuje na esemesy, o siostrze i że wypadałoby ją w końcu odwiedzić. Zaczynamy nawet zapominać o byciu ojcem, wujem, Polakiem, podatnikiem, abonentem, wyborcą, telewidzem. Jesteśmy tylko lekarzami czy ratownikami. Jesteśmy wtedy na robocie.

III

Zasłabnięcie u dwudziestojednolatki. Piętnasta godzina dyżuru, już za dużo interakcji, chorób i wysiłku. Jedenasty wyjazd. No, kurwa mać. Po przeniesieniu kilkuset kilogramów ludzi, zebraniu z ulicy trzech pijanych mężczyzn, stwierdzeniu dwóch zgonów, uciekaniu przed agresywnym Piotrem i przewiezieniu do szpitala dziennej doli starych kobiet (w tym dwóch wyniesionych z mszy, bo jest niedziela) najbardziej marzę o tym, żeby potrzymać za rękę przestraszoną Edytę bądź Kamilę. Może jednak trzeba było dwanaście lat temu zdawać na prawo?

Wiem, wszystko się może zdarzyć. Śnieg może spaść w czerwcu, a pociąg z Przemyśla dojechać punktualnie do Kołobrzegu. Więc oczywiście dwudziestojednolatka, której zakołowało się w głowie, też może groźnie i potencjalnie nieodwracalnie podupaść na zdrowiu. Ale jeśli w czerwcu raczej świeci słońce, niż pada śnieg, to zasłabnięcie u dwudziestojednolatki zwykle oznacza bolesną miesiączkę, przerażający egzamin z gramatyki opisowej, popijanie wódki piwem, uczucie zainwestowane nie tam, gdzie trzeba, lub zapomnienie o śniadaniu, obiedzie, podwieczorku i kolacji.

O tym myślałem po drodze – setki godzin ćwiczeń z zaawansowanych zabiegów ratujących życie i znowu skończy się na badaniu tyleż wnikliwym, co nieujawniającym żadnych patologii, na zaleceniu ćwiczeń oddechowych, grzybobrania, naparu, szklanki wody, ewentualnie tabletki hydroksyzyny. Pani wypocznie, dobrze jest. Jesteśmy ratownictwem i mamy obowiązki ratownicze, a ty nam, młoda kobieto grochowska, z czymś takim.

Tak więc dwudziestojednolatka słabuje z pewnością cholernie poważnie, a my pędzimy do niej karetką na sygnałach, jak pan dyspozytor przykazał. Jest dwudziesta druga, budzimy wszystkie dzieci, którym nieszczęśliwie przyszło spędzić wiek niemowlęcy w bloku na rogu ulicy Grenadierów i alei Stanów Zjednoczonych. Przechodnie szybko przebiegają przez pasy, żeby nie wpaść pod nasze koła. Samochody posłusznie rozstępują się na boki. Tramwaj nagle hamuje na zielonym świetle, a pasażerowie przewracają się jeden na drugiego. Mariusz wywija kierownicą w prawo i lewo, więc skaczemy w karetce jak pacynki.

Dokądże pędzicie rycerze w mercedesie sprinterze rocznik dwa tysiące dwunasty, przebieg dwieście siedemnaście tysięcy kilometrów, kość słoniowa, alufelgi, bity, centralny zamek, immobilizer w kluczyku, pierwszy właściciel, niejeżdżone tylko do kościoła? Do miesiączki czy zawodu miłosnego?

Tych pytań nie zadajemy sobie dziesięć minut później, jesteśmy bowiem trochę zajęci. Ja wprowadzam rurkę intubacyjną do tchawicy, Mariusz uciska klatkę piersiową, a Artur, który zdążył już założyć kaniulę dożylną, ustawia w respiratorze odpowiednią częstość i objętość oddechów. Dwudziestojednolatka leży na podłodze w przedpokoju swojego mieszkania sina, bez tętna i oddechu, a jej na oko trzyletni syn milczy i przez uchylone drzwi do kuchni patrzy na to, co robimy z mamą.

– Zamknij okno – mówię do Artura. Jest otwarte na oścież, nikt nie ma teraz czasu pilnować dziecka, a jesteśmy na siódmym piętrze. Na dziś wystarczy w tym domu nieszczęść.

Zasłabnięcie u dwudziestojednolatki, zatrzymanie krążenia, ja pierdolę. Tym razem statystyka postanowiła sobie z nas zakpić.

A potem wchodzi matka naszej pacjentki. Jest to matka z kategorii: nie rozumiem, co tu się odpierdala, to może posiedzę. Bierze wnuka na ręce, spokojnie siada na krześle i patrzy na prowadzoną przez nas resuscytację. Ciało córki właśnie przyjęło dwieście dżuli i podskoczyło do góry. Babcia głaszcze wnuka po głowie.

Zalecam popadnięcie w panikę, droga pani babciu, córka pani umiera.

– Może czegoś się panowie napiją? – proponuje, jak proponowała już w życiu nieraz czy to inkasentowi, czy księdzu, który przyszedł po kolędzie. Posiedzimy, pogadamy, to na spokojnie trzeba.

Analiza rytmu, migotanie komór, trzysta dżuli, defibrylacja, ja pierdolę. Nagłe zatrzymanie krążenia.

En-zet-ka – trzy spółgłoski, które postawione obok siebie oznaczają, że jest bardzo, bardzo źle.

– Wszystko będzie dobrze – mówi babcia do dziecka. – Mamusia troszkę źle się poczuła, ale nic się nie martw, panowie się nią zajmą.

Martw się, chłopaku. Właśnie zostajesz półsierotą.

Przychodzą na naszą stację zawsze wtedy, gdy nie wyglądamy zbyt godnie. Albo mamy brodę pobrudzoną keczupem z podgrzanej w mikrofalówce pizzy, albo grzebiemy sobie w pępku, albo śpimy z otwartą gębą i po przebudzeniu widać na połowie twarzy odgniecioną poduszkę, włosy stoją na sztorc, a z oka wyłazi śpioch. Na biurku kubek z zimną kawą. Kumpel, wypowiadając słowa, których osobom z wyższym wykształceniem wypowiadać nie przystoi, właśnie zmienia koszulkę, bo na poprzednią zwymiotował mu pan menel. A że kumpel w pogotowiu robi już dziewięć lat, na dyżurach jada parówki z żółtym serem o siódmej rano i potem zapiekankę ze stacji benzynowej o dwudziestej, to, oględnie mówiąc, nie ma figury Adonisa. I kiedy tak stoi rozebrany, słyszymy w drzwiach:

– Dzień dobry, czy można?

– Grzesiu, ubierz się! Pani przyszła! – woła ktoś. – Słucham miłą panią? – pyta uprzejmie, ponieważ pojawienie się młodej dziewczyny w gronie piętnastu mężczyzn prawie zawsze uruchamia u któregoś tryb szarmant komplemenciarz – model południowopraski.

– Przyszłam podziękować. Podobno jacyś panowie od was mnie reanimowali.

Ażby wypadało splunąć na dłoń, poprawić przedziałek, wyprostować wymiętą koszulkę, którą ma się na sobie, albo nawet, nie wiem, stanąć na baczność. Robi się nagle uroczyście.

– Może czegoś się pani napije? – proponuje któryś.

Zrobiłem kiedyś test osobowości i okazało się, że ludzie o moim typie charakteru nie lubią sytuacji społecznych o niesprecyzowanej strukturze. A takie odwiedziny to sytuacja o strukturze wybitnie niesprecyzowanej. No więc stoję, koledzy też stoją. Wbijam wzrok w podłogę. Przyjmuję czekoladki, przyjmuję kwiaty, słucham o wdzięczności. Odpowiadam komunałami, że nie ma za co, że bardzo miło, że dziękujemy, że, proszę pani, każdy na naszym miejscu by tak samo, taka to jest praca, jesteśmy przecież ratownictwem i mamy obowiązki ratownicze. Następnie zapada krępująca cisza.

– A jak się pani teraz czuje? – ktoś rozładowuje atmosferę pytaniem.

– Jak nowo narodzona – mówi dwudziestojednolatka.

– He, he – odpowiadamy błyskotliwie.

– A jak dziecko?

– Dziękuję, rośnie.

Przyszła. Sama przyszła, nikt jej nie pomagał. En-zet-ka. Dwieście dżuli, trzysta dżuli, adrenalina, amiodaron, rurka intubacyjna o średnicy siedmiu milimetrów. A teraz żywa, zdrowa. Oddycha. Gada. Uśmiecha się. Ładna jest, kurczę, dopiero teraz to zauważam.

Są na temat takich historii wzniosłe cytaty. Jest ten o ratowaniu wraz z jednym życiem całego świata. Albo scena w Ciemnej stronie miasta, gdzie amerykański paramedyk grany przez Nicolasa Cage’a mówi: „Ratowanie życia jest jak miłość. Najlepszy z narkotyków. Potem przez kilka dni lub tygodni chodzisz ulicami z poczuciem nieskończoności”. O tym nie napisali w teście osobowości, ale nie przepadam za wzniosłymi cytatami.

Jak to jest uratować człowieka? Fajnie jest. Świat jest wtedy przyjemny, praca sensowna, koledzy są mili, karetki wygodne, niebo jest niebieskie, wódka zimna i pożywna i jest takie lato, że już nigdy nie będzie takiego lata, a reprezentacja naszego kraju już nigdy nie będzie miała takich wyników, już nigdy. Mamy wreszcie, kurwa, swoje Austerlitz. Czuć w zespole dobry duch. Koledzy z wąsem uśmiechają się pod tymże.

Jednym z komunałów, które należy powtarzać na spotkaniach z uratowanymi pacjentami, jest ten, że dziękować nam nie trzeba. To prawda – wystarczy sama satysfakcja. Nie trzeba jej niczym przyozdabiać. Kiedyś starszy mężczyzna przyszedł podziękować za uratowanie mu życia i pocałował mnie w rękę. Na taki gest naprawdę nie wiadomo jak zareagować, jeśli nie jest się Sławojem Leszkiem Głódziem.

Zjadamy z kolegami czekoladki. Wielkie kwiaty stawiamy na parapecie, gdzie w sąsiedztwie kompresów jałowych, wytartych cerat i plakatów z wytycznymi Europejskiej Rady Resuscytacji wyglądają, jakby ktoś przyniósł je tu przez pomyłkę.

Dlaczego ta dwudziestojednolatka przeżyła, a inne długie reanimacje podobnych jej młodych kobiet musieliśmy kończyć bezradni, z pokornie spuszczonymi głowami? Niewiele z tego rozumiem, tak jak ze śmierci w ogóle – wiem tyle, ile nauczyli mnie przez sześć lat studiów, rok stażu i osiem lat praktyki. Tym razem jednak rację miała babcia: panowie zajęli się mamą i wszystko jest już dobrze. Żyje. Wiem, bo raz na kilka miesięcy zaglądam na jej Instagram. Kibicuje siatkarzom, pracuje w pracy, była na Sardynii, a dziecko ostatnio pasowali na pierwszoklasistę takim wielkim dmuchanym ołówkiem.

Mamy teraz trochę więcej cierpliwości do dwudziestojednolatek z bolesnymi miesiączkami. Na chwilę zapominamy o tym, jak ta robota potrafi mielić nasze ciała, umysły i dusze. Bo w pracy mającej polegać na ratowaniu życia tego ratowania zdarza się mikroskopijnie mało. Więcej jest łatania dziur systemu, konfrontowania się z bezradnością, towarzyszenia ludziom w cierpieniu i umieraniu, zmagania się z nieprzewidywalnym miastem. Ale czasem – raz na kilka miesięcy czy rok – trafia się zespołowi ratownictwa medycznego uratowanie życia w stanie czystym. Jesteśmy po takim dyżurze trochę lepsi niż naprawdę, z głowami nieco wyżej podniesionymi, trochę życzliwsi, bardziej pogodni, koleżeńscy, zadowoleni. Po takim dyżurze chce się więcej czytać, więcej umieć i więcej wiedzieć. Jest się wtedy zmęczonym dobrym, głębokim zmęczeniem. Ból w plecach czy ramionach nawet trochę cieszy. Silnym strumieniem wody zmywa się krew z ubrań i dłoni, którymi zaciskało się pękniętą tętnicę. Litry jasnoczerwonej wody spokojnie spływają do rur kanalizacyjnych. Najlepszy gorący prysznic bierze się, spłukując strugi potu, które ma się na plecach po spektakularnie udanej reanimacji, czyli takiej, która zaczęła się od braku tętna i oddechu, a skończyła otwarciem oczu i pytaniem: „Co panowie tu robią?”. Po takim dyżurze najmilej rozbiera się z ubłoconych, pomarańczowych ubrań, w których wyciągało się kogoś spod pociągu. Po takim dyżurze dostaje się esemes od kolegi, który pracuje w szpitalu, więc zna dalszy ciąg historii obserwowanych przez nas jedynie w pierwszym akcie.

Ulubiony z otrzymanych przeze mnie esemesów brzmiał: „Zjadł kanapkę”.

IV

W Warszawie można umrzeć.

Można wpaść między łóżko a ścianę i leżeć tak kilka tygodni, bo na starość zdecydowało się przestać obcować z nużącym światem. Jeśli wpadnie się późną jesienią, to przeleży się tam całą zimę. Ciało się zmumifikuje. W końcu listonosz nie będzie miał gdzie wrzucać katalogów Ikei, zaproszeń na bezpłatną demonstrację garnków oraz rachunków za gaz. Zaniepokoi go spuchnięta skrzynka pocztowa. Strażak otworzy drzwi, policjant wejdzie pierwszy, lekarz zajrzy między łóżko a ścianę. Tak to zostanie się odnalezionym przez czterech mężczyzn, w tym listonosza.

W szpitalach ludzie umierają pod śnieżnobiałą kołdrą. W pogotowiu śmierć widzi się nagą, niezmedykalizowaną. W szpitalach zwłoki tuż po śmierci zwozi się do kostnicy – nie pozostają w łóżkach przez godziny, dni, pory roku. W szpitalach ludzkie soki nie przesiąkają przez sufity i nie skapują do mieszkania sąsiadów piętro niżej. W szpitalach zapachu śmierci nie czuje się na parterze, gdy zmarły znajduje się na poddaszu. W pogotowiu tak.

O śmierci w samotności światu komunikuje fetor przesączający się pod drzwiami na klatki schodowe. Strażacy na podnośnikach wyważają wtedy okna. Policjanci mają maski na twarzach, nawet jeśli świat aktualnie nie zmaga się z żadną pandemią. Po ich oczach widzimy, że nam nie zazdroszczą. Ci ludzie umarli, jak stali lub leżeli. Zwłoki znajdujemy więc w kuchniach, kabinach prysznicowych, za tapczanami, w przydomowych saunach. Leżą w zwałach śmieci, na fotelach, pod brudnymi kołdrami, na stercie żurnali z lat osiemdziesiątych albo magazynów pornograficznych młodszych o dekadę, w drewutniach, melinach, piwnicach, pustostanach i domkach działkowych. Są też takie ciała, które zmuszają do napisania w rozpoznaniu: „Osoba zmarła – płeć niemożliwa do ustalenia”.

Można też zgłodnieć w nocy. Otworzyć lodówkę i poczuć piekielnie silny ból głowy albo klatki piersiowej. Osunąć się na podłogę, może jeszcze wyszeptać imię męża. Leżeć z twarzą oświetloną światłem lodówki aż do chwili, gdy męża zaniepokoi samotność w łóżku. Potem krzyknie przerażony, drżącymi palcami wbije trzy dziewiątki w telefonie. Nieskładnie opowie, że małżonka nie oddycha. Przyjadą ratownicy medyczni i lekarz. Będą pracować, starać się. Lekarz będzie miał zdanie. Wypowie je. Mąż z płaczem położy się obok martwego ciała. Lekarz będzie milczał, wypełniając dokumenty.

Można uznać, że żyć już nie sposób. Napisać list. W liście prawie zawsze przepraszać. Nikogo nie oskarżać. Wysypać na dłoń garść tabletek. Ukręcić pętlę z konopnego sznura. Odbezpieczyć pistolet. Wziąć do ręki nóż, przeczytawszy wcześniej w internecie, gdzie go wbić, żeby było najskuteczniej. Zrobić to, najczęściej po kilku lufach na odwagę. Być znalezionym zbyt późno – z głową na blacie biurka, na upiornie gorącym strychu, na łóżku lub w zakrwawionej kuchni.

Można przestać cierpieć. Przez długie godziny, czasem dni być głęboko nieprzytomnym – tak bardzo, że zapadający się język zamknie powietrzu prawie całą drogę z ust do płuc. Można spokojnie, cicho pochrapywać, będąc przeraźliwie chudym, o zapadniętych policzkach, nogach jak suche gałązki i narządach pozżeranych przez nowotworowe guzy. Chyba nie czuć bólu. Chyba już nie wiedzieć o tym, że przy łóżku siedzi ktoś, dla kogo jest się całym światem. Po kolejnym wydechu nie nabrać powietrza. Nie usłyszeć, gdy ktoś trzymający za rękę powie: „To już”. Nie zobaczyć światła zapalanej świecy. Odejść – to w tym wypadku najlepsze słowo. Atmosfera po takiej śmierci jest łagodna, a ludzie są dla siebie dobrzy.

Można mieć pieprzonego pecha, przechodząc przez jezdnię jak trzeba – na zielonym świetle, z tatą za rękę i tornistrem na plecach, takim z Hannah Montaną lub kucykiem Pony. Można mieć nieludzkiego, niewytłumaczalnego pecha i trafić na maskę samochodu kogoś, kto akurat odpisywał na ważną wiadomość, wyprzedzał na podwójnej ciągłej albo robił sam nie pamięta co, bo w jego krwi krąży koktajl substancji psychoaktywnych. Można umrzeć w drodze ze szkoły, leżąc pośrodku grupy ubranych na pomarańczowo, bezradnych ludzi, którzy przez setki godzin ćwiczyli sytuacje takie jak ta, wśród krzyków swojego ojca lub swojej matki, migających niebieskich świateł i tłumu gapiów zakrywających sobie usta.

Można przepić karierę, dom, dwa samochody, małżeństwo, telewizor, rower, książki, szafki, lustro, żyrandol, żarówki, wątrobę, serce i mózg. Obrzygać siebie i gołą białą ścianę krwią z pękniętych żylaków przełyku. Upadając, rozbić głową ostatnią z butelek. Nie słyszeć westchnięcia ulgi syna. Najmniej godne ze wszystkich śmierci to zgony alkoholików. Czy kloszardzi, czy taksówkarze, czy posłanki lub dziedziczki fortun – przed śmiercią obrzygują siebie i otoczenie. Tylko przestrzenie, które są obrzygiwane, mają inną estetykę.

Można dożyć wieku więcej niż słusznego. Umrzeć we śnie, z uśmiechem zadowolonego noworodka – jakby z myślą, że tych dziewięćdziesiąt sześć lat przeżyło się tak, jak dziewięćdziesiąt sześć lat przeżyć należy.

