Brodacki | Brudek | Ukielski | Utracka | Wójciuk | Zawistowski

CHCIELIŚMY BYĆ WOLNI

Powstanie Warszawskie 1944

Copyright © by Muzeum Powstania Warszawskiego, 2022

Wydanie pierwsze

Warszawa 2022

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Bezpłatny fragment

Od autorów

Rozdział I. Oczekiwanie

Rozdział II. Nadzieja

Rozdział III. Walka

Rozdział IV. Trwanie

Rozdział V. Niewola

Rozdział VI. Pamięć

Rozdział VII. Świadkowie

Aneks

Podziękowania

Przypisy

Od autorów

Historia pełna jest faktów, które dopiero z perspektywy czasu tworzą spójną opowieść. Nie brakuje w niej też symboli nadających wydarzeniom z przeszłości konkretne oblicze. Symboliczne jest także zdjęcie z okładki tej książki. Początek października 1944 roku, ostatnie godziny Powstania Warszawskiego. Wiesław Chrzanowski „Wiesław”, żołnierz Armii Krajowej, uwiecznił na nim grupę Powstańców z kompanii „Anna” wchodzącej w skład Batalionu „Gustaw”. Od lewej widzimy: kaprala Jerzego Sikorskiego „Sixtona”, kaprala Kazimierza Dąba „Kazika”, sanitariuszkę Henrykę Wieczorek „Heniutę”, podporucznika Henryka Ożarka „Henia”, kaprala Tadeusza Przybyłowskiego „Romę” i kaprala podchorążego Antoniego Dobraczyńskiego „Hela”. „Sixton” trzyma w ręku powstańczą gazetę „Rzeczpospolita Polska” z informacją o pertraktacjach kapitulacyjnych. Z tyłu widać zniszczony wieżowiec Prudential przy placu Napoleona. Za kilka dni bohaterowie zdjęcia wraz z fotografem trafią do niemieckiej niewoli. Po wojnie większość wróci do kraju. „Sixton” przejdzie przez cele komunistycznej bezpieki, „Hel” będzie pracował w ministerstwie. Powstańczy fotograf „Wiesław” zostanie wykładowcą Politechniki Warszawskiej. „Heniuta” zamieszka w Stanach Zjednoczonych. Wszyscy doczekają wolnej Polski. „Sixton” umrze w 1990 roku, rok później odejdzie „Henio”, „Kazik” – w 1992 roku, „Heniuta” – w 2003, „Roma” – w 2007, „Wiesław” – w 2011, a „Hel” w 2019 roku. Z wyjątkiem sanitariuszki wszyscy Powstańcy swoich dni dożyją w Warszawie – mieście, o które walczyli w 1944 roku. To właśnie o ludziach takich jak oni jest ta książka.

Na początku 2022 roku katalog najważniejszego polskiego księgozbioru, czyli Biblioteki Narodowej, zawierał około 1,2 tys. tytułów książek dotyczących Powstania Warszawskiego. Liczbę artykułów na temat powstańczych walk w czasopismach naukowych, popularnonaukowych oraz na internetowych portalach można liczyć w dziesiątkach tysięcy. Dlaczego więc postanowiliśmy wydać kolejny tom poświęcony jednemu z najważniejszych wydarzeń w polskiej historii?

Pomysł, aby opowiedzieć historię Powstania Warszawskiego, miał kilka źródeł – wszystkie związane są z naszymi doświadczeniami zawodowymi. Część zespołu autorskiego miała okazję uczestniczyć w tworzeniu Muzeum Powstania Warszawskiego i pracować nad jego ekspozycją. Wszyscy zaś przygotowywaliśmy dla Muzeum wystawy czasowe i materiały uzupełniające wystawę główną. Nie bez znaczenia były też nasze bezpośrednie kontakty ze zwiedzającymi oraz – przede wszystkim – z Powstańcami. Uświadomiły nam one konieczność przygotowania opracowania, które odwiedzający Muzeum zabiorą do domu. Czegoś więcej niż zwykły katalog eksponatów lub kartki kalendarza z 1944 roku, które można zbierać na wystawie. Chcieliśmy ponadto przekazać czytelnikom – także tym, których drogi jeszcze nie zawiodły do naszego Muzeum – popularnonaukowe kompendium wiedzy o Powstaniu. Może właśnie ta książka zainspiruje ich do wizyty w Muzeum Powstania Warszawskiego?

Powstanie Warszawskie to 63 dni walki. Jednak historia Powstania nie skończyła się wraz z jego upadkiem. Co więcej, aby móc zrozumieć tę jedną z największych bitew miejskich w dziejach, należy nieco cofnąć się w czasie. Proponujemy autorskie spojrzenie na Powstanie, które wyjaśni jego skomplikowane losy. Pierwszy rozdział pokazuje szeroki – bo sięgający XVIII wieku – kontekst decyzji w sprawie walki o Warszawę podjętej latem 1944 roku. Drugi rozdział opowiada o nadziei, z którą do Powstania ruszyła Armia Krajowa. Nadziei na szybkie pokonanie osłabionego wroga, a jednocześnie – na rychły atak Armii Czerwonej na Niemców. Czytelną granicą tego okresu jest niemiecka kontrofensywa rozpoczęta 5 sierpnia 1944 roku. Kolejny rozdział to opowieść o walce osamotnionych Powstańców z przeważającymi siłami wroga. Mimo ponurej rzeczywistości i faktu, że teren kontrolowany przez Polaków zaczął się kurczyć, wciąż tliła się w nich nadzieja na zwycięstwo. Ten etap Powstania kończy upadek Starówki. Powstańczy wrzesień to trwanie w oczekiwaniu na przełom. Nadal liczono na ofensywę Armii Czerwonej, która uwolni Warszawę od Niemców, czekano również na polityczne i militarne wsparcie od zachodnich sprzymierzeńców. Były to oczekiwania w dużej mierze daremne, a obszar broniony przez Powstańców zmniejszał się o kolejne dzielnice. Odwlekana przez niemal miesiąc decyzja o kapitulacji Powstania musiała w końcu zapaść. I choć Powstanie Warszawskie skończyło się klęską, pozostali Powstańcy, miasto i jego mieszkańcy. To o nich opowiadają dwa kolejne rozdziały – w perspektywie zarówno kilku miesięcy wciąż toczącej się wojny, jak i powojennych dziesięcioleci. Zemsta Niemców za bunt Warszawy nie skończyła się bowiem wraz z upadkiem Powstania. W tym samym czasie komunistyczne władze podjęły już walkę z pamięcią o Powstaniu. Trwała ona aż do końca PRL. Ostatni rozdział to kompilacja relacji świadków, które wieńczą historię opowiedzianą wcześniej przez badaczy.

