Kilka słów wstępu do drugiego wydania

Antologia polskiej literatury queer ukazała się na przełomie stycznia i lutego 2021 roku i – ku naszemu zdziwieniu oraz naszej wielkiej radości – w ciągu trzech–czterech tygodni zniknęła z półek księgarni. I choć książki miewają swoje historie (ta również ją oczywiście ma), to takie przygody rzadko zdarzają się publikacjom akademickim. Ciągle istniała możliwość zakupu e-booka, ale w przypadku Dezorientacji, książki, dla której materialna forma od początku miała duże znaczenie, to nie była najlepsza opcja. Pojawiła się paląca potrzeba wznowienia, którą postanowiliśmy zaspokoić. Zaproponowaliśmy drugie wydanie – poprawione i, na co chcielibyśmy zwrócić uwagę, poszerzone.

Szybko okazało się bowiem, że antologia, także dzięki swojej materialnej szacie, wpisując się naturalnie w topos księgi – jest w istocie księgą nieskończoną, stale otwartą na uzupełnienia i adnotacje, zachęcającą osoby czytające do tworzenia własnych, jak się wyraził jeden z recenzentów, „intymnych kolekcji” i „prywatnych suplementów”[1]. Wierzymy, że antologia ta będzie się stale rozrastać, nie tylko dlatego, że wciąż powstają nowe fascynujące teksty literackie, które moglibyśmy określić mianem queer, lecz także dlatego, że osoby czytające coraz chętniej i odważniej rewidują dzieła składające się na korpus literatury narodowej, odczytując queerowe wątki, znaki, postaci czy wydarzenia. Idąc tym tropem, postanowiliśmy uzupełnić antologię o kilka ważnych głosów i zachęcić osoby czytające do dalszych poszukiwań.

Zmiany poczynione w drugim wydaniu – poza korektą literówek i dodaniem kilku nowych pozycji bibliograficznych – nastawione są głównie na przyszłość: z tekstów literackich niczego nie usuwamy, a jedynie dodajemy, ponieważ polska literatura queer znakomicie się rozwija. Dołączamy do tomu fragment powieści Jana Parandowskiego Król życia z 1930 roku. Z najnowszej poezji w antologii umieszczamy wiersze Patrycji Sikory, Szymona Żuchowskiego i Marcina Niewirowicza, z prozy – fragmenty opowiadania Kai Malanowskiej o niedawno zmarłej Kim Lee, powieści Doroty Kotas i (z uwagi na coraz ciekawsze osiągnięcia literatury popularnej) Elżbiety Cherezińskiej. Eseistykę wzbogacają natomiast fragmenty szkicu Izabeli Morskiej o Białej Róży Narcyzy Żmichowskiej – w ten sposób uzupełniamy istotny ciąg tekstów dotyczących pierwszej w polskiej kulturze wyrazistej tradycji queerowej, która konstruuje się właśnie wokół postaci Żmichowskiej i rozpoczyna Poganką.

W związku z tym, że literatura queer pisze dzisiaj swój nowy rozdział, postanowiliśmy nieco wykroczyć poza przyjętą w pierwszym wydaniu datę końcową kwerendy i zaprezentować także teksty powstałe po 2018 roku. Utwory są ułożone w porządku chronologicznym. Zdecydowaliśmy jednak pozostawić nienaruszoną ramę kompozycyjną z pierwszego wydania, umieszczając na końcu fragment sztuki Jolanty Janiczak, a tym samym przywołując symboliczny rok 2018, który oznacza jednocześnie stulecie odzyskania państwowości przez Polskę i stulecie uzyskania praw wyborczych przez kobiety w Polsce.

Pierwsze wydanie Dezorientacji spotkało się z bardzo ciepłym rezonansem krytycznym w postaci szkiców, wpisów, notek, podcastów – zarówno w mediach tradycyjnych, jak i elektronicznych[2]. Niewykluczone bowiem, że antologia bardzo precyzyjnie trafiła w swój czas, wskazując – pomimo coraz bardziej niebezpiecznego, wyraźniejszego i rosnącego politycznego wykorzystania homo- i transfobii – że queerowa tradycja w polskiej literaturze i kulturze istnieje i nigdy nie była marginesem. Jak napisała jedna z recenzentek Dezorientacji: „Queer jest dzisiaj humanizmem”[3]. Tak właśnie.

AA, TK, BW

[1] M. Skucha, Z ukrycia, „Dwutygodnik” 2021, nr 301, <https://www.dwutygodnik.com/artykul/9369-z-ukrycia.html> [dostęp 20.07.2021].

[2] O Dezorientacjach pisali, dyskutowali i nagrywali m.in.: Dezydery Barłowski, Kinga Dunin, Arleta Galant, Przemysław Górecki, Łukasz Kaźmierczak / Łucja Kuttig, Renata Lis, Witold Mrozek, Michał Nogaś, Magdalena Pawłowska, Mateusz Skucha, Justyna Sobolewska, Wojciech Szot, Marcin Wilk.

[3] R. Lis, Macie swoich odmieńców, „Polityka” 2021, nr 10, s. 84.

Literatura przewrotna

W poszukiwaniu definicji

W przenikliwym eseju O Prouście, zawartym w książce Od Baudelaire’a do nadrealistów. Przekłady i szkice z nowoczesnej literatury francuskiej z 1933 roku, Stefan Napierski pisał:

Trzeba raz wreszcie wypowiedzieć tę prawdę wstydliwą, systematycznie chowaną pod korcem, że co najmniej połowa współczesnej sztuki francuskiej i niemieckiej – to sztuka przewrotna. Nie tylko fabularnie – co, zresztą, jest nieistotne – zazwyczaj w sposób skryty i przejrzyście zamaskowany, nie tylko formalnie, jak André Gide […], jak Cocteau […]; ale po prostu ujawnia się to w samych ludziach, w życiu i twórczości pojedynczych jednostek, w złożonej ich osobowości. Brzmi to jak paradoks, lecz kultury XX wieku niepodobna już pomyśleć, a tym bardziej pojąć, bez tego czynnika inwersji. Matki nasze i co kulturalniejsze ciotki sprzed lat trzydziestu szeptem i ze zgrozą wspominały imię Wilde’a; dzisiaj jest inwersja na Zachodzie uświęconą niemal instytucją. […] nie jest już obecnie domysłem, ale faktem, że Albert było na imię Albertynie[1].

Jest to pierwsza znana definicja literatury, którą dzisiaj nazwalibyśmy queer, wypracowana w obrębie polskiej refleksji krytycznoliterackiej i zawierająca wiele ważnych wskazówek. Po pierwsze zatem, co najważniejsze – literatura z wątkami nieheteroseksualnymi istnieje (jej status ontologiczny bywał i ciągle jest podważany). Przejawia się ona zarówno w treści (choć ta oczywiście bywa kamuflowana), jak i w kwestiach formalnych (które łączą się z owym kamuflowaniem). Co więcej, literatura ta opisuje – całkiem po prostu – ludzkie życie, jest odbiciem egzystencji nieheteronormatywnych osób w świecie. Jest jednak „przewrotna”, a zatem, etymologicznie rzecz ujmując, zdolna coś przewrócić czy wywrócić: zastane hierarchie, przyzwyczajenia czy status quo (przynajmniej w obrębie tekstu literackiego). A to może wywoływać dezorientację. Oczywiście Stefan Napierski pisał o literaturze francuskiej, która stanowiła wówczas wzór, podstawowy punkt odniesienia, południk zero i centrum „światowej republiki literatury”[2]. Nie ulega jednak wątpliwości, że Stefan Napierski nie tylko opisywał, lecz także projektował oraz sugerował istnienie polskiej literatury przewrotnej, choć tutaj naturalnie trudniej było mu się posługiwać przykładami, bo nazywanie czasami może, choć nie musi, stawać się homofobiczną denuncjacją. Dezorientacje. Antologia polskiej literatury queer, budując odpowiedni kontekst, podąża za krytycznoliteracką intuicją Stefana Napierskiego: także literatura polska, nie tylko zresztą okresu dwudziestolecia międzywojennego, pełna jest „przewrotności”.

Oczywiście Stefan Napierski nie był jedyny. Pojęciem „literatury mniejszości seksualnych” posługiwał się Tadeusz Boy-Żeleński. I choć sam, jak wiadomo, Prousta tłumaczył, a także o nim pisał[3], to powyższego sformułowania używał w innym, niemniej jednak symptomatycznym sensie. Chodziło mianowicie o niemieckie pisma emancypacyjne i zawarte w nich teksty, w tym zwłaszcza opowiadania. W gruncie rzeczy jednak w artykule Literatura mniejszości seksualnych z 1930 roku Żeleński nie miał na celu charakteryzowania tekstów użytkowych; dotyczył on kształtu zupełnie innego tekstu, którego wpływ na życie ludzi mógł być nawet większy niż W poszukiwaniu straconego czasu. Chodziło mianowicie o nowy polski kodeks karny, który miał zastąpić różne prawa obowiązujące w dawnych zaborach. Boy-Żeleński doskonale zdawał sobie sprawę ze znaczenia tego dokumentu i nie bez powodu przywoływał kontekst Niemiec, gdzie obowiązywał słynny paragraf 175. Jego historia zresztą, jak pokazują współczesne badania historyczne, jest bardzo znamienna. Wszedł w życie w 1871 roku wraz z powstaniem Cesarstwa Niemieckiego (czyli tak zwanej II Rzeszy), kryminalizując relacje homoseksualne, co było tak dotkliwe i szkodliwe, że wywołało aktywność emancypacyjną, w tym powstanie pism, które w rękach trzymał Tadeusz Boy-Żeleński. Zniesienie paragrafu 175 było głównym celem przedwojennego ruchu emancypacyjnego i zarzewiem wielu działań, szczególnie skupionych wokół Magnusa Hirschfelda[4]. Jak pisze Robert Beachy, pod petycją w sprawie zniesienia paragrafu udało się zebrać podpisy wielu pisarzy i artystów. Wśród nich byli między innymi: Max Nordau, Rainer Maria Rilke, Heinrich Mann, Hermann Hesse, Max Brod, Stefan Zweig, a w końcu również – Thomas Mann[5]. Walka niemal zakończyła się sukcesem, ostatecznie jednak nie doszło do odpowiednich głosowań w Reichstagu ze względu na objęcie władzy przez NSDAP. Ta historia ma swój ciąg dalszy, którego Żeleński rzecz jasna znać nie mógł: na podstawie paragrafu 175 do obozów koncentracyjnych trafiali homoseksualiści. Co więcej, ci, którzy przetrwali pobyt w obozie, po wojnie czasem byli aresztowani na podstawie tego samego paragrafu. Choć teoretycznie był on martwym prawem – ciągle istniał i mógł zostać użyty. Zniesiono go bowiem bardzo późno – w NRD obowiązywał do 1967, a w RFN do 1969 roku. Ostatecznie szczątkową pozostałość paragrafu zlikwidowano w Niemczech dopiero w 1994 roku.

Jak zatem widać, zainteresowanie Tadeusza Boya-Żeleńskiego niemiecką „literaturą mniejszości seksualnych” miało głęboki sens. Do nowego polskiego Kodeksu karnego z 1932 roku (tak zwanego kodeksu Makarewicza) nie wszedł paragraf kryminalizujący zgodne stosunki seksualne osób tej samej płci. Mimo że pojawiły się tam inne zapisy[6], to i tak kodeks Makarewicza wydaje się pod tym względem jednym z najbardziej nowoczesnych w ówczesnej Europie. „Literatura mniejszości seksualnych”, tak jak ją opisywał Boy, pojawi się jednak w Polsce dopiero w latach 90. XX wieku wraz z upowszechnieniem się prasy gejowskiej, a potem lesbijsko-gejowskiej literatury popularnej, która dziś rozwija się bardzo bujnie.

Jednocześnie nie sposób nie zauważyć ogromnej różnicy między tymi dwoma pojęciami i ich definicjami: „sztuką przewrotną” i „literaturą mniejszości seksualnych”. Tę pierwszą egzemplifikowały dzieła wybitnych francuskich modernistów (nie tylko Prousta), a tę drugą – literatura użytkowa, „naiwne czytanki”, jak pisał Boy-Żeleński. Niewątpliwie wzbudza to pewną dezorientację. Wydaje się jednak, że właśnie ta rozpiętość stanowiła i stanowi konstytutywną cechę literatury mniejszościowej, odmiennej, queer. Nie należy się jej bać, lecz przyjąć ją z dobrodziejstwem inwentarza. Łączy ona bowiem „w poprzek” różne sposoby ekspresji, społeczne zobowiązania i punkty identyfikacji. Jest jednocześnie w samym centrum (kanonu, kultury) i na obrzeżach; w tym samym momencie widoczna i niewidoczna (bo zależy od tego, kto i kiedy patrzy).

Istnieje bowiem jeszcze jeden krytyk, który wątki nieheteroseksualne dostrzegał bardzo wyraźnie i wcześnie – Ignacy Fik. W jednym z ostatnich akapitów książki podsumowującej literaturę międzywojenną 20 lat literatury polskiej (1918 – 1938) z 1939 roku (i w tym samym roku skonfiskowanej) pisał:

Zboczenia płciowe w formie homoseksualizmu czy miłości lesbijskiej zdobyły sobie prawo obywatelstwa w nadspodziewanie wielu powieściach. Ukazywane są bardzo otwarcie brutalnie lub też osnute delikatną firanką niedopowiedzeń. Wystarczy wymienić powieści Witkiewicza, Kudlińskiego: Wygnańcy Ewy, Grabowskiego: Ciszy lasu i twojej ciszy, Gruszeckiej: Przygoda w nieznanym kraju, Ważyka: Człowiek w burym ubraniu, Brezy: Adam Grywałd, Iwaszkiewicza: Młyn nad Utratą, Andrzejewskiego: Drogi nieuniknione, Mostowicza: Bracia Dalcz itp.[7]

Ignacy Fik zatem, inaczej niż Stefan Napierski, dostrzega liczne wątki homoseksualne w literaturze polskiej okresu dwudziestolecia, jakkolwiek oczywiście czyni to w celach dużo mniej przychylnych. Można wręcz zaryzykować twierdzenie, że chodzi o napiętnowanie szeregu książek, które rzekomo nie mieszczą się w obrębie polskiej literatury demokratycznej. Nazwanie służy tu napiętnowaniu – zarówno książek, jak i pisarzy. Ten wątek w pracy Fika to zresztą bezpośrednie nawiązanie i konsekwencja innego jego szkicu, jednego z najgłośniejszych tekstów krytycznoliterackich dwudziestolecia – czyli Literatury choromaniaków z 1935 roku. W tej słynnej filipice autor atakuje literaturę, „która lubi nazywać się awangardową”[8], jako chorą, zdegenerowaną i – demoniczną. Z nazwiska wymienia bardzo wielu jej reprezentantów, wśród nich między innymi Stanisława I. Witkiewicza, Michała Choromańskiego (to jego nazwisko zostało sparodiowane i wywiedzione z choroby), Irenę Krzywicką (obrażaną w sposób agresywnie seksistowski), Adolfa Rudnickiego, Brunona Schulza, Adama Ważyka, Zbigniewa Uniłowskiego, Jarosława Iwaszkiewicza (u którego bohaterów seksualność „czai się dyskretnie w swej homoseksualnej odmianie”[9]) i – oczywiście – Witolda Gombrowicza (który jako jedyny będzie starał się racjonalnie odpowiedzieć, dostrzegając performatywny aspekt wyzwisk)[10]. Fik nie przebiera bowiem w słowach: „To ludzie, którzy zatrzymali się na fazie dojrzewania płciowego”[11], a poprzez nawiązanie do debiutu Gombrowicza dokonuje czegoś, co dziś nazywamy outingiem – „są to homoseksualiści, ekshibicjoniści i psychopaci, degeneraci, narkomani […], hipochondrycy, neurastenicy, mizantropi”. Dalej jest nie mniej jednoznacznie, choć aluzyjnie. „Ludzie, którzy dostarczyli sobą materiału pewnej gałęzi medycyny i umożliwili powstanie pewnej teorii w zakresie psychopatologii, zawarli z nią pewnego rodzaju przymierze”[12] – pisze, nawiązując do bardzo popularnej w dwudziestoleciu psychoanalizy. A zatem to, co w Literaturze choromaniaków było agresywnie sugerowane, w 20 latach literatury polskiej zostaje bezpośrednio nazwane. W Polsce po 1918 roku „przewrotności” w literaturze jest naprawdę sporo – i to w samym jej centrum, a nie na obrzeżach.

Artykuł Ignacego Fika nie jest szczególnie oryginalny. Przeciwnie – jego wartość tkwi właśnie w myślowej stereotypowości, będącej siedliskiem wielu symptomów. Autor nazywa wymienionych pisarzy – i to wielokrotnie – demonami, a ich literaturę „demonokratyczną” (w odróżnieniu od demokratycznej), nawiązując w ten sposób do gotyckiego imaginarium każącego w kryptonimowanych homoseksualistach widzieć ciemnych, nocnych, morderczych nie-do-ludzi, którzy zagrażają naturalnemu porządkowi (to szersza konwencja z czasem znakomicie przejmowana i reinterpretowana). W ten sposób Fik stara się wyegzorcyzmować demony i wygnać je poza obręb nowej demokratycznej literatury, której istnienie proklamuje. Jednocześnie łączy jednopłciowe pożądanie i związki z chorobliwością i zdegenerowaniem[13], czyli dekadencją, co ma niepokojące konsekwencje etyczne.

Nacjonalistyczna krytyka literacka, rzecz jasna, również dostrzegła „literaturę przewrotną”. Tym razem jednak nikt nie bawił się w gry słowne i metafory. Pojawiły się groźby. Alfred Łaszowski, krytyk literacki i prozaik, powiązany z ONR-Falangą, a później również ze środowiskiem PAX-u, w artykule Panowie wolą panów[14] drukowanym w „Prosto z Mostu” w 1939 roku pochwala „tępienie homoseksualizmu” podejmowane przez „państwa narodowe” – tu szczególnie miłe sercu krytyka są decyzje Adolfa Hitlera. Siedliskiem homoseksualności okazuje się główny nurt literatury i kultury polskiej („Drogę na Parnas wskazują dziś oni”), a nade wszystko literaci „spod znaku Centaura” (a zatem skamandryckich „Wiadomości Literackich”), którzy w ten sposób „wydali na siebie wyrok”. Zatem, dodaje przedstawiciel nacjonalistycznej krytyki literackiej, „istnieje dosyć powodów, które przemawiają za natychmiastową likwidacją tego bractwa”. Jeden z czytelników, zainspirowany tą śmiałą myślą, w publikowanym niedługo później Liście do redakcji [15] domaga się tworzenia list proskrypcyjnych – napiętnowania pisarzy przez opublikowanie ich nazwisk. Istotę tej narodowo-faszyzującej koncepcji wyjawił – poprzez trop Proustowski łącząc żydowskość z homoseksualnością – Konstanty I. Gałczyński w drukowanym w tym samym piśmie dwa lata wcześniej wierszu Polska wybuchła w roku 1937, który kończy antyfona: „Na tych, co biorą wody w usta,/ na czytelników wuja Prousta,/ na skamandrytów, na hipokrytów,/ kalamburzystów rozmaitych/ ześlij, zepchnij, Aniele Boży,/ Noc Długich Noży”[16].

Nie miałoby pewnie większego sensu przytaczanie tych faszyzujących wykwitów, gdyby nie kilka ważkich konsekwencji. Po pierwsze zatem – dobrze oddają one atmosferę nagonki późnych lat 30. (a zatem czasów, kiedy Witold Gombrowicz uciekał z Polski); po drugie – pokazują, że w pierwszych dekadach XX wieku istniało bardzo niewiele ideowych dyskursów, które mogły obronnie asymilować wyraźnie już istniejącą tożsamość homoseksualną (a podejście „postępowo-demokratyczne” mogło w tej kwestii rymować się z nacjonalistycznym, co oczywiście z czasem uległo zmianie); po trzecie – teksty te odtwarzają podobny niebezpieczny kształt fantazji, w istocie swej do dzisiaj niewygasłej. Chodzi zatem o powiązanie (szczególnie) męskiej homoseksualności z kulturowymi wizjami schyłku i dekadencji, a tym samym – poprzez przywoływanie biblijnej historii o Sodomie i Gomorze oraz wpływowej książki Edwarda Gibbona Upadek Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie (1776 – 1789) – łączenie tych elementów w sposób „uprzywilejowany, choć w żadnym razie nie wyjątkowy”[17] ze scenariuszami powszechnej zagłady. Pamiętajmy o tym również dziś, gdy słyszymy o wizjach chorej i zdegenerowanej Europy czy „Giejropy”.

Jest też powód czwarty, najważniejszy. Nie można mieć dziś wątpliwości – co w zgodnym, choć paradoksalnym kontredansie potwierdzają najmocniej głosy marksisty Fika i nacjonalisty Łaszowskiego – że fala literatury (o tematyce) homoseksualnej w Polsce nie rozpoczęła się w latach 80. czy po roku 1989, a znacznie wcześniej: po roku 1918. Niniejsza antologia dostarcza bogatej egzemplifikacji.

Dwie tradycje

Koncepcja Dezorientacji [18] wywodzi się jednocześnie z dwóch tradycji: globalnej i lokalnej. Pierwsza z nich dotyczy szerokiego nurtu humanistyki światowej sygnowanej pojęciem queer, drugą natomiast odnajdujemy w legendarnej polskiej serii antologii „Transgresje” z lat 80., a szczególnie w jej dwóch pierwszych tomach: Galernikach wrażliwości (1981) oraz Odmieńcach (1982).

Humanistyka spod znaku queer rozwija się od kilku dekad i ma swój globalny wydźwięk, choć oczywiście wywodzi się głównie z amerykańskich uniwersytetów. Łączy kwestie dotyczące odmienności płciowej i seksualnej, dostrzegając jej umocowanie w innych parametrach (społecznych, etnicznych, klasowych itd.), a także strukturyzujące dla nich znaczenie relacji władzy. Ma również świadomość zmienności kulturowej i historycznej zjawisk społecznych związanych z ekspresją płciową i seksualną. W ten sposób queer stał się pojęciem opisującym życie ludzi w różnych kulturach – ze świadomością różnic – na przykład w Azji lub Europie Wschodniej (ta refleksja ostatnio znakomicie się rozwija), którzy niekończenie mieszczą się w ramach tożsamościowej etykiety „gej”, „homoseksualista” czy „lesbijka”. W skrócie – to nieesencjalistyczna wizja ludzkiej podmiotowości w jej wymiarze płciowym i seksualnym. W tym też sensie literatura queer nie jest literaturą homoseksualną, bo stara się objąć bogatszy wachlarz – także pod względem historycznym – zjawisk. Mamy nadzieję, że niniejsza antologia tę kwestię dobrze obrazuje.