Można nie rozumieć, dlaczego nie skończy się studiów, nie zobaczy się syna idącego do podstawówki, nie poleci się na Cypr, nie podniesie się z łóżka, nie wyprawi się wesela albo trzydziestki. Można być wkurwionym. Chcieć zajebać młodemu lekarzowi albo młodej ratowniczce za to, że są tak kurewsko mili i obrzydliwie zdrowi.

Można się położyć w kusząco gościnnym grudniowym śniegu tam, gdzie zdecydowało się mieć dom tej nocy, pod ogrodzeniem. Można nie wiedzieć, że ten betonowy płot oddziela ustronny park od posiadłości jednego z najbogatszych Polaków. Można być przez grudniowy śnieg otulonym, ukojonym, potem przykrytym przez twardy śnieg styczniowy, puchaty lutowy, byle jaki marcowy. Dopiero wczesnym kwietniem wyściubić czarny już nos spod roztopów. Być znalezionym przez człowieka, który w wielkim domu jednego z najbogatszych Polaków poleruje srebra, karmi konie lub stroi fortepian. Nie wiedzieć, że stało się bohaterem sceny jak z Dickensa, Andersena lub Zoli.

Można być jak Stephen Hawking, tylko bez genialnego umysłu, pieniędzy, syntezatora mowy i zainteresowania świata. Długie lata zalegać w łóżku, nie mogąc ruszyć żadną z kończyn, za towarzysza mając zmęczonego męża i telewizor. Można wszystko rozumieć, a nie móc nic powiedzieć. Przez dziurę w szyi mieć wtłaczane do płuc powietrze z respiratora. Śmierdzieć. Mieć odleżyny. Oglądać Polsat, Jedynkę, TVN, TV Trwam, Eurosport, TVP Info, Puls, Fox Comedy, MiniMini+, Superstację, TVP Rozrywkę, Eskę TV, Russia Today, RTL i Rai 1. Nie móc przełączyć stacji. Oglądać kilkaset reklam dziennie. Znać na pamięć całą ofertę telezakupów i wszystkie piosenki o nietrzymaniu moczu. Mieć nietrzymanie moczu. Błogosławić moment, w którym na kolejne zapalenie płuc przestaje działać jakikolwiek antybiotyk.

Można się zadurzyć. Być trzydziestopięcioletnim alkoholikiem i zakochać się w pięćdziesięcioletniej alkoholiczce. O tym fakcie może dowiedzieć się sześćdziesięcioletni alkoholik. Można być przez niego zepchniętym ze schodów. Spadać jedno półpiętro, drugie, trzecie – o każdy schodek nieprzytomna głowa może uderzać jak skacząca piłeczka tenisowa. Można zostawiać ślady krwi na ścianach, poręczach i podłodze. Być kilkadziesiąt minut później odnalezionym przez przerażonego studenta. Potem być reanimowanym przez zespół ratownictwa medycznego, który nie spodziewał się takiego początku dnia. Stać się przyczyną, przez którą sześćdziesięcioletni alkoholik resztę swojego życia spędzi pod celą.

Można się wpieprzyć w ćpanie. Zostać bohaterem tak typowej historii o tym, że uzależnia się od jednego razu – zażywasz, przegrywasz. Już wierzyć we wszystkie hasła, którymi karmią nastolatków przezorne nauczycielki. Dojść do wniosku, że pani wychowawczyni miała rację. Lecz co począć z taką wiedzą, gdy klepie się w dół łokciowy i najbardziej na świecie marzy się o tym, żeby pokazała się jakaś żyła?

Można rozpoczynać życie biznesowe w okresie transformacji ustrojowej i trafić z pomysłem w zapotrzebowanie nieopierzonego, chaotycznego, okresowo wszystkożernego rynku. Mieć biuro z paprotką i obitymi ciemną skórą drzwiami, seledynową marynarkę, krawat w kwiaty, komórkę w Centertelu, żyranta, nowiutkiego forda escorta, neseser na szyfr, telefon do Bogusława Bagsika, znajomych w AWS, spółkę o nazwie kończącej się na „ex”, potem spółkę córkę. Można wejść na giełdę, wygrać życie zawodowe. Nie wierzyć w pierwsze sto tysięcy, pięćset, milion, uwierzyć w pięć czy dziesięć milionów – po dwudziestu pięciu latach tytanicznej, siedem-dni-w-tygodniu-szesnaście-godzin-na-dobę roboty. Obiecać żonie, przez lata zaniedbywanej, że około sześćdziesiątki się zwolni. Wreszcie zwolnić. Po czym umrzeć nagle na banalny udar – stracić życie, jak się traci bramkę, przepuszczając wolno toczącą się piłkę między nogami.

Można stać nad ciałem swojego syna, którego urodziło się pięć dekad wcześniej. Pamiętać, że był pyzaty, okrąglutki, jednocześnie radosny, ale i nad wyraz jak na swój wiek poważny. Pamiętać, że wyróżniał się typową wyjątkowością własnego dziecka. Nie słyszeć teraz porad, że lepiej już zadzwonić do zakładu pogrzebowego, bo lipiec wyjątkowo upalny i zaraz synek, całkiem przecież niedawno pachnąca kuleczka, zacznie trącić alkoholowo-trupim fetorem. Takiego opuchniętego syna trzeba będzie pochować – z wielkim czerwonym nosem, przeżartą wątrobą, wąsami pożółkłymi od papierosowego dymu.

Można umrzeć w Warszawie, choć urodziło się kilka tysięcy kilometrów na południowy wschód. Jak ułożyły się koleje losu, że zwalisty, samotny, gładko ogolony obywatel Turcji rozkłada się właśnie w wannie grochowskiego mieszkania? Nie wiem, nigdy się nie dowiem. Kod R.96 – zgon, przyczyna nieznana.

Można być debilem, kretynem, psychicznym popierdolonym człowiekiem jakimś – przynajmniej według słów własnej siostry.

– Przecież to nie jest chyba normalne, proszę pana, żeby z okna wyskakiwać. Słyszysz, ty idioto głupi, pajacu?

Można na umierającego brata wylewać kubeł pomyj, jakby mu to robiło różnicę. Ja mu sprawdzam tętno, odbarczam odmę opłucnową lub uciskam klatkę piersiową, chociaż wiem, że szanse są mikroskopijne. A ona mówi niby do niego, ale podejrzewam, że głównie do siebie:

– Baranie ty, debilu pojebany.

– Proszę pani, niestety brat nie żyje.

– Chuju głupi, dobrze ci tak.

Można uczynić obcowanie ze śmiercią, a więc myślenie o niej refrenem swojego życia.

Jeździmy po Warszawie karetką i dostajemy tym umieraniem między oczy kilka razy w tygodniu. Potwierdzamy, że to już, albo mówimy, że jeszcze nie, ale niedługo. Wyzbyliśmy się syndromu studenta trzeciego roku medycyny – nie podejrzewamy u siebie chłoniaka po zobaczeniu rówieśnika z chłoniakiem. Nie mamy żadnych głupich zwyczajów. Nie robimy po każdym zgonie nacięcia na rękojeści laryngoskopu.

Zgon sauté, w stanie surowym, środowisku naturalnym – gdy zacząłem pracę w pogotowiu, to chyba uderzyło mnie najbardziej. Co prawda, już w drugim miesiącu studiów oswajano mnie z martwymi ciałami, ale jednocześnie urodziłem się w schyłkowym PRL-u, czyli jestem wychowankiem czasów i kultury, które umieranie pudrowały. Nie czuwałem z gromnicą przy ciałach bliskich zmarłych, nie chodziłem na pogrzeby z otwartymi trumnami. Moje pokolenie w loterii historycznej wyciągnęło całkiem szczęśliwy los – jak na razie ominęły nas widoki kolumn wojsk przetaczających się od Bugu do Odry (lub odwrotnie) i pozostawiających za sobą pola trupów.

Jednak to nie obcowanie ze zwłokami jest najtrudniejszą częścią tej pracy. Nie ma w tym nic przyjemnego, ale stwierdzanie setnego zgonu, czyli dotykanie setnego zimnego ciała, nie przeraża już tak bardzo jak dotykanie pierwszego. Mimo to o setnym czy trzechsetnym stwierdzonym przez siebie zgonie mówi się matce lub żonie zmarłego równie trudno, jak o pierwszym.

Nasiąkłem tą śmiercią. Nie oswoiłem jej, jeśli oznacza to obcowanie z nią pozbawione emocji, jak skanowanie kodów dla sprzedawcy. Pierwszą (osiemdziesięcioletni mężczyzna z chorymi płucami) zawsze będę pamiętał. Zadzwoniłem wtedy do przyjaciela. Siedziałem na schodach i opowiadałem przez dwadzieścia minut, że reanimowałem człowieka. Dziś myślę o tamtym telefonie z pewnym zażenowaniem. No, ale po pierwszej śmierci można.

Wiem, że nie będziemy w tej rywalizacji nawet remisować. Życie to nie film. Przekonują o tym statystyki: skuteczność resuscytacji w Ostrym dyżurze wynosi sześćdziesiąt osiem procent, w Szpitalu Dobrej Nadziei sześćdziesiąt cztery, w Chirurgach czterdzieści osiem.

W rzeczywistości to dwanaście procent.

Jesteśmy obezwładniająco bezradni dużo częściej, niż myślałem.

V

Mówią o takich: menel, kloszard, lump, luj, bej, nur, dziedzic, obszczymur, leżak, dykciarz, żul, żulian, pan ładny. Chyba na żadną grupę społeczną nie ma tylu określeń. Moglibyśmy pewnie wymieniać jeszcze długo, ale te przezwiska już dawno przestały nas bawić. Jesteśmy tymi Andrzejami i Henrykami – choć zdarzają się również kobiety – bardzo zmęczeni. Każdy dyżur po kilka razy. Powód wezwania: leży. Na chodniku, przystanku, klatce schodowej, przed kościołem, w bramie i parku, przed przedszkolem. „Przecież na to patrzą dzieci, proszę pana”.

Chodź, Marcin, wyjazd jest. Co mamy? Leży. Jeśli Marcin jest w dobrym humorze, to treści wezwania nie komentuje. Jeśli jest w złym, to ma na ten temat swoje wyrażone głośno zdanie, kurwa jego mać. Marcin na kursie medycyny pola walki, za który sam zapłacił, ćwiczył tamowanie krwotoków przy użyciu staz taktycznych oraz opatrunków hemostatycznych. Zna podstawy przedszpitalnej ultrasonografii. Wie, jaki bolus płynowy podać we wstrząsie hipowolemicznym u pięciolatka oraz że w zawale serca z uniesieniem odcinka ST lekiem z wyboru – obok kwasu acetylosalicylowego i heparyny niefrakcjonowanej – jest teraz tikagrelor, a nie klopidogrel. Sto osiemdziesiąt miligramów tego tikagreloru – nowoczesny trend w kardiologii. Marcin, napakowany tą wiedzą jak kabanos, jedzie zebrać z grochowskiej ulicy kolejnego kloszarda, ja pierdolę, który to dzisiaj? Czwarty? Szósty, Marcinku, już szósty. Zwykle taki pacjent w ogóle nie jest pacjentem, tylko zasnął. Leży – wystarczyłoby go dotknąć i obudzić. Włączamy po drodze sygnały, bo jednak czasem leży groźnie, na przykład wtedy, gdy jego serce przestało pracować. Należałaby mu się resuscytacja wykonywana przez kogokolwiek, kto tam na miejscu jest, ale pierwszą pomoc przed przyjazdem karetki raczej otrzymują ludzie czyści. Dla pana kloszarda łańcuch ratowania ludzkiego życia zaczyna się najczęściej od pogotowia ratunkowego. Wcześniej następuje co najwyżej ostrożna obserwacja z bezpiecznej odległości i telefon na 999.

Każdy, kto przepracował w pogotowiu przynajmniej trzy miesiące, ma tego dość. Nie lubimy ich dotykać, podnosić z ziemi, rozbierać, badać. Nie lubimy zapachu, bełkotu, moczu, kału, śliny, wymiocin, krwi, nieprzewidywalności, czyli dzikiej agresji przeplatanej niemowlęcą potulnością. Wielu tych z Grochowa już rozpoznajemy, a oni rozpoznają nas. I chociaż nie lubimy w nich bardzo wielu rzeczy, to niektórych z nich nawet lubimy. Do tych mówimy: „Panie!” – ale z sympatią. Nie ma co się pastwić, życie dość się nad nimi napastwiło. Nie ma też co się litować, bo litość nie jest im do niczego potrzebna. Trzeba starać się nie zapomnieć, że to ludzie. Nie sztuka robić wszystko, co się umie, podczas reanimacji dwumiesięcznego dziecka czy wciągniętej pod tramwajowe koła młodej kobiety. Sztuka nie syknąć „kurwa mać”, reanimując brudnego i śmierdzącego pięćdziesięciolatka, czyli – sprecyzujmy – przez pół godziny dotykając jego klatki piersiowej, twarzy oraz dłoni i pochylając się nad nim tak nisko, że twarz ratującego znajduje się kilkadziesiąt centymetrów od cuchnącego ciała. Tym zapachem przesiąka się na długie godziny.

Zachowania chłodnego profesjonalizmu nie ułatwiają: kupa wypływająca z nogawki ratowanego, kilka warstw brudnych swetrów, lepka skóra i małe robaki – oczywiście we włosach, ale też na podudziach, w skarpetach sklejonych ze stopą, na brzuchu, pod pachami, w nosie oraz na nagłośni (to chrząstka zamykająca wejście do krtani, po której mogą spacerować robaki, sam widziałem). Pacjent najczęściej jest recydywistą i widzieliśmy już u niego kilka napadów drgawek, kilkanaście razy zawieźliśmy go do szpitala na szycie rozbitej głowy lub oddaliśmy strażnikom miejskim, aby w Stołecznym Ośrodku dla Osób Nietrzeźwych (w skrócie SODON – skojarzenia z Sodomą nieprzypadkowe) przy Kolskiej doczekał do chwili otrzymania rachunku na trzysta pięćdziesiąt złotych. Kod Y.91 – upojenie alkoholowe – chyba najczęstsze ze stawianych przeze mnie rozpoznań. Prawdopodobnie dowodzi to tego, że sześć lat studiowania medycyny jest grubą przesadą.

Plan maksimum, prosto z cukierkowych seriali o ratownictwie medycznym, byłby taki, żeby o każdym z nich mówić „mężczyzna uzależniony od alkoholu, zaniedbany higienicznie, znajdujący się w kryzysie bezdomności lub tymże kryzysem zagrożony, który wymaga optymalnego postępowania diagnostyczno-leczniczego oraz wsparcia instytucji pomocy społecznej”. Tak należy pisać w dokumentacji medycznej.

Dla przeciążonych i zmęczonych, czyli dla nas, jest plan minimum, wcale niełatwy do zrealizowania, chociaż brzmi bardzo prosto: zamknąć mordę. Uznać, że jego lub jej historia to nie nasza sprawa. Robić swoje. Nie prawić kazań, nie krzyczeć, nie próbować zmienić kolei życia, pamiętać, że jesteśmy od medycyny – od niczego więcej, ale też niczego mniej. Nie udawać entuzjazmu, ciepła, którego nie ma, ani empatii, której zasoby już dawno się skończyły. Zamknąć się. Zbadać, wstępnie poleczyć, opatrzyć, zawieźć do szpitala lub przekazać straży miejskiej, kiedy do szpitala nie ma potrzeby. Potem pojechać na dezynfekcję karetki. Taka robota.

Aby zrealizować ten wymagający plan minimum, trzeba utrzymać na wodzy nerwy i zachować zawodowy profesjonalizm. Tomek kiedyś nie dał rady. Przerwał badanie pacjenta, wybiegł z karetki stojącej na ruchliwym południowopraskim skrzyżowaniu i zwymiotował na trawnik. Przechodnie czekający na zielone światło byli tą sytuacją nieco skonsternowani.

Bywa niełatwo, gdy pacjent chuchnie przegniłym alkooddechem w twarz, obrzyga ubranie lub odda mocz na nosze karetki w trzeciej godzinie upalnie lipcowego dyżuru, podczas którego tą karetką trzeba będzie jeszcze przez dwadzieścia jeden godzin jeździć. Traciłem wówczas nerwy i widziałem tych, którzy je tracili. Słyszałem na oddziałach ratunkowych młode, anielsko łagodne, drobniutkie pielęgniarki, z których ust płynęła wiązanka najohydniejszych przekleństw. Te dobre dziewczyny wybrały taką pracę, bo chciały ratować ludzkie życie, a przecinają piąte śmierdzące kupą spodnie na dyżurze. Tracą wtedy fason i równowagę, a przede wszystkim wiarę w to, że obrana ścieżka zawodowa jest tą właściwą.

Kultura popularna los kloszardów często widzi dość pogodnie. Filmy z nimi w rolach głównych biją na YouTube rekordy popularności. Wypowiadane przez nich frazy wchodzą do języka. Wesołe jest życie kloszarda! Podobno bywa on posiadaczem ukrytej, głębokiej mądrości życiowej i niezawodnym dostarczycielem bon motów, dykteryjek, facebookowych anegdot. Może się wydawać, że trzech takich panów to prawie zawsze trzech Himilsbachów komentujących rzeczywistość trafniej niż publicyści najpoczytniejszych tygodników. Sokrates, Platon i Arystoteles na ławce w parku Skaryszewskim. Historia filozofii po grochowsku.

Kiedy jednak akurat nie zostają gwiazdami internetu ani nie wypowiadają złotych myśli, to puchną im twarze, a z otwartych ran głowy sączy się ropa. Dostają wpierdol nie wiadomo za co i nie wiadomo od kogo. Gniją im odleżyny. Śpią w kałużach moczu. Mają świerzb i wszędzie się drapią. Zamarzają zimową nocą na Wale Miedzeszyńskim. Za takie historie nie dostaje się lajków w social mediach.

Pite jest w melinach, a Warszawa melinami stoi. W melinie zawsze jest góra. Ma ona budowę eklektyczną – tworzą ją na przykład nadgryzione kolby kukurydzy, butelki, pety, strzykawki, numer tabloidu z ubiegłego roku, pilot telewizora Sanyo (przy braku telewizora), rozsypane zapałki, siedemdziesiąt sześć groszy, plakat z gołą babą, wosk przyschnięty do dywanu, zgniłozielony sweter, lepkie czarne coś, paznokieć, siatkowana czapka dżokejka upamiętniająca igrzyska Atlanta 1996, druga warstwa butelek, oranżada Hellena, otwieracz do piwa z logo Sojuszu Lewicy Demokratycznej, zerwana wraz z karniszem ciemnogranatowa, nieco nadpalona zasłona, fragmenty szyby, puch, zjełczałe masło roślinne, sierść psa (a psu jest Cygan lub Murzyn), kurz, brud, tabletki na padaczkę (luzem), mapa Beskidu Niskiego, spleśniały chleb, otwarta kilka dni temu puszka konserwy turystycznej, jakaś kobieta, grzebień z wyłamanymi ząbkami, patyczki do uszu, a wszystko to w atmosferze dusznego i lepkiego, głębokiego snu. Bywa tutaj albo bardzo głośno, albo (częściej) bardzo cicho. Krótko się garuje, długo się śpi – najczęściej na tapczanach z wypalonymi dziurami od fajek. Zdarza się, że tapczany się od tych fajek zapalają. Płoną też wtedy góry, a czasem zajmują się włosy i twarze. W melinie śmierdzi jak w zakładzie medycyny sądowej – śmiercią, tyle że tutaj jeszcze za życia.