Każdy rozdział napisał inny autor, nie dziwi więc, że poszczególne teksty prezentują indywidualne podejście do dziejów Powstania. Czytelnik z pewnością dostrzeże różnice w akcentowaniu opisanych wydarzeń. Dla części z nas istotniejsze było spojrzenie z szerszej perspektywy dzielnicy lub całego miasta, dla innych ciekawe były też mikrohistorie rozgrywające się w poszczególnych kamienicach. Jedni więcej miejsca poświęcili działaniom militarnym, dla innych ważniejszy był los cywilnych mieszkańców Warszawy. Te różnice nie zaburzają narracji, a stanowią jeszcze jeden dowód na złożoność 63 dni stołecznej walki.

W aneksie czytelnicy odnajdą zestawienia ułatwiające orientację w nomenklaturze stosowanej w książce. Zamieściliśmy tam tabele porównawcze stopni wojskowych (polskich i niemieckich) oraz zestawienie nazw ulic pojawiających się w tekście. W czasie okupacji Niemcy zmienili część nazw warszawskich ulic, choć Polacy najczęściej używali przedwojennych określeń. Także Polskie Państwo Podziemne kilku ulicom nadało nowe nazwy. Chaos nazewniczy pogłębiły powojenne zmiany. W książce stosowaliśmy zazwyczaj nazwy przedwojenne; identyfikację adresów ułatwi tabela w aneksie.

***

Do rąk czytelników oddajemy książkę, która jest naszym spojrzeniem na historię Powstania Warszawskiego. Mamy nadzieję, że pozwoli ona zrozumieć, co miał na myśli Delegat Rządu RP na Kraj, Jan Stanisław Jankowski, gdy mówił w walczącej Warszawie: Chcieliśmy być wolni i wolność sobie zawdzięczać. Właśnie wolni chcieli być „Sixton”, „Kazik”, „Heniuta”, „Henio”, „Roma”, „Hel” i „Wiesław”.

Rozdział I. Oczekiwanie

Zaprzysiężenie żołnierzy Armii Krajowej. Warszawa, sierpień 1944 roku. Fot. Wincenty Szober | MPW

W 1939 roku od pierwszych dni okupacji niemieckiej zaczęła powstawać polska konspiracja – cywilna, ale przede wszystkim wojskowa. Budowano struktury, gromadzono broń, zbierano informacje, szkolono żołnierzy. Wszystko to miało służyć jednemu celowi – przygotowaniu się do ostatecznej rozprawy z wrogiem. Zakładano, że dojdzie do niej w decydującym momencie wojny, czyli w chwili załamania się niemieckiej potęgi militarnej i pojawienia się szansy na wyzwolenie Polski. Wówczas Armia Krajowa miała stanąć do powstania – kolejnego już w historii Rzeczypospolitej – i wywalczyć wolność. Przez długie lata okupacji trwano w oczekiwaniu, aż ten decydujący moment nadejdzie.

Długa droga do wolności

Chcieliśmy być wolni i wolność sobie zawdzięczać – słowa te wypowiedział wicepremier i Delegat Rządu RP na Kraj Jan Stanisław Jankowski 1 września 1944 roku, a więc dokładnie w piątą rocznicę wybuchu II wojny światowej. Padły one na antenie powstańczego radia – w sercu miasta, o które od miesiąca walczyli żołnierze Armii Krajowej. Dla Jankowskiego – przedstawiciela pokolenia, które o niepodległość swojej ojczyzny toczyło boje już w czasie I wojny światowej i odzyskało ją po 123 latach rozbiorów – słowo „wolność” nie było frazesem.

Pod koniec XVIII wieku Rosja, Prusy i Austria stopniowo podzieliły między siebie terytorium Rzeczypospolitej. Troje władców zawarło porozumienie o całkowitym wymazaniu Polski z mapy politycznej Europy. Przez następnych ponad 100 lat Polacy próbowali odzyskać niepodległość zarówno poprzez działania dyplomatyczne, jak i walkę zbrojną. Najszerszym echem odbiły się trzy antyrosyjskie ogólnonarodowe wystąpienia – powstanie kościuszkowskie (1794), powstanie listopadowe (1830–1831) i powstanie styczniowe (1863–1864). Polskie dążenia niepodległościowe były jednak skutecznie tłumione przez zaborców.

Polacy! Obecnie już losy nasze w znacznej mierze w naszych spoczywają rękach. Okażmy się godni tych potężnych nadziei, które z górą przez wiek żywili wśród ucisku i niedoli ojcowie nasi. Niech zamilknie wszystko, co nas wzajemnie dzielić może, a niech zabrzmi jeden wielki głos: Polska Zjednoczona Niepodległa.

Orędzie Rady Regencyjnej z 7 października 1918 roku

Sytuację zmienił wybuch I wojny światowej (zwanej wówczas wielką wojną). Rosja stanęła po przeciwnej stronie frontu niż Niemcy i Austro-Węgry. Zarówno Polacy będący zwolennikami taktycznej współpracy z Austro-Węgrami, jak i stronnicy opcji rosyjskiej zaczęli tworzyć własne oddziały wojskowe. Największe znaczenie miały Legiony Polskie powstałe u boku Austro-Węgier. Dowódcą legionowej I Brygady był Józef Piłsudski. Wśród żołnierzy Legionów znalazł się m.in. Jan Stanisław Jankowski, a także Leopold Okulicki, Jan Rzepecki, Tadeusz Pełczyński, Kazimierz Iranek-Osmecki czy Jan Mazurkiewicz, którzy pojawią się na kartach tej książki. Piłsudski kontrolował też zakonspirowaną Polską Organizację Wojskową, która w odpowiednim momencie miała wystąpić zbrojnie przeciwko wszystkim zaborcom.

Nie mniej ważne dla starań o polską niepodległość były zabiegi na polu dyplomatycznym – tu szczególną rolę odgrywali przywódca obozu narodowego Roman Dmowski oraz wybitny pianista i polityk Ignacy Jan Paderewski. Pod koniec wojny sytuacja międzynarodowa sprzyjała Polakom. Cesarstwo Rosyjskie rozpadło się w 1917 roku w wyniku rewolucji, a Niemcy i Austro-Węgry przegrały wojnę. Polskie dążenia do budowy własnego państwa poparł prezydent Stanów Zjednoczonych Thomas Woodrow Wilson. Gdy 11 listopada 1918 roku Francuzi i Niemcy podpisywali zawieszenie broni, co kończyło działania wojenne, właśnie rodziła się wolna Polska. Na ulice polskich miast wyszli żołnierze Polskiej Organizacji Wojskowej i rozbrajali Niemców.