Z naszego literaturoznawczego punktu widzenia szczególnie ważne były prace primum mobile teorii queer – Eve Kosofsky Sedgwick, a przede wszystkim jej dwie pierwsze książki dotyczące kanonu literatury euroamerykańskiej: Between Men. English Literature and Male Homosocial Desire (1985) oraz Epistemology of the Closet (1990). Druga z nich zawiera nawet „aksjomatykę”, którą można rozumieć jako swoistą poetykę normatywną czy może raczej zbiór fundamentalnych wskazówek dotyczących tego, jak czytać (a zatem również, w konsekwencji, układać literacką antologię). Z lektury tych prac wyłaniają się też refleksje ogólniejszej natury – obok homoseksualizmu pojawia się zatem, co Kosofsky Sedgwick znakomicie pokazuje, instytucjonalizująca się homofobia, która ma wymiar nie akcydentalny, lecz systemowy (jak „rasa” i rasizm), szczególnie od drugiej połowy XIX wieku. Co więcej, oba zjawiska potrafią wejść ze sobą w interakcję w swej kulturowej ekspresji – i w tym kontekście warto spojrzeć na zamieszczone w antologii fragmenty na przykład Pana Wołodyjowskiego Henryka Sienkiewicza, Dziejów grzechu Stefana Żeromskiego, Na ratunek gołębicy Czesława Dobka, a także Wojny polsko-ruskiej pod flagą biało-czerwoną Doroty Masłowskiej i Murów Hebronu Andrzeja Stasiuka. W antologii można bowiem znaleźć również fragmenty pokazujące splot męskości, homoseksualności i homofobii (w tym również erotyzację jednopłciowej przemocy), choć nie ma w niej tekstów jednoznacznie homofobicznych (żeby je znaleźć, wystarczy po prostu sięgnąć po prasę codzienną).

Z pism Kosofsky Sedgwick wynikają jeszcze inne ważkie konsekwencje. Homoseksualność, transpłciowość i homofobia mają swoją historię, a szczególnie istotny w Europie jest w pod tym kątem przełom XIX i XX wieku. Ta historia jednak nie jest jednoznacznie linearna, a tym bardziej – progresywna. Z tego też powodu postanowiliśmy włączyć do antologii zjawisko jednopłciowej przyjaźni romantycznej – fragmenty jej poświęcone zebraliśmy w dziale pt. „Sercem bliscy” (to cytat ze znanego utworu Juliusza Słowackiego Wiersz w sztambuchu Ludwika Szpitznagla wyjeżdżającego do Egiptu 1827 r. 22 lutego). Zrobiliśmy to jednak nie po to, żeby sugerować, że za intymną i ekspresyjną przyjaźnią jednopłciową musi stać wyparty homoseksualizm. Chodziło o pokazanie innego wzoru kulturowego, bliższych, intymnych relacji emocjonalnych, które nieomal stawały się instytucją pod postacią pobratymstwa (i zjawiska braci ślubnych, o których pisał Zygmunt Kaczkowski) czy posiestrzenia (to projekt społeczno-egzystencjalny Narcyzy Żmichowskiej). Z dzisiejszej perspektywy ta bliska jednopłciowa przyjaźń i sposób jej ekspresji wydają się podejrzane, dziwaczne (czyli queer), co wynika jednak z dychotomicznego sposobu myślenia o płci i seksualności oraz współczesnego homofobicznego spojrzenia (homofobia w XX wieku zdołała się bowiem zinstytucjonalizować i umościć w naszych ciałach i zachowaniach). Do tego potwierdzają one jedną z ważnych przesłanek teorii queer: chodzi nie o to, żeby umacniać dziewiętnasto- i dwudziestowieczną dychotomię homo – hetero, lecz raczej o to, by ją zakłócać. Jednopłciowa intymna romantyczna przyjaźń jest jednym z kulturowych fenomenów, które denaturalizują dychotomię homo – hetero. A przecież, jak wskazywała Eve Kosofsky Sedgwick w eseju Thinking Through Queer Theory zawartym w wydanej pośmiertnie książce The Weather in Proust, czyli Pogoda u Prousta (jak widać francuski modernista, jako punkt odniesienia, łączy Napierskiego i Sedgwick):

Wydaje się prawdziwe stwierdzenie, że polityka queer jest zarazem antyseparatystyczna i antyasymilacyjna: antyseparatystyczna w tym sensie, że nie przyjmujmy za rzecz oczywistą, że świat dokładnie i naturalnie podzielony jest na homoseksualistów i heteroseksualistów, i antyasymilacyjna w tym znaczeniu, że nie jesteśmy skłonni podzielać przywilejów ani przesłanek normalności[19].

Zdecydowaliśmy się zatem na pojęcie „literatura queer” ze względu na jego rozpoznawalność w obrębie globalnego języka teorii i metodologiczne przesłanki kwestionujące znaturalizowaną heteronormę, które z niego wynikają. Nie mamy jednak wątpliwości, że literatura queer w polskim kontekście jest „literaturą mniejszą” w znaczeniu, którego używali Gilles Deleuze i Félix Guattari piszący o Franzu Kafce. Przypomnijmy: „Literatura mniejsza nie jest literaturą jakiegoś mniejszego języka, ale taką, którą jakaś mniejszość tworzy w języku oficjalnym”[20]. Z tego powodu w sposób całkowicie naturalny jest ona polityczna, chcąc nie chcąc kwestionuje status quo, ponieważ jak ujmuje to pisarka i eseistka – a także jedna z autorek Dezorientacji – Joanna Bednarek: „«mniejsze» są podmioty niewpisujące się w dominujący, wielki lub większościowy wzorzec […]. Stanowią one nie tylko mniejszości pojmowane jako w miarę statyczne kategorie tożsamościowe, ale i, na bardziej abstrakcyjnym poziomie, […] odpowiadają za destabilizację, deterytorializację całego systemu, zdolną zniszczyć centrum (to, co większościowe) i hierarchię odpowiedzialną za dystrybucję tożsamościowych pozycji”[21]. Powracamy zatem do intuicji krytycznoliterackiej Napierskiego: literatura queer jest – w wielorakim sensie – przewrotna. Bo przewrotna znaczy queer.

Istnieje też druga ważna tradycja, która stanowiła źródło inspiracji dla kształtu i idei Dezorientacji. Chodzi o cykl antologii „Transgresje” ukazujący się przez całe lata 80. jako rezultat słynnych gdańskich seminariów Marii Janion jeszcze z lat 70. Szczególnie ważne są dla nas dwie pierwsze antologie wydane w okolicach stanu wojennego: Galernicy wrażliwości (1981) oraz Odmieńcy (1982), które zbierały – bez żadnego wstępu – teksty literackie (polskie i europejskie), tłumaczenia humanistyki głównie francuskiej (w tym między innymi fragmenty Historii seksualności Michela Foucaulta czy pisma teoretyków antypsychatrii), rozmowy, notatki i eseje dotyczące kulturowych przekroczeń. Już tytuły są bardzo istotne i znaczące. „Odmieniec” to miano przyjęte przez Marię Komornicką po jej płciowej przemianie, a jednocześnie określenie bohatera poematu o wykluczeniu pt. Biesy (1902). Antologia, zawarte w niej wiersze, a także esej Marii Janion Gdzie jest Lemańska?! przywróciły polskiej literaturze i kulturze tę (tego) zapomnianą(-ego) młodopolską(-iego) pisarkę(-rza). Z kolei „galernik”, słowo brzmiące archaicznie zarówno dziś, jak i w latach 70., oznaczające niewolnika lub więźnia pracującego przymusowo na galerze było wielokrotnie używane przez Marię Komornicką w poetyckim eseju Oscar Wilde. Apokryf idealny (który przedrukowujemy pierwszy raz od czasu publikacji w „Chimerze”) właśnie jako określenie autora Bądźmy poważni na serio po słynnych procesach z 1895 roku. W ten sposób pierwsze antologie „Transgresji” ustanowiły Marię/Piotra jako paradygmatycznego Odmieńca polskiej kultury. Z tego powodu rozwijająca się od lat 90. w Polsce teoria queer zaczęła używać słowa „odmieniec” jako polskiego ekwiwalentu tego pojęcia[22].

Słowo „odmieniec” ma zresztą bardzo bogate konotacje w polskiej literaturze i kulturze. W tradycji wierzeń ludowych oznacza dziecko podmienione przez diabła (inne synonimy: podrzutek, syn boginki, wyrodek), szatański pomiot, a więc istotę, która nie należy do rodziny, odstaje od rodu, wyrodziła się. Z pomocą znów przychodzi Kafka, który w opowiadaniu Troska ojca rodziny powołuje do życia osobliwą postać odmieńca nazwanego „odradkiem”[23]. Nie jest on ani człowiekiem, ani przedmiotem, a swoim istnieniem zakłóca spokój ojca rodziny. W historii polskiej literatury też mamy swoich „odradków”. W znanej z lektur szkolnych nowelce Henryka Sienkiewicza matka ku własnemu zmartwieniu nazywa Janka Muzykanta „odmieńcem”, podobnie jak w Antku Bolesława Prusa matka lamentuje nad swoim synem „Antkiem odmieńcem”, który jest „na śmiech ludziom i obrazę boską!”[24]. Włast/Komornicka obiera miano Odmieńca, określając swoją istotę jako niedorodzoną, przez którą przemawiają biesy[25]. W Biesach odmieniec staje się więc głównym obiektem nienawiści całego społeczeństwa. W Panu z prowincji (1973) Henryk Worcell używa określenia „odmieńcy” w odniesieniu do środowiska homoseksualnego, którego przedstawicielem jest Roman Niedymski, wyemancypowany homoseksualista działający na rzecz równouprawnienia w International Homosexual World Organization. Słowiański odmieniec staje się więc pobratymcem anglosaskiego queer.

Dodać należy, że Maria Komornicka / Piotr Odmieniec Włast, ów paradygmatyczny odmieniec polskiej kultury, stał(a) się swego rodzaju papierkiem lakmusowym zmieniających się paradygmatów metodologicznych w obrębie zaangażowanej krytyki literackiej w Polsce. U Janion w eseju Gdzie jest Lemańska?! z Odmieńców, rozwiniętym w szkicu Maria Komornicka, in memoriam z książki Kobiety i duch inności (1996), Komornicka była umieszczona w kontekście krytyki feministycznej i stanowiła dowód w sprawie modernistycznej mizoginii[26]. W pracy Izabeli Morskiej (Filipiak) Obszary odmienności. Rzecz o Marii Komornickiej (2006) dzieło i życie Komornickiej/Własta stają się wyzwaniem dla krytyki inspirowanej teorią queer i znakomitą próbą jej użycia, która wskazuje na znaczenie widmowej konstrukcji tożsamości lesbijskiej na przełomie XIX i XX wieku. Natomiast w monografii Płeć i naród. Trans/ lokacje… (2012) pióra Karoliny Krasuskiej postać Marii/Piotra zostaje włączona w obszar refleksji spod znaku transgender studies[27]. Autorka jednocześnie uświadamia, że osoba, która przez prawie czterdzieści lat domagała się uznania męskiej tożsamości (choć nie zawsze konsekwentnie), powinna się w końcu tego doczekać. W ten sposób postać Piotra Odmieńca Własta staje się potencjalnym pierwowzorem dla tożsamości transpłciowych i niebinarnych[28].

W niezwykle ważnym wywiadzie z 1998 roku udzielonym Sergiuszowi Wróblewskiemu w gejowskim miesięczniku „Inaczej” (a przedrukowanym w niniejszej antologii) Maria Janion przedstawia intelektualne źródła powstania „Transgresji”. Warto zwrócić uwagę na symboliczną wymowę tego gestu. W latach 90. podział polskiej literatury na obiegi (pierwszy – oficjalny, drugi – opozycyjny, trzeci – kontrkulturowy) nie miał już racji bytu. Pisma gejowskie nie należały jednak wówczas do zwykłego obiegu komunikacyjnego, tworzyły raczej – jak piszą teoretycy sfery publicznej – rodzaj kontrpubliczności. I właśnie na tym szczególnym marginesie Maria Janion wygłasza swoisty wykład na temat odmienności, wskazując, że ważną intelektualną inspiracją dla jej cyklu antologii była książka Hansa Mayera Aussenseiter po raz pierwszy opublikowana w 1975 roku w wydawnictwie Suhrkamp Verlag i przetłumaczona na język polski dopiero w 2005 roku. Do przełożenia tytułu tłumaczka wykorzystała, niczym w pętli czasowej, Janionowską tradycję transgresji. W ten sposób ta istotna praca na temat literatury i kultury europejskiej trafiła do nas pod tytułem Odmieńcy[29].

Istotnie Hans Mayer, wychodząc od pojęcia przekroczenia / transgresji (egzystencjalnej oraz intencjonalnej), wskazuje na trzy figury, jak mówi Janion, „zmarginalizowanych, odrzuconych i wykluczonych”[30] w kulturze europejskiej: kobiet, homoseksualistów i Żydów (w tej właśnie kolejności). Patrząc na antologię Odmieńcy z tej perspektywy, szybko dostrzeżemy, że spora jej część krąży wokół tak rozumianych wykluczonych, szczególnie zaś kobiet i homoseksualistów. Znajdziemy tam przecież materiały dotyczące „Adeli H.”, czyli Adèle Hugo, córki słynnego francuskiego pisarza, której życie i twórczość zostały przesłonięte przez cień znanego ojca; Piotra Odmieńca Własta („Maryi Komornickiej”) – w takiej właśnie formie zapisu – którego wiersze przedrukowano w tomie pierwszy raz po wojnie; oraz Jeana Geneta – najwyrazistszej homoseksualnej figury w powojennej literaturze europejskiej – który został zestawiony z Witoldem Gombrowiczem i Janem Lechoniem. Nic zatem dziwnego, że zarówno tom Odmieńcy, jak i reszta „Transgresji” były czytane jako symboliczny wyłom i nowe otwarcie, a także opór – dla jednych wobec autorytarnego systemu politycznego, dla innych wobec heteronormy. Przypomnijmy, że dwie pierwsze antologie były ostro atakowane zwłaszcza przez oficjalne partyjne pismo „Głos Wybrzeża”. Ówczesny dyskurs władzy zarzucał Odmieńcom szerzenie pornografii i homoseksualizmu (to głównie ze względu na Geneta), a także apologię szaleństwa (ze względu na pisma antypsychiatrów). Egzorcyzmowanie „demonów” i wyrzucanie ich poza obręb polskiej kultury zatem trwają, a literacka „przewrotność” – szczególnie z perspektywy władzy – niepokoi, a jednocześnie świetnie nadaje się na kozła ofiarnego wspólnotowych narracji.

Powróćmy jednak do Marii Janion czytającej Aussenseiter. Hans Mayer pisał swoją książkę w powojennej i poholokaustowej Europie z wyraźnie postawioną tezą: „Książka ta opiera się na założeniu, że oświecenie mieszczańskie poniosło klęskę”[31]. Przyczyna klęski idei oświeceniowych wynika z faktu, że nie poradziły sobie one ze swoimi odmieńcami i nieuniknioną sprzecznością pomiędzy równością (realną, a nie tylko formalną) a różnicą (i uznaniem różnicy). Mayer nie chciał jednak odrzucać myśli humanistyczno-oświeceniowej, a raczej wprowadzić korektę, i w tym celu przeprowadził pogłębioną analizę kanonu literatury europejskiej i sposobu funkcjonowania trzech głównych figur odmienności. Maria Janion, udzielając wywiadu pismu gejowskiemu w latach 90. i dokonując wprowadzenia do koncepcji odmienności, przywołała – głównie poprzez Lyotarda – kontekst postmodernizmu i dobrze wyłuskała przewodnią nadzieję z nim związaną: „Wiedza w epoce postmodernizmu nie jest wyłącznie narzędziem sprawowania władzy, tak jak to było wcześniej, kiedy nieraz bywała z nią wręcz utożsamiana. Wiedza w coraz większym stopniu uwrażliwia nas na istnienie różnic i poszerza naszą tolerancję wobec inności”[32]. Chodziło zatem o wskazanie na antyautorytarny potencjał idei postmodernistycznych.

Dziś jednak jesteśmy już w innym momencie historii – skądinąd ten wstęp piszemy w samym środku światowej pandemii, która sprzyja wytykaniu (w)innych – a zatem dostrzegamy, że nacjonalizm, neoliberalizm i różne formy autorytaryzmu mogą być funkcjonalne dla postmodernizmu. Czy zatem należałoby wrócić do intelektualnych intuicji Mayera, czyli do korekt idei humanistyczno-oświeceniowych? Być może jest to jedno z ważniejszych pytań współczesnego (niewyłącznie zapewne) ideowego interregnum. Z całą pewnością należałoby jednak pamiętać, że do odmieńców, z którymi nie poradziło sobie oświecenie, należy dodać – jak wskazuje Monika Bobako[33] – niebiałego poza-Europejczyka. Idee oświeceniowo-humanistyczne tworzą bowiem normatywną ramę dla praw człowieka. Ważne jest to w przypadku podmiotowości osób homoseksualnych i transpłciowych, zwłaszcza w Polsce, gdzie detabuizacja i akceptacja nie mają zbyt długiego stażu i nie przekładają się na sferę legislacyjną, a jednocześnie stykają się z nowymi formami upolitycznionej homofobii.

Mapa dezorientacji

Dezorientacje obejmują bardzo szeroki zakres czasowy – od końca wieku XVIII do początku XXI – a także bogaty wachlarz genologiczny: głównie prozę i poezję, ale także fragmenty dramatyczne, eseistyczne, krytycznoliterackie. Wewnętrzne cezury są wyznaczane przez historię literatury i historię Polski jednocześnie. Przełom XVIII i XIX wieku oznacza z jednej strony zniknięcie Polski z map Europy, a z drugiej – prężny rozwój literatury w rodzimym języku i początek epoki romantyzmu. Symbolicznym końcem Dezorientacji jest natomiast rok 2018, a zatem stulecie odzyskania niepodległości. W tych ramach odnajdziemy oczywiste cezury historyczne: rok 1918, rok 1945, rok 1989. Są to najogólniejsze filary czy też wewnętrzna struktura, która porządkuje teksty. W ten sposób antologia rejestruje ogromną rozmaitość zjawisk literackich, które dają wyraz zmieniającym się wzorom i normom społeczno-kulturowym. Otrzymujemy rozległą mapę literacko-kulturowo-społeczną, którą warto czytać nie tyle chronologicznie, ile problemowo. Zaznaczamy zatem kilka najistotniejszych szlaków na tej mapie, zdając sobie sprawę, że w intertekstualnej sieci ścieżek interpretacyjnych można wytyczyć więcej.

Przyjaźń romantyczna

Wybór tekstów zamieszczonych w antologii rozpoczyna się od utworów powstałych pod koniec XVIII i na początku XIX wieku, który okazał się nie tylko wiekiem pary i elektryczności, lecz również stuleciem rozpoczynającym wielki, trwający do dzisiaj projekt modernizacji pojęcia „płci”. Wyzwolenie uczuć charakterystyczne dla sentymentalizmu przełomu XVIII i XIX wieku, rozkwit jednopłciowych przyjaźni romantycznych, rozmaite formy płciowych transgresji, odrodzenie zainteresowania antycznymi formami miłości oraz androgynizmem czy wreszcie „metafizyka płci”, postulowana przez Stanisława Przybyszewskiego, to tylko niektóre przejawy kulturowego przewrotu dokonującego się w XIX wieku niemal równolegle z rozwojem nauk seksuologicznych, które usiłowały znormalizować i skatalogować różnorodne przejawy życia płciowego i emocjonalnego człowieka.

Obszerny zestaw tekstów rozpoczynających pierwszą część antologii poświęcony został zagadnieniu jednopłciowych przyjaźni, zaskakujących współczesnych swoją intensywnością, czułością, tkliwością i rzewnością, które powodują, że przyjaźń romantyczna jest właściwie jakościowo nieodróżnialna od miłości, a nawet ją przewyższa, ponieważ jest także konkurencyjna wobec instytucji małżeństwa. Trwała, stabilna, zapewniająca poczucie bezpieczeństwa, daje wytchnienie i pociechę w trudach miłosnego boju i małżeńskich zawirowań. Przyjaźń romantyczna ma swoje prawa, rytuały, konwencje, powszechnie znane i akceptowane (ślubowanie przyjaźni, zawieranie pobratymstwa czy posiestrzenia). Dlatego Fryderyk Chopin mógł bez skrępowania wyznać miłość swojemu przyjacielowi z lat młodzieńczych Tytusowi Woyciechowskiemu, którego tytułował „najdroższym życiem”, „kochankiem”, „Abelardem” (tym od Heloizy), pisząc: „Ty się ciesz, że ze mnie masz przepaść, w którą wszystko bez obawy rzucać możesz – jakby do drugiego siebie – bo twój duch dawno tam na samym dnie leży. Twoje listy chowam jak wstążeczkę od kochanki. Mam wstążeczkę, napisz do mnie, ja się znów za tydzień z Tobą popieszczę. Twój na zawsze”[34]. Albo: „Ściskam Cię serdecznie, «w same-usta», pozwolisz?”[35], „bo Cię szalenie kocham”[36]. Miłość do Tytusa Woyciechowskiego istotnie przewyższała romantyczne uczucie do pięknej śpiewaczki Konstancji Gładkowskiej, która po latach była zaskoczona siłą namiętności Fryderyka do Tytusa. Na prośbę przyjaciela o podarowanie mu portretu Chopin wyznawał w liście: „Tobie przyślę, jak tylko będę mógł najspieszniej, chcesz tego, więc mieć będziesz, ale nikt prócz Ciebie mojego Portretu mieć nie będzie – mogłaby jeszcze mieć osoba jedna tylko [czyli Konstancja Gładkowska – dop. red.] – i to nigdy przed Tobą, bo Tyś mi najdroższy”[37]. Uczucia Fryderyka Chopina nie znają granic ani różnicy płci i dlatego z dzisiejszej perspektywy mogą być odczytywane jako queer, skoro w drugiej dekadzie XXI wieku serce Chopina staje się obiektem, wokół którego krąży miłosny poemat Jacka Dehnela Serce Chopina.

Pojęciem, które pozwala dobrze opisać i zrozumieć charakter jednopłciowych przyjaźni romantycznych, a jednocześnie uniknąć jałowych rozważań dotyczących nieuświadomionej i/lub niewyrażalnej homoseksualności, jest określenie „amoseksualność” Julii Kristevej rozumiane jako „miłość dusz”[38]. Oznacza ono tak ważną w życiu człowieka romantycznego niezależność życia miłosnego od sfery seksualnej, w świetle której heteroseksualny mężczyzna mógł po prostu zakochać się w drugim mężczyźnie, a heteroseksualna kobieta w innej kobiecie. Z perspektywy współczesnej brzmi to jak paradoks, jednak w XIX wieku takie rzeczy mogły się zdarzyć, a nawet zdarzały się bardzo często, ponieważ romantyczna miłość nie znała różnicy płci.