Jest w Warszawie równoległy świat, wstydliwie podziemny, ukrywany przed tymi, którzy z torów życia nie wypadli. Czasem ten buzujący świat kogoś wypluje. Ubrana w wyprasowaną sukienkę matka podczas spaceru z dzieckiem po parku zaniepokoi się losem leżącego pod drzewem mężczyzny i wezwie karetkę pogotowia. Służby miejskie Warszawy mają na kloszardów wypracowaną przez dziesięciolecia procedurę. Aby nie razić poczucia estetyki kolejnych spacerowiczek, prędko zsyłają pana menela do świata, gdzie przynależy. To uniwersum, którego południkiem Greenwich jest wspomniany SODON (tak przerażającego, depresyjnego i śmierdzącego miejsca – ostatniego kręgu piekła – nigdy nie widziałem). Prawdziwą, towarzysko-mieszkalno-drobnokryminalną rolę tych zakątków miasta znają tylko pracownicy pogotowia ratunkowego, straży miejskiej i policji. To świat komórek piwnicznych, altan śmietnikowych, bud na działkach, kartonowo-dyktowych paradomów. Byle nie wiało, a jeśli jeszcze przechodzi w okolicy rura ciepłownicza, do której można przytulić się w lutowy wieczór, to już naprawdę niewiele więcej trzeba.

Tam ich znajdujemy, bo to świat przypadkowych, łatwych śmierci. Czasem zamarzają, gdy wódka wytworzyła ciepło pozorne i tym ciepłem uśpiła, jak się okazuje, w sen wieczny, bo doby w temperaturze minus dziesięciu stopni przeżyć nie sposób. Bywa, że znajdujemy ich najprawdopodobniej zamordowanych, ale gdy pytamy świadków, to oni, jak zdrowia pragną, nie mają pojęcia, co się stało ani dlaczego obok zwłok zasycha plama krwi, a kolega ma dziurę tam, gdzie powinien mieć oczodół i kawałek mózgu. Wziął i umarł. Jak miał na imię? Czy ostatnio się na coś uskarżał? Kim w ogóle jest? Cisza. Życia biegną tu jak filmy, z których złośliwy cenzor wycina nagle kilka przypadkowych scen. Nie dojdziesz, jakie zależności uczuciowo-towarzyskie rządzą tym światem. Policjantom wręczam wtedy kartę medycznych czynności ratunkowych z rozpoznaniem: „Zgon – przyczyna nieznana”. Prokurator w końcu kogoś o ten zgon oskarży. Pewnie skażą tego kogoś na kilkanaście lat spania w ciepłym.

To świat – i jest to tajemnica nad tajemnice – w którym jest za co pić. Zawsze znajdzie się tych parę złotych na denaturat, najtańsze piwo, stumililitrową wódkę, wino owocowe czy bimber. A praca w pogotowiu jak chyba żadna inna uczy, że w Polsce się pije. Pije się na potęgę, nieestetycznie, samobójczo, straceńczo, do odcinki. Na grodzonych osiedlach, działkach, plebaniach, w parterowych domkach, parkach, piwnicach, biurach, klubach, na dworcach. W orbitę tego świata wciągani są niepijący, a szczególnie niepijące. Traktaty całe napisać by można o dobrych żonach, rozmodlonych matkach, wierzących w przemianę konkubinach i gardzących (ale jednak zdejmujących obsikane buty i kłamiących w telefonach do zakładu pracy ojca) córkach.

To najsmutniejszy świat, jaki znam: pełen przemocy, pogardy, brudu, chłodu, poruszania się od afektu do afektu, bezbronności, głupich wyborów, brodzenia w alkoholowo-głodowej malignie, a nade wszystko – bez wyjątku – świat samodestrukcji. Ostatni krąg piekła polskiego pijaństwa. Nie słyszałem nigdy żadnej błyskotliwej riposty z ust kloszarda. Słyszałem za to setki nieskładnych zdań rodzących się w ich mózgach, które etanol i jego pochodne przeżarły doszczętnie i nieodwracalnie. Historie o zapijaczonych dawnych interpretatorach filozofów oświeceniowych brzmiałyby bardziej spektakularnie, jednak częściej niż recytację oryginalnych passusów z Kanta słyszałem śpiewany zaskakująco czystym głosem przebój Budki Suflera. Zdarzało się też, że któryś powiedział: „Panowie, w karetce sworzeń wahacza chodzi”. Kimś wcześniej byli, coś robili.

To świat ludzi chorych – nie tylko na alkoholizm, ale też na serce, płuca, padaczkę, wątrobę, udary, cukrzyce. Pokusa, żeby pacjenta nie badać, w ogóle nie dotykać, tylko zapakować do karetki i zawieźć do najbliższego SOR-u (niech się martwią) albo przekazać straży miejskiej (niech odholują do SODON-u), nie jest słaba. W czasie diagnozowania takiego człowieka o błąd lekarski jest łatwo. Gdy małe żółte żyjątka przeskakują z jego ubrania na moje ręce, to naprawdę bardzo trudno pamiętać, że hymn Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, który ukończyłem, ma tytuł Medycyna jest sztuką.

Chodź, Marcin, wyjazd mamy. Spokojnie, nie leży. Pewnie siedzi. Pelagia, lat osiemdziesiąt siedem. Nadciśnienie tętnicze. Parter, nie trzeba będzie po schodach chodzić.

Fajnie, co?

VI

– Bardzo rozsądne to nie było, żeby się wychylać z balkonu.

– Nie wiedziałam, że ta barierka taka niestabilna. Co mi jest?

– Wygląda na ogólne potłuczenie, raczej niegroźne.

– Niech mnie pan przytuli.

– I upojenie alkoholowe oprócz tego potłuczenia. Przytuli?

– Proszę!

– NFZ mi tego nie rozliczy.

– A ten miś, który tu leży, to dla kogo?

– Dla dzieci, którym pomagamy. Pani ma dwadzieścia dziewięć lat, to już trochę za późno.

– Biały miś!

– Tak, biały. Jak w tej piosence.

– „Hej, dziewczynooooo, spójrz na misia, aaa...” Proszę śpiewać razem ze mną!

– Wie pani, ja raczej w pracy nie śpiewam. Jedziemy do szpitala.

– To po drodze śpiewajmy. Bądź pan człowiekiem!

Śpiewamy wspólnie, jestem przecież człowiekiem, więc: „Nieszczęśliwegooo, białego misia, aaa”.

– Boli panią coś?

– Już nie. „On przypomni, przypomni chłopca ci...”

* * *

– Ma pani zaburzenia rytmu serca, musimy je umiarowić prądem. Podamy leki, po których pani zaśnie.

Zasypia. Sto dwadzieścia dżuli. Sukces.

– Już po wszystkim. Przerwaliśmy napad migotania przedsionków.

– Genialne to było!

– Tak? A co się śniło?

– Pan.

* * *

– Dzień dobry, gdzie ten szesnastolatek bez kontaktu logicznego, do którego było wezwanie?

– W pokoju. Zaprowadzę panów.

– Pan jest ojcem?

– Tak.

– Przecież on siedzi przy biurku i gra na komputerze.

– Ale w ogóle nie odpowiada na pytania.

– Sprawdźmy. Cześć, jak masz na imię?

– Dzień dobry. Maciek.

– Czemu nie odpowiadasz na pytania ojca, Maciek?

– Bo się pokłóciliśmy.

– Proszę pana, to chyba nie jest przypadek dla ratownictwa medycznego.

– Rozumiem. Wzywam więc policję.

* * *

– A na pomysł, żeby wyskoczyć z pierwszego piętra, to jak pan wpadł?

– Po piwko chciałem. Żona mnie w pokoju zamknęła.

– I nie dało rady się dogadać?

– Nie dało. Ale nie żałuję.

– Nie żałuje pan skręconej kostki i zwichniętego barku?

– Ani trochę. Trzeba było zobaczyć jej minę, kiedy się z powrotem wczołgałem po schodach na górę i zapukałem do drzwi.

* * *

– Panowie uważają, mam HIV.

– OK, dzięki za informację.

– Chociaż to taki specjalny HIV.

– Jaki to jest specjalny?

– Od Ryśka Riedla.

* * *

– Rozkręć klimę, bo gorąco. I chujową macie muzykę w tej karetce.

– Shakira się panu nie podoba?

– Bardzo podoba, tylko źle śpiewa. Macie kolędy?

– W czerwcu?

– A nie można? To, że głos się rozchodzi, najlepiej lubię.

* * *

– Proszę usiąść, zbadam pana.

– Nie mogę, no, nie podniosę się.

– Czemu?

– Siostra mnie przywiązała do tej szafy.

– Słucham?! Jak to przywiązała? Gdzie?

– Za nadgarstek.

Wyjmuje dłoń spod kołdry.

– Drutem pana przywiązała?

* * *

– Wy sobie nie myślcie, że ja tak codziennie. Nie jestem jakiś dergernerat.

– Kto?

– Dergernerat.

– Nie ma takiego słowa. Mówi się: degenerat.

– Jak?

– De-ge-ne-rat.

– Napisz mi to na kartce, byku.

Piszę dużymi drukowanymi literami. Jedziemy do szpitala. Z przedziału medycznego dobiega szeptane:

– De-ge-ne-rat. De-ge-ne-rat. De-ge-ne-rat.

– No, brawo.

– Dzięki, mordo! Zajebiście.

* * *

– Dobrze, że pan taki młody. Ci starzy lekarze w ogóle mnie nie słuchają. Pan wygląda na takiego, co posłucha.

– Proszę mówić, pani Jadwigo. W czym problem?

– Czterdzieści siedem lat temu usunęli mi woreczek...

VII

W naszych piersiach maleńki motorek równym rytmem wyrzuca z siebie krew z siłą taką, jak trzeba. Nabrać powietrza to dla nas błahostka. Ganiamy się, czochramy, klepiemy po tyłkach. Jemy niezdrowo i rosną nam brzuchy, ale nic poza tym. Możemy pedałować na rowerze, wspinać się, grać w piłkę, a kolegom na urodziny kupujemy skoki ze spadochronem. Czasem pijemy do piątej nad ranem, potem boli nas głowa, ale na trzeci dzień stawiamy się do pracy jakby nigdy nic. O niektórych z nas nawet mówią, że jesteśmy atrakcyjni. Kochamy się, rozmnażamy. Kiedy trzeba, uciskamy klatkę piersiową przez trzydzieści minut, a potem znosimy stukilowego człowieka z piątego piętra na parter. Możemy nie spać całą noc. Zawsze irytuje nas popsuta winda, ale mimo to wchodzimy na jedenaste piętro bez zatrzymywania się, za to z ciężkim plecakiem i respiratorem. Mamy silne, sprawne ręce. Mamy dwadzieścia pięć, trzydzieści, czterdzieści lat, zazwyczaj mamy też kogoś. Słyszymy, jak się do nas szepcze, czytamy przy marnym świetle. Wszystko to znoszą nasze stawy, kręgosłupy, soczewki i żołądki – myślimy o nich tyle, co trzeba, czyli prawie w ogóle. Znamy nazwy wielu leków, ale nic nie wiemy o ich cenach. Wiemy, jakie są wskazania do ich podania, ale nie musimy ich kupować – jeszcze nie są nam potrzebne. System ratownictwa medycznego nas miele – szybciej niż młyny boże, ale nie ekspresowo. Przemiele i wyrzuci resztki za dziesięć, może piętnaście lat.

Nie doczekamy w tych karetkach wieku emerytalnego.

Patrzymy na stare ciała. Rozbierają się przed nami stare kobiety i starzy mężczyźni. Dotykamy ich, nosimy, wbijamy w nich igły. Oni słabują. Ich sflaczałe i zmęczone serca kurczą się byle jak – nierówno, słabo, groźnie. Usta albo otwierają się szeroko, albo układają się jak do gwizdania, kiedy walczą o oddech. Oni wloką się do okien, kładą się wyżej, opierają o stoły. Nie pochylą się już. Człapią. Nam nie szkodzi pół litra wódki, ich zwala z nóg mocniejsza herbata. Mają stawy biodrowe i doskonale o tym wiedzą – czekają na ich wymianę jak my na urlop. Wyrobili w nas taki nawyk, żeby mówić do nich głośniej. Zazwyczaj są za to wdzięczni, z rzadka tylko pytają: „Czemu pan tak krzyczy?”. W grubych teczkach trzymają dziesiątki kartek, które opowiadają historie ich ciał – od gruźlicy w piątej klasie po arytmię trzy miesiące temu. Próbują nas namówić do tej lektury (bo przecież każdy pacjent marzy o lekarzu, który będzie specjalizował się tylko w nim). Wkładamy im między drżące palce długopisy. Patrzą na nas wtedy zagubionym wzrokiem i pytają, gdzie podpisać. Pokazujemy – podpisują koślawo i powoli – dużymi kulfonami albo drobną, nic niekomunikującą kreską. Mają dłonie ponakrapiane plamami wątrobowymi, skórę pomarszczoną, paznokcie długie, a uszy wielkie. Klawisze w ich telefonach są ogromne, a i tak nie mogą w nie trafić. Zabierają ze sobą protezy i aparaty słuchowe. Czasem mówią, że są byle jacy, że się podobno Panu Bogu starość nie udała. W ogóle do Pana Boga odnoszą się w rozmowach dużo częściej niż my. Są w tej kwestii określeni.

Będziemy tacy sami. Ta praca przypomina mi, że umrę (na pewno), ale wcześniej będę stary (prawdopodobnie). I to skłania do myślenia o zagadnieniu szklanki wody na starość.

Ona jest cała z bieli, krochmalu i pogodnej rezolutności mimo wszystko. U babci jest słodko, świat pachnie szarlotką. Kanapy zachęcają, żeby zapaść się w nich na długie minuty, nabrać cukru z ciężkiej cukiernicy i osłodzić herbatę podawaną w szklankach w metalowych koszyczkach. Wypada namoczyć w tej herbacie nieco stwardniałe ciastko i posłuchać o młodych, uśmiechniętych lub młodzieńczo chmurnych ludziach z czarno-białych zdjęć zrobionych między śmiercią Stalina a pierwszym albumem Czerwonych Gitar. Jedna z dziewczyn spoglądających ze ściany to zawsze ona – jeszcze nie Krystyna, tylko Kryśka, za którą wojna, a przed którą prawie wszystko. A mężowi – „Proszę popatrzeć jaki przystojny” – zmarło się siedem lat temu. Dzieci za granicą. Wnuczki dużo pracują. „Pan mi zresztą przypomina wnuczka”. „Chusteczki mam, różaniec mam, możemy iść, chłopcy”. Czasem woła: „Romeo, do nogi”. Prawie zawsze puka do sąsiadki przed wyjściem („Halinko, karm, proszę, Romea, ja tu z panami pójdę”). Sąsiadki są ważne. To z nimi tworzy się rozciągające się na dwa – trzy piętra sieci wszelakiego wsparcia życiowego.

Przemieszcza się powstrzymywana wątłością sił swoich osiemdziesięciu kilku lat. Biodro rypie, kręgosłup strzyka, w płucach dusi, w głowie się kołuje. I choćby duch był ochoczy, to często potrzebna jest dla Krystyny lektyka – krzesełko do noszenia chorych ludzi. Ma ono tendencję do bycia tym bardziej niezbędnym, im piętro bardziej jest ósme, winda w konserwacji, a pacjentka odbiega kształtami i masą ciała od smukłej Kryśki z czarno-białej fotografii na tle zagruzowanej Warszawy. Krystyna, tak jak Kryśka sześćdziesiąt lat wcześniej, przed wyjściem z domu musi ostatni raz spojrzeć na siebie w lustrze i zrobić choćby dwa ruchy grzebieniem. Trzeba wyglądać.

Entropię swojego ciała zwalcza uporządkowaniem domu. Jest wymiecione, starte, uporządkowane. Jeśli biednie, to tę biedę udaje się ujarzmić i nakryć czystą serwetą.

U niego jest inaczej.

Mieszkania starych, samotnych mężczyzn to nieopisany krąg dantejskiego piekła. Ich niepodrabialny klimat buduje się latami. Słowo klucz: gromadzenie. Każda rzecz może się przydać, a przynajmniej takie jest oficjalne wyjaśnienie, bo moim zdaniem na wyniesienie tego wszystkiego po prostu brakuje siły. Jest tylko czas – już nawet niemierzony w sekundach czy godzinach. Są go setki kilometrów, hektarów, tony ciemnego, ciężkiego, niepotrzebnego czasu. Staje się nieprzyjazny, przytłaczający, czym wypełnić niezmierzoną objętość? Jeszcze do tego wszystkiego pęcznieje – zabiera jedyne momenty, kiedy go nie ma. Pozwala zasnąć dopiero o pierwszej i brutalnie budzi przed piątą, najczęściej bólem, dusznością albo potrzebą skorzystania z toalety, gdzie po pierwsze dojść prawie nie sposób, a po drugie załatwić, co się ma tam załatwić, też trudno. Stary mężczyzna w cichym domu – siedzi, leży, siedzi. Coś pisze – nikt tego nie przeczyta. Patrzy w telewizor – mało widzi. Słucha Jedynki w radio, nie w radiu. Naprawdę nie dzieje się nic i nie stanie się nic aż do końca. Radziecki budzik nie dzwonił od kilkunastu lat, i to nie dlatego, że nie działa, tylko nastawiać go nie ma po co. Ciężkie powietrze wypełnia mieszkania nieprzewietrzone, a nawet nieprzewietrzalne. Kurz wgryzł się tak głęboko, że ryć ze ścian i z podłóg będą go dopiero zniesmaczeni ci, którzy wprowadzą się tu po starym mężczyźnie, kiedy czas wreszcie łaskawie przestanie go prześladować. Ale jak na razie „Trybuny Ludu”, prospekty FSO i LOT-u, reklamy Baltony i śrubokręciki, ściereczki, oleje, buteleczki z terpentyną, dresowe spodnie, małe deseczki, nieumyte kubki, notatniki z adresami nieżyjących ludzi, kasety magnetofonowe, kilka telefonów z tarczą – żaden nie działa. Powiązane to wszystko gumkami recepturkami. Papiery, papiery, wszędzie papiery. Stosy i stosiki. Pisma do i od spółdzielni. Każdy pisze ze spółdzielnią, poczta ledwo zipie od wagonów korespondencji, którą starzy mężczyźni wymieniają ze spółdzielniami w sprawach niecierpiących zwłoki. Zakurzone puchary, medale, legitymacje, jakieś zdjęcie – ogryzki dawnej chwały, lat może i byle jakich, ale jednak lepszych. Czas był wtedy po coś. Się było majstrem, starszym referentem, niezłym motorniczym albo wicemistrzem kraju. A potem trafiła się śmierć żony, swoje dołożył udar, na koniec kłótnia z jedynym synem. Te wydarzenia zamieniły przytulne być może kąciki w mieszkania nieodwiedzalne. Nie częstują, bo niby czym? Usiąść tu nie sposób, wynieść pacjenta stąd trudno, reanimować – nie da rady. Można tylko leżeć w jednej zapoconej pościeli brudnym ciałem, na które nakłada się piżamę w wyblakłe pasy. W tej piżamie zemrzeć. Ktoś w tym zaduchu znajduje ich martwe ciała – najczęściej daleka kuzynka („Z wujkiem ostatnio nie mieliśmy za bardzo kontaktu”). Ale zanim – często proszą, żeby już nie. O to jedno wręcz błagają – nie wynosić ich z tego barłogu. Nie ratować, odjechać, dać im się tu ukisić, wtopić w tę przedziwną ciężką tkankę ich kawałka świata. Nie wyrywać z tego spłowiałego eklektyzmu, bo wyrywanie boli i od wyrywania się krwawi. Nie atakować ich już czasem, nie oferować go wziewnie, nie wstrzykiwać. Młodym go dawać – im potrzebny, nie są jeszcze tacy zmęczeni.