Warszawa, listopad 1918 roku. Plakat przedstawiający polskiego żołnierza, który rozbraja żołnierza niemieckiego. Fot. NAC

Kolejne miesiące przyniosły krwawe boje o utrzymanie niepodległości. Ważną rolę odegrały lokalne powstania: wielkopolskie (1918–1919), sejneńskie (1919) i trzy śląskie (1919, 1920, 1921). Charakter spontanicznego powstania miały również starcia na ulicach Lwowa w listopadzie 1918 roku – Polacy walczyli z Ukraińcami, którzy przejęli od Austriaków kontrolę nad miastem. Istnienie Rzeczypospolitej przypieczętowały traktaty pokojowe zawarte w Paryżu z pokonanymi krajami – przede wszystkim traktat wersalski z Niemcami w 1919 roku, a także traktat ryski zawarty z Rosją bolszewicką w 1921 roku. I chociaż walka militarna oraz dyplomatyczna o polskie granice trwała przez niemal cztery lata, rozpoczęto proces budowy nowoczesnego państwa – II Rzeczypospolitej. W jego centrum znalazła się Warszawa – jedna z większych europejskich stolic.

Wojna polsko-bolszewicka

Wielkim zagrożeniem dla odradzającego się państwa polskiego była bolszewicka Rosja. Przez terytorium Rzeczypospolitej wiodła droga na Zachód, dokąd Lenin chciał nieść komunistyczne ideały. Wojna ze zmiennym natężeniem toczyła się w latach 1919–1921. Do decydującej bitwy doszło w połowie sierpnia 1920 roku na przedpolach Warszawy. Bolszewicy ze wszystkich sił chcieli zdobyć polską stolicę i ustanowić w niej komunistyczny rząd. Nadludzkim wysiłkiem żołnierzy (w tym olbrzymiej liczby ochotników) zatrzymano bolszewików, a następnie zmuszono ich do pospiesznego odwrotu. Kilka miesięcy później, w marcu 1921 roku, bolszewicka Rosja zawarła z Polską traktat pokojowy. Rzeczpospolita zachowała niepodległość. Bitwa Warszawska stała się jednym z najważniejszych wydarzeń w polskiej historii.

II Rzeczpospolita

Tworzenie od podstaw nowego państwa nie było łatwe. Należało połączyć w jeden organizm terytoria przez lata wchodzące w skład trzech zupełnie różnych krajów. Integracji wymagała niemal każda dziedzina – prawo, szkolnictwo, infrastruktura, waluta. Czasami były to kwestie fundamentalne, innym razem prozaiczne, jak ustalenie, czy w Polsce będzie obowiązywał ruch prawostronny (jak dotychczas na terenie zaborów rosyjskiego i pruskiego), czy lewostronny (jak w austriackiej Galicji). Rzeczpospolitą nękały problemy – część społeczeństwa żyła w niedostatku wywołanym trudnościami gospodarczymi, wielu Polaków doświadczyło bezrobocia. Sytuację komplikowały głębokie podziały polityczne w społeczeństwie, które doprowadziły m.in. do zabójstwa nowo wybranego prezydenta RP Gabriela Narutowicza (1922) oraz przejęcia przez Józefa Piłsudskiego władzy w wyniku zamachu majowego (1926). Trudności przysparzała też struktura społeczeństwa II Rzeczypospolitej – Polacy stanowili jedynie nieco ponad dwie trzecie obywateli państwa. Pozostałą część tworzyły mniejszości narodowe – przede wszystkim Ukraińcy, Żydzi i Białorusini. Każda z tych mniejszości miała liczną reprezentację w polskim parlamencie.

Leon Kaliwoda (1897–1918) – komendant X Okręgu Polskiej Organizacji Wojskowej w Łomży i drużynowy I Drużyny Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki. Zginął 11 listopada 1918 roku w Łomży podczas próby rozbrajania niemieckich żołnierzy. Fot. ze zbiorów prywatnych

Pomimo wielu problemów młode państwo umacniało swoją niepodległość. W 1924 roku wprowadzono nową, stabilną walutę – złotego. Reformy gospodarcze premiera Władysława Grabskiego stworzyły ekonomiczne podwaliny Rzeczypospolitej. Gdy minęły wojenne zawirowania, na wybrzeżu Bałtyku rozpoczęła się budowa nowoczesnego portu i okalającego go miasta – Gdyni. Niewielka wieś (około 1,3 tys. mieszkańców) w ciągu 15 lat stała się ponad 100-tysięcznym miastem. Innym symbolem rozwoju gospodarczego międzywojennej Polski został Centralny Okręg Przemysłowy. Choć do jego budowy przystąpiono dopiero w drugiej połowie lat 30., to już w 1939 roku 100 tys. robotników pracowało w 10 nowoczesnych fabrykach. Uchwalona w 1925 roku reforma rolna stopniowo przebudowała polskie rolnictwo, tak aby stało się ono nowoczesnym sektorem narodowej gospodarki. Dynamicznie rozwijały się takie dziedziny, jak szkolnictwo, architektura, kultura i sztuka. W ciągu 20 lat liczba wyższych uczelni w Polsce wzrosła z siedmiu do 32. I choć nadal nie wszystkie dzieci mogły zdobyć siedmioklasowe wykształcenie, możliwości edukacyjne stale się poszerzały.

Warszawa 1918–1939

Przed wybuchem I wojny światowej 600-tysięczna Warszawa była trzecim co do wielkości miastem rosyjskiego imperium – po Petersburgu i Moskwie. W 1918 roku stała się stolicą niepodległego państwa polskiego. Rozpoczął się jej intensywny rozwój. Jeszcze w 1916 roku obszar miasta zwiększył się trzykrotnie – do ponad 11 tys. hektarów, a w kolejnych latach do 14 tys. hektarów. Liczba mieszkańców Warszawy w 1925 roku przekroczyła milion, a w 1939 roku sięgała 1,3 mln. Pod koniec lat 30. w mieście funkcjonowało ponad 27 tys. sklepów i ponad 18 tys. zakładów przemysłowych. Działało też około 140 przedszkoli, 185 szkół powszechnych, 100 gimnazjów, 90 liceów, 74 szkoły zawodowe i 9 szkół wyższych. Na terenie stolicy znajdowało się 29 muzeów, 33 teatry, 70 kin. Wychodziło 1121 czasopism, w tym 47 dzienników. Miasto było oplecione 260 kilometrami torów tramwajowych, 611 kilometrami wodociągów i 668 kilometrami gazociągów.

Polscy naukowcy prowadzili wszechstronne badania. Światową sławę zdobył Ludwik Hirszfeld, który wprowadził oznaczenia grup krwi (0, A, B, AB), od 1928 roku używane na całym świecie. Międzynarodowy rozgłos zyskała także lwowska szkoła matematyczna i jej przedstawiciele, tacy jak Stefan Banach. Rozkwitała twórczość literacka, niekrępowana już przez zaborców. Jej szczególnym ośrodkiem była Warszawa – tu tworzyli m.in. Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, a także Władysław Reymont, który w 1924 roku jako drugi Polak otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Równie ważny był Kraków, gdzie rozwijała się awangarda, aktywni byli formiści i futuryści oraz tacy autorzy, jak Julian Przyboś, Tadeusz Peiper, Bruno Jasieński czy Tytus Czyżewski. W Wilnie z kolei prężnie działało środowisko młodych poetów z Czesławem Miłoszem (laureatem Literackiej Nagrody Nobla w 1980 roku) na czele.