Romantyczne uczucie, którego siła znosi wszelkie ograniczenia i przesądy, wydaje się ogromnym potencjałem queerowej (odmieńczej) sprawczości. Bliscy sercem bohaterowie rozprawiający o wywrotowej sile romantycznej jednopłciowej przyjaźni wypełniają pierwsze strony antologii: od Karpińskiego, który oprócz miłości do Laury obdarzył Filona wiernym przyjacielem, poprzez filomatów na czele z Mickiewiczem, który zapragnął dla przyjaźni „osobnej płci”, po Kaczkowskiego, który gwarzył z sentymentem o dawnych ślubach przyjaźni, i Żmichowską, która z posiestrzenia uczyniła sztandar kobiecej przyjaźni i solidarności.

Przełom XIX i XX wieku okazał się momentem krytycznym dla kultywowanej w rozmaitych formach przyjaźni romantycznej. Rozwój nauk seksuologicznych wywołał poznawczy impas stawiający bliską przyjaźń pomiędzy osobami tej samej płci w stan podejrzenia. Już samo nagromadzenie różnych określeń medycznych, wymieszanych z nazwami historycznymi i kulturowymi, może przyprawić o semantyczny zawrót głowy: sodomia, homoseksualizm, androgynizm, safizm, trybadyzm, lesbianizm, trzecia płeć, pederastia, uranizm, perwersja, inwersja itp. Wyłonienie medycznego pojęcia „homoseksualizmu” skutkuje moralną paniką, z czasem określoną mianem homofobii. Literatura tego czasu dość dobrze rejestruje zmiany świadomości, w ślad za którymi podąża istotna zmiana zubożająca szerokie niegdyś spektrum relacji homospołecznych. „Niebezpieczeństwo przyjaźni” (określenie Stefana Napierskiego), „przyjaźni, która graniczy już z miłością” (również Napierski) albo „zamalgamowanej z przyjaźnią, miłości” (jak chce Witkacy) staje się przedmiotem namysłu i wiwisekcji bohaterów powieści Napierskiego (Rozmowa z cieniem), Witkiewicza, Brezy („przyjaźń erotyczna” w Adamie Grywałdzie) czy Grabowskiego. „Ale co właściwie znaczy moje uczucie dla Zycha? Nasza przyjaźń, czyż nie jest może formą pederastii? Kryptohomoseksualizm?” – pyta w iście hamletowski sposób bohater Ciszy lasu i twojej ciszy. Wtóruje mu bohaterka Przygody w nieznanym kraju Anieli Gruszeckiej, pytając: „A jeżeli […] to moje odnoszenie się do niej ma w sobie coś nienormalnego, coś erotycznego?”. Niemożność dania jednoznacznej odpowiedzi i klasyfikacji stanowi zasadniczą cechę kryzysu definicji homo- i heteroseksualności na początku XX wieku. Warto mieć tego świadomość podczas lektury odpowiednich tekstów w antologii.

Romantyczna przyjaźń (nie tylko jednopłciowa) również w czasach bardziej współczesnych może mieć wywrotowy, a jednocześnie emancypacyjny i konstruktywny wymiar. Podkreślmy – nie chodzi o to, że przyjaźń ma sublimować homoseksualne pragnienia. Raczej obiecuje ona inne wzory kulturowe relacji emocjonalnych – może nie tyle zamiast, ile obok instytucjonalnego małżeństwa. Warto w tym miejscu przywołać istotny projekt dotyczący przyjaźni kobiet oraz jego założenia – The Poetics of Friendship between Women na łamach „Women’s Writing Online”. W odróżnieniu od męskiej przyjaźni, normatywnej i wzorcowej, kobieca przyjaźń podlega o wiele większej kulturowej dyscyplinie. Postrzegana jako potencjalnie niebezpieczna i wywrotowa, bo zagrażająca patriarchalnemu porządkowi, zostaje zepchnięta na margines i objęta klauzulą nieważności.

Między przekroczeniem a zawłaszczeniem

Literaturę XIX wieku wypełniają różne formy transgresji płci, które można ujmować jako próbę przekroczenia lub zniesienia wyraźnie w tym czasie eksponowanej różnicy płci[39]. Owo przekroczenie sięga w kulturze polskiej do romantycznych wyobrażeń dawnej przeszłości. Adam Mickiewicz, odwołując się do tradycji litewskich podań, wskrzesił mit mężnej dziewicy i uczynił z niego temat swoich utworów: Grażyny i Śmierci Pułkownika. Sarmacka mitologia narodowa, wyraźnie rekonstruowana w okresie romantyzmu, ukształtowała wyobrażenie „mężnej Sarmatki”, walecznej dziewicy, której rodowód wywodzono od mitycznego plemienia Amazonek spokrewnionego ze starożytnymi Scytami i Sarmatami. Dziewictwo sytuowało Sarmatki na równi z mężczyznami, których były wiernymi towarzyszkami broni. Uzasadniony politycznie wyższą racją narodową i powszechnie akceptowany mit wojennego cross-dressingu, do którego odwołują się wspomniane utwory Mickiewicza, stoi jednak w sprzeczności z projektem transgresji wynikającym z autentycznego niedopasowania płci odczuwanej do biologicznej pojmowanego w perspektywie osobistego doświadczenia. Przypadek Komornickiej/Własta, bo o nim tu mowa, choć odzwierciedlający identyczny z Mickiewiczowskimi bohaterkami kierunek transgresji „kobieta – mężczyzna”, spotyka się ze społecznym ostracyzmem i potępieniem z powodu pogwałcenia naturalnego porządku płci. Te dwa skrajnie różne przykłady tworzą szerokie ramy projektu transgresji płci, do którego zaliczyć można również liczne sytuacje przekroczenia płci na poziomie autorstwa, czyli przypadki kobiet tworzących pod męskimi pseudonimami (na przykład Zofia Trzeszczkowska) i odwrotnie (na przykład Ludwik Sztyrmer). Szczególnie interesującym przykładem takiej transgresji w obrębie autorstwa jest Rafał Wojaczek, który używając pseudonimu Teresa Sobecka, tworzy projekt poezji kobiecej z wyraźnie wyeksponowaną, a nawet przejaskrawioną podmiotowością kobiety[40]. I chociaż z perspektywy feministycznej może być ona potraktowana jako forma zawłaszczenia kobiecej tożsamości, to z perspektywy transpłciowej może stanowić ciekawy przykład literackiego dragu, podkreślający umowność i sztuczność ról płciowych. Zasadniczo bowiem wszystkie formy płciowego przekroczenia w literaturze można rozpatrywać pomiędzy tymi dwoma biegunami: kulturowym zawłaszczeniem a transgresją. Do Osób Czytających należy decyzja, w którym miejscu tego interpretacyjnego spektrum będą się sytuować.

Na drugim końcu modernistycznego doświadczania płciowości mieści się literacko-filozoficzny projekt Stanisława Przybyszewskiego określany mianem „metafizyki płci”. W odróżnieniu od transgresji zasadzającej się na antagonizmie płci etyczny projekt Przybyszewskiego dąży do zjednoczenia przeciwieństw w postaci idealnego, androgynicznego bytu, który łączy ze sobą w sposób bezkonfliktowy pierwiastki męskie i żeńskie. Na uwagę zasługuje również swoista antropologia Przybyszewskiego, wyraźnie inspirowana założeniami „trzeciej płci” lub Freudowską koncepcją biseksualności, zakładająca dwupłciową konstrukcję duchową każdego człowieka, w którym przeważają bądź męskie, bądź kobiece cechy. Konstrukcja ta, zdaniem autora Requiem aeternam, znajduje odzwierciedlenie w literaturze, dlatego w zależności od udziału pierwiastków płciowych możemy mówić o literaturze „męskiej” lub „kobiecej”, bez względu na płeć biologiczną autora, a nawet „homoseksualnej”, jeśli w twórczości przeważają elementy płci przeciwnej. Kryteria te pozwoliły Przybyszewskiemu dostrzec w geniuszu Słowackiego i Przerwy-Tetmajera, których twórczość prezentujemy, pierwiastek „homoseksualny”. Interesujący wydaje się fakt, że rozważania o „płci” tekstu literackiego staną się w latach 60. i 70. XX wieku jednym z kluczowych zagadnień feministycznej krytyki literackiej uprawianej na Zachodzie przez takie badaczki, jak Kate Millett czy Hélène Cixous, rozważające na przykład kwestię „kobiecego” stylu pisarstwa Jeana Geneta.

Topika antyczna

Szczególne miejsce w literaturze queer zajmuje topika antyczna rozumiana jako rezerwuar motywów, figur i wątków wykorzystywanych w celu stworzenia mniej lub bardziej zawoalowanych aluzji do przyjaźni jednopłciowej, homoerotyzmu, miłości homoseksualnej, androgynizmu czy transgresji seksualnej. Odniesienia do starożytności stanowią kluczowy środek wyrazu dla młodopolskich i międzywojennych pisarzy, ale bywają obficie stosowane przez cały XX wiek. Najczęściej przyjmują one formę odwołań do postaci mitologicznych lub historycznych i stają się zaszyfrowanym, ale dla pewnej części publiczności czytelnym językiem odmienności. Prymat ma tu figura pięknego efeba – Ganimed porwany przez Zeusa w postaci orła, Endymion ukarany wiecznym snem, kochanek Apolla Hiacynt, faworyt cesarza Hadriana Antinous. Występuje on jako ideał piękna, przedmiot pożądania, symbol młodości lub nienormatywny wzór męskości u Kraszewskiego, Szymanowskiego, Napierskiego, Iwaszkiewicza, Czachorowskiego, Boczkowskiego, Olszewskiego, Stryjkowskiego, Musiała; nieraz przechodzi on także na płaszczyznę językową w postaci obraźliwego wyrazu – „ganymedami” nazywa na przykład Nowaczyński homoseksualnych utrzymanków. Stały motyw to także para nierozłącznych przyjaciół – Orestes i Pilades, Achilles i Patrokles – jako ucieleśnienie ideału braterstwa, męskiej przyjaźni przesiąkniętej homoerotyzmem, do której odwołują się między innymi Czechowicz, Brodziński i Olszewski. Określenie „miłość grecka” funkcjonuje jako synonim męskiego, wyidealizowanego związku homoseksualnego[41]. Często pojawiają się też odwoływania do Platona jako obrońcy miłości między mężczyznami (nierzadko podszytej mizoginią) i teoretyka dwupłciowości, jak w zaprezentowanych tu tekstach Grabowskiego i Szymanowskiego, oraz do postaci Safony jako pierwszej piewczyni i patronki miłości lesbijskiej, o czym wspominają na przykład Przerwa-Tetmajer, Żmichowska, Kowalska, Lis. Nierzadko wzmiankowane są takie teksty kulturowe jak Uczta i Fajdros Platona, czytane jako głos w obronie miłości homoseksualnej – na wzór dialogu platońskiego skonstruowany jest Sympozjon Szymanowskiego.

W młodopolskiej i modernistycznej wyobraźni pewne istotne miejsce zajmują także postacie niezwiązane z homoerotyzmem, jak fenicka bogini Astarte, u Daniłowskiego i Witkiewicza występująca jako symbol seksualnego wyzwolenia i tradycji matriarchalnej. Postać Bachusa/Dionizosa i jego czcicielek menad/bachantek, jak i Nietzscheańska koncepcja dionizyjskości wracają jako stały topos – dionizyjskość stanowi bowiem eufemizm homoseksualności. Na płaszczyźnie tekstualnej erotyczna figura żywiołowego, ekstatycznego tańca łączy się z możliwością wyrażania odmienności seksualnej, tak męskiej (na przykład w Zdarzeniach na brygu Banbury Gombrowicza, Powrocie Prozerpiny i Dionizjach Iwaszkiewicza, Naszym sadzie wiśniowym Ruffera, Królu Rogerze Szymanowskiego i Iwaszkiewicza), jak i kobiecej (poprzez obrazy tańca kobiet w powieściach Żmichowskiej, Gruszeckiej, Schilling). Kultura starożytna dostarcza także materiału pozwalającego na przekroczenie binarności seksualnej w postaci dwupłciowego hermafrodyty lub Androgyne, które zawiera w sobie żeńskie i męskie cechy płciowe. Jako symbol pełni istnienia i doskonałego bytu oraz archetyp coincidentia oppositorum pojawia się u Przybyszewskiego i Szymanowskiego, a następnie wraca czasami jako inkarnacja odmieńca umykającego seksualnej kategoryzacji (na przykład u Różewicza). Co ciekawe, postać ta nieobecna jest we współczesnych narracjach transpłciowych wskutek jej dychotomicznego charakteru oraz procesu medykalizacji, której historycznie została poddana.

Jeśli topika antyczna stanowi stały repertuar obrazów w przedemancypacyjnych narracjach, to po 1989 roku – z nielicznymi wyjątkami, w których jednak funkcjonuje raczej jako inkrustacja, dekoracja, klasycystyczny sztafaż – znika niemal zupełnie. Przyczyną jest wyczerpanie nie tyle potencjału starożytnej wyobraźni, ile jej funkcji. Antyczne wątki i postacie bywają bowiem przywoływane w celu wyrażania homoseksualnego pożądania i odmienności seksualnej w sposób niebezpośredni, poprzez symbole, aluzje, podteksty, metafory. Jest to swoisty kod łatwy do rozszyfrowania przez wtajemniczonych czytelników, ale niezrozumiały dla szerszej publiczności. W ujęciu Germana Ritza to „tajne znaki”, które stanowią zasadniczy element „poetyki niewyrażalnego pożądania” o rodowodzie modernistycznym[42]. Odwołania do starożytności mają także drugą ważną cechę, czyli nobilitujący charakter – jako element kultury wysokiej i wspólnego dziedzictwa europejskiego stanowią rodzaj usprawiedliwienia, są skodyfikowane przez tradycję i wyrażają możliwość kochania (i bycia) poza heteronormą. Promując wzniosłe ideały męskości i szlachetnego uczucia między mężczyznami, uczyniły one homoseksualność łatwiejszą do przyjęcia dla współczesnych i pozwoliły przy tym ominąć cenzurę. Kolejną cechą jest stałość, trwałość owych wątków i postaci, które występują w skrystalizowanej formie o niezmiennej warstwie semantycznej, co umożliwia ich rozpoznanie i rozszyfrowanie. Jako twór cywilizacji patriarchalno-androcentrycznej, kultura starożytna niewiele oprócz Safony ma do zaoferowania dyskursowi kobiecemu, zatem pozostaje ona przeważnie w obszarze zainteresowań pisarzy mężczyzn. „Mitologia wydaje się niegościnną przestrzenią dla kobiet”[43], pisze Alicia Ostriker w Stealing the Language. The Emergence of Women’s Poetry in America. Simone de Beauvoir twierdzi z kolei, że „ponieważ kobiety nie ustawiły się jako Podmiot, nie stworzyły mitu mężczyzny, który wyrażałby ich dążenia: nie mają ani własnej religii, ani poezji, śnią nawet poprzez sny mężczyzn. Modlą się do bogów, będących męskim dziełem. Ci zaś ukuli na własną cześć wielkie męskie postacie: Herkulesa, Prometeusza, Parsifala. W losie tych herosów kobieta odgrywa tylko drugorzędną rolę”[44]. Chodzi oczywiście o postacie i motywy wykorzystywane same w sobie jako skostniałe, skamieniałe przez tradycję symbole. Inną sprawą są różnego rodzaju procesy demitologizujące, ponowne przepisania itd.[45]

Trzeba przy tym zaznaczyć, że skarbnicę motywów wykorzystywanych jako tajny kod przez literaturę queer stanowi nie tylko starożytność, lecz także chrześcijaństwo (święty Sebastian przeszyty strzałami jako powracający element ikonografii homoseksualnej, w niniejszej antologii występujący na przykład w wierszach Różewicza i Sonnenberg, albo święta Wilgefortis jako ukrzyżowana brodata kobieta u Tokarczuk), kultura renesansowa i nowoczesna (Michał Anioł jako nieodwzajemniony kochanek u Stryjkowskiego i Staffa, Szekspir jako autor homoerotycznych sonetów u Dobka). Postacie te używane są też w celu stworzenia wyobrażonej wspólnoty homoseksualnej, tradycji alternatywnej wobec kanonu polskiej kultury. Nieprzypadkowo bohater Szymanowskiego zadaje retoryczne pytanie: „Czy naprawdę trzeba tu powtarzać niezapomniane imiona Sokratesa lub Platona, Aleksandra Wielkiego, Cezara, Celliniego, da Vinci, Michała Anioła, Lorenza Medici, Szekspira, Karola XII i niekończący się szereg innych, ich bliskich i przyjaciół […]?”[46]. Z czasem dołączają do nich twórcy XX wieku dający głos odmienności seksualnej, miłości homoseksualnej, przekroczeniu norm obyczajowych, tacy jak Proust, Gide, Genet, Pasolini, Bacon, przywoływani przez Boczkowskiego, Zengla, Iwaszkiewicza, Witkacego, Brezę, Napierskiego i Różewicza, lub figury zaczerpnięte z popkultury, jak androgyniczna Marlene Dietrich w męskim przebraniu u Musiała i Sonnenberg. U najnowszych pisarzy jednak odniesienia te nie są już elementami zaszyfrowanego kodu czy wspólnego kryptolektu, lecz częścią intertekstualnej sieci powiązań lub wręcz postmodernistyczną grą.

Grand Tour

Ściśle związane z fascynacją antykiem są także motywy literackie oparte na tak zwanej Wielkiej Podróży (Grand Tour). Podejmowana od XVI wieku, stanowiła ona niezbędny etap w wykształceniu środkowo- i północnoeuropejskich arystokratów, przedstawicieli bogatej burżuazji, artystów i intelektualistów, którzy odwiedzali kraje śródziemnomorskie, aby poszerzać swoje horyzonty kulturalne i zapoznać się z kolebką cywilizacji europejskiej. Celem podróży Niemców, Anglików, Francuzów, Skandynawów, ale i Polaków były przede wszystkim Włochy (rzadziej Hiszpania, Portugalia, Grecja – do lat 30. XIX wieku pod dominacją otomańską – a później także kraje północnoafrykańskie i Bliski Wschód). Oprócz bogactwa artystycznego, zabytkowych miast i wszelkiego rodzaju śladów starożytności podróżników uderzała także inność kulturowa i pewna swoboda obyczajów. W liście do hrabiego z Weimaru z 29 grudnia 1787 roku Goethe pisał na przykład, że zauważył w Rzymie:

dziwne zjawisko, którego nigdzie indziej w takiej skali oglądać nie mogłem: chodzi o miłość między mężczyznami. Mimo że rzadko doprowadzana jest ona do granicy zmysłowości, pozostając raczej w środkowych rejonach przywiązania i namiętności, mogę stwierdzić, że tu widziałem na własne oczy najpiękniejsze jej wyrazy, porównywalne tylko z tymi, które przekazywała nam starożytna Grecja i obserwować mogłem jej psychiczne i moralne aspekty z punktu widzenia uważnego przyrodnika[47].

Inne obyczaje oraz tolerancyjne kodeksy karne[48] sprawiały, że podróżnicy mogli w niektórych krajach Europy Południowej przeżywać swoją seksualność bez ryzyka dyskryminacji lub prześladowania, któremu poddawani byli u siebie (szczególnie w Niemczech i Anglii). W pewnych okresach, zwłaszcza w XIX oraz w pierwszej połowie XX wieku, obecność homoseksualnych cudzoziemców była tak liczna, że według brytyjskiego pisarza Williama Beckforda basen Morza Śródziemnego „stał się siedliskiem osobliwego gatunku grzeszników”[49]. Oscar Wilde, Norman Douglas, August von Platen, Johann Joachim Winckelmann, Romaine Brooks, E.M. Forster, Jacques d’Adelswärd-Fersen, Ida Rubinstein, Wilhelm von Gloeden, Natalie Barney, Michaił Kuzmin, John Addington Symonds to tylko niektórzy artyści i pisarze podróżujący czy wręcz osiedlający się we Włoszech, także ze względu na swoją seksualność. Powielali oni homoerotyczny mit śródziemnomorski, jednocześnie przyczyniając się do jego utrwalenia – Włochy, Grecja i kraje północnoafrykańskie stały się dla nich niby-idylliczną Arkadią nietkniętą przez pruderię i duszną moralność, gdzie mieszkała spontaniczna, zmysłowa, erotycznie wyzwolona ludność[50]. Przyprawiony fantazjami egzotycznymi o mniej lub bardziej kolonialnej barwie oraz reminiscencjami greckiej miłości, mit ten rozpowszechniały zarówno liczne dzienniki, pamiętniki, listy, zapisy z podróży, jak i utwory poetyckie i prozatorskie. Trzeba jednak pamiętać, że rzekoma dyspozycyjność i otwartość seksualna południowców miała także podłoże społeczno-ekonomiczne – stosunki i relacje homoseksualne z bogatymi cudzoziemcami były tolerowane, akceptowane, a nawet popierane przez ubogie rodziny[51].

Takie podróże odbywali także polscy artyści i literaci – w 1905 roku do Włoch podróżował razem z Witkacym Karol Szymanowski, który z kolei w 1914 roku zwiedzał Sycylię i Afrykę Północną z przemysłowcem i mecenasem sztuki Stefanem Spiessem. Reminiscencją owych doświadczeń estetyczno-erotycznych jest na przykład wiersz pt. Baedecker, w którym Szymanowski pisze: „Czy skwarne słońce twojej bujnej ziemi/ Przenika ciało żarem aż do kości,/ Dotkliwym i parzącym jak płomienie/ Świec przed ołtarzem tajnych namiętności?”[52]. W wierszu pt. Włóczęga wyznaje dość rzeczowo: „Bo najpiękniejszą baśń Orientu/ Dostaniesz tu za piastrów parę”[53], czyniąc aluzję do przygód z prostytuującymi się młodymi mężczyznami w Afryce Północnej. Po Włoszech wielokrotnie podróżowali także Paweł Hertz (w latach 1935 – 1937) oraz Maria Konopnicka, która swojej fascynacji dała wyraz na przykład w zbiorze wierszy pt. Italia (1901). Jednak autorem, którego sława wiąże się z Włochami, jest niewątpliwie Jarosław Iwaszkiewicz. W Podróżach do Włoch wyznaje on: „Byłem w Rzymie coś trzydzieści razy, we Włoszech bez Rzymu sześć razy i trzynaście razy na Sycylii”[54]. Jego Książka o Sycylii zadedykowana jest pamięci artysty związanego uprzednio z Janem Lechoniem, Józefa Rajnfelda, który z Iwaszkiewiczem odbywał podróże do Włoch w latach 30. W notatce z Dzienników z 22 listopada 1951 roku opisującej przypadkowe spotkanie w pociągu z Rzymu do Neapolu zawarta jest kwintesencja homoerotycznego mitu śródziemnomorskiego, w którym piękno miesza się z biedą, a ciało robotnika budzi skojarzenia ze sztuką i antykiem:

W wagonie jest jeszcze jeden osobliwy młodzieniec, typowy włóczęga neapolitański. Ma wykrzywione półbuty, zabłocone, nałożone na nogi bez skarpetek, spodnie z niebieskiego drelichu (strój robotników portowych Neapolu) są cienkie, znoszone i w paru miejscach w poprzecznych szparach ukazują nagie ciało chłopca. […] Najdziwniejszą ma jednak twarz. Ładna, typowo południowowłoska, z dużym czarnym okiem spoglądającym ciekawie. Mówię „okiem”, gdyż drugie ma przykryte bielmem, co nadaje jego twarzy, przypominającej Bachusa Caravaggia, niesamowity wyraz. Całe to zniszczone ubranie ciasno przykrywa – widać to – boskiej piękności ciało. Mógłby być modelem – na nago Praksytelesa, w ubraniu Picassa[55].