To nieprawda, że ludzie chcą żyć za wszelką cenę. Niedające spać po nocach bóle kolan, początki demencji i telefon od córki raz w miesiącu tworzą równanie, z którego nie zawsze wynika chęć dotrwania do kolejnej zimy. Nie chcą istnieć dla samego istnienia. Chcą, żeby przestało upiornie boleć, nieludzko dusić, żeby się dało, do cholery, choć kilka godzin przespać. A jak nie – wtedy machają ręką. „Daj pan spokój z takim życiem, co już się w nim nażyłem. Wystarczy”.

Prośbę o zastrzyk bądź tabletkę, która położy temu wszystkiemu kres, często ubierają w dowcip – wtedy mi łatwiej, w atmosferze półpowagi na żart też można odpowiedzieć żartem. Czasem jednak ta prośba jest wypowiadana poważnie, mężnie i prosto w oczy. Niektórzy sami zdobywają się na ten krok. Do futryny drzwi w łazience przywiązują sznurek albo gromadzą przez kilka miesięcy tabletki nasenne. Piszą w liście pożegnalnym, że przepraszają, ale od duszności i bólu pleców dostawali już obłędu.

Umiem na temat ich decyzji milczeć.

Można by zrobić makietę tej dzielnicy – w skali jeden do tysiąca odwzorować wszystkie czteropiętrowe kamienice i czternastopiętrowe wieżowce. Pomalować tę makietę na czarno, a potem w miejscach, gdzie toczą się samotne, stare życia, stawiać jasne kropki. Setki, tysiące kropek – gęsto, jedna obok drugiej, czasem prawie by na siebie nachodziły. Praga-Południe wyglądałaby wtedy jak rozgwieżdżone letnie niebo. Tysiące smutnych, nieestetycznych, bolesnych żyć – światów, do których z rzadka zagląda młodość.

Irytujemy się, kiedy powodem wyjazdu zespołu ratownictwa medycznego wyposażonego w defibrylator, maski krtaniowe, ampułki kwasu traneksamowego i opatrunki hydrożelowe jest nadciśnienie tętnicze u osiemdziesięciolatki.

Tłumacząc z medycznego na ludzkie – to starość.

Tłumacząc jeszcze dokładniej – samotność.

Trochę jednak rozumiemy. Do kogo może zadzwonić pani Leokadia, kto wysłucha i zainteresuje się tym, co naprawdę jej w życiu doskwiera, czyli bolącymi kolanami lub wysokim ciśnieniem? Nie do siostrzenicy („Dużo pracuje”), a przecież i nie do faceta, który chce jej okazyjnie sprzedać garnki, i nie do dzielnicowego. Pani Leokadii, która w życiu myślała już o wszystkim, więc teraz wpatrując się w ścianę, myśli o licznych sygnałach, jakie wysyła jej własny organizm, musi wysłuchać dyspozytor pogotowia ratunkowego. A gdy z wywiadu medycznego wyniknie coś potencjalnie niepokojącego – dyspozytor ten musi wysłać do pani Leokadii zespół ratownictwa medycznego. Nie ma zmiłuj, jedziemy.

My wolelibyśmy reanimować wyciągniętych spod tramwajów, a ona chce opowiedzieć, że sąsiad to kanalia i był w ZOMO. My oddalibyśmy królestwo za pół godziny drzemki, ona spieszy poinformować nas, że wnuczka studiuje handel w Dortmundzie, wiedzą panowie, w Niemczech. My wiemy, gdzie jest Dortmund, bo tam gra Borussia Dortmund, ale też chcemy wiedzieć, w czym konkretnie możemy pomóc. Powtarzam: ale konkretnie, pani Leokadio (zdanie wytrych: „Czego oczekuje pani od zespołu ratownictwa medycznego?”). Ona wstydzi się powiedzieć, że ulżyć to możemy tak ogólnie, w istnieniu. Chciałaby też dostać „kroplówkę na wzmocnienie”. Wzmocnić ma ona błysk w oku i pamięć krótkotrwałą. Kroplówka pozwoli też wejść na trzecie piętro bez zatrzymywania – po prostu przypomni temu zapominalskiemu organizmowi, co umiał całkiem niedawno – nie bądźmy nawet zachłanni – nie pięćdziesiąt lat temu, ale choćby piętnaście.

Jedna, druga, setna z setek takich samych. Jesteśmy dla tej jednej, drugiej, setnej jedyni i wyjątkowi.

My mamy przesyt interakcji, ona wpuszcza razem z nami trochę życia do swojego domu wyjałowionego z interakcji. Jesteśmy być może pierwszym od roku dowodem na to, że posiadanie przez panią Leokadię czterech krzeseł w dużym pokoju ma sens. My umiemy ją zwiotczyć i zaintubować, ona prosi o regulację telewizora albo odpowietrzenie kaloryfera. My mamy dość i syczymy pod nosem: „Ja pierdolę” – ona dziwi się naszej impertynencji. My chcemy świętego spokoju, ona chce, żeby wreszcie przestało być tak nieludzko spokojnie. Czasem któryś z nas się zlituje, cierpliwie wysłucha, uraczy komplementem (wiedza o życiu zdobyta w pogotowiu: stare kobiety uwielbiają komplementy), błyśnie żartem, uśmiechnie się. To ludzkie i miłe, ale to również pułapka. Samotna pani Leokadia dobrotliwie potraktowana przez „takiego wesołego, wysokiego pana z plerezą, co był u mnie ostatnio” niechybnie zadzwoni po pogotowie jeszcze raz. I mniejsza o nasze przemęczone interakcjami ciała i umysły, chodzi o tego potrąconego przez tramwaj, który będzie czekał na karetkę o pięć minut za długo. Zespołów ratownictwa medycznego w Warszawie i okolicach jest siedemdziesiąt dziewięć i nagle sto czy dwieście nie będzie.

A przecież tych historii warto słuchać. Są o kuli, co podczas powstania utkwiła w kręgosłupie i mieszka tam do dziś. Są o wielkiej miłości do Szkota, „ale kochać Szkota za Gomułki nie było łatwo, mili panowie”. Są opowieści o tysiącach godzin wylatanych za sterami iłów nad Atlantykiem i że to w sumie nuda jak jeżdżenie autobusem z pętli na pętlę. Są o zawirowaniach personalnych w fabryce na Żeraniu, o romansie z rumuńską gimnastyczką na olimpiadzie w Rzymie, o koleżeństwie z kimś znanym. Zaskakująco wielu ludzi piło z Gołasem, sąsiadowało z Suzinem, romansowało z Wisłocką, radziło Geremkowi lub biło się z Szurkowskim.

W mieście drzemią tysiące opowieści – prawdziwych i prawdziwie zmyślonych, ekstrakty z dziesiątek lat poupychane w starych głowach. Tylko czasu i osób, które tych historii mogłyby wysłuchać, brakuje. Historie są jednak zdeterminowane i bezczelne, nieproszone pchają się na pierwszy plan. Nie lubią naszego zdania: czego pan/pani oczekuje od zespołu ratownictwa medycznego? Oczekują bowiem, że zostaniemy na dwie lub trzy godzinki, rozsiądziemy się, nie będziemy przerywać, a potem zadamy kilkanaście precyzujących pytań. „Proszę dzwonić, kiedy tylko przyjdzie pani ochota, pani Leokadio, chętnie wrócimy” – to zdanie, o którym marzy pacjent, a którego lekarz czy ratownik nigdy nie wypowiada. Jeśli pani Leokadia zrozumie, że nie mamy dla niej trzech godzin, to prosi choćby o drobną przysługę, żeby był z tej wizyty jakiś zysk: poprawienie pościeli czy zaprowadzenie do toalety. Zdarzało mi się przesuwać lodówkę, zabiedzonemu psu dosypywać karmy, wchodzić na krzesło, żeby wyjąć coś z wysoko zawieszonych szafek.

Jeśli żyją samotnie, to po prostu smutno. Jeśli w parach, to urzekająco bądź strasznie. Urzekająco, czyli on ma lat osiemdziesiąt siedem (serce, prostata, żylaki), a ona osiemdziesiąt cztery (cukrzyca, płuca, kolana). Zabieramy ją do szpitala – z płucami marniej niż zazwyczaj, bo po pierwsze jest późna jesień, czyli dla płuc najgorsza z pór, a po drugie późny kapitalizm, czyli miasto dusi zawiesina pyłu. On mówi do niej „duszko” lub „Grażynko” i do klękania przed nią się bierze. Sześćdziesiąt jeden lat po oświadczynach znowu pada na kolana – tym razem, żeby wepchnąć jej buty na opuchnięte nogi. Sam przy tym sapie i dyszy (serce), więc wyręczamy go w tym akcie.

Albo on ma zawał, a ona mu jeszcze poprawia szalik pod szyją, wpycha mandarynkę do kieszeni, pyta, „czy na pewno, Heniu, wziąłeś aparat słuchowy”. I żałuję wtedy, że czas to mięsień sercowy. Zapadłbym się głębiej w ich tapczan i popatrzył na starość tej pary. Równać się z nią może tylko entuzjazm świeżo zakochanych.

Jednak jeśli jakiś mądry poseł lub wrażliwa społecznie posłanka złożą projekt ustawy umożliwiającej błyskawiczne rozwody dla małżonków po osiemdziesiątce, ma moje poparcie. Można sobie stare życie nawzajem zatruwać i skracać, dzień po dniu i godzina po godzinie za impertynencję odpłacać jadem, za chamstwo wyzwiskami, za przykrość bezinteresowną nienawiścią. Mieszkają w wieżowcu na jedenastym piętrze, kostucha jest już na dziewiątym – widzę to, nauczyli mnie tak patrzeć na ludzkie organizmy. Jeśli jeszcze zostały chociaż resztki sił, to zużyć je trzeba na ostatnią z małych wojenek o nic, na oplucie, zniszczenie, wdeptanie w ziemię. Najplugawszych steków wyzwisk na Pradze-Południe nie wyrzucają z siebie półprzytomni kloszardzi. Częstują się nimi zacietrzewieni małżonkowie z pięćdziesięcioletnim stażem. Jeśli śmierć wreszcie zapuka do ich drzwi i trafią do piekła, to nawet nie zorientują się, że umarli. Żadnej różnicy.

Siatkę, która w starości zapewni możliwie bezpieczne lądowanie, mogą rozpostrzeć tylko pieniądze albo dzieci. Jeśli stworzą ją pieniądze, to trafi się do względnie luksusowego domu opieki. W zwykłych domach opieki w powietrzu unosi się miętowo-duszący smród ludzkiej fizjologii. Wokół zgromadzonych na małej przestrzeni pensjonariuszy uwijają się ukraińskie opiekunki bądź ciche, zawsze pogodne zakonnice. W domach opieki dla ludzi z pieniędzmi polskie, nieźle opłacane pielęgniarki są spokojne i uprzejme. To miejsca z nocnymi lampkami palącymi się ciepłym światłem, jednoosobowymi pokojami, ze słonecznym ogrodem, z telewizorem o płaskim ekranie, pachnącą pościelą i biblioteczką audio, gdy czytać już nie sposób. Choć samotnie, można w takich warunkach względnie komfortowo dożyć swoich dni.

Za uszy na powierzchni życia mogą też trzymać syn lub córka (częściej córka). Mówią wciąż „mamusiu”, „tatusiu”. Podtrzymują pod ramię w drodze do toalety, notują z uwagą lekarskie zalecenia, zziajani zjawiają się w domu dziesięć minut po przyjeździe karetki i pytają naraz mnie i rodzica, co się dzieje. I – myślę wreszcie – słuchają tych historii, które my słyszymy po raz pierwszy, a które oni – synowie i córki – słyszeli już dziesiątki razy, może nawet je spisali, zapewniając im pozór nieśmiertelności. „Bardzo mam dobre dzieci, panie doktorze”. „Synowa mi się udała”. „Taka córka to skarb”.

Jesteśmy nieprzećwiczeni w kasowaniu kontaktów z telefonów komórkowych i znajomych z Facebooka. Gdy okazuje się, że dany numer już nigdy nam nie będzie potrzebny, a kolega lub koleżanka nic już nie opublikują – nie wiemy, co robić. Ci, których powalonych udarem przerzucamy na nosze, ci, których już się nie odwiedza, a tylko znajduje – leżących ze złamaną kością udową trzeci dzień w przedpokoju w bajorze z własnych odchodów – to nie o nas.

Tacy jesteśmy młodzi, tyle jeszcze przed nami. Kolegom na urodziny kupujemy skoki ze spadochronem.

VIII

Nasz sen jest płytki, gryzący i niewygodny. Zapadamy w niego natychmiast, ale zapadamy z lękiem. Wszyscy jesteśmy tym lękiem, prawie pewną deprywacją snu, uwarunkowani. Wybudzają nas dzwoniące telefony i krótka nadzieja, że to po kogoś innego. Dyspozytorzy, choćby byli kolegami od wielu lat, i tak stają się obiektem niechęci, nawet nienawiści. Człowieka siedzącego w ciepłym, który regularnie dzwoni po to, żeby cię obudzić i wysłać na zimne, lubić się nie da.

Telefony dzwonią czasem kilka razy w ciągu godziny. Każdy przebudza tylko na chwilę. W lekkim odrętwieniu nadstawiamy ucha, czekamy na werdykt. Ten, którego pragniemy, brzmi: to po kolegów z innego zespołu. Jeśli dzwonią po nas i w sprawie, która czekać nie powinna – zwlekamy się z wąskich łóżek, najczęściej już ubrani, idziemy do karetki.

Przyklejeni do samochodowej szyby próbujemy wyrwać nocy jeszcze kapkę snu, mimo że wyją nad nami syreny. Budzimy się po trzech minutach. Nasze ubrania i ciała są wymięte. Miasto nocą paruje, odtaja, a my wbrew temu jesteśmy zmuszani do wysiłku – noszenia solidnej porcji kilogramów czy tamowania krwotoków. Tamujemy je więc z nieświeżym oddechem, klejącymi się powiekami, półświadomi. Nawet krew w nocy leje się z przeciętych tętnic jakoś wolniej, senniej, a przynajmniej tak to widzimy.

Ciągłe dylematy: czy po nocy z trzema godzinami płytkiego i gryzącego snu wrócić do domu i zapaść w sen głęboki, ale równie zły, który budzi o trzynastej bólem głowy? A może lepiej przeczekać do wieczora? Jednak jeśli przeczekać, to jak spędzić ten czas? Jest to bowiem czas doświadczania świata powoli, nieuważnie i irytująco. Czy o piątej czterdzieści warto jeszcze położyć się na godzinę marnego spania, czy raczej doczekać z mocną kawą – równie niedobrą tego snu protezą – do zmiany o siódmej?

Sen, który już nawet przestał mi się marzyć, jest głęboki, miękki i kojący. Zaczyna się przed północą, a kończy o ósmej. Budzę się i wyglądam jak te wszystkie facetki, młode blond matki z reklam płatków śniadaniowych. Ciekawe, co się śni tym facetkom? Sny wyspanych ludzi muszą być przecież jakieś inne od moich. Pewnie nie śnią im się asystolie, atak nuklearny Islamskiej Republiki Iranu na Polskę czy nóż, który wielokrotnie bezskutecznie próbuje wbić się w brzuch. Facetki budzą się uczesane, w białych bluzkach, na dworze jest dwadzieścia stopni i dobrobyt. Mąż ma dwudniowy zarost i choć jest zbiegany za groszem jak mrówka, to przytula tak ciasno jak amant z ekranów i scen. Promienie słońca przesuwają się po uśmiechniętych fosforyzującą bielą zębów twarzach facetek. Ich smukłe ciała przeciągają się, a usta ziewają po raz ostatni. Telefony nie dzwonią do nich, żeby oznajmić: „Zaburzenia psychiczne. Grozi żonie”, albo: „Krzyczy, że umiera”, ewentualnie: „Rozłączyła się. Sprawdźcie, co tam się dzieje”.

Noc pustych ulic, bez rzędów samochodów duszących się w korkach. Nie śpią portierzy – cerberzy klatek schodowych i bram zakładów, umoszczeni w swoich zadymionych klitkach metr na trzy, z miniaturowymi telewizorami, które mają wystające anteny, a i tak śnieżą. Portierzy w za dużych mundurach, wyraźnie ożywieni, prowadzą nas tam, gdzie coś ich spokojny portierzy los zakłóciło. Nie śpią policjanci, których zmiany pokrywają się z moimi i z którymi nigdy o niczym sensownym nie rozmawiam, bo zawsze jest trzecia w nocy lub piąta nad ranem.

Czasami jakiś punkt miasta nocą rozświetlają błyskające sygnały samochodów w kolorach jak z trylogii Kieślowskiego – niebieskim, białym i czerwonym. Rozświetlają miejsce, gdzie mazda czy skoda szczelnie owinęła się wokół przydrożnego drzewa. Ci z czerwonego samochodu warczącymi piłami wycinają kogoś z tego auta, żeby dostarczyć go nam. Gdy dostarczą, to albo bezradnie rozłożymy ręce, albo będziemy zmuszeni zapomnieć, że noc to nie jest pora na wysiłek fizyczny, emocjonalny i intelektualny. Ci z niebieskiego samochodu rozciągają biało-czerwoną taśmę i zamykają drogę. Patrzę do góry, nad nami rozgwieżdżone niebo, dziwne to. Reflektory aut podświetlają drobny nocny deszcz. Wygląda, jakby padał w poprzek. Wokół żadnych gapiów. Gapie śpią.

Wracamy. Na przystanku się szarpią, na razie delikatnie, więc odwracamy głowy – wszyscy trzej jak na komendę. Nie szukamy kłopotów ani roboty. Robota to umie robić najlepiej – znaleźć nas.

Bywa, rzadko, że na Pradze-Południe jest zaskakująco spokojnie. Latarnie świecą, taksówki kursują, ktoś się z kimś kocha. Dzieci się nie duszą. Śniąc o swoich ważnych sprawach, oddychają głęboko, powoli i miarowo. Saturacja ich krwi tętniczej wynosi dziewięćdziesiąt dziewięć procent, czyli jest luksusowo. One śpią. My śpimy.