W niepodległej Rzeczypospolitej weterani powstania styczniowego otrzymali specjalne mundury i oficerskie stopnie wojskowe. Na zdjęciu z lat 30. XX wieku porucznik Lucyna Żukowska z domu Skrzyńska (1844–1944). W 1863 roku jako 19-latka walczyła w oddziale generała Mariana Langiewicza. Ranna, dostała się do rosyjskiej niewoli. Fot. NAC

Od 1926 roku nadawało Polskie Radio. Do września 1939 roku audycje emitowały dwie ogólnopolskie rozgłośnie warszawskie, a także lokalne radiostacje w Poznaniu, Katowicach, Wilnie, Lwowie, Łodzi, Toruniu i Baranowiczach.

Budując swoje państwo, Polacy nie zapominali o tych, którym je zawdzięczano. Dużym szacunkiem cieszyli się żołnierze, zwłaszcza walczący w latach I wojny światowej o niepodległość i broniący jej w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Czcią otaczano nieliczną grupę żyjących jeszcze weteranów powstania styczniowego. Wielkim miłośnikiem historii tego zrywu zbrojnego był Józef Piłsudski. Pamięcią sięgano też do powstania listopadowego, a 29 listopada – czyli w rocznicę jego wybuchu – obchodzono uroczyście jako święto podchorążych.

Powstanie niepodległego państwa polskiego nie w smak było jego największym sąsiadom – Niemcom i bolszewickiej Rosji. Bolszewicy już w 1920 roku próbowali zdusić tworzące się młode polskie państwo. Armia Czerwona została jednak zatrzymana nad Wisłą, a następnie odepchnięta na wschód. Najważniejsza bitwa wojny polsko-bolszewickiej rozegrała się pod Warszawą. Po przegranej przywódca bolszewików Włodzimierz Lenin musiał pogodzić się z powstaniem niepodległej Rzeczypospolitej. Niemcy, mimo że osłabione porażką w I wojnie światowej, ekonomicznie i politycznie próbowały podważać międzynarodową pozycję Polski.

Plan rozwoju stolicy zaprezentowany na wystawie Warszawa wczoraj, dziś i jutro zorganizowanej w 1938 roku przez prezydenta miasta Stefana Starzyńskiego. Na planie przedstawiono sieć tramwajową, autobusową oraz trasę planowanego metra. Prace nad koleją podziemną miały ruszyć w 1942 roku. Fot. BN

Sytuacja zaczęła robić się niebezpieczna na początku lat 30. W Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich władzę umacniał Józef Stalin. W Niemczech demokratycznie objął rządy Adolf Hitler. W ciągu kilku miesięcy przekształcił on kraj w totalitarne państwo nazistowskie i stanął na jego czele jako Führer. Obaj dyktatorzy – choć uważali się za wrogów – dążyli do tego samego: obalenia powojennego porządku w Europie. Nie widzieli w niej miejsca dla samodzielnego państwa polskiego. Mimo to zarówno Stalin, jak i Hitler namawiali Polskę do nawiązania bliższych relacji. Józef Piłsudski był temu przeciwny – wiedział, że sojusz z jednym sąsiadem wywoła agresję ze strony drugiego. Starano się więc zachować dystans zarówno do Moskwy, jak i do Berlina. W 1932 roku Polska zawarła pakt o nieagresji ze Związkiem Sowieckim, dwa lata później podpisano polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy.

Historia jednak przyspieszała, podczas gdy państwa zachodnie zachowywały bierność – wciąż żywa tam była pamięć o rzeziach pod Verdun oraz nad Sommą i Marną. Rządy tych państw, zwłaszcza Wielkiej Brytanii i Francji, stosowały politykę ustępstw (tzw. appeasement) w celu uniknięcia wojny niemal za wszelką cenę. Hitler postanowił wykorzystać słabość mocarstw zachodnich. W 1935 roku wznowił pobór do wojska i ogłosił remilitaryzację Niemiec. W następnym roku wprowadził żołnierzy do Nadrenii. Były to naruszenia postanowień traktatu wersalskiego, Hitler nie zamierzał jednak na tym poprzestać. W 1938 roku przyłączył do Niemiec Austrię, a w kolejnych miesiącach doprowadził do likwidacji państwa czechosłowackiego. Imperialne zakusy niemieckiej III Rzeszy i Związku Sowieckiego doprowadziły do nieoczekiwanego zbliżenia dwóch wrogich sobie państw. Kraje te postanowiły połączyć swoje siły w celu zmiany granic w Europie.

Marszałek Józef Piłsudski – Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, premier w latach 1926–1928 oraz 1930, minister spraw wojskowych w latach 1926–1930 i 1931–1935. Fot. Zygmunt Garzyński | NAC

23 sierpnia 1939 roku w Moskwie minister spraw zagranicznych Niemiec Joachim von Ribbentrop i jego sowiecki odpowiednik Wiaczesław Mołotow podpisali dokumenty zmieniające dotychczasową mapę Europy. Porozumieniu patronowali Hitler i Stalin – ten ostatni brał nawet udział w negocjacjach. W tajnym protokole oba państwa przeprowadziły podział terytorium Europy Środkowej. Hitler otrzymał niemal połowę Polski i obietnicę wpływów na Litwie, a Związek Sowiecki zagwarantował sobie – poza pozostałymi terenami polskimi – część Rumunii oraz Finlandię, Łotwę i Estonię. Następcy trzech zaborców z XVIII wieku podzielili Polskę między siebie, dokonując kolejnego rozbioru Rzeczypospolitej.

Pakt Ribbentrop–Mołotow

Nie był to zwykły dokument dyplomatyczny, podobny do zawieranych wówczas międzynarodowych umów. Stał się on wyrokiem wydanym na miliony mieszkańców Europy Środkowej. W sierpniu 1939 roku Stalin mógł przypuszczać, jaki będzie los polskich obywateli pod niemiecką okupacją. Hitler zdawał sobie sprawę, co stanie się z ludźmi uznanymi przez Sowietów za politycznych wrogów. Porozumienie III Rzeszy i Związku Sowieckiego z 23 sierpnia 1939 roku to dokument inicjujący II wojnę światową, która rozpoczęła się kilka dni później.

Wojna!