Asocjacja między fantazjami śródziemnomorskimi a tolerancją krajów południowych pojawia się wreszcie w eseju Ryszarda Zengla, który na temat Gide’a pisze: „Widząc, jak wysoce cywilizowana Europa, a więc i Francja, jest nietolerancyjna dla ludzi jego pokroju, Gide ucieka z niej bardzo chętnie. Znowu odbywa podróż na południe: Włochy, Grecja, Azja Mniejsza. […] Przyjaciół ciała szukać będzie zawsze wśród smagłych południowców”[56].

Intertekstualne ikony

Niewątpliwie takie postacie, jak Platon, Safona, Paul Verlaine, Arthur Rimbaud, André Gide, Marcel Proust, Oscar Wilde, Jean Genet, Radclyffe Hall, Colette, Jeanette Winterson, występują w polskiej kulturze nie tylko jako tajne znaki kodu homoseksualnego, ale też jako elementy złożonego, wielowymiarowego dialogu wewnątrzliterackiego. Seksualni „odszczepieńcy” kultury europejskiej zakorzenili się w polskiej literaturze, zapoczątkowując pewne tradycje czy style pisania o nienormatywności oraz tworząc sieć queerowych, wzajemnych odwołań intertekstualnych.

W tradycji literatury queer ważnym tropem intertekstualnym jest Szekspir, głównie zaś, ale nie wyłącznie, jego sonety, które stają się znakiem tajemnej miłości. Nieheteronormatywne wyznania budowane są również wokół najsłynniejszej pary kochanków: Julii i Romea. Julia budzi gorące uczucia w wierszu Konopnickiej W Weronie, z kolei Romeo staje się symbolem idealnego kochanka w poezji Boczkowskiego (Romeo i Romeo). Rimbaud i Verlaine pojawiają się jako poeci przeklęci połączeni burzliwym romansem u Staffa, Czuchnowskiego, Ośniałowskiego i Olszewskiego, natomiast Gide ucieleśnia nową falę literatury francuskiej podejmującej kwestię „zboczeń seksualnych” w tekstach Napierskiego, Brezy, Boya-Żeleńskiego. Francuski pisarz wraca w dziennikach Iwaszkiewicza jako przedstawiciel swoistego hedonizmu-indywidualizmu: „Jestem oczywiście egoistą, ale Gide był jeszcze większym – może nie egoistą, ale egotystą”[57], podczas gdy Zengel twierdzi, że Gide „był ostatnim w literaturze dwudziestowiecznej indywidualistą z własnego wyboru, optymistycznym, indywidualistą zwycięskim”[58]. Wcieleniem i piewcą „przeklętej rasy” jest Proust, który według Napierskiego „otwarł na oścież bramy tego piekła, tego raju płomiennego potępieńców dzisiejszej cywilizacji”[59]. Nie bez przyczyny o jego miejscu w zbiorowym wyobrażeniu polskich pisarzy i czytelników Miłosz pisze, że „ich [homoseksualistów] patronem i najdoskonalszym przykładem pozostaje Proust, który potrafił złowić pewien świat rzeczywisty w sieć wzruszeniowo-wspomnieniową”[60]. Wywarł on znaczący wpływ na kształt powieści Stefana Napierskiego (Rozmowa z cieniem) oraz Tadeusza Brezy (Adam Grywałd). Z Wilde’em jako artystą żyjącym w zgodzie z własną tożsamością, a przez to skazanym i przemienionym w męczennika, utożsamia się Piotr Odmieniec Włast / Maria Komornicka w Apokryfie idealnym; do irlandzkiego pisarza jako „galernika wrażliwości” odnoszą się również: Efebos Szymanowskiego, Ciszy lasu i twojej ciszy Grabowskiego, Kotły beethovenowskie Choromańskiego oraz teksty Nowaczyńskiego, Boya-Żeleńskiego, Zengla. Nawiązania do twórczości Walta Whitmana pojawiają się wyraźnie w poezji Stefana Napierskiego, a zwłaszcza w Liście do przyjaciela, w którym amerykański poeta zostaje nazwany piewcą męskiej przyjaźni, „orgiastycznym świętym Franciszkiem”. Genet występuje najczęściej jako bezkompromisowy twórca, nieprzejednany bard ciała i marginesu społecznego, jak w dziennikach Gombrowicza czy w wierszach Grzegorza Musiała z tomu Kosmopolites. Jak mówi Maria Janion, odwołując się do analizy Edmunda White’a, Genet „próbuje zastraszyć, a jednocześnie uwieść swojego «heteroseksualnego czytelnika», ale nie ma zamiaru prosić go o wybaczenie”[61]. Lekcja Geneta została przez polskich literatów przyswojona na płaszczyźnie tematycznej i stylistycznej lepiej niż lekcje innych pisarzy, co widać wyraźnie w twórczości Pankowskiego, Skrzyposzka czy Witkowskiego.

Intertekstualne odniesienia do odmieńczych ikon pełniące funkcję tajemnego kodu w literaturze fazy emancypacyjnej, w której odmienność staje się tematem wyrażonym bezpośrednio, zyskują nową funkcję: współtworzą konstelację dzieł i twórców kształtujących różne tradycje (a nawet swoiście pojęte kanony) literatury homoseksualnej, lesbijskiej, transpłciowej itd., stające się istotnym kulturowym komponentem mniejszościowych tożsamości. Szczególnie ciekawy przypadek intertekstualności przedstawia twórczość poetycka Tadeusza Olszewskiego. Obok odniesień zarówno do klasycznych, jak i współczesnych figur męskiego homoerotyzmu (Auden, Ginsberg) pojawia się też intertekstualność prywatna, tworząca intymny polifoniczny dialog z tekstami poetyckimi przyjaciół i kochanków.

Polska literatura przewrotna, szukająca początkowo uprawomocnienia w intertekstualnych nawiązaniach do literatury francuskiej, angielskiej i niemieckiej, z czasem wytwarza w swoim obrębie intertekstualność rodzimą, która zaczyna być widoczna na przełomie lat 80. i 90., choć jej pierwsze ślady możemy znaleźć w wierszu Konopnickiej Gabryeli dedykowanym Narcyzie Żmichowskiej. Taki stan rzeczy świadczy zarówno o powolnym utrwalaniu się opisywanej tradycji w powszechnej świadomości, jak i o dużej różnorodności polskiej literatury przewrotnej. W twórczości Marka Danielkiewicza przykład takiej intertekstualności stanowią odwołania do Józefa Czechowicza, Jarosława Iwaszkiewicza, Jerzego Andrzejewskiego (Bramy raju). Z kolei Iwaszkiewicz, Lechoń, Stryjkowski (Tommaso del Cavaliere), a także lesbijskie duety: Maria Dąbrowska i Anna Kowalska oraz Maria Konopnicka i Maria Dulębianka, stają się ważnymi ikonami w poezji Olszewskiego. W wierszach Dehnela i Konstrata znajdziemy z kolei odwołania do poezji Tkaczyszyna-Dyckiego.

Punktami odniesienia dla lesbijskich i biseksualnych narracji stały się pisarki zarówno polskie, jak i zachodnioeuropejskie. Narcyza Żmichowska oraz pojęcie „posiestrzenia”, o czym będzie jeszcze mowa, wracają bowiem w sposób mniej lub bardziej czytelny w utworach Boya-Żeleńskiego, Różewicza, Lis i Konopnickiej (na przykład w wierszu pt. Gabryeli), a do samej Konopnickiej, zwłaszcza w świetle jej związku z Marią Dulębianką, odwołują się na przykład Inga Iwasiów, Agnieszka Weseli (Ze sztambucha Maryji Konopnickiej), Jolanta Janiczak (O mężnym Pietrku i sierotce Marysi). Ważnym, choć nieco zakamuflowanym punktem odniesienia stanie się Radclyffe Hall w dwudziestoleciu międzywojennym, a także Jeanette Winterson – po roku 1989 (tematycznie – w eseistyce Izabeli Filipiak i Renaty Lis – czy strukturalnie – w zbiorze Miłość Ingi Iwasiów). W poezji Marzeny Brody sygnałami innego pożądania stają się Safona i Virginia Woolf. Istotnym punktem odniesienia będzie Colette i sensualna atmosfera biseksualności i androgynii (na przykład u Krzywickiej). Dzieje się tak między innymi dlatego, że jak zauważa Maria Janion we wstępie do polskiego wydania powieści Czyste, nieczyste: „Wbrew teoriom, które spychają lesbianizm do kryminału (poczynając od Lombroso, a kończąc na faszyzmie), Colette idealizuje kochanki”[62].

Osobną formą intertekstualności są nawiązania do szeroko pojętej sztuki i kultury popularnej: filmu, muzyki, fotografii. Przykładów dostarczają kampowe kolaże poetyckie Ewy Sonnenberg (Kraina tysiąca notesów), wiersze Tomasza Pietrzaka poświęcone transpłciowym ikonom: Lili Elbe i Candy Darling. Rozległe spektrum intertekstualnych nawiązań prezentuje również poezja Jacka Dehnela.

Warto pamiętać, że linie identyfikacji z intertekstualnymi ikonami mogą przebiegać niezgodnie ze stereotypowymi wzorami płci. Queerowa identyfikacja może działać „w poprzek”. W ten oto sposób w zbiorze eseistycznym Renaty Lis Lesbos ważnym punktem odniesienia, obok Safony, będzie Oscar Wilde. We współczesnej polskiej literaturze i kulturze, bez względu na płeć osoby tworzącej, ważną figurą queerowo-intertekstualnych odniesień staje się postać Marii Janion. To przecież jej portret kończy alternatywny Poczet pędzla Karola Radziszewskiego pokazywany podczas wystawy Potęga sekretów w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie (listopad 2019 – marzec 2020).

W stronę Lesbos

Szczególną rolę w męskocentrycznym kanonie literatury polskiej odgrywa szeroko pojęta tradycja lesbiańska czy może lepiej: linia saficko-matrylinearna. Jej początkiem i ośrodkiem jest postać i twórczość Narcyzy Żmichowskiej, wokół której został wytworzony niemal mit. A stało się tak z kilku powodów. Po pierwsze – ze względu na protofeministyczną grupę Entuzjastki, która, jak zauważa Katarzyna Nadana-Sokołowska[63], przypomina mityczną wspólnotę kobiet skupioną wokół Safony na Lesbos. Opiera się ona z jednej strony na relacji mentorskiej (mistrzyni – uczennica), a z drugiej na przyjaźni, projektowanej w sposób quasi-instytucjonalny, czyli przednowoczesny[64]. Temu właśnie służy pojęcie „posiestrzenia”, którego Żmichowska używa – zwłaszcza w korespondencji – dość rzadko i ostrożnie. Ta przyjaźń jest projektem społeczno-egzystencjalnym i była rozumiana przez pisarkę między innymi jako alternatywa dla instytucji małżeństwa. Po drugie – jej obszerny esej Słowo przedwstępne do dzieł dydaktycznych pani Hoffmanowej[65] (1876), będący wstępem do monumentalnego wydania dzieł zebranych uznanej i konserwatywnej pisarki dziewiętnastowiecznej, stał się swego rodzaju palinodią założycielską feministycznej krytyki literackiej. Narcyza Żmichowska bowiem w sposób przewrotny (pozornie chwaląc, w istocie ganiąc) skrytykowała zdroworozsądkowe i hegemoniczne poglądy Klementyny Hoffmanowej dotyczące wychowania dziewcząt i młodych kobiet. W tej funkcji – jako figura krytyczna i inspirująca jednocześnie – Żmichowska będzie ważna dla wielu piszących kobiet, zarówno tych dziś zapomnianych, jak i tych, o których pamiętamy – wspomnijmy choćby wiersz Marii Konopnickiej Gabryeli, który ukazał się po jej śmierci. Po trzecie wreszcie – Narcyza Żmichowska jako pisarka i autorka szczególnie dwóch powieści: Poganki (1846) i Białej Róży (1858), stała się źródłem najsilniejszego w polskiej literaturze lesbiańskiego motywu, mitu i tradycji.

Tę ostatnią kwestię wykreował i szeroko nagłośnił w dwudziestoleciu międzywojennym Tadeusz Boy-Żeleński, wpisując się w matrylinearną tradycję. Boy podkreślał bardzo wyraźnie, że zainteresowanie autorką Poganki odziedziczył po matce, a nawet – że szkice jej poświęcone napisał w zastępstwie matki. Wanda Grabowska była bowiem uczennicą Żmichowskiej, bardzo zafascynowaną swoją nauczycielką, o której planowana książka nigdy nie powstała. W jej zastępstwie Tadeusz Boy-Żeleński nie tylko wydał korespondencję pomiędzy matką i Żmichowską, lecz także wznowił powieści pisarki i opisał „plotkę” wokół Poganki jako owocu romansu Pauliny Zbyszewskiej z ukrytą za swym bohaterem Beniaminem Narcyzą Żmichowską. Tę interpretację bardzo bezpośrednio przedstawiła potem Irena Krzywicka w drukowanym w „Wiadomościach Literackich” w 1929 roku szkicu Rozmowa kobiet o Narcyzie Żmichowskiej. Historia ta potem dręczyła szczególnie tradycyjnie zorientowanych historyków literatury, którzy usiłowali ją wyrugować z kanonu w sposób mniej lub bardziej homofobiczny. To się jednak nie udało: saficki mit Żmichowskiej zaistniał i jest dziś częścią trwałego dziedzictwa polskiej literatury przewrotnej, zwłaszcza że został potwierdzony już nie plotkarsko czy mitycznie, lecz całkiem tekstualnie. Powieść Biała Róża, a szczególnie scena na balu i użycie motywów greckich nie mogą dziś budzić większych wątpliwości. Żmichowska wydaje się samoświadoma, przewrotna i niemal profetyczna w następującej wymianie zdań pomiędzy Felunią a panną Kazimierą (na balu):

 – Mniejsza o przyjaciół pani Michaliny; powiedz mi prędko, z czego jej się zwierzyłaś?

 – Z tego, że ty, Kazimiero, po grecku doskonale umiesz.

 – Och! niegodziwa!

 – Dałaś słowo, że się gniewać nie będziesz; ja przecież powiedziałam, żeś ty i w łacinie biegła, lecz że masz jakąś słabość do greczyzny, że to twoje upodobanie najmilsze, twoja namiętność.

 – Feluniu! I nie zastanowiłaś się nawet, jak taka plotka w opinii świata na wieki zgubić mnie mogła?[66]

Tak rozumiane safickie dziedzictwo Żmichowskiej wydało w polskiej kulturze znakomite owoce, co obrazują Dezorientacje. Jej postać jako jedno z narzędzi do kulturowej transgresji wykorzystał Tadeusz Różewicz w Białym małżeństwie (1974) – zapewne jednym z głośniejszych (i skandalicznych) spektakli lat 70. w Polsce[67]. Jak pisze Leokadia Kaczyńska: „Ze wszystkich sztuk Tadeusza Różewicza najwięcej nieporozumień interpretacyjnych wywołało opublikowane w 1974 roku Białe małżeństwo. Efektem niezrozumienia i trywializacji tekstu stały się personalne ataki na pisarza i wstrzymanie prapremierowej inscenizacji w Starym Teatrze. Wokół dramatu wytworzono atmosferę skandalu i sensacji”[68]. Mimo że poeta w felietonie Miłość lesbijska w romantycznym przebraniu potraktował Żmichowską w sposób bardzo stereotypowy i protekcjonalny, to w Białym małżeństwie wykorzystał między innymi tę figurę w sposób symboliczny do swoistej psychoanalizy polskiej kultury, a jednocześnie jej krytyki – za pomocą najbardziej podówczas heteronormatywnego rytuału, czyli małżeństwa. Widać to szczególnie dobrze w ostatnich zdaniach sztuki, gdy młoda małżonka Bianka po symbolicznym ścięciu włosów, kieruje do swego świeżo upieczonego męża Beniamina tajemnicze słowa: „Jestem […] twoim […] bratem”. Warto dodać, że oprócz Żmichowskiej inspiracją do napisania Białego małżeństwa była również „dziwna historia, tragedia właściwie” Marii Komornickiej / Piotra Odmieńca Własta[69]. W takiej właśnie pośredniej roli Żmichowska znalazła swoje miejsce w antologii Odmieńcy w eseju Zbigniewa Majchrowskiego, a także w ważnym dla polskiego dyskursu o odmienności tomie Pogranicza wrażliwości w literaturze dawnej oraz współczesnej (1998) w cytowanym eseju Leokadii Kaczyńskiej.

Pamiętać też należy, że motyw Safony i safickiego mitu – choć nie poprzez figurę Żmichowskiej – stanie się podstawą opowiadania Anny Kowalskiej pt. Safona, które można czytać przez pryzmat związku pisarki z Marią Dąbrowską. Sama autorka Nocy i dni z kolei, jak się zdaje, jeśli dokonywała jakiejś transgresji, to raczej poprzez odnoszenie się do homoseksualności męskiej. Czasami w sposób symptomatyczny. Okazuje się bowiem, że niemal w samym sercu rodzinnej genealogii w sadze Przygody człowieka myślącego tkwi homoseksualna tajemnica wynikająca z aury tragicznej śmierci lekarza Mariana Wochelskiego. Warto dodać, że miłosną relację pomiędzy Marią Dąbrowską a Anną Kowalską w „willi pod Warszawą” zasugeruje Jerzy Kowalski (mąż Anny) w napisanej pod koniec drugiej wojny światowej sztuce Babie lato[70].

Po roku 1989 Żmichowska powróci jako przedmiot rewindykacji oraz inspiracji. W takiej funkcji znajdzie się w przełomowym eseju Izabeli Morskiej (Filipiak) Niewidzialna lesbijka na balu[71] oraz w biograficznej książce Obszary odmienności. Rzecz o Marii Komornickiej (postać Żmichowskiej pojawi się tu w uzupełniającej, ale ważnej roli). Nawiązania można się też dopatrywać w scenie tańca – tym razem nie na balu jak w Białej Róży, tylko na imprezie w szkole średniej – nauczycielki i uczennicy w powieści Głupiec Ewy Schilling, która jest jednocześnie autorką pierwszego w Polsce zbioru opowiadań lesbijskich Lustro (1998). Biała Róża Żmichowskiej zajmie również ważne miejsce w przełomowym zbiorze esejów Renaty Lis pt. Lesbos (2017). Przełomowym także dlatego, że wbija klin w męskocentryczną i mocno patriarchalną polską tradycję eseju jako gatunku. W tej wykluczającej i naiwnie niezdekonstruowanej roli została ona przecież przedstawiona w kanonicznej dla polskiej literatury serii Biblioteki Narodowej[72]. Renata Lis jako eseistka – dzięki tradycji zapoczątkowanej przez Żmichowską – pokazuje, że esej jako gatunek jest dziś już zupełnie gdzie indziej. Jest sposobem wyrazu odmieńców i uchodźców, a nie tylko solipsystycznych, uprzywilejowanych mężczyzn jadących na południe oglądać obrazy namalowane przez innych mężczyzn. Lis tak ujmuje to w szkicu Esej i kwanty będącym pendant do Lesbos: „Eseistyczny podmiot już dawno przestał być wyłącznie europejski, patriarchalny i biały. Gatunek ten uprawiają dzisiaj również kobiety, odmieńcy i skolonizowani, dla których Ateny, Rzym i Jerozolima niekoniecznie stanowią najważniejszy punkt odniesienia”[73]. Żmichowska znajdzie się również w panteonie polskich odmieńców namalowanym przez Karola Radziszewskiego, a wchodzącym w skład jego wystawy Potęga sekretów.

Oczywiście saficko-matrylinearna tradycja Żmichowskiej nie jest jedyna. Motywy „lesbijskie” pojawiają się już w literaturze późnego romantyzmu (poemat Safo Władysława Tarnowskiego), a potem w okresie Młodej Polski, choćby w skandalicznej (i w związku z tym skonfiskowanej) powieści Gustawa Daniłowskiego Maria Magdalena z 1912 roku czy w wierszu erotycznym Kazimierza Przerwy-Tetmajera pt. Ogród lesbijski. Często jednak takie „lesbijskie” motywy w tekstach pisanych przez mężczyzn można rozpatrywać raczej jako rodzaj kulturowego zawłaszczenia. Łatwo bowiem zauważyć, że niejednokrotnie – tak w tekstach dawnych, jak i współczesnych – ujęcia relacji lesbijskich w narracjach heteroseksualnych mężczyzn odsyłają do bardzo trwałych w kulturze męskich fantazji erotycznych. Może się zatem okazać, że fetyszyzacja lesbianizmu w takich kontekstach raczej strukturalnie wpisuje się w heteronormę, niż ją podważa. Tę wskazówkę należy mieć w pamięci, czytając tego typu teksty zawarte w Dezorientacjach (jak również inne liczne teksty kultury współczesnej).