Noc jednak zaraz odsłania pijanych wyrzutków. Godności nie dodaje im ani legitymacja sędziowska, ani oznaczenie majora na pagonach, ani wypowiadane uszminkowanymi ustami zdanie: „Nie wiecie, dzieciaki, z kim tańczycie”. Wiemy, wielce szanowna pani. W dziwnym pijackim tańcu, w którym to zdecydowanie my prowadzimy – trzymając pod ramię i dbając o to, żeby nasza partnerka na wysokich obcasach jakoś dotoczyła się do ambulansu krokiem zupełnie nietanecznym – tańczymy z pięćdziesiątą czy setną w naszej karierze zawodowej wysoko postawioną alkoholiczką. Gdyby dotarła pani do domu, zatroskany partner wydzwoniłby lekarza od szybkiego trzeźwienia i zapobiegania kacom. Zapłaciłby mu dwa tysiące złotych, byłaby pani na rano jak spod igły. Ale dziś padał mokry, ciężki śnieg, a chodniki skuł pierwszy przymrozek. Droga do domu okazała się wyzwaniem ponad siły. Lekarz przyjeżdża więc do pani zupełnie za darmo – to znaczy ze składek, które od lat uczciwie pani odprowadza. Tyle że w pani świecie dobre jest to, co za pieniądze, a jak coś jest za darmo, to chujowe. A my jesteśmy za darmo i dla społeczeństwa.

– Ja na was złożę skargę, kurwy – mówi do nas społeczeństwo.

Nie złoży pani, nic pani nie będzie z tego niechcianego przez nikogo spotkania pamiętać. Niczym nas też pani nie zaskoczy – ani koniakowym oddechem, ani źrenicami świadczącymi o tym, że dawała pani w nos, ani nazywaniem nas kurwami. Trudno nas zaskoczyć. Najbardziej dziwimy się, gdy prześpimy ciągiem sześć godzin albo gdy trafi się dziesięciu trzeźwych chorych z rzędu. Ostatnio zaskoczył nas też kolega poszkodowanego, który zaczął spuszczać nam powietrze z opon karetki, kiedy podnosiliśmy pacjenta z ziemi.

Tysięczny raz przemierzamy te same Waszyngtona, Kinową i Mińską. Znamy ich wszystkie monopolowe, meliny i bankomaty, każdą dziurę w jezdni i każdy napis, że Grochów kocha Legię, Polonii natomiast nie darzy estymą. Znamy też każdego z tej ulicy stałego klienta. Imienia tego Tadeusza lub Zbigniewa lepiej głośno nie wypowiadać, przejeżdżając obok jego domu, a nuż go to obudzi i doprowadzi do rozważań na temat stanu własnego zdrowia? Lepiej nie patrzeć, czy wśród czarnych prostokątów okien to jedno, tak dobrze znane, jest rozświetlone.

Śpij, pacjencie, snem głębokim i spokojnym. Śnij o zielonych parkach, dolinach z szemrzącymi wodospadami, lekach za złotówkę i hojnej waloryzacji rent i emerytur oraz o ciśnieniu sto dwadzieścia na osiemdziesiąt. Niech tej nocy nie dręczą cię zawroty głowy ani biegunki.

Śpij dobrze. Bądź spokojny. Śnij.

Po takiej nocy przychodzą zawsze zbyt jaskrawy świt i koledzy, którzy nas zmieniają. Są dziwacznie czyści, niewygnieceni i uczesani, pachną żelem pod prysznic, wypili już pierwszą kawę. Kiedyś, na początku, nawet relacjonowaliśmy sobie wydarzenia minionej doby, ale mamy już za dużo historii i nikt nie ma miejsca na przyjmowanie nowych. Zawarliśmy więc niepisaną umowę: sobie nie opowiadamy. Po to są w pogotowiu nowicjusze, żeby chłonąć nasze kombatanckie gawędy. Nie ma dla nich litości – dopóki nie są wypełnieni swoimi własnymi historiami, jak najprędzej sprzedajemy im tyle naszych, ile są w stanie udźwignąć.

Czyści ludzie zmieniają nas więc bez słów albo po zdawkowym small talku.

– Spokojnego – mówimy na pożegnanie.

Zdejmujemy pomarańczowe ubrania i idziemy sobie pożyć. Przed wyjściem kątem oka widzimy jeszcze reklamę w telewizji. Wyspana facetka poleca jogurt. Ziewa tylko raz.

IX

Rurki intubacyjne zamiast siedmiu mają średnicę czterech i pół milimetra. Do żyły nie wprowadzi się grubego, szarego wenflonu, bo żyły są jak wąskie polne dróżki na mapie ciała, a pacjentowi nijak nie da się wytłumaczyć, że ruszanie dłonią nie leży w jego interesie. Pięćdziesiąt uderzeń serca na minutę to nie jest względnie dobrze – norma to sto lub sto czterdzieści. Takie serce powinno być pazerne na życie, pędzić, żeby nadążyć za apetytem na niepowstrzymaną eksplorację. W takich sytuacjach nie ma typowych dawek leków i energii defibrylacji. Trzeba przeliczać je na masę ciała, za każdym razem inną. Deski ortopedyczne są krótsze, laryngoskopy mniejsze, ruchy drobniejsze. Nie ma zatrzymania moczu, nadciśnienia tętniczego i zespołów odstawiennych. Jest płacz, wręczany pacjentowi pluszowy miś, są niespokojne matki i nieudolnie udający spokój ojcowie. Inny świat – ten, w którym bywamy dość rzadko i żaden z nas nie czuje się w nim pewnie.

Świat dzieci.

Tu kończy się cwaniakowanie. Kończy się beztroska atmosfera nieambitnych żartów po drodze. Znika frustracja, że co pani przyszło do głowy, żeby wzywać pogotowie, że to na pewno miesiączka albo ból nóg po przebiegnięciu maratonu. Jedziemy w ciszy. Kierowca – choć pewnie nie jest tego świadomy – dociska pedał gazu mocniej niż zazwyczaj. Bardziej irytują go samochody nieudolnie ustępujące nam z drogi. Bardzo proszę wypierdalać tą osobówką. Gdyby mógł, to włączyłby sygnały głośniej, mimo że wyją tak, aż ciarki przechodzą.

Nasza cisza jest nerwowa. Jedziemy jak najszybciej, mimo że chcielibyśmy być tam jak najpóźniej – jeszcze choć przez minutę czy dwie nie musieć patrzeć na to, co zastaniemy. W aplikacji w telefonie sprawdzamy orientacyjną masę ciała pacjenta w podanym wieku. Upewniamy się co do dawek leków. Dopytujemy przez radio dyspozytora, czy może wie coś więcej. Głupio dopytujemy, bo on tam, przy swoich telefonach i ekranach, jest zdenerwowany tak samo jak my. Jeśli się czegoś dowie, to przekaże nam błyskawicznie. Pewnie patrzy na mapę Warszawy i przesuwający się po niej pomarańczowy punkcik z numerem naszego zespołu. Gdyby mógł, to przesuwałby ten punkcik palcem jak w grze na smartfonie. Od razu zaparkowałby nim pod adresem docelowym.

To są wezwania, które natychmiast zrywają z łóżek. Ciepłe obiady zostają na stołach, butów nie zdąży się nawet porządnie zawiązać, a do drzwi toalety, gdzie akurat siedzi kolega z zespołu, wali się pięścią. Wszystko przez te dane osobowe na karcie wyjazdu. Nie powinny takie być. „Zatrzymanie krążenia”, „Dusi się”, „Wypadł z pierwszego piętra”, „Upadek z roweru. Nieprzytomny’”, „Wpadł pod pociąg” – to wezwania, przy których liczba oznaczająca wiek pacjenta nie powinna być jednocyfrowa, a tym bardziej nie ma prawa być ułamkiem oznaczającym miesiące zamiast lat. Ja protestuję, wszyscy protestujemy. System się chyba wykrzaczył. Ktoś nieudolnie grzebał w kodzie i doszło do błędu. Wnoszę o natychmiastowe naprawienie. Może trzeba ten świat zrestartować? Control+alt+delete i małe serce znów będzie prawidłowo pracować, ktoś w ostatniej chwili złapie za kołnierz chłopca wbiegającego na tory, a upadek z pierwszego piętra okaże się tylko wesołą zabawą. Tak naprawdę na dole rozpostarta jest wielka poduszka i po skoku dziecko śmieje się w głos, unosi ręce do góry i chce jeszcze raz. Koszulki z listonoszem Patem nie powinny być obryzgane krwią, różowe kaski nie mogą leżeć na ziemi przełamane na pół. Miejsce małych hulajnóg nie jest pod podwoziem terenowego auta.

„Pacjent” to słowo dla dorosłych. Należy do tego samego świata co zbyt długie nasiadówki w pracy i kredyty hipoteczne.

Więc jedziemy naprawić ten błąd. Bardzo chcemy, żeby nam się udało.

A potem trzeba być jak ci ojcowie – udawać spokój. Udawać, że wrzask dwulatka lub jego nieprzytomny wzrok i sine usta oraz matki odchodzące od zmysłów to dla naszego profesjonalizmu błahostka. Nic nam one nie robią – tak powinniśmy wyglądać – my tu na wezwanie, służbowo. Komuś właśnie rozpada się świat, wszystko działa na opak, niechże więc chociaż pogotowie pracuje jak należy. Niech ludziom z napisami „lekarz” i „ratownik medyczny” na ubraniach nie trzęsą się ręce, niech w ich głosach i ruchach nie będzie emocji. Mamy wyglądać i działać spokojnie, profesjonalnie, bo ci zrozpaczeni rodzice mogą trzymać się teraz tylko nadziei, a my jesteśmy nadzieją w wersji instant. Inwestujemy w leżące przed nami dziecko całą naszą wiedzę i wszystkie nasze umiejętności – to, co polskie ratownictwo medyczne ma do zaoferowania. Potrzebny śmigłowiec? Już zamawiamy, bardzo proszę.

I powtarzamy w głowie, błagamy wręcz, żeby się udało. No, niechże, do cholery, się uda. Każdy modli się do swojego boga. W niebach wszystkich wyznań rozdzwaniają się telefony. W call center pełnym świętych od spraw zdrowotnych i beznadziejnych panują gwar i poruszenie.

Moi koledzy pokazują wtedy nieznaną na co dzień twarz. Ci zimni i wycofani głaszczą małego pacjenta po włosach swoimi pożółkłymi od papierosów palcami. Ci zawsze mrukliwi i nieprzyjemnie odburkujący kolejnym alkoholikom i starym kobietom prowadzą z rodzicami ciężko chorego dziecka rozmowę wzorcowo empatyczną. Wyjaśniają, uspokajają, pocieszają. Przy ciężko chorych dzieciach nie ma leniwych ratowników i lekarzy. Nigdy i nigdzie nie jesteśmy tak dobrzy i zaangażowani. Nie kłamiemy, że nie będzie boleć, bo kłamstwa taki kilkulatek nie wybacza. I robimy wszystko, by nie popełnić głupich błędów, bo tych my nie wybaczylibyśmy sobie nigdy.

Rodzice w takich sytuacjach bywają jednym wielkim wyrzutem sumienia. Próbują wytłumaczyć, że oni zawsze uważają, że chodzą za tym dzieckiem. Że ściągają z parapetów, zakładają kask, gdy idzie na rower, nie pozwalają wspinać się na oparcie fotela, każą rozglądać się podczas przechodzenia przez ulicę. Że syn czy córka wybiegli za piłką na jezdnię w okamgnieniu, że wdrapali się na balkonową barierkę w kilka sekund, gdy matka odwróciła się, żeby spojrzeć na to drugie – mniejsze. Zdarza im się powtarzać to w kółko – wszystkim wokół – nam, strażakom, policjantom i sąsiadom, jakbyśmy byli sędziami, przedstawicielami świata, w którym nie ma przyzwolenia na błędy. Ci rodzice sami są wtedy jak kilkulatkowie, co mają ważną sprawę i ciągną za rękaw, żeby koniecznie o niej opowiedzieć. Że to przecież wszystko nie tak.

Bywają też rodzice spokojni i zmęczeni – to ci, którzy od lat opiekują się dziećmi ciężko chorymi, z wadami wrodzonymi, nieustannie leżącymi w łóżku. Te dzieci wiosny, lata, jesienie i zimy balansują na granicy życia i śmierci – może je zabić błahe zapalenie płuc lub układu moczowego. Bać się o życie swojego dziecka raz czy dwa razy to bardzo dużo. Rodzice dzieci przewlekle chorych boją się o nie setki razy i widać po nich, że na więcej strachu już nie mają siły. Strach ustępuje więc spokojowi i rodzicielskiemu profesjonalizmowi – ich relacje o stanie zdrowia dziecka są składne i zwięzłe. Tacy rodzice przegadali już setki godzin z pogotowiem ratunkowym i personelem szpitalnym. Mają sprecyzowane oczekiwania i przede wszystkim wiedzą, czego oczekiwać nie mogą. To eksperci od ograniczeń współczesnej medycyny.

Natomiast dzieci są bezbronne i zawsze wobec nas nieufne. Możemy kombinować – mówić, że jesteśmy wujkami, którzy przyjechali po to, żeby nie bolało, ale dla nich jesteśmy po prostu dużym, jaskrawym i potencjalnie nieprzyjaznym zaburzeniem znanego im świata. Próbujemy je więc do siebie przekonać – łagodnym tonem głosu, balonem zrobionym z lateksowej rękawiczki, pocieraniem o siebie dłoni, żeby były cieplejsze. To zwykle daremne – dzieci nadal płaczą, takie ich dziecięce prawo i taka ich dziecięca natura. Zaciskamy więc zęby i do ich bólu i przerażenia dodajemy następne – kłując igłą w małe ręce czy zakładając maskę tlenową na twarz. Wtedy płaczą histerycznie, ale wolę ten płacz od głuchej ciszy. Dziecko powinno płakać, kiedy przyjeżdża w jego sprawie pogotowie. Kiedy nie płacze, bo nie ma już na to rezerw siły i łez, oznacza to, że jest naprawdę niedobrze.

Nie ufają nam, ale, co mnie zadziwia, bezwarunkowo ufają rodzicom. Ufają tym alkoholowo zamroczonym, nawet gdy zamroczenie dotyczy i mamy, i taty. Tym, którzy podczas kłótni małżeńskich na znak desperacji bądź złości ogarnięci gniewem uderzają własną głową o ścianę lub przywiązują do kabiny prysznicowej sznur i próbują się powiesić. Bywa, że ufają również wtedy, gdy powodem naszego wezwania jest podejrzenie molestowania seksualnego. Przypadek rozdaje w loterii urodzenia też takie losy – kończy się to wizytą pogotowia oraz policji i zabraniem kilkulatka lub kilkulatki do szpitala. Dzieci trafiają więc w bezpieczne miejsce, a rodzice próbują jeszcze nieudolnie się tłumaczyć. Niektórzy z moich kolegów – ci będący ojcami wszyscy bez wyjątku – radzą im wtedy grzecznie, żeby łaskawie stulili pysk.

Udajemy, że w tych sinych ustach, drobnych dłoniach i chudych nogach z siniakami na kolanach nie widzimy ust, które pocałowały nas rano, gdy wychodziliśmy na dyżur, dłoni, które trzymaliśmy, przechodząc przez ulicę w drodze do przedszkola, i nóg, które kręcą pedałami kupionych przez nas rowerków. Udajemy to tylko przed innymi, sami przed sobą nie potrafimy. Od kiedy zostaje się rodzicem, w każdym chorym dziecku widzi się swoje.

Te pomarańczowe ubrania, które wkładamy, zaczynając dyżur, nie są magiczną peleryną. Dzieci – naprawdę ciężko chore albo umierające – to chyba jedyne, do czego przyzwyczaić się nie sposób.

Jednak one też umierają. Nie mam tyle siły, żeby powiedzieć o śmierci dziecka prosto w oczy jakiejkolwiek matce, jakiemukolwiek ojcu. To za dużo, niech powie ktoś inny, może jest silniejszy lub mądrzejszy, może potrafi. Ja nie mogę, nie chcę, bardzo przepraszam, ale gdzie tu się dezerteruje? Nie pisałem się na to, poczekam na zewnątrz. Czy ktoś inny może to załatwić?

A potem po prostu trzeba to powiedzieć.

Zbieramy sprzęt. Cicho zamykamy za sobą drzwi. Wracamy do karetki. Jedziemy w milczeniu, tak jak w milczeniu jechaliśmy wcześniej, tyle że wtedy szybciej i na sygnale. Teraz to jest zła cisza, nie ma w niej żadnej nadziei. Wleczemy się, bezmyślnie gapimy przez okno. I prosimy w duchu tylko o jedno: niech telefon na razie nie dzwoni. Świat się popsuł.

X

Nie mogę przyjąć pani bólu. Jestem tekturową figurą – taką jak podobizny aktorów stawiane przy wejściach do sal kinowych. Przesuwają mnie w tych służbowych ciuchach z jednego mieszkania do drugiego. Stawiają w progach albo sadzają przy kuchennych stołach i każą słuchać o nieszczęściach. Nieszczęścia przez całe dni i noce defilują mi przed oczami jak kolejne reprezentacje podczas otwarcia olimpiady – dopiero co jedno minęło, a już pcha się następne.

– Syn, czterdzieści sześć lat, lubił dobrze zjeść. Zatorowość płucna. Teraz jesteśmy całkiem sami. Czekamy już tylko.

– Siedemnaście operacji zrobili mi na ten brzuch. Szlag by trafił tę polską medycynę! Z całym szacunkiem, panie doktorze.

– Porażenie mózgowe, ja w ogóle nie pracuję, tylko opiekuję się córką.

– Wycięli, ale są przerzuty.

– Nie poszłam do lekarza, bo nie mam ubezpieczenia. Guz piersi, twardy jak deska. Od ośmiu miesięcy.

– Ojciec pije. Mąż pije. Brat pije. I syn zaczyna zaglądać do kieliszka.

– W tej szafie wisiał. Na pasku się powiesił. Panowie byliście, ratowaliście.

Nie my, proszę pani, jacyś inni panowie. Ja byłem u tego, który powiesił się na strychu.

Nieszczęścia odbijają się od mojej tektury. Chyba nie jestem z tych empatycznych, ciepłych doktorów, którzy mają pięć gwiazdek w rankingach portalu Znany Lekarz czy którzy wygrywają plebiscyty popularności organizowane przez lokalne dzienniki.

Nie mogę przyjąć pani bólu. Mogę tylko tę sytuację ulekarzyć. Mogę podać pani synowi morfinę, znaleźć telefon do hospicjum domowego, powiedzieć, który onkolog jest głupi buc i że do niego nie warto.