Efektem paktu zawartego przez Ribbentropa i Mołotowa był niemiecki atak 1 września 1939 roku rozpoczynający II wojnę światową. Machina wojenna III Rzeszy ruszyła na Polskę. Atakowano z północy, zachodu i południa (tu Niemców wsparła armia słowacka). Szybko okazało się, że Polacy są pozbawieni zapowiadanego wcześniej wsparcia ze strony sojuszników. Co prawda Francja i Wielka Brytania wypowiedziały Niemcom wojnę, ale pomocy Polsce nie udzielały. Niemcy walczyli nie tylko z polską armią. Z niesłychaną brutalnością atakowali ludność cywilną, mordowali jeńców, bombardowali budynki mieszkalne. Hitler rozkazał swoim żołnierzom: Bądźcie bez litości! Bądźcie brutalni! (…) Każda nowa armia polska, która się pojawi, winna być natychmiast zdruzgotana. Wojna ma być wojną wyniszczenia.

Podpisy Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa pod niemieckim egzemplarzem tajnego protokołu sporządzonego 23 sierpnia 1939 roku w Moskwie

*

We wrześniu 1939 roku w Warszawie zginęło ok. 25 tys. cywili

*

Polscy sojusznicy

W okresie międzywojennym formalnymi sojusznikami militarnymi Polski były Francja oraz Rumunia. Wiosną 1939 roku w obliczu zagrożenia ze strony Niemiec Francuzi potwierdzili sojusz z Rzeczpospolitą. W tym samym czasie także Brytyjczycy oficjalnie zapowiedzieli wsparcie Polski, gdyby pojawiło się niebezpieczeństwo z strony Niemiec. Ostatecznie polsko-brytyjski traktat sojuszniczy zawarto 25 sierpnia 1939 roku. Przewidywał on wzajemną, pełną pomoc zbrojną w wypadku agresji Niemiec na Polskę lub Wielką Brytanię. We wrześniu 1939 roku sojusznicy Polski, choć wypowiedzieli Niemcom wojnę, nie podjęli żadnych większych działań. Zgodzili się za to na pobyt władz polskich na uchodźstwie we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii, a także na odtwarzanie na tych terytoriach polskich sił zbrojnych.

17 września do niemieckiego Wehrmachtu przyłączyła się Armia Czerwona i zaatakowała walczącą z Niemcami Polskę. Tak oto II Rzeczpospolita została niemal okrążona: Niemcy nacierali z zachodu, północy i południa, a Sowieci ze wschodu. Najwyższe polskie władze państwowe ewakuowały się do Rumunii, gdzie zostały internowane. Bohaterska obrona załamała się, choć ostatnia bitwa kampanii wrześniowej zakończyła się dopiero 6 października. Warszawa broniła się przez niemal trzy tygodnie – do 28 września. Ducha jej mieszkańców podtrzymywał prezydent miasta Stefan Starzyński. Wehrmacht i Armia Czerwona już wcześniej ogłosiły zwycięstwo – 22 września w Brześciu nad Bugiem odbyła się wspólna defilada obu armii. 28 września w Moskwie Ribbentrop ponownie spotkał się z Mołotowem i Stalinem. Ustalono wówczas ostateczny podział Europy Środkowej. Sowieci odstąpili Niemcom część terytorium Polski, otrzymując w zamian obietnicę zajęcia Litwy. Niemal przez środek przedwojennej Rzeczypospolitej przebiegła linia, która stała się granicą terytorium kontrolowanego przez III Rzeszę i Związek Sowiecki. Czwarty rozbiór Polski właśnie się dokonał.

*

Podział ziem polskich pomiędzy okupantów: 52% ZSRS; 48% III Rzesza

*

Stefan Starzyński

(1893–1939?)

W czasie I wojny światowej żołnierz Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej, następnie oficer Wojska Polskiego oraz polityk. W 1934 roku został komisarycznym prezydentem Warszawy. Zainicjował wówczas wieloletni plan przebudowy i modernizacji miasta. We wrześniu 1939 roku jako komisarz cywilny przy Dowództwie Obrony Warszawy mobilizował mieszkańców do walki – m.in. przemawiając przez radio. Stał się symbolem walczącej stolicy. Po jej upadku pozostał w Warszawie i nią zarządzał. W październiku 1939 roku został aresztowany przez Niemców. Najprawdopodobniej rozstrzelano go w grudniu tego samego roku, choć szczegóły dotyczące okoliczności jego śmierci wciąż nie zostały ostatecznie potwierdzone. Fot. NAC

Podwójna okupacja

Dla Polaków jesień 1939 roku była początkiem okrutnej okupacji. Ziemie II Rzeczypospolitej zostały podzielone. Część zachodnią i północną: Pomorze Gdańskie, Wielkopolskę, Górny Śląsk, a także ziemię łódzką, część północnego Mazowsza oraz Suwalszczyznę Hitler nakazał włączyć do III Rzeszy. Na pozostałych terenach okupowanych przez Niemców utworzono Generalne Gubernatorstwo. Była to jednostka administracyjna posiadająca władze, własny pieniądz, sądownictwo i policję. W całości kierowana była przez Niemców. Na czele Generalnego Gubernatorstwa stał Hans Frank, który rezydował w dawnej siedzibie polskich władców – w zamku na krakowskim Wawelu. W skład Gubernatorstwa wchodziły początkowo cztery dystrykty – radomski, krakowski, lubelski i warszawski. Po ataku Niemiec na Związek Sowiecki w 1941 roku do Generalnego Gubernatorstwa dołączono dystrykt piąty – lwowski.

Atakujący Polskę żołnierze niemieccy i sowieccy spotkali się w Brześciu nad Bugiem, gdzie 21 lat wcześniej Niemcy i bolszewicka Rosja zawarły między sobą pokój kończący I wojnę światową na froncie wschodnim. Na zdjęciu żołnierze Wehrmachtu i Armii Czerwonej w Brześciu, 22 września 1939 roku. Fot. Bundesarchiv

Większość pozostałych ziem polskich zaanektował Związek Sowiecki. Po sfałszowanych wyborach w październiku 1939 roku zostały one przyłączone do sowieckich republik: białoruskiej i ukraińskiej. Niewielkie części Spiszu i Orawy zajęła Słowacja, a Litwa – Wileńszczyznę, co miało jednak charakter przejściowy, gdyż już latem 1940 roku cała Litwa została przyłączona do Związku Sowieckiego i w ten sposób także nad tymi niedawnymi ziemiami polskimi sprawował władzę Stalin.