Z tego punktu widzenia dużo istotniejszy może okazać się fakt przetłumaczenia na język polski klasycznej – zakazywanej i konfiskowanej – powieści lesbijskiej Radclyffe Hall z 1928 roku The Well of Loneliness, w której „inwersja” została przedstawiona jako naturalny i dany od Boga fenomen. Książka została przetłumaczona na język polski jako Źródło samotności i wydana w mocno okrojonej formie[74] już w 1933 roku. Na okładce powieści jako tłumacz został zaprezentowany J.P. Zajączkowski, który okazuje się pseudonimem grupy pisarzy związanych z wydawnictwem „Rój” (Karolina Beylin, Jerzy Pański, Andrzej Stawar, Adam Ważyk, Lucjan Szenwald), co tylko potwierdza, jak niebezpieczny mógł być sam fakt przetłumaczenia tej powieści. Jej recenzję, zresztą bardzo krytyczną i z dzisiejszego punktu widzenia nieco homofobiczną, opublikowała Irena Krzywicka w „Wiadomościach Literackich” (1933, nr 21). Była ona jednak dużo bardziej przychylna książce innej ikony modernistycznego lesbianizmu: Colette, a jednocześnie zawartej w recenzowanej powieści krytyce instytucji małżeństwa. Recenzja Źródła samotności autorstwa Ireny Krzywickiej została przedrukowana w 2000 roku w pierwszym polskim akademicko-artystycznym magazynie lesbijskim „Furia” jako istotny ślad egzystencji. Radclyffe Hall powróciła natomiast jako postać we współczesnej sztuce Jolanty Janiczak O mężnym Pietrku i sierotce Marysi. Janiczak w swoim tekście zaaranżowała spotkanie, do którego nigdy nie doszło, polskiej narodowej pisarki Marii Konopnickiej z brytyjską autorką Radclyffe Hall. I choć obie tak wiele dzieli, to jedna kwestia je łączy. Zgodnie z konwencją epoki kobiety określały swoje partnerki męskimi pseudonimami: Hall nazywała Mabel Batten „Johnem”, a Konopnicka – malarkę i emancypantkę Marię Dulębiankę „Pietrkiem”. Premiera tej pierwszej polskiej sztuki (pokazywanej w repertuarowym teatrze) o wyraźnie rewindykacyjnym charakterze z pierwszoplanowym lesbijskim wątkiem odbyła się w 2018 roku, a zatem w stulecie odzyskania państwowości przez Polskę. Z tego też symbolicznego powodu fragment dramatu Jolanty Janiczak kończy Dezorientacje.

Pamiętać jednak należy, że w dwudziestoleciu międzywojennym najważniejszą książką, w której występuje niedopowiedziany, mgławicowy, niemożliwy wątek miłosnej relacji między kobietami, jest powieść psychologiczna Anieli Gruszeckiej Przygoda w nieznanym kraju (1933). Najbardziej symptomatyczne w tej opowieści jest połączenie wątku fascynacji młodą mężatką Julią Bielską ze strony czterdziestoletniej zrezygnowanej artystki Klary Lubomskiej z inspirującym poszukiwaniem nowych form artystycznych w malarstwie. Tu można dostrzec początek innej feministycznej linii w polskiej literaturze: lesbijskiej awangardy. Konieczność ukrycia, zmarginalizowanie przez dyskursy władzy staje się nie tyle przeszkodą, ile szansą na nowe sposoby artystycznego wyrazu (tak można czytać na przykład awangardową sztukę Gertrude Stein, jak pokazuje Joanna Bednarek)[75]. W ten sposób nowe formy życia łączą się z nowymi formami sztuki. W tej neoawangardowej linii należy ustawić zwłaszcza dwie powieści: głośną Absolutną amnezję (1995) Izabeli Morskiej (Filipiak) oraz Białą Ofelię (2011) Julii Fiedorczuk. W pierwszej z nich liczne eksperymenty formalne, pastiszowanie wielu form literackich (dramatów greckich, pamiętników, listów, traktatów filozoficznych itp.) oraz rozpisywanie alternatywnych życiorysów może – na zasadzie kompozycji szkatułkowej – odsyłać do pierwotnej narratorki tej opowieści, czyli „krótko ostrzyżonej dziewczyny od noży”[76], lesbijki. Nie bez znaczenia jest też w tym kontekście zacytowany w Dezorientacjach fragment scenariusza nauczycielki Lisiak (stanowiący w istocie znakomity przykład feministycznej groteski), w którym ironicznej krytyce poddany zostaje cały patriarchalny kanon literatury polskiej oparty na męskohomospołecznych relacjach (egzemplifikowanych tutaj przez Gustawa Słowackiego i Psa Salmana). W Białej Ofelii z kolei dwie przyjaciółki z dzieciństwa – Król i Królowa, jak same siebie nazywają – spotykają się po latach na wieczorze autorskim jednej z nich, co staje się zaczątkiem romansu oraz (niczym u Gruszeckiej) inspiracji artystycznych, z otwartym pytaniem, kto o kim i po co pisze te narracje w narracjach.

Jednocześnie teksty te przypominają o wadze swoistej „melancholizacji” pożądania w polskiej prozie współczesnej. Zgodnie bowiem z rozpoznaniami Freuda żałoba i melancholia mają wiele cech wspólnych, a jednocześnie różnią się stosunkiem do utraconego obiektu. W tym sensie obarczona surowym zakazem, utracona homoseksualna możliwość staje się czasami źródłem melancholii, a nawet – cytując Judith Butler – „heteroseksualnej melancholii”, która bardzo często wymyka się ekonomii coming outu. W takich ramach teoretycznych warto przyjrzeć się prozie Julii Fiedorczuk czy Moniki Mostowik, ale również Gestom Ignacego Karpowicza.

Poezję z motywami lesbijskimi też można konceptualizować w szerokim zakresie między realizmem a neoawangardą. Szczególnie istotne będą trzy tomy poetyckie wydane około przełomu tysiącleci: Planeta (1997) Ewy Sonnenberg, będąca wtedy „jedynym [w literaturze polskiej tomem] w pełni poświęconym romansowi pary kobiet, opisanemu bez stosowania kamuflażu; korzystającym z możliwości sztuki postmodernistycznej oraz archaicznej metaforyki przestrzennej, aktywnie przekształcanej po to, by dosięgać pytań o pieśń i egzystencję”[77]; Miłość (2001) Ingi Iwasiów, zbiór erotyków tak przewrotnie igrający z językowym wymiarem materii poetyckiej (końcówki gramatyczne) oraz poetycką konwencją erotyku (kobieta to obiekt, mężczyzna – podmiot pożądający), że wielu krytyków, a nawet niektóre z feminizujących krytyczek, nie umiało tutaj dostrzec opowieści o miłości między kobietami; oraz tom Madame Intuita (2002), który poprzez ironiczne nawiązanie do reprezentującego męskocentryczny kanon Pana Cogito Zbigniewa Herberta i motyw lustra (w lustrze) multiplikuje obrazy kobiet kochających kobiety w nieskończoność w symbolicznym momencie początku nowego tysiąclecia[78].

Współczesne zjawiska literackie dotyczące relacji miłosnych między kobietami otwierają nową perspektywę. Z jednej strony można dostrzec oparte na tożsamości lesbijskiej strategie oporu – lingwistyczną, jak na przykład w wierszach Marii Cyranowicz, czy realistyczną, jak choćby w wierszach Agnieszki Frankowskiej. Zaprezentowany w antologii wiersz wypad, mający premierę w zinie artystycznym przygotowanym przy okazji jednego z polskich marszów równości, wpisuje się w długą polską tradycję poezji zaangażowanej. Z drugiej strony współczesna twórczość kobiet, i to zarówno poezja, jak i proza, pokazuje, że homofobia nie stanowi znaczącego zagrożenia dla kobiecych relacji homospołecznych (w przeciwieństwie do męskich). Oznacza to, że narracje kobiet o dojrzewaniu i szerzej – tożsamości – w sposób całkowicie naturalny przedstawiają, choćby jako drobny epizod, możliwość homoseksualną. Tak rzecz wygląda w twórczości Patrycji Pustkowiak i powieści Lata powyżej zera (2017) Anny Cieplak.

Tę mapę relacji władzy najlepiej opisują – w polu współczesnej polskiej poezji – dwie ważne antologie twórczości poetyckiej napisanej przez kobiety po 1989 roku: Solistki. Antologia poezji kobiet (1989 – 2009) pod redakcją Marii Cyranowicz, Joanny Mueller i Justyny Radczyńskiej (2009) oraz Warkoczami (antologia nowej poezji) pod reakcją Sylwii Głuszak, Beaty Guli i Joanny Mueller (2016). Maria Cyranowicz, wyjaśniając tytuł tej pierwszej pozycji, pisze: „Tytuł antologii Solistki w sposób jasny i precyzyjny informuje o jej zawartości: z jednej strony mówi, że jest to poezja pisana przez kobiety, a z drugiej strony – co znamienne – mówi, że funkcjonują one osobno”[79]. Istotnie, poezja kobiet znajduje się w opozycji do męskocentrycznego kanonu polskiej poezji (po 1989 roku i nie tylko), a jednocześnie traktuje doświadczenie miłosnych i seksualnych relacji między kobietami jako jedno z wielu równoprawnych na kobiecej linii homospołecznego kontinuum. Tę prawidłowość obrazują wiersze zawarte w obu antologiach. W ten sposób, od strony kobiecej, queer bywa mniej kategorią tożsamościową, a bardziej zarzewiem pozatożsamościowego oporu. Jednym z przykładów jest twórczość performerki i poetki występującej pod pseudonimem Alex Freiheit.

W stronę Ganimedesa

Nawiązania oraz intertekstualność mają szczególne znaczenie w dyskursie poetyckim. Wypada więc przyjrzeć się nieco bliżej poezji homoerotycznej i jej „odmianom”. Tradycja polskiej poezji homoerotycznej, zarówno męskiej, jak i kobiecej, okazuje się dość bogata i sięga z pewnością do wybranych wierszy Juliusza Słowackiego, Narcyzy Żmichowskiej i Marii Konopnickiej. Wiersz homoerotyczny należy przy tym rozumieć możliwie szeroko jako odmianę poezji miłosnej, biorąc pod uwagę charakter wyznania, tryb wyrażalności (jawność lub ukrycie), konstrukcje płciowe osoby lirycznej i adresata(ki) wypowiedzi, aluzje, symbolikę, a nawet dedykacje. Dlatego homoerotykiem może być zarówno wyznanie gorącej przyjaźni kierowane do osoby tej samej płci, jak i liryczne opracowanie jakiegoś mitologicznego lub kulturowego wątku (na przykład porwania Ganimedesa czy kultu Safony). Także w tym przypadku należy pamiętać, że wiersz homoerotyczny nie musi konotować orientacji seksualnej autora czy autorki. Istnieją wszakże znakomite wiersze homoerotyczne pisane przez twórców uznawanych przez ogół za heteroseksualnych, na przykład lesbijskie erotyki Charles’a Baudelaire’a[80], Pierre’a Louÿsa (Pieśni Bilitis) i Kazimierza Przerwy-Tetmajera, są też kobiece homoerotyki pisane przez homoseksualnych czy biseksualnych mężczyzn (na przykład wiersz Pensjonarki Paula Verlaine’a)[81], jak i męskie homoerotyki pisane przez kobiety (na przykład Porwanie Ganimedesa Marzeny Brody).

Dopiero w rozległym obszarze poezji homoerotycznej można wyróżnić znacznie węziej zakrojoną poezję stricte gejowską lub lesbijską, czyli tworzoną przez ujawnionych gejów lub ujawnione lesbijki (w tym przypadku związek między tożsamością twórcy a podmiotem lirycznym wydaje się ściślejszy), której początki przypadają w Polsce na lata 80. i 90. ubiegłego wieku. W obszarze poezji homoerotycznej umieszcza się także czasem poezję transpłciową[82] (Piotr Odmieniec Włast) lub poezję niebinarną (Łukasz Kaźmierczak / Łucja Kuttig), choć te dalece poza nią wykraczają, tworząc inny rejestr podmiotowości i rozbijając struktury językowe i gramatyczne. Najczęściej jednak zakresy znaczeniowe samych pojęć wydają się nieostre i często się przenikają.

Jednym z pierwszych poetów sięgających odważnie po wątki męskiego homoerotyzmu był Leopold Staff. Czynił to niejako na fali dziewiętnastowiecznego zainteresowania tradycją kultury antycznej. Młodopolska poezja Staffa może jednak dzisiaj zaskakiwać sugestywną próbą pojednania greckiego erotyzmu z chrześcijańską miłością. W jednym z najbardziej wymownych wierszy pt. Pod krzyżem autor ukazuje miłosny związek młodzieńczego Dionizosa z ukrzyżowanym Chrystusem, który – posłyszawszy miłosne wyznanie pięknego, półnagiego młodzieńca – schodzi z krzyża i kładzie na jego czole „długi pocałunek,/ Głęboki jako życia tajemnica”[83]. Ukazując symboliczne pojednanie dwóch tradycji, Staff korzysta wyraźnie z homoerotycznego imaginarium i splata miłość grecką z chrześcijańskim przykazaniem miłości bliźniego. Obraz przymierza Dionizosa i Chrystusa, którzy „wziąwszy się wzajem za ręce”, wędrują po świecie, ujawnia istotną dla całej poezji Staffa głębię humanizmu. Pochwałę męskiej przyjaźni graniczącej z miłością przynoszą wiersze Józefa Ruffera, który podobnie jak Maryla Wolska, Leopold Staff i Ostap Ortwin należał do lwowskiego kręgu twórców zwanych „płanetnikami”. Na szczególną uwagę w młodopolskiej liryce zasługują wiersze żydowskiego poety Szmuela Jakowa Imbera zamieszczone w jego debiutanckim zbiorze Wos ich zing un zong (Co śpiewam i mówię) pisanym w jidysz i wydanym w 1909 roku we Lwowie. Poezja ta przynosi barwny obraz delikatności uczuć do drugiego mężczyzny, co wydaje się posunięciem zaskakująco odważnym nie tylko na gruncie poezji jidysz.

W dwudziestoleciu międzywojennym poezja homoerotyczna mężczyzn pojawia się w sposób bardziej wyrazisty. Twórcą piszącym jawnie o męsko-męskiej miłości jest Stefan Napierski, który w 1928 roku opublikował zbiór wierszy pt. List do przyjaciela. Stał się on pierwszym zbiorem poezji homoerotycznej w historii polskiej literatury. Wiersze podejmujące tematykę męsko-męskiej miłości będą się stale pojawiać w kolejnych zbiorach tego poety. Pochwała męskiej przyjaźni i bliskości, uroków męskiego ciała, prostoty oraz otwartość wypowiedzi przypominają pod wieloma względami poezję Walta Whitmana, którą Napierski tłumaczył. Na tle poezji Napierskiego homoerotyczne wiersze innych poetów dwudziestolecia międzywojennego wypadają dość nieśmiało. Subtelny homoerotyzm, ukryty w kulturowych aluzjach, cechować będzie poezję Jarosława Iwaszkiewicza. Przykład stanowić mogą Dionizje z 1921 roku, zbiór utrzymany w orgiastycznej atmosferze dionizyjskiego erotyzmu rodem ze „słodkiej Gomory”[84], sięgający do nietzscheańskich źródeł sztuki, oraz wiersze z tomów Powrót do Europy, Lato 1932 i Inne życie, które pobrzmiewają licznymi nawiązaniami do twórczości Stefana Georgego czy poezji perskiej, opiewającej boskie piękno młodzieńczego ciała. Zupełnie inny charakter mają wiersze drugiego skamandryty, Jana Lechonia, który swoje doświadczenia erotyczne ukrywał, unikając wszelkich określeń sugerujących płeć adresata, jak to ma miejsce w cyklu wierszy miłosnych Siedem grzechów głównych z tomu Srebrne i czarne. Na tle literatury dwudziestolecia względną otwartością w ujmowaniu miłości homoseksualnej cechowała się twórczość Józefa Czechowicza, jednego z ważniejszych przedstawicieli poezji awangardowej, którego poemat hildur baldur i czas przyczynił się w 1936 roku do oskarżeń o niemoralny tryb życia, co doprowadziło do upublicznienia homoseksualności twórcy.

Okres powojenny przynosi zdecydowane wyciszenie problematyki homoerotycznej w poezji i usunięcie jej w obszar prywatności. Wynika to w dużej mierze z uwarunkowań politycznych i ideologicznych ustroju komunistycznego, działania cenzury (a co za tym idzie – autocenzury) oraz powszechnej wrogości wobec Innych. Przedwojenni poeci, tacy jak Jarosław Iwaszkiewicz i Paweł Hertz, tworzą lirykę utrzymaną w modernistycznej konwencji niewyrażalnego pożądania, obfitującą w kulturowe aluzje i tajne znaki. Pewną zmianę przynoszą poeci młodego pokolenia, którzy debiutują po 1956 roku. Miron Białoszewski i Stanisław „Swen” Czachorowski tworzą poezję lingwistyczną, w której doświadczenie odmienności zostaje zakodowane w eksperymentach językowych. Poezja Białoszewskiego wyłamuje się jednak z rygorów tekstu sublimacyjnego, homoseksualność jest tam „rozpuszczona” w prywatnej codzienności i tylko na pierwszy rzut oka wydaje się niezauważalna, jak na przykład w wierszu Przypomnionko z tydzień temu. Stanowi on reminiscencję odbytej przez autora i jego partnera zwykłej podróży pociągiem do Mińska Mazowieckiego, której towarzyszy podsumowanie miłosnego związku: „To, że z A. Pięć lat –/ nie rdzewieje. Że się to uznaje/ co chce. A chce się to, co się czuje”[85]. Na przeciwległym biegunie wyrażalności sytuuje się lingwizm Stanisława „Swena” Czachorowskiego, stanowiący w istocie kontynuację modernistycznego wzorca. W poezji tego twórcy kondensacja tajnych kulturowych znaków pożądania zostaje wręcz zintensyfikowana do poziomu niekomunikatywności. W skamandryckim klimacie utrzymane są z kolei erotyczne wiersze Mariana Ośniałowskiego ukrywające, na wzór poetyki Lechonia, płeć adresata. Inne pożądanie zostaje tu wpisane w intertekstualne nawiązania, jak w przypadku Liry złamanej, której punktem odniesienia staje się burzliwy romans Verlaine’a i Rimbauda. Lingwistyczne eksperymenty z płcią i seksualnością cechują również poezję młodszego o pokolenie Bogusława Kierca, która koncentruje się wokół epifanii młodzieńczego nagiego ciała i jej religijnych czy też mitologicznych odniesień. Podobny związek homoerotyki z religią zaobserwować można w liryce Krzysztofa Boczkowskiego. Twórczość tych poetów z całą pewnością przedłuża i rozwija modernistyczny dyskurs niewyrażalnego pożądania. Na tym tle pewnym nowatorstwem odznacza się poezja Grzegorza Musiała, której istotny rozwój przypadł na lata 80. ubiegłego stulecia. Na uwagę zasługują tym razem nie tyle rozwiązania formalne, ile otwartość w podejmowaniu tematyki homoseksualnej. Jednakże sposób ujmowania homoseksualności w kategoriach piętna, grzechu, nieszczęścia i chorobliwego fatum wciąż sytuuje twórczość Musiała (nie tylko poetycką zresztą) w imaginarium modernistycznych wizji.

Istotnym momentem w rozwoju męskiej poezji homoerotycznej okazał się rok 1989. Nie tylko z uwagi na polityczną i pokoleniową zmianę. W 1989 roku wraz z fragmentami Efebosa ukazały się francuskie wiersze Karola Szymanowskiego napisane dla Borysa Kochny, a przetłumaczone przez Marię Leśniewską. Mimo że powstały przed rokiem 1918, uchodzą one za przykład liryki otwarcie homoseksualnej, w dużej mierze rezygnującej z szyfru niewypowiadalnego pożądania.

W 1989 roku w pierwszym numerze fanzinu „Kabaret”[86], jednego z polskich zinów gejowskich[87] (wówczas pisano naprzemiennie „gayowskich” lub „gajowskich”), na pierwszej stronie zamiast wstępu redakcyjnego opublikowano wiersz Tadeusza Olszewskiego pt. Noc na południu (wszedł on potem w skład tomu wierszy pt. Ciemna pamięć z 1990 roku). Był to niewątpliwie moment symboliczny: pierwszy numer polskiego czasopisma dla gejów otwiera wiersz, podpisany w dodatku nie pseudonimem, ale prawdziwym imieniem i nazwiskiem twórcy mającego w swoim dorobku kilka dojrzałych książek poetyckich. W tym samym czasie w Lublanie słoweński poeta gejowski Brane Mozetič opublikował antologię poezji homoerotycznej pt. Drobci stekla v ustih. Antologija poezije dvajsetega stoletja s homoeroticno motiviko (1989), w której zamieszczone zostały wiersze dwóch polskich poetów: Tadeusza Olszewskiego i Grzegorza Musiała. Stało się więc jasne, że w Polsce istnieją autorzy, którzy piszą gejowskie wiersze. I nie są nimi Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń czy Miron Białoszewski. W drugim numerze „Kabaretu”, opublikowanym rok później, ukazały się dwa wiersze łódzkiego poety Zdzisława Jaskuły, autora dobrze przyjętego przez krytykę tomu pt. Maszyna do pisania (1984).

Transformacja ustrojowa wyzwoliła w polskim życiu literackim szereg zmian, a pełzające wcześniej ruchy emancypacyjne przybrały na sile. Oprócz wielu homoseksualnych powieści na początku lat 90. pojawił się efemeryczny projekt wydawniczy, którego inicjatorem był wydawca warszawskiego czasopisma gejowskiego „Okay”. Pionierska seria polskiej poezji homoerotycznej XX wieku, bo o niej mowa, obejmowała łącznie sześć zbiorów, których autorami byli: Włodzimierz Antos, Krzysztof Boczkowski, Andrzej Trzeciak-Klimaszewski, Arnold Samsonowicz i Tadeusz Olszewski. W planach było wydanie również tomu wierszy Klemensa Oleksika, poety znanego głównie z literatury dziecięcej, jednak ostatecznie do niego nie doszło. Spośród wymienionych zbiorów, najczęściej amatorskich, jedynie Jesień z Audenem przedstawiała istotną wartość artystyczną. Tom ten stanowi rozbudowany, polifoniczny, intertekstualny poemat miłosny skierowany do mężczyzny, ale ze względu na opublikowanie w niszowym wydawnictwie pozostał on praktycznie niezauważony. Wkrótce potem Tadeusz Olszewski zamilkł na wiele lat (jego kolejna książka poetycka Tropiki smutku ukazała się w 2009 roku). W tym czasie do głosu doszli poeci młodszego pokolenia, tacy jak Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki czy Marek Danielkiewicz, którzy odważniej podejmowali tematykę męsko-męskiej miłości. W poezji Dyckiego homoerotyczne wątki krążą wokół figury martwego przyjaciela, erotycznego exodusu do wielkiego miasta, na którego mapie znajdują się dworce, pikiety, domy publiczne, „ciociobary”, szpitale, prywatne mieszkania gejów, gdzie odbywa się płatna miłość. Adam Wiedemann uznał Tkaczyszyna-Dyckiego za pierwszego reprezentanta polskiej gay poetry[88]. W nieco innym tonie utrzymana jest poezja Danielkiewicza, która ukazuje obraz małomiasteczkowego „odmieńca” zanurzonego w dusznej atmosferze prowincji.