Niestety, bardzo mi przykro, ale nie dam rady wziąć do serca historii o tym, że pani dwudziestokilkuletnie dziecko umrze jeszcze w tym roku. Moje serce, serce każdego z nas trzech, którzy tu do pani przyjechaliśmy, jest już pełne takich opowieści. Nastąpił overbooking nieszczęść – jak mam przyjąć następne? Gdzie je pomieścić? Może mi pani to wszystko opowiedzieć, ale nie oferuję nic więcej poza wysłuchaniem. Nie mam słów pocieszenia. Dysponuję jedynie znajomością procedur i ekstraktem z osiągnięć zachodniej medycyny ostatnich kilkuset lat. Mam również sporo bezradności, ale akurat tej pani ode mnie nie potrzebuje.

Jestem kartonową figurą.

Morfina pięć miligramów podskórnie.

I nigdy nie wiem, co powiedzieć na pożegnanie. Mówię „do widzenia”. Głupie, nie?

Basta. Pauza.

Pokaż mi ocean. Nie Indyjski, nie Atlantycki, interesują mnie tylko oceany spokojne. Pokaż rafę koralową, każdy z siedmiu cudów świata. Wymódl dla mnie urlop na poratowanie zdrowia. W tym celu niezbędne będzie niezajmowanie się ratowaniem zdrowia innych ludzi. Zabierz mnie nad zimne morze na przełomie października i listopada. Kup mi palto z wysokim kołnierzem, ciepły szalik, wełnianą czapkę. Niech będzie choćby jedenaście stopni, wystarczy. Dajże się opatulić. Daj posiedzieć na brzegu i wgapiać się w spokojne fale. Daj zjeść rybkę z cytrynką. Do rybki niech będzie parząca w usta herbatka, w ogóle tylko potrawy i napoje, których nazwy da się zdrabniać.

Jeśli chcesz pokazać czterdzieści zdjęć swojego dziecka – możesz, obejrzę z zainteresowaniem. Ważne zastrzeżenie: żadnych wysypek, wad wzroku, urazów kończyn. Pokaż sekwencję fotografii wesołego dziecka, któremu nie dzieje się żadna krzywda. Zatrucia opioidami odwraca się naloksonem, benzodiazepinami – flumazenilem, paracetamolem – acetylocysteiną. Ty mnie odtruj wesołym dzieckiem, filmem familijnym, małą stabilizacją.

Pokazuj kiczowate obrazki: starych przyjaciół grających w szachy w parku, głupiutkie kociaki goniące za własnym ogonem, zachód słońca nad jeziorem, zwykłe nic.

Ogłasza się: przyjmę dary losu. Obejrzę znowu ten teledysk Paula McCartneya, gdzie w Boże Narodzenie żołnierze na froncie pierwszej wojny światowej przerywają walkę i grają w piłkę, zamiast do siebie strzelać. Tak, weź mnie na piłkę. Grajmy fair play – żadnych fauli. Pokopałbym, jak się kopało na miękkim piachu w upalne lipce. Mogę nawet przegrać, wszystko jedno. Chcę wrócić brudny od ziemi i potu, ale bez cudzej krwi na ubraniu.

I zadzwoń do mnie nie po receptę, nie po skierowanie do endokrynologa, nie, żeby spytać, co może oznaczać czerwona plama na policzku (wszystko i nic), po prostu zadzwoń. Mamo, babciu – was też to dotyczy. Puść do słuchawki Komedę albo poczytaj Roberta Frosta, zanuć Paula Simona albo opowiedz dowcip. O Polaku, Rusku i Niemcu, o Masztalskim, szmonces, wszystko jedno. Opowiedz ciekawostkę. Przypomnij mi, ile procent Islandczyków wierzy w krasnoludy.

Podobno ciągle istnieją inne słońca niż to grochowskie. Chodź, zobaczymy. Posiedźmy nad czystą rzeką, pomoczmy w niej stopy. Niech raki szczypią nas w palce, a wesołe muchy bzyczą przy uchu. Zabierz mi telefon, pieczątkę, stetoskop i pomarańczowe ubrania. Zakopmy je z uśmiechem. Umówmy się, że kolor pomarańczowy i pośpiech będą zakazane na naszej wycieczce. Nie będzie można też doznawać urazów wielonarządowych, napadów drgawek ani niewydolności krążeniowo-oddechowych – to pierwszy punkt regulaminu i za jego złamanie przewiduje się bezwzględne relegowanie z turnusu. Zabierasz na wycieczkę słomkowy kapelusz, dmuchany materac i tętnicę wieńcową prawą? Apeluję zatem, żebyś utrzymywał je wszystkie w należytym porządku. Proszę być rozważnym letnikiem.

Weź mnie na piwo. Pograjmy w kręgle, w piłkarzyki albo w cymbergaja, popykajmy na konsoli. Zróbmy sobie regres. Nie wstydźmy się go.

I pójdźmy do krawca, jeszcze przedwojennego. Chcę mieć dwurzędowy garnitur, krawat ze spinką, włoskie buty, złote guziki, poszetkę i śnieżnobiałą koszulę z jedwabiu. Chcę tak ubrany pójść w niedzielę do cukierni na spotkanie z brunetką w rozkloszowanej czerwonej sukience. Będziemy jeść lody w wielkim pucharze i rozmawiać o istocie wszechrzeczy, częściach kosmosu, dziewiętnastowiecznych balach.

Nie ciągnij mnie za rękaw. Ani na przystanku, ani na stacji metra, ani w barze. Nie pokazuj, że ktoś upadł, trzyma się za brzuch, skręcił sobie kostkę. Zobacz, ostentacyjnie odwracam wzrok, nie patrzę. Wszyscy patrzą, a ja nie.

Zostaw, przecież i tak tam pójdę, muszę pójść, już idę, ale nie ciągnij.

Nie opowiadaj, że cię kłuje pod prawym łukiem żebrowym. Te słowa przeze mnie przepływają. Zobacz, jaki doskonale laminarny, przez nic niezakłócony przepływ słów przez Jakuba.

Kiedyś będę miły, dobry i pomocny – ślubuję. Teraz nie umiem, brak zasobów, słaba bateria, podłącz ładowarkę. Wydaje mi się, że jeśli masz problem zdrowotny, najlepiej pójść do lekarza. Adres najbliższej placówki świadczącej usługi medyczne znajdziesz dzięki nowoczesnym narzędziom online.

Nie opowiadaj ciekawostek medycznych. Nie pokazuj zagranicznych filmów ze spektakularnych akcji ratunkowych. Nic nie sądzę o serialu Doktor House, nie mam zdania o Ostrym dyżurze. Chcę mieć zdanie na każdy inny temat. Pożycz mi książkę, ale zaznacz w niej strony z bohaterami podupadającymi na zdrowiu. Ominę.

Przedstaw mi wesołych przyjaciół. Zapisz mnie do kręgu hedonistów, koła sybarytów, wybudujmy pałac albo drewniany domek nad rzeką. I w ogóle nie mówmy, zamiast tego palmy ogniska, palmy w kominku, śpiewajmy piosenki, gapmy się w ogień.

Adoptujmy psa albo zajdźmy w ciążę. Zróbmy życie – niech urodzi się dziecko. Niech będzie łyse i ufne. Niech sprawdza jak w tym wierszu Szymborskiej, czy szklanki i łyżeczki spadają w górę, czy w dół. Niech się przewraca tylko zabawnie i bezboleśnie. Zabierzmy dziecko przed zajezdnię śmieciarek albo tramwajów. Patrzmy godzinę albo dwie, jak maszyny wjeżdżają i wyjeżdżają. Klaszczmy w dłonie, gdy uda się ułożyć puzzle z pięciu kawałków lub wejść na szczyt schodów. Niech dziecko zsuwa się po zjeżdżalni setny raz, aż będziemy mieli tego dość, bo ono nie będzie miało tego dość nigdy. Niech zaśnie na tej zjeżdżalni. Weźmy je wtedy na ręce i zanieśmy do domu ciepłe i miarowo oddychające. Odłóżmy do pachnącego łóżeczka. Zaśpiewajmy nad nim kołysankę, że z cukru był król, z piernika paź, królewna z marcepana. Niech dziecku przytrafia się najwyżej trzydniówka. Niech omijają je ospy wietrzne, szkolne niesnaski, epidemie i imperialne ambicje sąsiadów.

Odkłam mi świat skondensowany do nieszczęść. Poupychajmy śluby między zawały, dancingi między nowotwory, chrzciny między pogrzeby. Nie chcę słuchać ani czytać o wojnach, upadkach, bolesnych rozstaniach. Odkłam mi świat nawet za bardzo, zrób mnie naiwnym pięknoduchem. Niech nie dotknę ziemi ni razu. Zrób mój kraj estetycznym, czułym i bezpiecznym. Wyświetlaj w telewizji same dobre wiadomości.

Zatęskniłem za subtelnościami, trzeba mi umiarkowania. Niech rzeczywistość już nie wali po łbie. Chcę Stachury i Bellona, Felliniego i Morricone, Bacha i Preisnera. Znam krzyk, teraz opowiedz, jaki śmieszny był ten facet pod oknem z piosenki. Nie chcę do szpitala na Szaserów, wpadnijmy lepiej na dzień do Tomaszowa.

Pozwól wreszcie nie być w środku. Chcę na peryferie uwagi. Niech się we mnie nie wgapiają z nadzieją, że pomogę, albo z wyrzutem, że boli, albo ze złością, że przyjechałem tak późno, albo z rezygnacją, że już po nic. Chcę wchodzić do miejsc niezauważony i wychodzić z nich, kiedy mi się podoba.

Chcę odpowiadać, że nie mam pojęcia. Chcę pobyć niekompetentny.

I zatęsknić chcę, nabrać dystansu, pomyśleć, po co w ogóle to wszystko. Wiem, sam pchałem się do tych karetek, od wielu lat serce biło mi szybciej, gdy przejeżdżały obok. Karetki wożą obiektywne, skondensowane dobro na sygnałach – tak myślałem, może nawet trochę nadal myślę. Zmęczenie i porażki przesłoniły jednak tę prawdę. Muszę zrobić dziesięć kroków wstecz, muszę pojechać nad spokojny ocean, żeby się przez te porażki i zmęczenie przebić, żeby docenić drobne sukcesy. One też ważą.

Waży zaciśnięcie rozerwanej tętnicy i zreanimowanie młodej matki, ale głupią strategią byłoby odnajdywać sens, opierając się wyłącznie na tym – to zbyt rzadkie. Waży też przecież poprawiona poduszka, uśmiech, podana dłoń. Waży uwięźnięte w gardle przekleństwo, wysiłek pomimo zmęczenia. Waży mądra rutyna wynikająca z doświadczenia – bezwiedne unikanie błędów, „fach w ręku”, sprawdzone sposoby na rozryczane trzylatki i agresywne staruszki.

Czas umie zabrać radość z tych niewiele ważących sukcesów. Umie zlać wszystkie twarze w jedną – młodo-starą, damsko-męską. A przecież robimy drobne różnice w pojedynczych życiach. Poprawiamy poduszki nie społeczeństwu, tylko pani Leokadii. Uśmierzamy odchodzenie nie narodu, ale pana Jana. Przerwę trzeba zrobić wtedy, kiedy pani Leokadii poduszki się nie poprawia, choćby się mogło, kiedy ludzie częściej irytują, niż ciekawią, kiedy zaczyna się odczuwać pokusę pokazania siły wobec bezradnego. Wtedy stop. Dobrze mieć kolegę, który złapie za ramię i mądrze poradzi. Wtedy należy zatroszczyć się o swoje sny, pokarmić je spokojem, równowagą i słońcem. Gdy ich nie nakarmię, to nocami będą towarzyszyć mi batalionowe grupy taktyczne przekraczające wschodnią granicę RP, labirynty bez wyjścia, nowotwory żołądka i krew na poduszkach powietrznych.

Pokaż proste przyjemności – będę się ich wstydził, ale i tak czerpał z nich satysfakcję. Kup mi „Przegląd Sportowy”. I samochód z matowym lakierem oraz wieloma przyciskami wokół deski rozdzielczej. Kup obiad i apartament, kup bilet na wycieczkę. Daj pieniądze, należą mi się przecież jakieś pieniądze, powinienem je mieć. Powinni je mieć wszyscy moi koledzy – więcej pieniędzy mniejszym kosztem. A nie mają i to jest skandal.

Oddaj mi radość życia, oddaj radość pracy, naucz umiarkowania – w końcu inni mają dużo gorzej.

Wypożyczmy łódkę, postawmy żagle. Mówmy żargonem, ale wreszcie niemedycznym. Powtarzajmy: prawy szot foka luz, lewy szot foka wybieraj. Cieszmy się używaniem słów prawie zapomnianych: bom, grot, zęza, forpik, achtersztag, gafel. Pokaż kosodrzewinę, stare mapy, muzeum lotnictwa, wiersze Mickiewicza i Wodogrzmoty Mickiewicza, niedokończoną katedrę w Barcelonie i skończone piękno FC Barcelony Pepa Guardioli. Przejdźmy się po jakimś korso. Zadumajmy się kiczowato nad upływem czasu w basenie Morza Śródziemnego i poznajmy pogodnego autochtona o mądrej, starej twarzy. Niech nas zabierze na wesele zielonookiej córki z czarującym oficerem, chłopakiem jak z kiepskiego romansu. Kupmy im wielki bukiet kwiatów i bawmy się jak szaleni, a następnego dnia zróbmy sobie sjestę. Niech będzie za gorąco na cokolwiek oprócz leżenia w hamaku, przykrycia oczu czapką i splecenia palców na klatce piersiowej. Możemy tak podrzemać – dwutygodniowa drzemka wydaje się w sam raz na to zmęczenie.

A potem zrobię się zastały i ten spokój zacznie uwierać. Potem pomyślę, że już bym się ruszył. Potem zacznę tęsknić, choć obiecywałem sobie, że nigdy nie zatęsknię. Nieśmiało, jak zamaskowane peryskopy łodzi podwodnych pokażą się na powierzchni dobre wspomnienia z pogo. Hamak odgniecie się na plecach, a przeestetyzowane obrazki zaczną drażnić. Wrócę. Przypomnę sobie, że lubię wracać.

Maksymalna dawka atropiny w bradykardii to trzy miligramy.

XI

Znamy cię, miasto sobotniej nocy. Przecinamy niebieskimi sygnałami twoje powietrze pachnące tanim spirytusem, drinkami sączonymi przez słomkę, perfumami i skrętami. Słuchamy twoich bełkoczących synów i córek o wodnistych oczach. Próbują omamić nas swoim urokiem lub wybić nam zęby. I jedno, i drugie z rzadka im się udaje. Znamy twoich samotnych depresantów, przeklinające się małżeństwa, nakręconych amfetaministów, nastolatków sprawdzających, czy gorące na pewno parzy, rozdygotanych hipsterów. Tylko my moglibyśmy zliczyć łuki brwiowe rozcięte o warszawski bruk, brzuchy porysowane nożami, urwane palce, butelki rozbite na potylicach, krwawiące nosy. Zapamiętujemy te dziwne nazwy kupowanych w internecie wynalazków do wąchania i palenia, których efekt jest nieprzewidywalny jak te dni, których jeszcze nie znamy. Zbieramy z parków i chodników twoich wyrzutków, miasto, żeby młodo nie pomarli. Patrzymy na prywatność bywalców twoich salonów pozujących na kolorowych ściankach. Jesteśmy świadkami ich ekstatycznych ciągów, bolesnych upadków, zwyczajnych żyć, lęków i chorób. Znamy kace, delirki, przepite esperale, nosy kapiące od kokainy. Znamy twoje domówki, kluby ekskluzywne i podrzędne, twoje kasyna, kebaby, burdele, meliny i wreszcie znamy bardzo dobrze miejsca, gdzie trafiają ci, którzy w sobotnie noce biorą zbyt ostre zakręty: komisariaty, oddziały ratunkowe, izbę wytrzeźwień. Jak wielkie magnesy przyciągają pechowców, przepuszczają przez swoje korytarze i bazy danych, pozwalają względnie wziąć się w garść, w końcu uwalniają – uwierz mi, miasto, zawsze z ulgą. Znamy te hetero- i homoseksualne serca, które wstępnie nadłamane w dni powszednie dopiero w późny sobotni wieczór po półtora promila łamią się doszczętnie. Słuchamy płaczów właścicielek i właścicieli tych serc. Czasem, gdy zawód miłosny skłania do czynów lub myśli autodestrukcyjnych, zawozimy niedoszłych samobójców do psychiatrów, których, jak się przez tych sześć lat przekonałem, bardzo potrzebujesz, miasto. Przybywamy jak spóźnieni arbitrzy na pojedynki o względy dam, a czasem też kawalerów. Pojedynki odbywają się na miny, brzydkie słowa, pięści, drapanie po twarzy, rwanie włosów, wreszcie na noże i łamanie kończyn. Płuczemy solą fizjologiczną oczy o wielkich źrenicach, w które zidentyfikowani przedstawiciele organów porządku publicznego lub niezidentyfikowani uliczni antagoniści napsikali gazem. Znamy zmęczone, zazwyczaj przyzwoite twarze twoich policjantów i strażników. Wariujesz, miasto, w te sobotnie noce, dostajesz bzika. Wypuszczasz z siebie powietrze, które połykasz od poniedziałku do piątku. Z rzadka tylko wypuszczasz je godnie, więc z głupim na rozum się zamieniasz, przełączasz w tryb samobójczy, a mnie za pieniądze twoich podatników czynisz jednym z tych, którzy mają nie dać się ludziom pozabijać. Mam wyciągać z bagna za uszy, cucić, przypominać, odwodzić od pomysłów, brodzić wśród pijanych głosów, wchodzić w sam środek gorączkowych baletów. Pan doktor – ostoja rozsądku, przyzwoitości i profesjonalizmu w amoku stworzonym przez koktajl substancji psychoaktywnych, których dziesiątki kilogramów krążą w setkach tysięcy litrów krwi dzieci sobotniego miasta.

Dobre sobie.

Rozumiem twoich synów, miasto. Ja i moi koledzy jesteśmy jednymi z nich. Potrzebujemy tego samego, takich samych sobotnich nocy, tylko czasem ze względu na harmonogram dyżurów wypadają na przykład we wtorek, gdy naszymi karetkami akurat jeżdżą inni.

Miasto kusi, na haka, na jednego, na chwilę, po której naprzód. Jesteśmy młodzi, chyba jeszcze tak, idźmy! Picie jak wypracowany rytuał, małe ruchome święto. Ważne, żeby tego szczególnego wieczoru było czym zagryźć i czym popić. Z rozmachem angażujemy nasze głowy, gardła i portfele. Wódka, hops, witajcie, dobry wieczór. Żeby był czas, bo zdrowie, odpukać, wciąż dopisuje. Będzie o czym pogadać, to pewne. Każdy ma najlepszą historię do opowiedzenia. Ciach – wypili! Święty wieczór, męskie oczyszczenie, publiczna spowiedź. Tu się, psia nędza, nikt nie oszczędza. Odpoczywamy od pracy. Podobno mężczyźni piją, żeby rozmawiać. No to rozmawiamy. Który fachura, a który partacz. Który ludzi traktuje grubiańsko, bo jak się wypije, to wychodzi, że nikt o takim nie myśli z szacunkiem. W Polskę idziemy, zamykamy butelkę! Który obcował z najobrzydliwszym z kloszardów. Gdzie ostatnio nas wezwano – melina tak, areszt owszem, penthouse – nic nowego, ale burdel, oho, rzecz rzadka, choć bywa. Ktoś przebija: rezydencja ambasadora kraju arabskiego! Inny na to: studzienka przeciwzalewowa! Szach: dom jakiejś podobno młodzieżowej influencerki, która powitała nas z pudelkiem w dłoni. Mat: wicemarszałek lub podsekretarz – obsikany i obrzygany albo w łóżku z posłem, co ciekawe, z opozycji.