Sowiecki premier i minister spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow (drugi z lewej) z wizytą u Adolfa Hitlera w listopadzie 1940 roku. Fot. NAC

Utworzony w Generalnym Gubernatorstwie Bank Emisyjny w Polsce (Emissionsbank in Polen) od kwietnia 1940 roku emitował tzw. złotego krakowskiego. Polacy pieniądze te nazywali „młynarkami” – od nazwiska prezesa banku Feliksa Młynarskiego. Na zdjęciu awers banknotu 500 zł, tzw. góral. Był to najwyższy nominał będący w obiegu w Generalnym Gubernatorstwie. Fot. MPW

Sala posiedzeń Sejmu zniszczona podczas oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 roku. Fot. NAC

Polityka okupantów na ziemiach polskich była okrutna. Przede wszystkim chcieli oni pozbawić naród elit. Dlatego już od 1939 roku następowały aresztowania i egzekucje. Niemcy prowadzili Nadzwyczajną Akcję Pacyfikacyjną (Akcja AB), w ramach której zamordowali tysiące przedstawicieli polskiej inteligencji. Jednym z symboli tych mordów jest podwarszawski leśny cmentarz w Palmirach, na którym leży ponad 2 tys. ofiar niemieckich zbrodniarzy. Na terenach włączonych do Rzeszy mordy na polskich elitach zaczęły się już we wrześniu 1939 roku. Powszechne były wysiedlenia Polaków, odbieranie im majątku, wysyłki do obozów koncentracyjnych i obozów pracy, a także wywózki na roboty przymusowe. Zamknięto polskie szkoły średnie i wyższe. Polacy otrzymali niższe niż Niemcy kartkowe przydziały na żywność.

Hans Frank (1900–1946) – generalny gubernator okupowanych przez Niemców ziem polskich. Po wojnie oskarżony o zbrodnie przeciwko ludzkości, sądzony przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Skazany na karę śmierci przez powieszenie. Na zdjęciu (trzeci z prawej) podczas inspekcji granicy pomiędzy Generalnym Gubernatorstwem a Związkiem Sowieckim w kwietniu 1940 roku. Fot. NAC

Zniszczyć inteligencję

Od pierwszych dni wojny Niemcy przystąpili do bezwzględnego tępienia polskich elit – odpowiednie listy z nazwiskami przygotowano jeszcze przed atakiem na Polskę. Już we wrześniu 1939 roku byli zabijani dawni powstańcy śląscy. W kolejnych miesiącach na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy prowadzono Intelligenzaktion – planową akcję mordowania polskiej inteligencji. W jej ramach jesienią 1939 roku na Pomorzu i w Wielkopolsce doszło do masowych egzekucji – m.in. w lasach piaśnickich. W Generalnym Gubernatorstwie w pierwszej połowie 1940 roku przeprowadzono podobne działania w ramach Akcji AB (Ausserordentliche Befriedungsaktion – Nadzwyczajna Akcja Pacyfikacyjna). Największych egzekucji dokonano w Palmirach pod Warszawą, na Rurach Jezuickich w Lublinie, w Firleju pod Radomiem, w Skarżysku-Kamiennej. Wszystkie te działania miały na celu pozbawienie Polaków grupy przywódczej, która byłaby zdolna do pokierowania antyniemieckim oporem.

W sposób szczególny niemiecka polityka eksterminacyjna dotknęła polskich Żydów. Już podczas kampanii wrześniowej zabijano ich lub publicznie upokarzano. W kolejnych miesiącach było jeszcze gorzej. Żydów pozbawiano majątków, praw obywatelskich i elementarnych praw człowieka. Musieli nosić żółtą naszywkę lub opaskę z gwiazdą Dawida. Nie mogli podróżować koleją, a tramwajem jeździli tylko w oznaczonych specjalnie wagonach. Zabroniono im korzystania z kawiarni i restauracji. Zamknięto synagogi i zakazano zbiorowych modlitw w prywatnych mieszkaniach. Oskarżano Żydów o przenoszenie zaraźliwych chorób. Pod tym pretekstem na przełomie 1939 i 1940 roku Niemcy zaczęli tworzyć getta, w których ludność żydowską odizolowywano od Polaków. Wkrótce getta zostały zamknięte, Żydzi nie mogli ich opuszczać pod karą śmierci. Podobna kara groziła Polakom, którzy ukrywali uciekinierów z getta. „Dzielnice żydowskie” stały się miejscem głodu, chorób i śmierci. Większość polskich Żydów została wymordowana przez Niemców w 1942 roku w obozach zagłady.

W Dzienniku Rozporządzeń dla Generalnego Gubernatorstwa publikowano akty prawne. W tym numerze ukazało się m.in. zarządzenie Hansa Franka wprowadzające karę śmierci dla Żydów uciekających z gett oraz  dla osób ukrywających zbiegów. Fot. BN

Sowiecka polityka w stosunku do Polaków oparta była na podobnych założeniach co działania niemieckie. Wiosną 1940 roku w Katyniu, Smoleńsku, Kalininie, Charkowie, Kijowie, Mińsku i wielu innych miejscach Sowieci dokonali zbrodni – bez wyroku zamordowano wówczas strzałem w tył głowy ponad 21 tys. polskich oficerów, funkcjonariuszy policji, straży więziennej, ale także urzędników, nauczycieli, prawników. Tak oto doprowadzono do likwidacji części polskich elit. Setki tysięcy Polaków zapakowano do pociągów i wywieziono w głąb Związku Sowieckiego. W rozrzuconych po Syberii obozach oraz wsiach (tzw. specjalnych miejscach osiedlenia) zmuszani byli do niewolniczej pracy. Wielu z nich zmarło z wycieńczenia i głodu.

Okupowana Warszawa

Warszawa znalazła się na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Niemcy starali się zrobić wszystko, aby umniejszyć znaczenie stolicy Polski, a jej mieszkańców upokorzyć. Obniżono rangę miasta – ze stolicy państwa stało się centrum jednego z kilku dystryktów Generalnego Gubernatorstwa, planowano też znaczne zredukowanie jego obszaru.

Kobiety prowadzone przez Niemców na rozstrzelanie w Palmirach w 1940 roku. Fot. NAC

Josef Bühler (1904–1948) – sekretarz stanu (premier) w rządzie Generalnego Gubernatorstwa i zastępca gubernatora Hansa Franka. Po wojnie oskarżony o zbrodnie na narodzie polskim, sądzony przed Najwyższym Trybunałem Narodowym. Został skazany na śmierć przez powieszenie. Na zdjęciu drugi z prawej. Fot. NAC

Panowanie niemieckie widać było na każdym kroku: zmieniano nazwy placów i ulic na niemieckie. Stworzono dzielnice przeznaczone tylko dla okupantów. Jedna z nich, zwana dzielnicą policyjną, położona była wokół alei Szucha (Strasse der Polizei), gdzie mieściła się m.in. siedziba Gestapo. Druga – nazywana dzielnicą rządową – umiejscowiona była w okolicach placu Piłsudskiego (Niemcy nadali mu miano Adolf Hitler Platz). Znajdowała się tam siedziba gubernatora warszawskiego dystryktu Generalnego Gubernatorstwa. Kamienice w pobliżu urzędów zajmowali przybywający z III Rzeszy urzędnicy i oficerowie. Polacy byli wysiedlani. Po mieście poruszały się tramwaje przeznaczone tylko dla Niemców, a w pozostałych pojazdach wydzielono dla okupantów specjalne, komfortowe przestrzenie. Niemcy zamierzali wyburzyć historyczną zabudowę miasta i przebudować Warszawę w stylu architektury nazistowskiej. Miało powstać „nowe niemieckie miasto” (Die Neue Deutsche Stadt Warschau). Tych ostatnich planów nie zrealizowano, jednak w latach 1943–1944 Niemcy zburzyli budynki na powierzchni niemal 180 hektarów, znajdujące się na obszarze likwidowanego getta. Przed wojną były to gęsto zaludnione dzielnice, tętniące życiem. Po kilku latach niemieckiej okupacji w środku miasta powstała pustynia gruzów.