Na początku XXI wieku, w 2001 roku, ukazał się głośny debiut Edwarda Pasewicza. Tom wierszy zatytułowany Dolna Wilda uznać można za swoisty coming out twórcy i otwarcie gejowskiego etapu w historii polskiej poezji. W wierszach Pasewicza uderza otwartość homoseksualnego tematu, rezygnacja z modernistycznych szyfrów. Homoseksualność, wyzbyta piętna inności, traktowana neutralnie, jest tutaj jednym z elementów (wcale nie najważniejszym) ludzkiego doświadczenia, wplecionym obok buddyzmu i muzyki w normalny tok codziennego i towarzyskiego życia. W podobnym tonie utrzymane są Filtry Adama Wiedemanna z 2008 roku, będące literackim coming outem poety, choć homoerotyczne akcenty pojawiały się w jego twórczości już wcześniej. Tom ten stanowi poetycki dziennik rejestrujący codzienne zdarzenia pary gejów zamieszkujących użyczone przez przyjaciółkę mieszkanie przy ulicy Filtrowej w Warszawie. Leniwe rozmowy o życiu i wspomnienia dawnych znajomych splatają się z seksem, grą w planszówki i muzyką Haydna czy Horowitza. Pierwsza dekada XX wieku owocuje również kolejnymi debiutami: Jacka Dehnela, Bartosza Konstrata, Tomasza Pietrzaka i innych poetów, dla których nieheteronormatywność jako nieodłączny element świata bywa punktem wyjścia do kontestacji społecznych uprzedzeń i nietolerancji. Pewne odzwierciedlenie najnowszych, wciąż kształtujących się tendencji w młodej poezji ukazują spis wybranych tomów poetyckich zamieszczony w aneksie oraz dwie antologie współczesnej poezji zaangażowanej w emancypację mniejszości seksualnych i obronę praw człowieka: Wolna strefa. Wiersze przeciwko nienawiści i homofobii (2019) oraz Jak długo będziemy musieli (2020) pod redakcją Eweliny Krupskiej i Patrycji Sikory.

Przewrotność kontrolowana

Bujny rozwój „literatury przewrotnej” w okresie dwudziestolecia międzywojennego został przerwany wybuchem drugiej wojny światowej i radykalnym przeobrażeniem mapy geopolitycznej świata, w tym Polski. Transformacja rzeczywistości politycznej okresu powojennego oraz silna instrumentalizacja literatury w dobie stalinizmu spowodowały radykalną zmianę perspektywy. Homoseksualni bohaterowie niemal całkowicie zniknęli z kart powieści, a jeśli się w nich oficjalnie pojawiali, to na ogół jako czarne charaktery. Przykład stanowić może Sprzysiężenie Stefana Kisielewskiego z 1947 roku. Od tego momentu „literatura przewrotna” podąża dwoma drogami: krajową i emigracyjną. Pierwsza z nich cechuje się silną retabuizacją, przemilczeniem lub sublimacją, druga – względną swobodą i otwartością wynikającą z perspektywy dystansu i zderzenia kultur. Znakomitym przykładem rozwoju tematyki przewrotnej na emigracji są powieści Witolda Gombrowicza (Trans-Atlantyk), Czesława Dobka (Na ratunek gołębicy), Marii Kuncewiczowej (Tristan 1946), Mariana Pankowskiego (Rudolf) i Christiana Skrzyposzka (Wolna Trybuna).

Odmienność seksualna wyraża się w powojennej prozie najczęściej pod kostiumem historycznym (Bramy raju Andrzejewskiego, Tommaso del Cavaliere Juliana Stryjkowskiego) lub mitologicznym (Safona Anny Kowalskiej, Nikt Andrzejewskiego). Tadeusz Olszewski w jednym z pierwszych esejów poświęconych polskiej literaturze homoerotycznej, pisanym u schyłku lat 80., zwrócił uwagę na „niesłychane ubóstwo naszej literatury homoerotycznej. Trudno zresztą mówić o polskiej literaturze tego typu, jako że ogranicza się ona właściwie do wątków ubocznych, pełniących rolę drugoplanową, a częstokroć – zaledwie do odległych, delikatnych i enigmatycznych aluzji”[89]. Miał tutaj na uwadze głównie powojenną twórczość prozatorską Iwaszkiewicza, która kontynuowała modernistyczną poetykę niewyrażalnego pożądania. Za pisarza, który „odważniej eksponuje wątki homoerotyczne […], czyniąc z nich niekiedy przewodnią myśl utworu”[90], Olszewski uznał natomiast Jerzego Andrzejewskiego, wskazując takie jego utwory, jak Teraz na ciebie zagłada, Bramy raju, Idzie skacząc po górach, Miazga czy Nikt.

Rozpoznanie Olszewskiego zdawał się potwierdzać głos Jacka Falkowskiego, który w 1991 roku na łamach „Krzywego Koła Literatury” opublikował obszerny esej pt. Próg milczenia. O homoseksualizmie w twórczości Jerzego Andrzejewskiego. Stwierdził on, zapewne nieco na wyrost, iż „polska rewolucja literacka dokonała się za sprawą jednego człowieka”[91], a był nim właśnie autor Popiołu i diamentu, który „wprowadził do literatury polskiej homoseksualizm”. Po drobiazgowym omówieniu poszczególnych scen z powieści Andrzejewskiego autor konstatował znacząco: „To zadziwiające, że pisząc o miłości homoseksualnej, Andrzejewski nie przedstawił związku, który przynajmniej w niewielkim stopniu byłby szczęśliwy”[92]. Owa tragiczna smuga cienia rozciągająca się nad homoseksualnymi bohaterami niezbicie dowodzi, że fenomen prozy Andrzejewskiego sytuuje się gdzieś na pograniczu modelu modernistycznego i emancypacyjnego. „W Polsce odważy się na to dopiero Andrzejewski”[93] – podsumowywał German Ritz, dostrzegając w prozie Andrzejewskiego emancypacyjny potencjał. Warto w tym miejscu wspomnieć o nigdy niewydanych rękopiśmiennych notatkach pisarza z lat 70. zdeponowanych w Muzeum Literatury w Warszawie (rkps 1553), zawierających szkic planowanej powieści Heliogabal oraz fragment „pornograficznej prozy” (jak ją określił sam Andrzejewski) opisujący w sposób realistyczny akt seksualnego oddania się podstarzałego inteligenta trzem młodym bokserom. Ów realizm w ukazaniu męskiego seksu wydaje się charakterystyczny dla powieści gejowskich tworzonych w pierwszej i drugiej dekadzie XXI wieku. Jawność homoseksualnego pożądania i wyłaniające się z niego poczucie nieszczęścia staną się wyrazistą cechą dwudziestowiecznych powieści protoemancypacyjnych, do których zaliczyć należy oprócz Andrzejewskiego późną twórczość Juliana Stryjkowskiego (Tommaso del Cavaliere oraz Milczenie) oraz powieści Grzegorza Musiała z lat 80.

Wyraźną zmianę klimatu przyniosła powieść Witolda Jabłońskiego Gorące uczynki, będąca odzwierciedleniem pewnej swobody obyczajowej młodzieżowych środowisk artystycznych lat 80. Jednak typowe powieści emancypacyjne, za jakie można dzisiaj uznać Zatokę Ostów Tadeusza Olszewskiego napisaną w 1988 roku czy Kochanka Czerwonej Gwiazdy Jabłońskiego z początku lat 90., spoczywały w maszynopisach[94] i ukazały się dopiero znacznie później (odpowiednio w roku 2008 i 2011). Lukę tę wypełniły na początku lat 90. amatorskie powieści o tematyce homoseksualnej, które funkcjonowały poza literaturą głównego nurtu i częstokroć dystrybuowane były drogą sprzedaży wysyłkowej oferowanej przez czasopisma gejowskie (na przykład „Inaczej”).

Drogi emancypacji

Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku na polskim rynku wydawniczym pojawiła się fala powieści, w których męska tożsamość homoseksualna została nie tylko jawnie nazwana, lecz także dogłębnie stematyzowana i wyartykułowana. Zbrodnia i… (1988) Jerzego Nasierowskiego (ps. Jerzy Trębicki), Gorące uczynki (1988) Witolda Jabłońskiego, W ptaszarni (1989) Grzegorza Musiała, Zakazana miłość (1990) Tadeusza Gorgola, Ból istnienia (1992) Marcina Krzeszowca czy Nie znany świat (1992) Antoniego Romanowicza to teksty skupione na obrazach wykluczenia, samotności, dyskryminacji, poczucia winy, ale też potrzeby akceptacji i zrozumienia. Zanurzone są w klimacie stabuizowania homoseksualizmu panującym u schyłku PRL-u. Przypomnieć tu trzeba o akcji pod kryptonimem „Hiacynt”, przeprowadzonej przez Milicję Obywatelską w latach 1985 – 1987, polegającej na represjonowaniu i szantażowaniu polskich homoseksualistów oraz zbieraniu o nich informacji, czego efektem było między innymi założenie „różowych kartotek”[95]. Bohaterowie wymienionych powieści borykają się z własną seksualnością w nieprzyjaznym środowisku, jednak mimo (auto)destrukcyjnej siły homofobii i ciężaru napiętnowania społecznego próbują stworzyć pozytywny wizerunek osób homoseksualnych, pokazując ich zwyczajność oraz potrzebę przeciwdziałania wrogości, pogardzie, obojętności. Główna strategia literacka polega w tym przypadku właśnie na podkreślaniu normalności i naturalności bycia gejem. „Jestem takim samym człowiekiem jak oni, pracuję, myślę, czuję, po prostu żyję i mam chyba prawo żyć w zgodzie ze sobą”[96], twierdzi narrator powieści Romanowicza. Obok wprowadzenia nowych, nigdy przedtem nieprzedstawianych tematów (takich jak AIDS, nietolerancja, coming out) literatura ta ma także cele, które można by określić jako edukacyjne, zmierzające do uzyskania akceptacji ze strony otaczającego świata. „Trzeba apelować do sumień, a nie z miejsca wypowiadać wojnę”, deklaruje bohater powieści Krzeszowca. „Nie zapominajmy, że społeczeństwo bardzo niewiele wie o życiu, na jakie nas skazuje przez swoją nietolerancję. Trzeba więc o tym życiu po prostu szczerze opowiedzieć, a fakty będą krzyczały za nas”[97]. Te teksty stanowią kluczowy punkt zwrotny w przedstawianiu nowej tożsamości, rysując przejście od modernistycznego homoseksualisty do współczesnego geja, które zbiega się z instytucjonalizowaniem polskiego ruchu gejowskiego oraz pojawianiem się pism, wydawnictw oraz portali internetowych stricte gejowskich. Ze względu na poruszone kwestie, nierówną jakość literacką oraz kontekst wydawniczy powieści te zostały przez krytykę zupełnie przemilczane.

Szerokim echem w literaturze głównego nurtu odbił się natomiast coming out Juliana Stryjkowskiego, który w 1993 roku opublikował opowiadanie pt. Milczenie. Publikacji towarzyszył przeprowadzony przez Adama Michnika i Romana Kurkiewicza wywiad, w którym pisarz ujawnił swoją homoseksualność: „Przyłbicę zdarłem z siebie dopiero w Milczeniu. Pomyślałem sobie: masz osiemdziesiąt osiem lat, napisz to, niech to będzie twoja ostatnia książka, zatrzaśnij drzwi, niech nie będzie więcej twoich słów, nie pisz więcej o niczym”[98]. Ostatnia książka pisarza spotkała się z pozytywną reakcją krytyki literackiej. Helena Zaworska opublikowała wówczas na łamach „Gazety Wyborczej” pamiętną recenzję książki Stryjkowskiego pt. Smutek gejów, stawiającą w centrum uwagi kwestię homoseksualności:

Miłość homoseksualna – jak każda – dobrze zna cierpienie, choć nazwa gej oznacza wesołość. Ale związki ludzkie zawsze niosą trudne konflikty, więc smutek gejów jest równie ważny jak ich radość. Do niedawna miłość ta była dramatyczna, karana sądownie, uznawana za chorobę, grzech, nieszczęście. Teraz chce być traktowana jako radosna swoboda natury, pełnia indywidualnego życia[99].

Ważnym przejawem dokonującej się emancypacji były dwie antologie literackie męskiej prozy homoerotycznej pod redakcją Wolfganga Jöhlinga: Diskrete Leidenschaften. Homosexuelle Prosa aus Polen (1988) oraz Dyskretne namiętności. Antologia polskiej prozy homoerotycznej (1992). Pierwsza z nich została poprzedzona przedmową opisującą przemiany społeczno-obyczajowe w Polsce ostatniej dekady z uwzględnieniem rodzącego się ruchu emancypacji gejów i lesbijek. Znamienny wydaje się fakt, że pierwsza antologia tego typu ukazuje się właśnie poza granicami Polski w języku niemieckim. Znalazły się w niej przetłumaczone fragmenty utworów: Stanisława Ignacego Witkiewicza (622 upadki Bunga), Jarosława Iwaszkiewicza (Zygfryd), Witolda Gombrowicza (Ferdydurke, Trans-Atlantyk), Tadeusza Brezy (Adam Grywałd), Stefana Kisielewskiego (Mieszkanie), Wilhelma Macha (Góry nad Czarnym Morzem), Jerzego Andrzejewskiego (Idzie skacząc po górach, Miazga), Władysława Machejka (Wypiękniałaś w lesie), Janusza Głowackiego (Wirówka nonsensu), Filipa Bajona (Białe niedźwiedzie nie lubią słonecznej pogody), Marka Nowakowskiego (Śmierć żółwia), Romana Bratnego (Czwartki ubogich), Mariana Pankowskiego (Rudolf, Matuga idzie), Kazimierza Henczela (Ostatni seans płaczu), Dariusza Bitnera (Cyt), Jerzego Nasierowskiego (Zbrodnia i…), Witolda Jabłońskiego (Gorące uczynki), Andrzeja Rodana (Życie seksualne papagejów, Okolice porno shopu) oraz Tadeusza Olszewskiego (Zatoka Ostów). Polska siostra niemieckiej antologii znacząco różniła się zawartością: zabrakło w niej wspomnianych utworów Macha, Kisielewskiego, Bajona, Bitnera, Rodana i Olszewskiego. Usunięto fragmenty Trans-Atlantyku Gombrowicza, Idzie skacząc po górach Andrzejewskiego, Rudolfa Pankowskiego, a Zygfryd Iwaszkiewicza został zamieniony na Nauczyciela. Pojawiły się też teksty nowych twórców: Karola Szymanowskiego (Efebos), Jana Parandowskiego (Król życia), Stanisława Grochowiaka (Lamentnice), Juliana Stryjkowskiego (Tommaso del Cavaliere), Andrzeja Brychta (Opowieści z tranzytu) i Jerzego Waldorffa (Fidrek). We wstępie do antologii Jöhling pisał:

Obraz homoerotyzmu w literaturze polskiej jest […] najczęściej przesycony tragizmem lub groteską. Świadczy to o zapóźnieniu w emancypacji i kulturze erotycznej społeczeństwa. Typ wyzwolonego, pewnego siebie bohatera-homoseksualisty, który już przeszedł swoje coming out […], zarysowuje się, na razie nieśmiało, w utworach Andrzejewskiego, który jednak ogranicza swoją penetrację do środowiska inteligencji twórczej, oraz Jabłońskiego, ukazującego świadomy, odrzucający przesądy stosunek współczesnej młodzieży do spraw płci[100].

Obydwie publikacje są typowymi przykładami antologii literatury gejowskiej, wzorowanymi na podobnych zbiorach powstających na Zachodzie. Całkowicie pomijają temat lesbianizmu i relacji miłosnych między kobietami, nie zawierają też żadnego tekstu napisanego przez kobietę (nie licząc krótkiego cytatu z Dzienników Marii Dąbrowskiej). Z tego powodu trudno też uznać je za reprezentatywne przykłady antologii literatury queer, obejmującej szerokie spektrum nieheteronormatywnych relacji.

Nieco inaczej ma się sprawa z otwartym tematyzowaniem tożsamości lesbijskiej po 1989 roku – tekstów podejmujących taki wątek było mniej, były one bardziej rozciągnięte w czasie, a wyłaniający się z nich obraz wydawał się już od samego początku bardziej zróżnicowany i wieloraki, jak w zbiorze opowiadań Lustro (1998) Ewy Schilling (która publikowała wcześniej teksty literackie w gejowsko-lesbijskim miesięczniku „Inaczej”) czy w zbiorach opowiadań Śmierć i spirala (1992) i Niebieska menażeria (1997) Izabeli Morskiej (Filipiak). Również ich odbiór był wieloraki – krytyka zareagowała na nie z większym zainteresowaniem, ale też rozmaicie i niejednoznacznie, nie zawsze dostrzegając zagadnienie tożsamości seksualnej lub umyślnie je przemilczając. Z czasem pojawiły się popularne powieści lesbijskie obrazujące zwyczajność nieheteroseksualnego życia, jak w książce Mój świat jest kobietą. Dziennik lesbijki (2004) Magdaleny Okoniewskiej, Gorsze uczucia (2007) Urszuli Ledzewicz, Życie rodzinne świstaka (2009) Anny Arendt, Moja les (2010) Zofii Staniszewskiej. Swój emancypacyjny projekt pisarski kontynuowała Ewa Schilling, konsekwentnie trzymając się tematyki lesbijskiej w kolejnych powieściach: Akacja (2001), Głupiec (2005), Codzienność (2010) oraz Nadfiolet (2012). Z tej perspektywy bardzo ważna okazała się książka Dziewczyny, wyjdźcie z szafy! (2006) znanej „ujawnionej” dziennikarki Anny Laszuk, która zebrała w formie wywiadów ponad trzydzieści narracji biograficznych nieheteroseksualnych kobiet i opatrzyła je „polskim” i „światowym” kalendarium emancypacji. Książka pokazuje zmieniające się warunki życia społecznego, a także znaczenie rewolucji technologicznej związanej z internetem, która przyspieszała emancypację. Jedna z bohaterek książki Anny Laszuk, trzydziestoletnia Iwona, nauczycielka w małej szkole na południu Polski, mówi: „Siedziałam w szafie półotwartej. Ujawniałam się na raty, najpierw przed znajomymi, ale oni nie pochodzą stąd. Część z nich poznałam jak Ingę [partnerka bohaterki], przez Internet. Znalazłam ich, że tak powiem, według klucza feministycznego. Najpierw zaczęłam szukać w Internecie tekstów feministycznych i lesbijskich, które mnie interesowały, a potem pojechałam na konferencję. Poznałam ludzi, dzięki nim – następnych”[101]. Istotną rolę w procesie emancypacji odegrała również sylwiczna książka o związkach i seksie Kiedy kobieta kocha kobietę. Album relacji (2008) Alicji Długołęckiej i Agaty Engel-Bernatowicz.

Na linii literackiej emancypacji bardzo duże znaczenie miał coming out pisarki Izabeli Filipiak (Morskiej), jeden z pierwszych w Polsce i pierwszy kobiecy. Stało się to najpierw na łamach popularnego magazynu „Cosmopolitan” (luty 1998), a potem w programie telewizyjnym stacji TVN (marzec 1998). O znaczeniu tego wystąpienia świadczy fakt, że lesbijski nieregularnik literacki „Furia Pierwsza” wydrukował obszerne fragmenty zapisu tego programu[102]. Warto dostrzec, że o ile coming out Juliana Stryjkowskiego, dokonany pod koniec życia, w zamierzeniu miał kończyć karierę literacką, brzmiał niemal jak wyznanie samobójstwa i konotował śmierć, o tyle coming out Filipiak – przeciwnie. Tu nacisk został położony głównie na życie i rzeczywiście można go odczytać jako symboliczny początek nowej literatury i zapowiedź przyszłych zmian.

A te nadeszły bardzo szybko. Po roku 2000, na początku kolejnego milenium, pojawiły się nowe organizacje LGBT, dyskusje w prasie, marsze równości i ich zakazy (co zwiększyło widoczność), akcja artystyczna „Niech nas zobaczą”, spacyfikowany przez policję Marsz Równości w Poznaniu w 2005 roku. Zmienia się dyskurs publiczny, tabu powoli zaczyna znikać, pakt milczenia wokół homoseksualności również. Ma to wpływ na literaturę. Tym razem jednak nie chodzi o kilka powieści lesbijskich czy gejowskich, lecz o większą zmianę w świecie przedstawionym polskiej literatury, która w istocie jest tektonicznym tąpnięciem. Jak rzecz ujmuje krytyczka literacka i autorka Dezorientacji Kinga Dunin:

Żyjemy w świecie, gdzie jakaś część ludzi jest odmiennej orientacji seksualnej, ale jakby się wzięło mainstreamową literaturę sprzed 2000 roku, to ona jest zaludniona przez samych heteryków. W tej chwili mogę powiedzieć – z ręką na sercu, bo ze względu na [Nagrodę] Nike drugi rok czytam bardzo dużo polskiej literatury – że w prawie każdej książce pojawia się gej albo lesbijka. Jeśli ktoś chce stworzyć tak zwane tło społeczne i buduje wokół bohatera różne postacie, to wśród nich jest gej lub lesbijka. Zwykle na drugim planie. […] Jakby skończył się czas szafy, ukrytego stabuizowanego homoseksualizmu. Nie w tym sensie, że skończyła się homofobia lub szafa indywidualna, ale kulturowo[103].

Symptomem tej zmiany stała się publikacja Lubiewa (2005) Michała Witkowskiego. Tematyka homoseksualna już wcześniej pojawiała się w polskiej prozie, jednak albo była ignorowana lub słabo dostrzegana przez krytykę (to przypadek Grzegorza Musiała), albo znajdowała się w innym, „branżowym” obiegu (Marcin Krzeszowiec). Jednym słowem, obowiązywał swoisty inteligencki pakt milczenia wokół homoseksualności, który najwyraźniej był przełamywany w polskim dyskursie feministycznym w latach 90. (poniekąd z niego właśnie wyrosła inna głośna, rewindykacyjna książka pierwszej dekady XXI wieku: Homobiografie. Pisarki i pisarze XIX i XX wieku Krzysztofa Tomasika). Powieść Lubiewo, jako pierwszy polski tekst z pierwszoplanowym wątkiem queerowym, zyskała właśnie z tego powodu ogromny krytyczny rezonans.