A potem przerzucamy się śmierciami i prawie śmierciami. Motocykliści bez głów. Samobójcy z pistoletami w dłoniach. Ledwo ciepłe dwudziestoletnie prostytutki. Nie ma w pogotowiu opiekującego się nami psychologa, musimy więc wystarczyć sobie sami. Wyściskam cię, a potem się wyżal, mordeczko.

A tak zrobiłem, a taki lek dałem i, kurwa, nie wiem, czy dobrze. Daj spokój, zrobiłeś, co mogłeś. Miałem kiedyś to samo. Nie opowiadałem ci? Opowiem. Może zadzwonimy po kumpli? Kogo moje piękne oczy widzą! Co z kolegą, który popłynął? Płynie dalej. Co z żoną? – pytamy jedynego zamężnego. Kocham – mówi, a oczy mu się szklą, i wiemy, że mówi szczerze, bo wierne z niego bydlę i dobry chłopak. Co z przyszłością? Pierdolimy, dość mamy tej roboty, coś trzeba zmienić. Ten do Anglii, ten się uczy na pielęgniarza, inny otwiera salon GSM, a jeszcze kolejny rozważa rok na Antarktydzie. Gdzie, kurwa?! Na Antarktydzie czy w Arktyce – serio, polska stacja badawcza szuka ratownika, wyciszę się, przemyślę sprawy. Słyszeliście, że Maciek odszedł z firmy i został motorniczym? Tramwajem jeździ, najczęściej siódemką. Podobno płacą sześć tysięcy na rękę, a i robota spokojniejsza. Zawsze cię szanowałem, bardzo cię cenię, lubię cię, kolego, jesteśmy ekipą. I następna butelka. Zdjęcia na Fejsa. Walki na niby. Gastrofaza. Może pośpiewamy? Śpiewajmy! Znacie szanty? Panie didżeju, puść pan jakąś szantę!

A jeśli miasto, to dziewczyny, bo, o czym jesteśmy przekonani, mamy czar. Dziewczyny mają długie proste włosy, za to nie mają duszności ani bólu w klatce piersiowej. Chcą od nas kolorowych drinków, a nie tabletek na nadciśnienie, i czasem pozwalają się dotykać zupełnie niezawodowo. Dziewczyny mają sprężystą, gładką skórę bez plam wątrobowych i śmieją im się oczy, których równe źrenice prawidłowo reagują na światło. Dziewczyny mają też coś do powiedzenia, urok osobisty i przemyślany kolor paznokci, który zaskakująco dobrze komponuje się z ich zapachem. W ogóle wszystko się w nich komponuje, bo dziewczyny są życiem, szczepionką na całe to umieranie, którym przeszły nasze ubrania, skóry i serca.

Proste emocje. Łatwe, intensywne rozrywki. Do Teatru Wielkiego wybierzemy się kiedy indziej. Teraz tańczy nawet ten, co się zarzekał, że nie tańczy z założenia. Pląsa aż miło.

„Jak panowie sobie z tym wszystkim radzicie?” – to pytanie, które pacjenci zadają nam częściej niż przełożeni. Odpowiadamy jakimś banałem, bo na powiedzenie prawdy brakuje nam albo chęci, albo odwagi, albo autorefleksji.

A przecież przemieleni przez Warszawę potrzebujemy nagrody. Jak psu psi pokarm nam się należy. Za te brudy, za zgony, budzenie o trzeciej w nocy, za pijaków, strach, niepewność, za krzyki, okropności, płacze, których musimy wysłuchiwać z kamienną twarzą. Należy nam się – do wyboru – albo kojące, błogie ciepło rozchodzące się od czubka głowy po koniuszki małych palców u stóp, albo dzika, hedonistyczna ekscytacja – efekt zanurzenia się w kąpieli z endorfin i adrenaliny.

Należy się lufa o ósmej rano po powrocie z dyżuru. Już w łóżku, po kąpieli. Butelkę z whisky, butelkę z colą i szklankę z trzema kostkami lodu stawia się na stoliku nocnym symetrycznie. Najpierw nalewa się whisky. Dolewana cola buzuje. Po pierwszym łyku przymyka się oczy. Po trzecim błogie ciepło zaczyna rozlewać się po ciele. Po wypiciu szklanki zapada się w sen. Wystarczy jedna. Kilka miesięcy później dwie. Potem trzy, ale to przecież tylko trzy, a noc lekka nie była, trzy wyjazdy po północy. Lufa za każdy.

Narkotyki twarde, czyli morfinę lub jej pochodne, wstrzykuje się dożylnie w dawce po pół ampułki, bo każdy z nas widział dziesiątki razy, jak pacjenci otrzymywali całą ampułkę i żadna krzywda im się nie działa. Nie trzeba zaciskać paska od spodni na przedramieniu ani pożyczać od kolegi brudnej igły. Dostęp dożylny zapewnia się sobie samemu zgodnie z zasadami sztuki medycznej – za pierwszym razem i jałowo. Morfinę albo fentanyl nabiera się do strzykawki, zabezpiecza ją igłą. Ampułki wrzuca się do kibla, żeby żona się nie zorientowała. A potem pięć miligramów morfiny albo pięćdziesiąt mikrogramów fentanylu rozpuszcza się w pięciu litrach krwi krążącej w dorosłym ludzkim organizmie. Mikrogramy, pozornie nieistotne w tak dużej objętości, potrafią zrobić różnicę. Brzuch, ramię, uda, mały palec – wszędzie ciepło. Wąskie i leniwe źrenice, powolny oddech, sen, świat jest dobry. Tylko na dyżury trzeba wkładać koszulki z długim rękawem.

Narkotyki miękkie – wieczorem, do piwka, przy serialu albo meczu lub książce o tym, jak nasi łebscy inżynierowie skonstruowali Enigmę. Już tak bardzo te narkotyki miękkie nie rozbawiają. Już się też tak bardzo nie kaszle. Już się przez te kilka miesięcy doszło z nimi do porozumienia i umie się je przyjmować akuratnie. Potem na dyżur przychodzi się w ciuchach przesiąkniętych słodkim zapachem.

Tinder – jeśli ktoś ma cierpliwość, albo prostytutki, jeśli ma dwieście złotych. Uderzenie krwi do głowy, piersi, pośladki, zapach perfum, skóra do skóry, prezerwatywa, klapsy, brutalność, spełnienie. Krępująca cisza i: „Odwieźć cię do domu?”, albo dwieście złotych i do domu można pojechać samemu.

Zapierdalanie dwieście trzydzieści kilometrów na godzinę. Bogu dzięki, że wskutek skoku modernizacyjnego mamy autostradę od rogatek Warszawy do samego Berlina. Temu samemu bogu dzięki też za to, że z pensji ratownika medycznego przyzwoity motocykl da się wziąć w leasing. I gdy się tak zapierdala, tym bardziej gdy się ściga z innym i jest się tak absolutnie skoncentrowanym i skupionym na tym zapierdalaniu, gdy się mija każdy samochód w ułamku sekundy i pędzi po tej autostradzie między innymi pojazdami, to się naprawdę żyje. Jest się wtedy tym zapierdalaniem. Ta koncentracja jest chyba najlepsza, walka o własną równowagę, brak przestrzeni na popełnienie błędu.

Kupony, pewniaczki, zdrapeczki. Trzecia liga angielska, hokej szwedzki, złudzenie, że trzyma się ciągle na plusie. „Ja stawiam” – kiedy weszło. Cisza, kiedy znowu się nie udało. Manko na koncie. Kupony, pewniaczki, zdrapeczki, pożyczki, problemiki, problemy, bardzo poważne kłopoty.

Zbadano takich jak my, nasze amatorskie i gorzkie obserwacje opracowano naukowo.

Trzydzieści sześć procent ratowników medycznych w Australii cierpi na jakąś formę depresji.

W latach 2007–2008 w ciągu osiemnastu miesięcy siedmiu strażaków pełniących służbę w Chicago popełniło samobójstwo.

Ponad połowa pracowników lotniczego ratownictwa medycznego w USA śpi zbyt mało, ma sen o zbyt niskiej jakości lub zgłasza niewystarczającą regenerację pomiędzy dyżurami.

Dwadzieścia procent pracowników ratownictwa medycznego miało lub ma objawy zespołu stresu pourazowego.

Czterdzieści osiem procent cierpi na którąś z chorób układu sercowo-naczyniowego.

Ryzykowne zachowania seksualne dotyczą ponad czterdziestu dwóch procent strażaków ratowników w województwie łódzkim przy średniej dla ogólnej populacji wynoszącej siedemnaście procent.

Te procenty mają dla mnie swoje imiona, nazwiska i twarze.

W filmie Petra Zelenki Rok diabła Jaromír Nohavica przedstawia swoją autorską teorię góry alkoholowej. Mówi, że picie jest jak wspinanie się na szczyt. Można pić przez całe lata – towarzysko, dla odprężenia lub euforii, niedestrukcyjnie, a nawet zdrowo – i nie osiągnąć szczytu aż do samej śmierci. Jeśli jednak – według teorii alkoholowej Nohavicy – znajdziesz się za tym szczytem i zaczniesz się piciem niszczyć, to staczasz się z góry i wtedy już nie pomoże ci silna wola, medycyna czy jakikolwiek bóg. Nic ci nie pomoże. Nikt z pijących nie wie, jak stroma jest jego góra, ani ile zostało mu do szczytu.

Chyba już się do tego wszyscy niezdrowo przyzwyczailiśmy – raz na jakiś czas jeden z naszych odpada. Najpierw bełkoczącym głosem o piątej trzydzieści informuje przez telefon, że nie będzie go na dyżurze – problemy żołądkowe. Czasem dzwoni żona, która znalazła przy nim garść tabletek lub pustą strzykawkę z igłą. Nasi koledzy się staczają, a my, tak wobec tego bezradni, jak tylko można być bezradnym, rękami, nogami i zębami próbujący utrzymać się we własnej chwiejnej równowadze, patrzymy, próbujemy nieudolnie pomóc, przegrywamy razem z nimi. Czasem nawet wyciągamy z wymiocin, szukamy detoksu, chwilowo otrzeźwionym wpychamy do rąk karteczki z adresem terapeuty. A potem uświadomieni przez kogoś mądrego, pozwalamy im sięgnąć dna. Mądrzy radzą bowiem: nie chcesz go pochować, daj mu upaść. W końcu odchodzą z roboty albo ktoś z ciężkim sercem ich wyrzuca po kolejnym bełkotliwym „przepraszam”.

Moi koledzy z pracy przegrywają swoje życia dużo częściej niż koledzy z liceum. Jakby mało było nam obcowania ze śmiercią na co dzień, raz na kilka lat musimy zaciskać zęby, odczytując wiadomość, że ten, którego znaliśmy z widzenia albo z którym mieliśmy kilka dyżurów, albo z którym spędziliśmy dwa tysiące godzin, przegrał ostatecznie. Robimy wtedy to, co możemy, czyli wyjemy syrenami karetek nad dziurą w ziemi, do której składają trumnę z naszym kumplem. Nie rozumiemy, czemu akurat jego góra okazała się tak niska, szczyt osiągnął tak szybko i zaczął z niego spadać błyskawicznie i boleśnie. Próbujemy sobie to potem jakoś opowiedzieć czy wytłumaczyć. Jedyne, do czego dochodzimy, to, że „szkoda chłopa”, bo był „poczciwina”.

Czasem wydaje mi się, że kłopoty omijają szerokim łukiem tych, którym nigdy nie przyszło do głowy, żeby włożyć w swoją pracę choć odrobinę serca, i którzy nie miewają zawahań i wątpliwości. Góry dobrych – ale takich naprawdę dobrych – chłopaków, którzy przyjmują emocje, zupełnie się przed nimi nie broniąc, całkiem wobec nich nadzy, są niższe, na szczyt wspiąć się łatwiej. I po pewnym czasie już się wie, że nie da się w tym fachu pracować z oddaniem, nie ponosząc żadnych kosztów psychicznych.

A statystyka to świnia, ślepy los czasem odzyskuje wzrok. Wysyła wtedy do alkoholowo nieprzytomnego lub śmiertelnie powieszonego ratownika medycznego właśnie tego kumpla, który przejeździł z nim karetką tysiące godzin i zna jego umysł i serce lepiej niż ktokolwiek inny. I kumpel nad kumplem płacze.

Pogotowie ratunkowe rozpierdoliło głowy moim znajomym.

XII

Myślę o nich ciepło. Gdybym powiedział im to prosto w oczy, żartowaliby ze mnie przez dwa miesiące – oni i około pół tysiąca innych osób, które dowiedziałyby się, że w lekarzu Państwowego Ratownictwa Medycznego obudziła się czułość. W tym świecie, tak z wierzchu, na delikatność nie ma miejsca. Jeśli ktoś zderzył się z przydrożnym drzewem, to „dobrze zajebał”. Jeśli ktoś uratował ośmiolatka, to „dał radę”. Jeśli po dyżurach znieczula się etanolem, to „leci w cug”. To świat przytłaczająco męski – kobiety w pogo oczywiście też są, jednak jest ich dużo mniej, prawie w ogóle z nimi nie pracowałem. Cyklicznie zamykają nas w kilkunastu na dobę w jednym budynku, ale nie ma żadnej pilnującej nas facetki. W powietrzu unosi się więc atmosfera, a czasem i zapach męskiej szatni, zielonej szkoły czy obozu kondycyjnego. Nie ma żon, matek, przyzwoitek, stróżów kulturalnego języka i arbitrów dobrych manier oraz estetyki. Nie mogę mówić o czułości, gdy jesteśmy w kilkunastu, bo im słuchaczy więcej, tym emocje muszą być mniej skomplikowane, a pozory nonszalancji i stoicyzmu silniejsze. A przecież myślę o nich ciepło, choć nie jest to czułość ckliwa, nie będziemy się na trzeźwo przytulać.

Jednak byliśmy tam razem i tylko my rozumiemy, co to oznaczało.

Byliśmy tam. Klęczeliśmy obok siebie na mokrej ziemi. Nasze ramiona się stykały. Rękawiczki na naszych rękach brudziła ta sama krew. Stworzyliśmy swój język, system kodów, półsłówek, który rozumieliśmy tylko my. Gdy mówiliśmy, że sytuacja jest zupełnie jak u pana Ryśka z Kobielskiej, to stawał nam przed oczami ten pan Rysiek jak żywy (jeszcze). Pamiętaliśmy, że miał zawał, obrzęk płuc, ciśnienie ledwo oznaczalne, a tętno nitkowate. Pamiętaliśmy, jak skończył i jak płakały Ryśkowa z Ryśkówną.

Spaliśmy pod gryzącymi kocami. Budzono nas jednocześnie o nieludzkich czwartych dwadzieścia ni to w nocy, ni to nad ranem. Jedliśmy śniadania o czternastej i obiady o dwudziestej trzeciej. Robiliśmy sobie nawzajem kawy, pożyczaliśmy jeden drugiemu pieniądze. Zapamiętaliśmy tych samych pacjentów, których zapomnieć nie jest i nigdy nie będzie sposób: tego zamordowanego na Nubijskiej, tę potrąconą przez pociąg przy torach na Olszynce, tego zreanimowanego noworodka, ósmy cud świata. Gdy Grochów okazywał się łaskawy, graliśmy w futbol na konsolach. Żywiliśmy się na stacjach benzynowych w przerwach na tankowanie. Narzekaliśmy na to samo – na pieniądze, dyspozytorów, męczących pacjentów i te składy osobowe na SOR-ach, które zwiastowały, że zamiast kulturalnego przekazania chorego znowu będziemy grali w nudnawy ping-pong „dlaczego do nas”. Jeden drugiego łapał za kołnierz, gdy tamten półprzytomny ze zmęczenia chciał wjechać noszami z pacjentem prosto pod nadjeżdżający samochód. Ogarnialiśmy wzrokiem ciała rozwleczone przez pociągi, wyciągaliśmy ludzi spod tramwajów na trzy cztery, dźwigaliśmy razem sto dwadzieścia kilo człowieka, nosiliśmy dzieci na rękach, nosiliśmy zwłoki, nakrywaliśmy je prześcieradłami, wkładaliśmy do worków. Wchodziliśmy we trzech do miejsc, gdzie pojedynczo wejść strach. Broniliśmy się nawzajem – nie daliśmy się pobić pijakom, drobnym dresiarzom i poważnym bandytom. Psikaliśmy im gazem w oczy i uciekaliśmy. Opowiadaliśmy sobie o naszych miłościach i rozstaniach. Słuchaliśmy o tym, że jest pięknie, zwyczajnie, tragicznie – nauczyliśmy się patrzeć na siebie tak, żeby od razu wiedzieć, jak jest. Chodziliśmy na swoje wesela. Gadaliśmy o bzdurach. Słuchaliśmy Pablopavo, Bacha, Voyagera, Lao Che, country, Andrzeja Rosiewicza, Radia Złote Przeboje i Karela Gotta. Śpiewaliśmy. Wiedzieliśmy, co, a najczęściej kto kogo wkurwia. Ja mogłem rozmawiać z alkoholikami, Marek był na nich uczulony. Mnie zaś irytowali gadatliwi, z którymi Marek – sam gadatliwy – z lubością wdawał się w długie rozmowy. Nie można go było jednak zostawiać samego z rodzicami, którzy krzywdzą dzieci, bo złamałby wtedy prawo karne.