Wniosek szefa NKWD Ławrientija Berii z 5 marca 1940 roku, w którym postulował on rozstrzeliwanie Polaków. Beria pisał: Przetrzymywani w obozach jenieckich i więzieniach Polacy są zatwardziałymi, nierokującymi poprawy wrogami władzy sowieckiej i należy ich rozstrzelać. Wniosek został jednogłośnie przyjęty przez Stalina i członków Biura Politycznego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików)

Polaków traktowano jak obywateli drugiej kategorii: zakazano im wstępu do części kawiarni, restauracji i parków, nierzadko odbierano im mieszkania i inną własność. Zakazano posiadania odbiorników radiowych, aby nie można było słuchać wiadomości płynących z rozgłośni alianckich – zwłaszcza BBC nadającego programy w języku polskim. Wprowadzono godzinę policyjną. Kartki żywnościowe, które otrzymywali Polacy, nie zapewniały nawet minimum niezbędnego wyżywienia – dzienne racje miały doprowadzić do zagłodzenia społeczeństwa. Wszechobecna propaganda wychwalała niemieckie sukcesy – także w języku polskim. Niemcy zlikwidowali najpopularniejszy warszawski dziennik „Kurier Warszawski”, w jego miejsce utworzyli niemiecki, ale polskojęzyczny „Nowy Kurier Warszawski”. Warszawiacy z pogardą określali to pismo mianem Kurwara. Propaganda płynęła także ze „szczekaczek”, czy też „spluwaczek” i „nocników” – tak nazywano głośniki umieszczone na ulicznych słupach, przez które odczytywano komunikaty władz okupacyjnych.

Generalny gubernator Hans Frank w towarzystwie gubernatorów dystryktów Generalnego Gubernatorstwa. Od lewej: Karl Lasch (dystrykt radomski), Otto Wächter (dystrykt krakowski), Hans Frank, Ludwig Fischer (dystrykt warszawski) i Ernst Zörner (dystrykt lubelski). Fot. NAC

W znacznie gorszej sytuacji niż Polacy znaleźli się warszawscy Żydzi. W sierpniu 1940 roku nakazano im przenieść się do getta, które w listopadzie całkowicie odcięto od reszty miasta. W momencie kulminacyjnym stłoczono tam niemal pół miliona ludzi – była to największa „dzielnica żydowska” w okupowanej Europie. W 1941 roku w getcie każdego miesiąca z powodu chorób i głodu umierało średnio około 5 tys. osób. Większość tych, którym udało się przeżyć, latem 1942 roku została wywieziona do Treblinki – niemieckiego obozu zagłady – i tam zabita.

Granica niemieckiej „dzielnicy policyjnej” u zbiegu alei Szucha i placu Unii Lubelskiej w lipcu 1944 roku. Po prawej widoczny bunkier, który wraz z zasiekami (oraz żołnierzami) bronił dostępu do tej części Warszawy. Fot. Stefan Bałuk | MPW

W pozostałej części Warszawy także panował terror – był on znacznie większy niż w innych miastach okupowanej Polski. Na ulicach Niemcy organizowali łapanki – pojmanych przechodniów wysyłano do obozów koncentracyjnych lub kierowano do ciężkiej, niewolniczej pracy na terenie Rzeszy. Organizowano publiczne egzekucje, w których ginęły setki ludzi. Na słupach ogłoszeniowych widniały dziesiątki nazwisk warszawiaków skazanych przez Niemców na śmierć.

Fragment niemieckiego planu Warszawy z 1941 roku. Widać okupacyjne nazwy placu Piłsudskiego (Adolf Hitler Platz) i Krakowskiego Przedmieścia (Krakauerstrasse). Fot. BN

Łapanka

Tak potocznie określano obławy na ulicach miasta, które organizowali Niemcy podczas okupacji. Żołnierze i policjanci niespodziewanie zamykali fragment ulicy i zatrzymywali wszystkich znajdujących się tam ludzi. Uwięzienia mogły uniknąć tylko osoby mające odpowiednie dokumenty. Nie miało znaczenia, kogo aresztowano, liczyła się jedynie liczba pojmanych. Schwytanych kierowano na przymusowe roboty do Niemiec, do obozów koncentracyjnych lub wykorzystywano jako zakładników. Tych ostatnich często rozstrzeliwano później na ulicach Warszawy. Określenie „łapanka” zostało utrwalone w jednej z najpopularniejszych piosenek z czasów okupacji: Siekiera, motyka, bimbru szklanka, / W nocy nalot, w dzień łapanka, / Siekiera, motyka, światło, prąd, / Kiedyż oni pójdą stąd.

Więzienia zapełniały się podejrzanymi o antyniemiecką działalność. Do rangi złowieszczego symbolu urosły nazwy: Pawiak (więzienie przy ul. Pawiej), Serbia (oddział kobiecy tego więzienia) oraz Szucha (aleja, przy której mieściła się siedziba Gestapo). Po wymordowaniu większości warszawskich Żydów na terenie getta Niemcy stworzyli obóz koncentracyjny – KL Warschau, przekształcony następnie w filię osławionego Majdanka (KL Lublin). Obóz warszawski popularnie nazywano Gęsiówką (od nazwy dawnego więzienia przy ul. Gęsiej). W ruinach getta okupanci dokonywali egzekucji osób osadzonych w więzieniach – ostatnia odbyła się w połowie sierpnia 1944 roku, a więc gdy już trwało Powstanie Warszawskie.

Mimo tak dotkliwych represji Warszawa stała się centrum polskiej konspiracji niepodległościowej. To tutaj zbiegały się ścieżki łączące rozdarte przez okupantów polskie ziemie. Tu pracowały osoby kierujące antyniemieckim oporem. Tutaj docierali z Zachodu kurierzy przywożący rozkazy, stąd zabierali meldunki i raporty. W podziemiu działały najważniejsze szkoły średnie i wyższe – Uniwersytet Warszawski, Politechnika Warszawska czy Szkoła Główna Handlowa. Warszawa kipiała podskórnym życiem konspiracyjnym i oczekiwała na chwilę, gdy nadejdzie wolność, a niemieckich zbrodniarzy spotka zasłużona kara.