Wraz z powieścią Michała Witkowskiego nastąpiła druga, obfita fala powieści gejowsko-lesbijskich zapoczątkowana przez Mój świat jest kobietą. Dziennik lesbijki (2004) Magdaleny Okoniewskiej, Trzech panów w łóżku, nie licząc kota (2005) i Ja, czyli 66 moich miłości (2007) Bartosza Żurawieckiego, Śmierć w darkroomie (2007) Edwarda Pasewicza, New romantic (2007) Michała Zygmunta, Berek (2007) Marcina Szczygielskiego. Teksty te umyślnie nawiązują do gatunków literatury popularnej (takich jak romans, kryminał, political fiction, harlekin) oraz do kampowych, parodystycznych czy pastiszowych strategii pisarskich. Tożsamość seksualna nie stanowi już osi, wokół której organizowana jest narracja – przestaje ona być transgresją czy przekroczeniem ani nie stanowi kłopotu dla samych bohaterów, lecz jest tylko jednym z elementów ich osobowości. Jeśli się z czymś borykają, to już nie z własną seksualnością, a z poszukiwaniem miłości, seksu czy pracy, natomiast sytuacja polityczno-społeczna, homofobia lub nietolerancja stanowią jedynie tło akcji albo jej punkt wyjścia, nie temat sam w sobie. Niektóre z tych powieści grają ze stereotypami (negatywnymi i pozytywnymi), pokazując społeczny wymiar seksualności i sztuczność mechanizmów jej tworzenia, oraz mają jawny cel rozrywkowy. W odróżnieniu od pierwszej fali literatura ta szybko stała się częścią mainstreamu – powieści opublikowały znane wydawnictwa, ich recepcja krytyczna była znacząca i cieszyły się dużym zainteresowaniem czytelników. Ponadto druga fala nie wyczerpała się w ciągu kilku lat, o czym świadczą najnowsze książki Mikołaja Milckego, Marcina Szczygielskiego i innych.

Jeśli pierwszą falę, ze względu na poruszane tematy oraz podejście do kwestii tożsamościowych, można by określić jako prozę (proto)emancypacyjną, to druga fala – powstała po roku 2004 – doprowadziła do końca literacki proces emancypacyjny. Szczególnie charakterystyczne dla niej było skupienie się na teraźniejszości, społecznym tu i teraz, na legitymizacji istnienia lesbijek i gejów.

Na tym tle widać wyraźniej, że literatura kolejnej dekady (po roku 2010) dużo mocniej uprzywilejowuje narracje o przeszłości i historię osób homoseksualnych i transpłciowych. To w niej właśnie szuka inspiracji i legitymizacji. W tym nurcie warto wymienić takie pozycje jak: Różowe kartoteki (2015) Mikołaja Milckego i Kryptonim „Hiacynt” (2015) Andrzeja Selerowicza – dwie powieści fabularyzujące tak zwaną akcję „Hiacynt” z lat 80. wymierzoną w środowisko homoseksualnych mężczyzn; Foucault w Warszawie (2017) Remigiusza Ryzińskiego – reportażowa opowieść ujawniająca dostępne fakty na temat prowokacji ubeckiej wobec Michela Foucaulta z lat 50.; Zbrodnia, której nie było Selerowicza – retrokryminał o społeczności gejowskiej z lat 70.; Inna od siebie / Inny od siebie (2016) Brygidy Helbig – fabularyzowana biografia Piotra Odmieńca Własta / Marii Komornickiej. (Homoseksualna) przeszłość i historia mają również pierwszoplanowe znaczenie w takich książkach, jak: Łza i morze (2014) Marcina Nowaka Lubeckiego, Fynf und cfancyś (2015) Michała Witkowskiego, Do Lolelaj. Gejowska utopia (2017) Bartosza Żurawieckiego, Carska filiżanka. Szesnaście opowieści (2016) Michała Głowińskiego, Wszystko jak chcesz. O miłości Jarosława Iwaszkiewicza i Jerzego Błeszyńskiego (2017) pod redakcją Anny Król, Lesbos (2017) Renaty Lis, Panna doktór Sadowska (2020) Wojciecha Szota. Jednocześnie warto zauważyć, że od czasów Homobiografii zmienił się kształt biografii osób nieheteroseksualnych, w tym zwłaszcza pisarzy i pisarek. Nikt już nie przemilcza jednopłciowych tożsamości i relacji, o czym świadczą choćby tak istotne pozycje, jak: Inne życie. Biografia Jarosława Iwaszkiewicza (t. I – 2012, t. II – 2017) Radosława Romaniuka, Jerzy Andrzejewski. Przyczynek do biografii prywatnej (2016) Anny Synoradzkiej-Demadre, Gombrowicz. Ja, Geniusz (2017) Klementyny Suchanow czy Kowalska. Ta od Dąbrowskiej (2020) Sylwii Chwedorczuk.

W nowym tysiącleciu (a szczególnie po 2010 roku) wyraźnie zaznaczyły się również emancypacyjne narracje transpłciowe o charakterze autobiograficznym, które świadczą o postępującej zmianie społecznej. W tym nurcie warto wymienić książki Aleksandra Zamojska jest mężczyzną (2005) Daniela Zamojskiego, Mam na imię Ania (2013) Anny Grodzkiej i Brudny róż. Zapiski z życia, którego nie było (2015) Kingi Kosińskiej. Symboliczną figurą pozostaje tutaj Piotr Odmieniec Włast, ale warto zauważyć, że w książce dwóch lekarzy Kazimierza Imielińskiego oraz Stanisława Dulki pod nieszczególnie udanym, choć symptomatycznym tytułem Apokalipsa płci (1989) można odnaleźć wiele listów i innych narracji autobiograficznych osób transpłciowych i niebinarnych (wówczas jeszcze nie używano takich terminów) z późnego PRL-u[104]. Z kolei film dokumentalny Magdy Mosiewicz Ciągle wierzę (2011) poświęcony jest biografii działaczki Solidarności Ewy Hołuszko (ps. Hardy), dla której punktem odniesienia wydaje się biografia romantyczna wpisana w kontekst polskiej historii najnowszej. Jednocześnie w drugiej dekadzie XXI wieku w polskiej literaturze coraz częściej pojawiają się postacie transpłciowe i spotykają się one z coraz większym zrozumieniem, czego szczególnym dowodem jest popularność powieści młodzieżowych Natalii Osińskiej, która przewrotnie nawiązując do „Jeżycjady” Małgorzaty Musierowicz, czyni głównym bohaterem transpłciowego chłopaka. Coraz wyraźniej widać też, że współczesne teksty kultury nakazują myśleć o płci nie jako o binarnej diadzie czy dwóch przeciwstawnych biegunach, lecz raczej jako o pewnym spektrum[105].

Jednocześnie dziś popularna literatura gejowska, lesbijska i transpłciowa w swoich rozlicznych wersjach gatunkowych (z powieściami młodzieżowymi włącznie) rozwija się bardzo prężnie, a liczba queerowych wątków, postaci i tematów w różnych tekstach jest trudna do oszacowania (pewien wgląd daje jednak aneks). W ten sposób antologia znalazła istotny punkt dojścia, a jednocześnie nowe otwarcie.

Jak jest zrobiona ta antologia?

Dezorientacje. Antologia polskiej literatury queer obejmuje znaczny zakres czasowy, bo przedmiot naszych kwerend miał ujmować szeroko rozumianą nowoczesność tak, żeby stworzyć możliwie całościową panoramę literatury polskiej oglądanej z mniejszościowej perspektywy. Równie istotnym celem było ukazanie historycznych zmian we wzorach kulturowych dotyczących płci i seksualności, ale również samej historii kategorii tożsamościowych związanych z nienormatywną seksualnością i płciowością. Szeroki zakres czasowy obejmuje zatem całą nowoczesność i ponowoczesność: od końca XVIII po początek XXI wieku, od sentymentalistów i romantyków (czyli Franciszka Karpińskiego, którego sentymentalne wiersze stały się kodem do wyrażenia bliskiej jednopłciowej przyjaźni romantycznej w korespondencji pomiędzy Adamem Mickiewiczem a Janem Czeczotem) po współczesne emancypacyjne i poemancypacyjne zjawiska literackie (antologię, jak już wspomniano, kończy fragment sztuki Jolanty Janiczak O mężnym Pietrku i sierotce Marysi, wystawionej w 2018 roku, rewidującej postać Marii Konopnickiej). Symbolicznym punktem odniesienia, a jednocześnie granicą kwerendy, było stulecie odzyskania państwowości przez Polskę. Ta data zamyka ramy czasowe Dezorientacji.

Z tego powodu podzieliliśmy całość na cztery części, a za naczelne kryterium przyjęliśmy parametry historyczno-polityczne związane z historią Polski, trzymając się, na ile to możliwe, porządku chronologicznego. Część pierwsza zatytułowana „Sercem bliscy” obejmuje teksty literackie do roku 1918, zwłaszcza dotyczące romantycznej przyjaźni-miłości jednopłciowej, ale także, im bliżej końca wieku XIX, młodopolskich ekspresji tożsamości homoseksualnej i transgresji płciowej w kontekście coraz wyraźniej instytucjonalizującej się homofobii. Część druga zatytułowana „Sztuka przewrotna” (formułę zaczerpnęliśmy z cytowanego już eseju Stefana Napierskiego) obejmuje okres niepodległej Polski i czas wojny – lata 1918 – 1945 – i obrazuje różnorakie literackie konteksty ekspresji tożsamości nieheteroseksualnych, czy może nawet szerzej nieheteronormatywnych. Część trzecia zatytułowana „Nawet milczenie/ miało być przemilczane” (to cytat z wiersza Zdzisława Jaskuły Odwołany wieczór autorski w większym mieście) obejmuje okres PRL-u (wraz z literaturą emigracyjną) i przedstawia dialektykę ukrycia i specyficznej widzialności, a także początki emancypacji. Część ostatnia „Koniec barw ochronnych” (cytat ze wspomnianej wyżej sztuki Jolanty Janiczak ), obejmująca okres po 1989 roku, jest siłą rzeczy najobszerniejsza i przedstawia cały wachlarz zjawisk literackich i tożsamościowych związanych z egzystencją osób, które dziś określamy czasem akronimem LGBTQI+.

W antologii zebrano teksty reprezentujące literaturę piękną. Literatura dokumentu intymnego (a zatem dzienniki, pamiętniki, listy) ma dla nas znaczenie sekundarne i pojawia się jako dopełnienie i kontekst (zazwyczaj w postaci cytatów), chyba że stanowi autonomiczny tekst literacki (jak Dziennik Witolda Gombrowicza i Tajny dziennik Mirona Białoszewskiego) bądź jest ważnym kontekstem literatury dawnej (Brodziński, Mickiewicz, Żmichowska, Zan). Skupiamy się na prozie i poezji, ale dołączamy również kilka istotnych fragmentów dramatycznych (Tadeusz Różewicz, Izabela Morska, Paweł Demirski, Jolanta Janiczak) i eseistycznych (między innymi Tadeusz Boy-Żeleński, Czesław Miłosz, Kinga Dunin, Renata Lis). W każdym z czterech działów staraliśmy się zawrzeć tekst o charakterze krytycznoliterackim lub eseistycznym pochodzący z danej epoki, by w ten adekwatny uhistoryczniony sposób oświetlić teksty literackie (Stanisław Przybyszewski, Stefan Napierski, Tadeusz Boy-Żeleński, Ignacy Fik, Ryszard Zengel, Maria Janion). Naczelnym kryterium doboru była, rzecz jasna, tematyka (ze świadomością jej historycznej zmienności), a także istotność dla szeroko rozumianego dyskursu odmienności oraz jakość artystyczna tekstu literackiego. W ten sposób zebraliśmy ogromny korpus tekstów – pierwotna wersja Dezorientacji zawierała dużo więcej haseł osobowych. Ostatecznie jednak nie wszystkie mogły się znaleźć – z różnych powodów, w tym zwłaszcza braku licencji na wykorzystanie utworu – w ostatecznej wersji książki. Z tego powodu antologię uzupełnia aneks, który oddaje częściowe wyobrażenie o wielości i różnorodności podjętego przez nas zagadnienia.

Podczas kwerend badawczych interesował nas przede wszystkim kanon literatury polskiej, ale również jego obrzeża. Tutaj kierowaliśmy się wskazówkami Germana Ritza, który w klasycznej i przełomowej pracy Nić w labiryncie pożądania. Gender i płeć w literaturze polskiej od romantyzmu do postmodernizmu na pytanie: „Czy istnieje polska literatura homoseksualna?” (taką kategorią posługiwał się badacz), odpowiadał: „Owszem, istnieje, jakkolwiek ukrywa swoją obecność jak bodaj żadna inna literatura homoseksualna Europy i Ameryki. Ta dyskrecja umożliwia jej jednak wejście do kanonu, w którym jej udział jest znaczniejszy niż w przypadku większości porównywalnych literatur”[106]. Następnie dodaje rzecz bardzo istotną: „Należąc do kanonu, należy też do ukształtowanej przez literaturę polską samowiedzy. Na tym polega jej największa wartość”[107]. Choć posługujemy się inną konceptualizacją metodologiczną, to właśnie na wydobyciu owej „samowiedzy” z literatury polskiej zależało nam najmocniej. W tym samym akapicie German Ritz zauważa jeszcze jedną ważną kwestię: z powodów historycznych „głos polskiej literatury wykazuje tendencję do przemawiania «męskiego»”[108]. Konsekwencje tego faktu można zapewne dostrzec również w naszej antologii w częściach dotyczących literatury dawnej, zwłaszcza sprzed 1989 roku. Warto zatem dodać, że nie było naszym zamiarem stworzenie antologii wyłącznie męskiego homoerotyzmu.

Naczelny porządek Dezorientacji jest chronologiczny, choć wewnątrz poszczególnych części staramy się uwzględniać tematyczne powiązania pomiędzy hasłami, które zbudowane są według tego samego schematu: fragmenty literackie opatrzono przypisami wprowadzającymi w tekst, budującymi kontekst historycznoliteracki, zarysowującymi tematykę utworu bądź wskazującymi możliwości interpretacyjne. Hasło uzupełnia zwięzła notka biograficzna oraz skrócona bibliografia, która stanowi propozycję uzupełniających lektur. Fragmentom dłuższych tekstów prozatorskich (eseistycznych lub dramatycznych) nadano nowe tytuły, które są cytatami z danych utworów. Traktujemy to jako gest interpretacyjny, wskazujący motyw czy szczegół, na który chcieliśmy zwrócić uwagę. Literatura queer to bowiem często konstelacja drobnych szczegółów zawartych w dłuższym tekście. W przypadku wierszy, przytaczanych głównie w całości, rzecz jasna takich zabiegów nie stosujemy.

Na koniec, zamiast podsumowania, przypomnijmy uwagę Luigiego Marinellego, który nawiązując do Odmieńców Hansa Mayera, pytał przewrotnie w artykule Polonocentryzm w historii literatury – jego racje i ograniczenia (w uniwersyteckiej syntezie historycznoliterackiej): „Wyobrażam sobie, że gdybym wyłącznie tytułem prowokacji powiedział […], że literatura polskiego modernizmu i postmodernizmu została stworzona przez Żydów, kobiety i homoseksualistów […], niewiele osób mogłoby się nie zgodzić z faktami”[109]. I choć nie kierujemy się tą wskazówką w antologii (tożsamość seksualna autorów i autorek nie jest tu kwestią pierwszoplanową ani rozstrzygającą), to chętnie przyznamy, że perspektywa mniejszościowa, queer, może rozbijać polonocentryzm opowieści o polskiej literaturze, a jednocześnie potwierdzać zasadność wyjściowej tezy Eve Kosofsky Sedgwick z Epistemology of the Closet: „Zrozumienie niemal każdego aspektu nowoczesnej zachodniej kultury musi być tyleż niekompletne, co w samym centrum uszkodzone, jeśli nie inkorporuje krytycznej analizy definicji homo-/ heteroseksualności”[110]. Antologia Dezorientacje dowodzi, że teza ta wydaje się prawdziwa również w obrębie polskiego modernizmu i postmodernizmu, co przecież dostrzegał już – w nieco innym języku – Stefan Napierski.

Niniejszym zatem oddajemy do rąk Osób Czytających obszerny zbiór tekstów, który można czytać na wiele różnych, indywidualnych sposobów. Jakikolwiek by on jednak nie był, mamy nadzieję na jedno: że stworzy nowy, odświeżający, intrygujący, a także inkluzywny obraz literatury polskiej.

***

Pomysł Dezorientacji. Antologii polskiej literatury queer powstał tak dawno, że niemal ginie w pomroce dziejów. Jaśnieje w niej jednak ważne wydarzenie: III Kongres Polonistyki Zagranicznej mający miejsce w Poznaniu w czerwcu 2006 roku. Wtedy części z nas udało się spotkać i podzielić pomysłem z prof. Germanem Ritzem, prekursorem badań nad polską literaturą homoseksualną, który – nieco studząc nasz ówczesny młodzieńczy zapał – przychylnie odniósł się do koncepcji tego typu antologii. Mieliśmy już wtedy ukonstytuowany zespół i wiele energii do pracy. Konsekwentnie zatem budowaliśmy koncepcję, bibliografie, spisy treści, bazując na dynamicznie rozwijających się gender i queer studies w polonistyce i szerzej – naukach humanistycznych i społecznych. Przeprowadziliśmy mnóstwo dyskusji, spotkaliśmy się w Rzymie na kilkudniowym seminarium i zaczęliśmy rozmowy z wydawnictwem. Jednak bez wparcia finansowego taki pomysł nie miał szans na realizację. Zatem dopiero dekadę później grant Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki pozwolił antologii zyskać stosowne materialne i instytucjonalne ramy.

Projekt tak całościowy jak Dezorientacje. Antologia polskiej literatury queer nie mógłby, co oczywiste, powstać bez pomocy wielu ludzi, dyskusji, wsparcia i instytucjonalnego zaplecza. Ryzykując, że nie wymienimy wszystkich, chcieliśmy wyrazić wdzięczność i wskazać na nieuniknione intelektualne długi.

Koncepcja antologii była przedstawiana na kilku konferencjach i seminariach. W Polsce podczas konferencji Nowa Humanistyka: zajmowanie pozycji, negocjowanie autonomii na Wydziale Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w listopadzie 2016 roku, którą zorganizowali prof. Przemysław Czapliński i prof. Ryszard Nycz, a także w Pobierowie, zamiejscowym ośrodku Uniwersytetu Szczecińskiego, podczas konferencji Nowa kobieta: ideał, postać, metafora w maju 2017 roku, czyli kolejnej edycji znakomitego corocznego feministyczno-queerowego spotkania, które organizują prof. Inga Iwasiów, prof. Agata Zawiszewska, prof. Arleta Galant, dr Aleksandra Krukowska i inne badaczki. Koncepcja antologii dzięki zaproszeniu prof. Urszuli Chowaniec została zaprezentowana również w Londynie podczas organizowanego przez School of Slavonic and East European Studies na University College London festiwalu Gender/Queer and Art/Lit/Film in the Other Europe w czerwcu 2017 roku. Natomiast podczas konferencji (Ad)versus culturam. Homoseksualizm w centrum i na peryferiach polskiej literatury i sztuki zorganizowanej w listopadzie 2018 roku na Dipartimento di Studi Letterari, Linguistici e Comparati Uniwersytetu L’Orientale w Neapolu udało nam się spotkać i przedstawić trzy referaty związane z tematyką antologii, za co jesteśmy szczególnie wdzięczni organizatorom, którymi byli prof. Luigi Marinelli, prof. Laura Quercioli Mincer, dr hab. Andrea De Carlo.

Antologista siłą rzeczy musi mieć w sobie coś z bibliotekarza – nasze wybory opieraliśmy na pracach naukowych innych badaczy i badaczek, czas zatem spędzaliśmy w bibliotekach: realnych i wirtualnych. Czasami jednak musieliśmy skorzystać z wiedzy innych osób. Wśród tych, którym chcielibyśmy ogromnie podziękować za rozmowy i wskazówki nie tylko bibliograficzne, są: Monika Bobako, Urszula Chowaniec, Kinga Dunin, Marek Danielkiewicz, Rafał Gawin, Michał Głowiński, Inga Iwasiów, Gaweł Janik, Jaś Kapela, Krystyna Kłosińska, Marta Koronkiewicz, Maciej Kropiwnicki, Mateusz Skucha, Laura Quercioli Mincer, Tadeusz Olszewski, Dario Prola, Joanna Roszak, Maja Staśko, Adam Stepnowski, Karolina Szymaniak, Anna Synoradzka-Demadre, Wojciech Śmieja, Monika Świerkosz, Krzysztof Tomasik, Wacław Forajter, Adam Wiedemann, Marek Woszczek, Barbara Zwolińska, a także wielu, wielu innych, którzy przez ostatnie piętnaście lat podpowiadali nam nazwiska, teksty, adresy bibliograficzne.

Pragniemy również podziękować recenzentkom prof. Arlecie Galant oraz prof. Ewie Graczyk za wnikliwe uwagi i cenne rady. Dzięki nim mogliśmy z nowej – koniecznej i odświeżającej – perspektywy spojrzeć na naszą pracę.

Podziękowania kierujemy również do naszych jednostek badawczych, czyli miejsc pracy, bo trudno przecenić wagę życzliwego zaplecza instytucjonalnego. Są to: Zakład Antropologii Literatury w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a szczególnie dziękujemy jego kierowniczce prof. Barbarze Sienkiewicz; dawny Zakład Historii Literatury Poromantycznej przy Instytucie Nauk o Literaturze Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (obecnie część Instytutu Literaturoznawstwa) kierowany przez prof. Krzysztofa Kłosińskiego; oraz Dipartimento di Storia, Patrimonio culturale, Formazione e Società (Instytut Historii, Dziedzictwa Kulturowego, Edukacji i Społeczeństwa) Uniwersytetu Tor Vergata w Rzymie.

Ogromnie dziękujemy również całej redakcji Wydawnictwa Krytyki Politycznej, a zwłaszcza Patrykowi Walaszkowskiemu – redaktorowi prowadzącemu z niezmąconą gracją niniejszą książkę, Aleksandrze Czyż i Paulinie Bieniek – odpowiedzialnym za redakcję i korektę tego ogromnego tomu, Marcinowi Hernasowi – który sprawił, że jego strona graficzna wygląda niczym dzieło sztuki, oraz Maciejowi Kropiwnickiemu, który na samym początku prowadził niniejszy projekt. Bez nich wszystkich ten tom nie wyglądałby tak samo.

Szczególne podziękowania kierujemy do osób i instytucji, które zgodziły się na przedruk fragmentów tekstów literackich. Choć trzeba dodać, że pierwotna wersja niniejszego tomu była jeszcze obszerniejsza, to nie wszyscy przystali na udział w tym projekcie (decyzję tę oczywiście szanujemy, choć nie zawsze rozumiemy). Większość jednak chętnie, a czasami z entuzjazmem, powitała tę inicjatywę. To właśnie dzięki wspomnianym osobom i instytucjom antologia Dezorientacje stała się tym, czym być miała: nie kolejną autorską monografią, ale wielogłosem, który – zaglądając w szczeliny kanonu i poza jego obręb – oddaje różnorodność polskiej literatury skupionej wokół tematu odmienności.

Alessandro Amenta, Tomasz Kaliściak, Błażej Warkocki

[1] S. Napierski, Wybór pism krytycznych, oprac. J. Zięba, Kraków 2009, s. 304 – 305.

[2] P. Casanova, Światowa republika literatury, tłum. E. Gałuszka, A. Turczyn, Kraków 2017.