Wiedzieliśmy, kto czego nie umie. Widzieliśmy nasze błędy. Asekurowaliśmy się nawzajem, żeby się przed tymi błędami chronić. Uczyliśmy się od siebie. Gapiliśmy się melancholijnie w okno, gdy nie wyszło. Razem milczeliśmy, kiedy to, co widzieliśmy, to było za dużo na trzy trzydziestoletnie męskie głowy. Nieudolnie – jak zazwyczaj mężczyźni – próbowaliśmy się pocieszać. Udawaliśmy, że wcale nie chce nam się płakać. Mieliśmy wspólne sukcesy. Przybijaliśmy sobie piątki – jak koszykarze po udanej akcji, najlepiej takiej, którą wielokrotnie ćwiczyli na treningach. Pisaliśmy do siebie wiadomości, kiedy któryś dowiedział się, że tak, pacjent żyje, ma się dobrze. Porozumiewaliśmy się wzrokiem. Obserwowaliśmy, jak się zmieniamy. Widzieliśmy siebie na początku – nieopierzonych i entuzjastycznych. Z miesiąca na miesiąc tężeliśmy. Naiwną wylewność zastępowaliśmy często zasadniczością lub, co gorsza, sfrustrowaną opryskliwością. Patrzyliśmy na tę ewolucję zaskoczeni, czasem zniesmaczeni. Zapominaliśmy o hierarchii. Zrozumieliśmy, że ten, kto próbuje tę hierarchię tworzyć i sztucznie stawiać się nad innymi, przegra. Pojęliśmy, że jeśli jesteśmy w niebie, to razem, a jeśli w dupie, to tym bardziej. Obgadaliśmy wszystko – biedę, bogactwo, miłość, śmierć, formę sportowców, sytuację międzynarodową, podatki, kandydatów na prezydenta, rynek samochodów osobowych, obie wojny światowe, perspektywy na trzecią, lęki, nadzieje. Obgadaliśmy koleżanki i kolegów alfabetycznie: od Adriana do Zuzanny. Jak to w męskich szatniach robiliśmy sobie dowcipy, przy których Jackass wydaje się humorem subtelnym i wyrafinowanym. Kopaliśmy się w tyłek na szczęście (to rzadko) i bez powodu, bo ktoś wypiął dupę (częściej). Opowiadaliśmy grubo ciosane kawały – proste, prymitywne, jeszcze prymitywniejsze. Patrzyliśmy kątem oka, co kto czyta w przerwach między wyjazdami. Ten od najgłupszych dowcipów, który lubił ogłuszać kolegów petardami, solić im kawę i budować bazy z krzeseł i koców, wieczorami siedział z wierszami Asnyka. Ten cichy i spokojny, który kradł jedzenie z lodówki, czytał Mrożka po angielsku. Ten zawsze na baczność, z zamiłowaniem do militariów i obwieszony gadżetami jak choinka, uczył się z poradników o rodzicielstwie bliskości, gdy okazało się, że wkrótce zostanie ojcem. Rozbieraliśmy wspólnymi siłami zaświerzbionych kloszardów. Rozcinaliśmy ubrania powykrzywianych motocyklistów. Patrzyliśmy na tragiczne końce. Nasze lśniące nowością i zdradzające nieopierzenie ubrania pruły się, dziurawiły na płotach, wycierały na kolanach od klęczenia na grochowskich chodnikach, brudziły się, szarzały. Reanimowaliśmy na zaśnieżonych, zlodowaciałych ulicach. Marzliśmy, mokliśmy, jeździliśmy w lipcowym skwarze tymi samymi starymi mercedesami z popsutą klimatyzacją. Wyjąc syrenami, mijając auta slalomem, pędziliśmy sto trzydzieści na godzinę. Czasem slalom stawał się przerażająco niebezpieczny, gdy z naprzeciwka zdecydowanie zbyt szybko zbliżały się w naszym kierunku światła ciężarówki. Trzydziestoletnie życia przebiegały nam wtedy przed oczami. Widzieliśmy nasze pierwsze razy – pierwsze wyjazdy, pierwsze reanimacje, pierwsze wypadki, pierwsze wkłucia dożylne, pierwsze zgony. Wycieraliśmy krew. Przywoływaliśmy się do porządku. Kłóciliśmy się złośliwi ze zmęczenia. Spędziliśmy ze sobą tysiące godzin. Setki razy zadawaliśmy pytanie: „Pomóc ci?”. Nie myśleliśmy o tym na co dzień. Po prostu byliśmy tam – obok siebie i siłą rzeczy ze sobą. Ratowaliśmy ludzi. Zostaliśmy kumplami.

Nie kolegami, nie przyjaciółmi. Kumplami. Przyszliśmy z czterech stron świata, a grafiki dobierały nas przypadkowo. Mnóstwo nas dzieliło. Jedni mieli przeszłość wzorowych uczniów, inni młodocianych paserów. Jedni głosowali na tych polityków, których drudzy w myślach łamali kołem. Większości podobały się dziewczyny, ale część wolała chłopaków. Maniak psów trafiał na zapalonego wędkarza, ideowy weganin na ortodoksyjnego katolika, bystry też na bystrego, ale znacznie mniej. Jedni latami budowali domy, inni prowadzili warsztaty rzeźbienia w drewnie. Jedni rozkręcali siedem równoległych biznesów, inni wiedli styl życia zasadniczo leżący, z bolesnymi przerwami na wyjazd do pacjenta.

Rozeszliśmy się. Pozwalnialiśmy się, powypalali, poprzeprowadzali. Wiedzeni instynktem samozachowawczym znaleźliśmy inne miejsca pracy. Z pierwszej linii frontu, na której przecież sobie poradziliśmy, zdecydowaliśmy się zdezerterować. Nasze dusze, serca, kręgosłupy moralne, mózgi i ciała już się od tego pogo psuły, wykoślawiały, wyciekało z nich życie. Aż w końcu wyschły na wiór. Informowały nas w przedostatnich podrygach, że coraz mniej jest w naszej pracy ducha przygody, coraz więcej zaś gorzkiej frustracji przelewanej na chorych, nudy albo potencjalnie samobójczych prób radzenia sobie z Grochowem.

Ulewało nam się tym pogotowiem.

Odeszliśmy stamtąd z niewyczerpanym bagażem historii i ze spokojem w ruchach, kiedy ktoś na naszych oczach przestaje oddychać czy zaczyna drgać. Wiemy, że zniesiemy smród kloszarda i płacz kobiety po śmierci mężczyzny, z którym żyła od pięćdziesięciu lat, zniesiemy widok rozpływającego się ciała i samochodu zgniecionego w harmonijkę z pasażerami w środku. Wiemy, że z widoku umierającego dziecka leczy się dni, czasem tygodnie.

Czas jest sprytny i zaciera złe wspomnienia. Co rusz jeden z nas, który kilka lat temu na skraju degradacji psychicznej bądź finansowej zdecydował się porzucić pogotowie, stwierdza, że tęskni i wiedziony tą tęsknotą – wraca. Najczęściej po nic, co najwyżej by żyć przeszłością. Jest po tym powrocie trochę jak na dwudziestoleciu matury – niby zna się ludzi, szkoła stoi, jak stała, a jednak najłatwiej wspominać dawne czasy, bo dziś inaczej niż dwadzieścia lat wcześniej jesteśmy już sobie dalecy. Niezręczność wisi w powietrzu.

Nie ma co wracać. Zespoły rockowe, które po reaktywacji wyruszają na jeszcze jedno tournée, zbyt często wzbudzają pełne wyrozumiałości politowanie. Trzeba szanować swoje wydrenowane mózgi i serca i nie wierzyć im, gdy kuszą, że będzie jak dawniej. Nie będzie, bo nawet dawniej nie było jak dawniej. To dawniej, dziś już rozmazane, powinno zostać wspomnieniem. Nie ma też co chodzić razem na piwo – sztucznie wykreowana barowa bliskość jest tylko atrapą tego, jak blisko byliśmy ze sobą wtedy w tym białym mercedesie z niebieskim i czerwonym pasem.

Dobrze za to mieć kumpli. Mieć kumpli to naprawdę nie byle co.

XIII

Miasto zagęściło mi się do nieszczęść. Przechadzam się po Warszawie i wszystko mi kłamie.

Kłamią przytłaczająco stumetrowi celebryci na wielkich płachtach, które kradną pracownikom biur witaminę D i pogodę ducha. Za dużo tej pogody na szczerzących się twarzach, dla działu sprzedaży i pionu księgowości już nie wystarcza. Pasażerów na przystankach okłamują smartfony, w które się gapią. Kłamią bombastyczne galerie handlowe. Oszukują gustowne wille Saskiej Kępy i Żoliborza Oficerskiego. Kłamią postmodernistyczni studenci nad Wisłą i na Instagramie, prekariusze Mordoru i wycięte ze stocka ładne lekarki reklamujące prywatne kliniki o angielskich nazwach. Telewizja niezrozumiałym językiem opowiada o nieistniejących światach. Łżą kaczki sunące po tafli grochowskiego jeziorka Balaton i leniwe niedźwiadki w praskim zoo. To miasto kłamie na własny temat, perfumuje się, ubiera ponad stan i funduje sobie operację plastyczną za operacją plastyczną. To piękne kłamstwo, kiedyś w nie uwierzyłem, bo tak pomalowana Warszawa jest nęcąca. Taki byłem nieświadomy i warszawsko zupełnie dziewiczy, gdy zapakowałem się do karetki. To wtedy stolica zaczęła przed moimi oczami ten demakijaż.

Są rzeczy, których w Warszawie jest więcej, niż się spodziewałem – ledwo stojące domki z dykty zamieszkałe przez całe rodziny czy bloki ciężkie od fetoru, bez elektryczności i ciepłej wody. Więcej jest skrajnej biedy (jest nawet na nią kod w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób – to Z59.5). Więcej zmęczonych kobiet spędzających dnie i noce przy łóżkach swoich ciężko chorych dzieci, mężów lub rodziców. Wreszcie dużo więcej osób cierpiących na zaburzenia psychiczne.

Chciałem być mądry. W styczniu 2014 roku byłem niezaprzeczalnie dorosły i gotowy na to, żeby poznać nowy świat. Ubrałem się więc na pomarańczowo, założyłem stetoskop na szyję i poszedłem obejrzeć, dotknąć, nie pytać, robić swoje, przy okazji próbując zrozumieć. Chciałem być mądry i chytry, poukładać świat jak książki na półkach, oswoić to, czego się bałem, spróbować pójść z chaotycznym losem na kompromis, niechby i daleko posunięty. Co by losowi szkodziło?

Dostałem kopa w dupę. Jak nic nie wiedziałem, tak nic nie wiem. Niczego nie oswoiłem, dupa boli, gdzieś śmierć, gdzieś ból, tam miłość, tu przypadek, bieda, własna niedoskonałość, spodziewane i niespodziewane zjazdy, rzadkie sukcesy. Świat po tych sześciu latach jest jeszcze bardziej eklektyczny, nie idzie ustawiać go na półkach kolorami, nie sposób tematyką.

Wydawało mi się czasem, że gramy w Grochów jak w grę, która ma poziomy. Rozgryźliśmy większość z nich, ich banalna prostota nudziła nas i jednocześnie uspokajała. Podstępy, które gdzieś się czaiły, znaliśmy na pamięć i mieliśmy na nie sprawdzone metody. Poziomy w grze były jednak poukładane chaotycznie. Gra miewała wysoką stawkę i było w niej tylko jedno życie. Wyjątkowość tej gry polegała na tym, że graliśmy my, ale jedno życie miał pacjent. Niemożliwe były restarty, stopklatki, a podpowiedzi bywały mylące. Nawet ściągać nie bardzo się dało, bo graliśmy co najwyżej we trzech. Uśpieni dziesiątkami banalnych rozgrywek czasami trafialiśmy na zadanie o trudności „ekspert”. To moment, na który czekaliśmy, ale też się go baliśmy. Graliśmy w końcu przede wszystkim o kogoś, chociaż trochę również o siebie. To był nasz moment próby, praca mówiła „sprawdzam” tu i teraz.

Na tych rzadko i zawsze niespodziewanie pojawiających się poziomach gry czyhały pułapki. Tym, za co płaciło nam społeczeństwo, tym, po co nas wyszkoliło, ubrało na pomarańczowo i wsadziło do mercedesów na sygnałach, było rozpoznawanie i zgrabne unikanie tych pułapek. Każdy chciałby być tym, któremu udaje się uniknąć wszystkich – nieomylnym turboratownikiem czy nadlekarzem. Wiedzieliśmy, kto jest dobry w unikaniu zasadzek, albo raczej – niesprowadzaniu ich na głowę sobie, kolegom z zespołu, a przede wszystkim pacjentowi, którego ślepy przypadek postawił na naszej drodze. Podejmowaliśmy jakieś decyzje, bo musieliśmy. O tym, że być może zdecydowaliśmy źle, informował nas migający na ekranie duży, czerwony komunikat game over. Nazywamy go asystolią. Gdy pojawiał się nagle, mieliśmy ochotę walnąć w ten monitor jak w stary telewizor – niechże zaśnieży, złapie lepszy sygnał, niech się kineskop i antena ułożą względem siebie tak, żeby odbierać właściwy program – siedemdziesiąt miarowych uderzeń serca w ciągu minuty. Niech się pacjentka zaróżowi, poruszy, otworzy oczy, wyjmie z ust to, cośmy jej tam nawsadzali, i spyta, co się stało.

Niech mi pani tu nie umiera! Co pani? Halo!

Leżałem potem z rękami pod głową, wgapiając się w sufit i uporczywie przewijając w głowie całą tę scenę ze złym zwrotem akcji w środku – zwrotem, na który reagowałem: o kurwa. Zawsze zostawałem z tym sam, w zamkniętym domu, z wyciszonym telefonem i nastrojem skrajnie nieprzysiadalnym. Towarzyszyło mi jedno wielkie „być może”, bo te historie rzadko są jednoznaczne. Ile razy byś w głowie tego nie przewijał, ile nie naopowiadał znajomym – nie rozstrzygniesz. Myśli się zasadniczo po to, żeby wymyślić, a ja miałem wyłącznie puste przebiegi myślenia złożone z dość banalnych racjonalizacji. Po pierwsze – taka to jest praca, po drugie – ludzie umierają, po trzecie – chciałem dobrze, po czwarte – jestem człowiekiem, popełniam błędy. Uczyłem się na tych błędach. Najwięcej kosztowały one ludzi, o których na szczęście nie wiedziałem nic, miałem tylko zdanie. Wgapiałem się więc w sufit przez cały dzień, potem sobie z tym pacjentem w głowie przez tydzień lub dwa jeździłem autobusami, chodziłem do kina, dyżurowałem, wyciągałem wnioski. W końcu mijało, bo tego się przez sześć lat nauczyłem: „być może”, jakkolwiek bezkresne i dręczące by się wydawało, jednak mija.

Przechadzam się w kwietniowe lub majowe przedpołudnie po Pradze-Południe wzdłuż Fieldorfa, Łukowskiej, Wspólnej Drogi, przechodzę przez wiadukty na Ostrobramskiej, zaglądam na Kirasjerów, zapuszczam się w nieprzyjazną i od niedawna opustoszałą Dudziarską. Wspomnienia same mnie tu znajdują. Tę dzielnicę znaczą mi porozbijane szyby samochodów, plamy krwi, krzyki rozpaczy, westchnięcia ulgi i kilka wspomnień ludzi, którym uratowaliśmy życie, bo umiemy. Młody jeszcze jestem, a nieco pretensjonalnie mi staro. Przychodzą do mnie obrazy rozpłaszczonych pod blokami ciał, przepołowionych fotelików samochodowych, kobiet i mężczyzn, którzy upadli podczas spaceru i nigdy już nie wstali. Zapuszczam się, sam nie wiem czemu, pod jakąś klatkę na Jugosłowiańskiej czy Międzynarodowej. Dzieje się tutaj zwyczajność, czyli nic. Pies merda ogonem, dziecko płacze, spieszy się pan. Ktoś wyniósł sztywne ciało, zaniósł do urzędu stanu cywilnego papier z moją pieczątką. Ktoś zdrapał z szyby klepsydrę, pociął na kawałki niemodne już meble, zwinął w rulon dywany, naczynia wyrzucił do zsypu albo oddał do sklepu ze starociami, złożył ciało do grobu, podpisał umowę notarialną na sprzedaż lokalu po zmarłym. Ktoś nowy skuł podłogi, odmalował pokoje na biało, zakrył okna żółtymi roletami, powiesił płaski telewizor, plakat z wieżą Eiffla. Naznosił tam elektronicznych gadżetów, nowych kłopotów i modnych płaszczy. Spłodził tam potomstwo, pozatykał gniazdka zaślepkami, żeby dziecku nie stała się krzywda, skręcił łóżeczko, kupił mikroskopijne kombinezony i miniaturowe buty i ubrał w to wszystko dziecko rosnące jak na drożdżach, może tylko w trzecim roku życia budzące się w nocy ze szczekającym kaszlem. Może ktoś z tego samego mieszkania wezwał do syna lub córki karetkę i ratownik czy lekarz z tej karetki, na początku lekko zdenerwowany jak zawsze, gdy ma do czynienia z niedorosłym, poczuł ulgę, gdy ten szczekający kaszel usłyszał. Bo w listopadową noc wezwanie do podgłośniowego zapalenia krtani jest prawie pewne. A co częste, to nie straszy.

Jak ktoś chce ten legendarny Grochów odwiedzić, to niech odwiedza, zachęcam. Niech tu podróżuje, żeby przekonać się o tym, o czym zawsze przekonuje się, podróżując – że wszędzie w gruncie rzeczy jest trochę tak samo.

Już bym tą karetką nie mógł, psuła mi się od niej dusza, wkurwienie zaczynało się ulewać. Ci, którzy wycierali się ze mną po klatkach, mieszkaniach, piwnicach, komórkach, komisariatach i przestrzeniach nienazywalnych, też poszli w swoje strony.

Nie mitologizujmy tego miejsca, nie mitologizujmy tego czasu. Godziny nam się wówczas dłużyły, pacjenci irytowali, a kanapki spadały masłem do dołu. Ale ta Praga-Południe – dwadzieścia dwa kilometry kwadratowe – zawsze już będzie miejscem mojej lekarskiej inicjacji i zostanie ze mną jako wspomnienie, z biegiem lat nie bledsze, a coraz bardziej przejaskrawione, obudowane legendami, ciekawsze, niż było naprawdę, mądrzejsze.

Odszedłem z pogotowia we wrześniu 2019 roku. Gdybym zrobił to pół roku później, wyglądałoby na dezercję. Wypisałem się w czasach, gdy Wuhan było jednym ze zwykłych kilkunastomilionowych chińskich miast i nikt nie grzebał pacjentom patykami w nosach ani nie wkładał kretyńskich kombinezonów czy parujących gogli. Pandemię przepracowałem w szpitalu jako anestezjolog. Nie tęskniłem.

Gdy zaczynałem pracę w pogo, miałem dwadzieścia osiem lat i chciałem być mądry. Mam trzydzieści siedem i nie jestem.

Stolarz robi w drewnie, deweloper w nieruchomościach, poseł w moralnych kompromisach, a ja robię w nieszczęściu i zbyt częstej bezradności.

Jak tlenu trzeba mi pogodnych zakończeń, szczęśliwych berbeci, zdrowych ciał i umysłów, pogodnych sobót, drinków z palemką, przełomów kwietnia i maja, złotych piasków, srebrnych godów, brązowej opalenizny. Potrzeba jasnych uśmiechów, nowych albumów wielkich zespołów i wielkiej wody – wyłącznie tej dobrej. Umiarkowania mi trzeba, zdrowych przyjemności, małych szczęść. One smakują, teraz je doceniam. Na małe nieszczęścia zacząłem za to wzruszać ramionami i może to najważniejsze, czego się przez tych sześć lat nauczyłem.

Być wydolnym krążeniowo i oddechowo to całkiem dużo.

2017–2022

SERIA REPORTERSKA

Seria książek reporterskich. Autorzy uznani i debiutanci.

Książki z Polski i ze świata. O tym, co nas dziwi, co boli,

czego nie rozumiemy, o czym nie mamy pojęcia,

choć wydarzyło się tuż obok – lub na drugim końcu świata,

na który nigdy nie dotrzemy.