Ciała zebrane z ulic warszawskiego getta grzebane w zbiorowej mogile na terenie boiska Klubu Sportowego „Skra”, obok cmentarza żydowskiego przy ul. Okopowej. Fot. Mieczysław Bil-Bilażewski | MPW

Walka!

Klęska w kampanii wrześniowej i okupacja polskich ziem nie oznaczały dla Polaków końca walki. Jeszcze w kraju trwały starcia, gdy rozpoczęto formowanie polskich władz na uchodźstwie. Poczynienie takich kroków umożliwiała przyjęta w 1935 roku konstytucja. Prezydentem RP został Władysław Raczkiewicz. Stanowisko premiera oraz Naczelnego Wodza objął generał broni Władysław Sikorski. W lipcu 1943 roku, po śmierci generała Sikorskiego w katastrofie lotniczej, premierem został Stanisław Mikołajczyk. Funkcję Naczelnego Wodza przejął wówczas generał broni Kazimierz Sosnkowski – dawniej jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego. Polskie władze początkowo przebywały we Francji, a po jej kapitulacji w 1940 roku przeniosły się do Londynu. Ich głównym celem była odbudowa armii i wyzwolenie Polski spod okupacji. We Francji, a następnie na Bliskim Wschodzie oraz w Wielkiej Brytanii powstawały oddziały polskiego wojska. Jego żołnierze walczyli m.in. w obronie Norwegii i Francji, a także w Afryce. Polskie okręty wojenne osłaniały alianckie konwoje. Polscy lotnicy bronili brytyjskiego nieba przed Luftwaffe podczas bitwy o Anglię. Po ataku III Rzeszy na Związek Sowiecki i przyłączeniu się Stalina do antyniemieckiej koalicji zaczęto tworzyć polskie wojsko także na sowieckim terytorium. Wstępowali do niego Polacy wywiezieni przez Sowietów na Sybir. Armia – od nazwiska dowódcy zwana armią Andersa – w 1942 roku wyruszyła na Bliski Wschód kontrolowany przez Brytyjczyków.

Żydzi z opaskami na ramionach na terenie warszawskiego getta. Mur dzieli ul. Chłodną na część „żydowską” i „aryjską”. Fot. Mieczysław Bil-Bilażewski | MPW

Gadzinówka – tak nazywano gazety, które Niemcy wydawali w języku polskim podczas okupacji. Były one narzędziami propagandowymi, całkowicie podporządkowanymi okupantowi. Do gadzinówek zaliczał się m.in. „Nowy Kurier Warszawski”. Fot. BN

Niemiecki plakat z nazwiskami 270 warszawiaków rozstrzelanych przez Niemców w publicznych egzekucjach. „Wyrok” podpisał anonimowy dowódca SS i policji na dystrykt warszawski. Jak udało się ustalić polskim konspiratorom, był nim Franz Kutschera. 1 lutego 1944 roku na podstawie decyzji Polskiego Państwa Podziemnego Kutschera został zastrzelony przez żołnierzy AK. Fot. BN

Jan Bytnar „Rudy”

(1921–1943)
Harcmistrz, podporucznik AK. Działał w konspiracji, m.in. od 1942 roku jako hufcowy Hufca „Południe” Szarych Szeregów. Aresztowany przez Niemców, był torturowany w siedzibie Gestapo w alei Szucha. Został odbity przez Grupy Szturmowe Szarych Szeregów w ramach tzw. akcji pod Arsenałem. Wkrótce jednak zmarł na skutek obrażeń odniesionych podczas śledztwa. Fot. ze zbiorów prywatnych

Działalność polskich władz na uchodźstwie była niezmiernie istotna, jednak główny front walki znajdował się w okupowanym kraju. W ciągu kilkunastu miesięcy powstało tam Polskie Państwo Podziemne – konspiracyjna struktura walczącej o wolność Rzeczypospolitej. Jego organem naczelnym była Delegatura Rządu RP na Kraj zarządzająca administracją cywilną, której podlegały departamenty centralne (odpowiedniki ministerstw) i komórki terenowe. W ramach Delegatury działało m.in. podziemne szkolnictwo. Niezwykle ważny był konspiracyjny wymiar sprawiedliwości. Podziemne sądy wydawały wyroki na zdrajców, denuncjatorów, współpracowników okupanta, szmalcowników (którzy od ukrywających się Żydów wymuszali pieniądze, grożąc im donosem do Gestapo), a także na niemieckich zbrodniarzy. W konspiracji utworzono nawet formację policyjną – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa. Pomoc ludności żydowskiej usiłowała nieść konspiracyjna organizacja państwowa o kryptonimie Żegota. Administracja Polskiego Państwa Podziemnego była stopniowo rozbudowywana na poziomie wojewódzkim (delegatury okręgowe) i powiatowym.

Najwyższe władze RP na uchodźstwie w latach 1939–1943: premier i Naczelny Wódz, generał broni Władysław Sikorski (z lewej), oraz prezydent RP Władysław Raczkiewicz. Fot. NAC

Władysław Anders

(1892–1970)
Rotmistrz (1916), major (1920), podpułkownik (1920), pułkownik (1924), generał brygady (1934), generał dywizji (1941), generał broni (1954). Walczył podczas I wojny światowej oraz w powstaniu wielkopolskim (szef sztabu Armii Wielkopolskiej). W II Rzeczypospolitej oficer zawodowy Wojska Polskiego. We wrześniu 1939 roku dostał się do sowieckiej niewoli i był więziony do lipca 1941 roku. Następnie kolejno dowódca Armii Polskiej w ZSRS, Armii Polskiej na Wschodzie i II Korpusu Polskiego. W maju 1944 roku dowodził żołnierzami Korpusu w bitwie pod Monte Cassino, a w czerwcu i lipcu – o Ankonę. Od października 1944 roku p.o. Naczelny Wódz. Pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino. Fot. NAC

Najwyższym przedstawicielem cywilnych władz konspiracyjnych był Delegat Rządu na Kraj. Funkcję tę pełnili kolejno Cyryl Ratajski (do 1942 roku), Jan Piekałkiewicz (do 1943 roku) i Jan Stanisław Jankowski (do 1945 roku). Ten ostatni od 1944 roku był wicepremierem rządu RP i kierował Krajową Radą Ministrów. Organem doradczym delegata był Polityczny Komitet Porozumiewawczy, w skład którego wchodzili przedstawiciele polskich partii politycznych: Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego, Stronnictwa Pracy oraz Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność, Równość, Niepodległość. W marcu 1943 roku Polityczny Komitet Porozumiewawczy przekształcił się w Krajową Reprezentację Polityczną, a następnie – w styczniu 1944 roku – w Radę Jedności Narodowej, czyli konspiracyjną namiastkę parlamentu. Na jej czele stanął Kazimierz Pużak „Bazyli” z Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność, Równość, Niepodległość.