[3] „Homoerotyzm we wszystkich odcieniach zajmuje w dziele Prousta tak wiele miejsca, że mogło się ono wydawać niemal monografią inwersji, co jest niewątpliwie bardzo fałszywe; niemniej faktem jest, że jest pierwszym i jakże głębokim studium zjawiska, którego przed Proustem zaledwie ważono się dotknąć”. T. Boy-Żeleński, Od tłumacza, w: M. Proust, W stronę Swanna, tłum. T. Boy-Żeleński, Warszawa 1937, s. 18 – 19.

[4] Magnus Hirschfeld – urodzony w Kolbergu (dzisiejszy Kołobrzeg) założyciel Komitetu Naukowo-Humanitarnego (1897), a potem Instytutu Seksuologicznego (1919 – 1933) w Berlinie. W zbiorach Instytutu znajdowała się bardzo duża kolekcja książek, zwłaszcza pism i dokumentów na temat homoseksualizmu i seksualności w ogóle. Niedługo po dojściu do władzy Adolfa Hitlera i NSDAP, w maju 1933 roku, bojówki Niemieckiego Związku Studentów splądrowały Instytut i spaliły około dwudziestu tysięcy woluminów.

[5] R. Beachy, Gay Berlin. Birthplace of a Modern Identity, New York 2015, s. 99.

[6] Chodzi zwłaszcza o zapis dotyczący homoseksualnej prostytucji. Za „korzyść prostytucyjną” można było uznać na przykład zaproszenie do teatru. Polskie kodeksy karne w XX wieku pod tym względem dokładnie analizuje: M. Płatek, Sytuacja osób homoseksualnych w prawie karnym, w: Orientacja seksualna i tożsamość płciowa. Aspekty prawne i społeczne, red. R. Wieruszewski, M. Wyrzykowski, Warszawa 2009, s. 62 – 63.

[7] I. Fik, 20 lat literatury polskiej (1918 – 1938), posł. H. Markiewicz, Kraków 1949, s. 172.

[8] Tenże, Literatura choromaniaków, w: tegoż, Wybór pism krytycznych, red. A. Chruszczyński, Warszawa 1961, s. 126.

[9] Tamże, s. 129.

[10] W. Gombrowicz, O myślach chudych, „Kurier Poranny” 1935, nr 307.

[11] I. Fik, Literatura choromaniaków, dz. cyt., s. 127.

[12] Tamże.

[13] Podąża tutaj drogą, którą wcześniej wytyczył w krytyce literackiej swoją filipiką Teodor Jeske-Choiński (T. Jeske-Choiński, Seksualizm w powieści polskiej, Warszawa 1914).

[14] A. Łaszowski, Panowie wolą panów, „Prosto z Mostu” 1939, nr 2, s. 2. Wszystkie kolejne cytaty na tej samej stronie.

[15] List do redakcji, „Prosto z Mostu” 1939, nr 5, s. 4. Szerzej tę sprawę analizuje: T. Kaliściak, Katastrofy odmieńców, Katowice 2011, s. 132 – 135.

[16] K.I. Gałczyński, Polska wybuchała w roku 1937, „Prosto z Mostu” 1937, nr 9, s. 1.

[17] E. Kosofsky Sedgwick, Epistemology of the Closet, Berkeley – Los Angeles 1990, s. 128.

[18] Samo sformułowanie „dezorientacje” w funkcji tytułu przyjęliśmy na bardzo wczesnym etapie prac nad projektem. Odnotowujemy jednak z satysfakcją, że w podobnym znaczeniu, równolegle, użyła go Ewa Graczyk w rozmowie z Martą Konarzewską pt. Moja orientacja to dezorientacja („Replika” 2015, nr 56).

[19] E. Kosofsky Sedgwick, Thinking Through Queer Theory, w: tejże, The Weather in Proust, red. J. Goldberg, M. Moon, Durham 2011, s. 201. Tłum. za: T. Kaliściak, Katastrofy odmieńców, dz. cyt., s. 19.

[20] G. Deleuze, F. Guattari, Kafka. Ku literaturze mniejszej, tłum. A.Z. Jaksender, K.M. Jaksender, red. C. Rudnicki, Kraków 2016, s. 84.

[21] J. Bednarek, Linie kobiecości. Jak różnica płciowa przekształciła literaturę i filozofię?, Warszawa 2015, s. 43.

[22] Zob. T. Basiuk, „Queerowanie” po polsku, „Furia Pierwsza” 2000, nr 7/1; A Queer Mixture. Gender Perspectives on Minority Sexual Identities / Odmiany odmieńca. Mniejszościowe orientacje seksualne w perspektywie gender, red. T. Basiuk, D. Ferens, T. Sikora, Katowice 2002.

[23] W języku polskim istnieje podobne określenie: „odrodek”.

[24] B. Prus, Antek, w: tegoż, Pierwsze opowiadania, Warszawa 1896, s. 75.

[25] Zły duch, szatan, czart, od prasłowiańskiego bĕsъ.

[26] „Albo człowiek, albo kobieta: tak na przełomie wieków widziano jeden z najważniejszych problemów epoki” (M. Janion, Gdzie jest Lemańska?!, w: Odmieńcy, red. M. Janion, Z. Majchrowski, Gdańsk 1982, s. 156). Esej został potem włączony do klasycznego dla polskiej krytyki feministycznej tomu: M. Janion, Kobiety i duch inności, Warszawa 1996.

[27] K. Krasuska, Płeć i naród. Trans/lokacje. Maria Komornicka / Piotr Odmieniec Włast, Else Lasker-Schüler, Mina Loy, Warszawa 2012.

[28] Karolina Krasuska w innym artykule pisze: „Jak wynika z korespondencji, w przypadku Komornickiej/Własta nie mamy do czynienia z jednokierunkowym linearnym życiorysem, identyfikacją od «Marii» do «Piotra»” (K. Krasuska, Piotr Odmieniec Włast, w: …czterdzieści i cztery. Figury literackie. Nowy kanon, red. M. Rudaś-Grodzka i in., Warszawa 2016, s. 518). Z tego powodu nie zdecydowaliśmy się na konsekwentną transpłciową interpretację tej postaci (co ma swoje konsekwencje nazewnicze i gramatyczne), lecz raczej „niebinarną”, stosując – zależnie od kontekstu – zarówno męską, jak i żeńską formę zapisu.

[29] H. Mayer, Odmieńcy, tłum. A. Kryczyńska, Warszawa 2005.

[30] M. Janion, „Warsztat badawczy byłby ogromny” (O wątkach homoerotycznych w literaturze z prof. Marią Janion rozmawia Sergiusz Wróblewski), s. 585.

[31] H. Mayer, Odmieńcy, dz. cyt., s. 5.

[32] M. Janion, „Warsztat badawczy byłby ogromny”…, dz. cyt., s. 584.

[33] M. Bobako, Islamofobia jako technologia władzy. Studium z antropologii politycznej, Kraków 2017.

[34] Korespondencja Fryderyka Chopina, t. I: 1816 – 1831, oprac. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009, s. 387.

[35] Tamże, s. 303.

[36] Tamże, s. 309.

[37] Tamże, s. 338.

[38] Zob. J. Kristeva, Tales of Love, tłum. L. Roudiez, New York 1987, s. 62.

[39] Zob. G. Ritz, Młoda Polska a transgresja płciowa, tłum. M. Łukasiewicz, w: tegoż, Nić w labiryncie pożądania. Gender i płeć w literaturze polskiej od romantyzmu do postmodernizmu, tłum. A. Kopacki, M. Łukasiewicz, B. Drąg, Warszawa 2002, s. 109 – 136.

[40] Zob. T. Kaliściak, „Śmierć mężczyzny”. Konstrukcja płci w poezji Rafała Wojaczka, w: Ciało – granice – kanon. Studia, red. J. Olejniczak, M.Rygielska, Katowice 2008, s. 91 – 106; G. Pertek, „Pismo mojemu mężczyźnie” Rafała Wojaczka. Prolegomena do głosu, którego nie było, w: Pęknięcia – granice – przemiany. Tożsamościowe transgresje w literaturze XX i XXI wieku, red. J. Wróbel, Kraków 2013, s. 77–93.

[41] Wyraz griechische Liebe (niem. miłość grecka) zaczyna funkcjonować w kulturze europejskiej od połowy XVIII wieku, zob. na przykład: D.M. Halperin, One Hundred Years of Homosexuality and Other Essays on Greek Love, London 1990; S.E. Gustafson, Men Desiring Men. The Poetry of Same-Sex Identity and Desire in German Classicism, Detroit 2002. Jednak samo pojęcie rozpowszechniło się w renesansie wskutek ponownego wprowadzenia do kultury zachodniej Uczty Platona w łacińskim tłumaczeniu, którego dokonał humanista Marsilio Ficino.

[42] Zob. G. Ritz, Niewypowiadalne pożądanie a poetyka narracji, tłum. A. Kopacki, „Teksty Drugie” 1997, nr 3 (45), s. 43 – 60; przedr. w: tegoż, Nić w labiryncie pożądania…, dz. cyt., s. 177 – 195.

[43] A. Ostriker, Stealing the Language. The Emergence of Women’s Poetry in America, London 1987, s. 1.

[44] S. de Beauvoir, Druga płeć, tłum. G. Mycielska, M. Leśniewska, Warszawa 2014, s. 174.

[45] Na ten temat zob. na przykład: Boginie, bohaterki, syreny, pajęczyce. Polskie pisarki współczesne wobec mitów, red. A. Amenta, K. Jaworska, Warszawa 2020.

[46] K. Szymanowski, „Istota […] miłości […] nie podlega żadnemu prawu, żadnej dogmatycznej i apriorycznej formule” („Efebos”), s. 219.

[47] W. Goethe, Goethes Briefe, Hermann Böhlau, Weimar 1890, s. 314. Tłum. red.

[48] Na przykład włoski kodeks Zanardelliego z 1889 roku. Nieobecności w nim przypisów bezpośrednio odwołujących się do aktów homoseksualnych nie trzeba jednak uważać za podejście szczególnie postępowe – przyczyną było bowiem przekonanie, że „niewiedza grzechu korzystniejsza jest od znajomości kar, które mają go tłumić” (zob. Progetto del codice penale per il Regno d’Italia…, t. I, Roma 1887, s. 213).

[49] Geje i lesbijki. Życie i kultura, red. R. Aldrich, tłum. P. Nowakowski, Kraków 2009, s. 375.

[50] Zob. na przykład: R. Aldrich, The Seduction of the Mediterranean. Writing, Art and Homosexual Fantasy, London – New York 1993; I. Littlewood, Sultry Climates. Travel and Sex since the Grand Tour, London 2001; Gay Tourism. Culture, Identity, and Sex, red. S. Clift, M. Luongo, C. Callister, London 2002.

[51] C. Beccalossi, The „Italian Vice”. Male Homosexuality and British Tourism in Southern Italy, w: Italian Sexualities Uncovered, 1789 – 1914, red. V.P. Babini, C. Beccalossi, L. Riall, New York 2015.

[52] K. Szymanowski, Baedecker, s. 226.

[53] Tenże, Włóczęga, s. 226.

[54] J. Iwaszkiewicz, Podróże do Włoch, Warszawa 2008, s. 9.

[55] Tenże, Dzienniki, t. I: 1911 – 1955, oprac. A. i R. Papiescy, Warszawa 2010, s. 367.

[56] R. Zengel, „Dotąd […] chronił […] swą prawdziwą naturę, przed oczyma moralnych cenzorów. Teraz postanawia wytoczyć im walkę” („André Gide – klasyk XX wieku”), s. 411.

[57] J. Iwaszkiewicz, Dzienniki, t. II: 1956 – 1963, oprac. A. i R. Papiescy, R. Romaniuk, Warszawa 2010, s. 210. Zob. fragment na s. 232.

[58] R. Zengel, „Dotąd […] chronił […] swą prawdziwą naturę…”, dz. cyt., s. 408.

[59] S. Napierski, „Co najmniej połowa współczesnej sztuki francuskiej i niemieckiej – to sztuka przewrotna” („O Prouście”), s. 263.

[60] C. Miłosz, „Bez poruszenia tego tematu nie można oddać barwy ówczesnych literackich środowisk i nie ma sensu bawić się w pruderię” („Józef Czechowicz”), s. 389.

[61] M. Janion, „Warsztat badawczy byłby ogromny”…, dz. cyt., s. 587.

[62] M. Janion, Colette: po obu stronach Sekwany, w: Colette, Czyste, nieczyste, tłum. K. Bartkiewicz, Warszawa 2010, s. 15.

[63] K. Nadana-Sokołowska, Biała Róża, w: …czterdzieści i cztery. Figury literackie…, dz. cyt., s. 93.

[64] O instytucjonalnym charakterze jednopłciowej przyjaźni w europejskich społeczeństwach przednowoczesnych zob. A. Bray, The Friend, Chicago 2003.

[65] Fragmenty można odnaleźć w: Chcemy całego życia. Antologia polskich tekstów feministycznych z lat 1870 – 1939, wyb. i oprac. A. Górnicka-Boratyńska, Warszawa 1999.

[66] N. Żmichowska, „Gdybym była mężczyzną […], zdawałoby mi się, żem w niej zakochana szalenie” („Biała Róża”), s. 106 – 109.

[67] Zob. J. Krakowska, PRL. Przedstawienia, Warszawa 2016.

[68] L. Kaczyńska, Teatr wewnętrzny Bianki w inscenizacji „Białego małżeństwa” Tadeusza Różewicza, w: Pogranicza wrażliwości w literaturze dawnej oraz współczesnej, cz. 1: Miłość, red. I. Iwasiów, P. Urbański, Szczecin 1998, s. 101.

[69] Na temat i nie na temat. Z Tadeuszem Różewiczem z okazji premiery „Białego małżeństwa” w Sztokholmie rozmawia Józef Kelera, „Odra” 1976, nr 6.

[70] J. Kowalski, Babie lato, „Dialog” 2010, nr 10. Do druku podała i opatrzyła przypisami Sylwia Chwedorczuk.

[71] I. Filipiak, Niewidzialna lesbijka na balu. O „Białej róży” Narcyzy Żmichowskiej, w: Punkt po punkcie, t. II: Miłość, Gdańsk 2001.

[72] Polski esej literacki. Antologia, oprac. J. Tomkowski, Wrocław 2017.

[73] R. Lis, Esej i kwanty, „Dwutygodnik” 2017, nr 224, <https://www.dwutygodnik.com/artykul/7480-esej-i-kwanty.html> [dostęp: 8.12.2020].

[74] Więcej na ten temat: P. Pająk, „Echo Texts”. Woolf, Krzywicka, and The Well of Loneliness, „Woolf Studies Annual” 2018, nr 24.

[75] J. Bednarek, Z dziejów (nie)udanej mimikry: Gertrude Stein, w: tejże, Linie kobiecości…, dz. cyt.

[76] I. Filipiak, Absolutna amnezja, Warszawa 1998, s. 174.

[77] I. Iwasiów, Jaka to planeta?, w: tejże, Parafrazy i reinterpretacje. Wykłady z teorii i praktyki czytania, Szczecin 2004, s. 107.

[78] Zob. B. Warkocki, Lustro lustrem. Notatki o możliwościach poezji lesbijskiej (głównie na przykładzie twórczości Izabeli Filipiak), w: Z odmiennej perspektywy. Studia queer w Polsce, red. M. Baer, M. Lizurej, Wrocław 2008.

[79] Solistki bez chóru. Pożyteczne refleksje (głos M. Cyranowicz), w: Solistki. Antologia poezji kobiet (1989 – 2009), red. M. Cyranowicz, J. Mueller, J. Radczyńska, Warszawa 2009, s. 223.

[80] Chodzi o wiersze Lesbos oraz Wyklęte z debiutanckiego zbioru wierszy Baudelaire’a pt. Kwiaty zła. Stały się one przedmiotem krytyki i doprowadziły do wszczęcia procesu sądowego, w wyniku którego nakazano konfiskatę nakładu. Kolejne wydania Kwiatów zła ukazywały się bez wspomnianych wierszy. Zob. Ch. Baudelaire, Kwiaty zła, red. M. Leśniewska, J. Brzozowski, Kraków 1994, s. 378 – 391. Wiersz Lesbos ukazał się w tłumaczeniu Marii Leśniewskiej, Wyklęte – Zbigniewa Bieńkowskiego.

[81] Zob. Symboliści francuscy (od Baudelaire’a do Valéry’ego), wyb. i wstęp M. Jastrun, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965, s. 97 – 98. Tłum. Mieczysław Jastrun.

[82] Zob. T. Kaliściak, Przechodzenie przez płeć. O transpłciowych strategiach w literaturze polskiej, w: Literatura i perwersje. Szkice o literaturze polskiej XX i XXI wieku, red. B. Gutkowska, A. Nęcka, Katowice 2013, s. 9 – 23.

[83] L. Staff, Pod krzyżem, w: tegoż, Poezje zebrane, t. I, Warszawa 1967, s. 919. Stąd też kolejny cytat.

[84] J. Iwaszkiewicz, Do Dionizosa, w: tegoż, Dzieła, t. I: Wiersze, Warszawa 1977, s. 88.

[85] M. Białoszewski, Przypomnionko z tydzień temu, s. 457.

[86] „Kabaret” ukazywał się w Łodzi w latach 1989 – 1991 i redagowany był przez Witolda Jabłońskiego (ps. Andrzej Sarmacki) i Jacka Kowalczyka (ps. Kola Azowski). Łącznie ukazało się pięć numerów.

[87] O zinach i pismach z lat 80. w Polsce zob. M. Gromadzka, Polska prasa gejowska, „Mediator” 2004, nr 1 – 2; Ł. Szulc, Transnational Homosexual in Communist Poland. Cross-Border Flows in Gay and Lesbian Magazines, New York 2018.

[88] A. Wiedemann, Od pedała do pedała, „Studium” 1998, nr 11/12, s. 181 – 184.

[89] T. Olszewski, Inna miłość. O wątkach homoerotycznych we współczesnej prozie polskiej, „Polska Miedź” 1988, nr 29 – 31; przedr. w: tegoż, Między przełomami. O literaturze ostatniej dekady PRL-u, Warszawa 2015, s. 249.

[90] Tamże, s. 251. Opinię tę potwierdzi niemal dekadę później German Ritz, pisząc: „Andrzejewski nadaje temu, co inne w pożądaniu, centralną funkcję w strukturze narracyjnej” (G. Ritz, Nić w labiryncie pożądania…, dz. cyt., s. 57).

[91] J. Falkowski, Próg milczenia. O homoseksualizmie w twórczości Jerzego Andrzejewskiego, cz. 1, „Krzywe Koło Literatury” 1991, nr 5/6, s. 2.

[92] Tenże, Próg milczenia…, dz. cyt., cz. 3, „Krzywe Koło Literatury” 1991, nr 8/9, s. 7.

[93] G. Ritz, Iwaszkiewicz, Breza, Mach: niewypowiadalne pożądanie a poetyka narracji, w: tegoż, Nić w labiryncie pożądania…, dz. cyt., s. 191.

[94] Wybrane fragmenty Zatoki Ostów opublikowane zostały w czasopismach literackich („Nurt” 1988, nr 2; „Okolice” 1989, nr 3), gejowskich („Okay” 1990, nr 1 – 3), w prasie regionalnej („Polska Miedź” 1989, nr 13 – 14) oraz w niemieckiej antologii polskiej prozy homoseksualnej pt. Diskrete Leidenschaften. Homosexuelle Prosa aus Polen (1988) pod redakcją Wolfganga Jöhlinga.

[95] Zob. P. Kurpios, Poszukiwani, poszukiwane. Geje i lesbijki w PRL, w: Kultura i społeczeństwo PRL, red. M. Parus-Jaskułowska, A. Stabrowska, Wrocław 2003; K. Tomasik, Gejerel. Mniejszości seksualne w PRL-u, Warszawa 2012.

[96] A. Romanowicz, Nie znany świat, Bielsko-Biała 1992, s. 127.

[97] M. Krzeszowiec, Ból istnienia, Poznań 1992, s. 281.

[98] Urodziłem się pisarzem, a nie bohaterem. Z Julianem Stryjkowskim rozmawiają Adam Michnik i Roman Kurkiewicz, „Gazeta o Książkach” 1994, nr 1 (dodatek do „Gazety Wyborczej”), s. 1, 6 – 7.

[99] H. Zaworska, Smutek gejów, „Gazeta Wyborcza” 1993, nr 162, s. 8.

[100] W. Jöhling, Wstęp, w: Dyskretne namiętności. Antologia polskiej prozy homoerotycznej, red. W. Jöhling, Poznań 1992, s. 6. Dodać należy, że antologię opublikowało wydawnictwo Softpress, które wydawało czasopismo gejowskie „Inaczej”.

[101] [Iwona], Mam w dupie małe miasteczka, w: A. Laszuk, Dziewczyny, wyjdźcie z szafy!, Płock 2006, s. 107.

[102] Zapis magnetofonowy programu telewizyjnego (obszerne fragmenty) Małgorzaty Domagalik „Tabu”, TVN – 4 marca 1998. Spotkanie z Izabelą Filipiak, „Furia Pierwsza” 2000, nr 8.

[103] Biseksualizm czy kapitalizm? Rozmawiają Kinga Dunin i Igor Stokfiszewski, „Krytyka Polityczna” 2009, nr 19, s. 84 – 85.

[104] Wiele informacji w perspektywie historycznej można odnaleźć w dysertacji doktorskiej Marii Dębińskiej Prawo, seksualność a transpłciowość. Przemiany społeczno-kulturowych praktyk konstruowania płci w Polsce (1964 – 2012) (Warszawa 2015, niepublikowana).

[105] Dobry wgląd we współczesny stan wiedzy na ten temat daje książka: R. Ziemińska, Niebinarne i wielowarstwowe pojęcie płci. Próba inkluzji danych o osobach interpłciowych i niebinarnych, Warszawa 2018.

[106] G. Ritz, Literatura w labiryncie pożądania. Homoseksualność a literatura polska, w: tegoż, Nić w labiryncie pożądania…, dz. cyt., s. 60.

[107] Tamże, s. 60.

[108] Tamże, s. 61.

[109] L. Marinelli, Polonocentryzm w historii literatury – jego racje i ograniczenia (w uniwersyteckiej syntezie historycznoliterackiej), tłum. M. Woźniak, „Teksty Drugie” 2005, nr 1 – 2, s. 212.

[110] E. Kosofsky Sedgwick, Epistemology of the Closet, dz. cyt., s. 5.

I

„SERCEM BLISCY”

(do 1918)

Franciszek Karpiński

(1741–1825)

Jeden z czołowych poetów i myślicieli polskiego oświecenia, przedstawiciel sentymentalizmu w liryce, autor słynnych sielanek o tematyce miłosnej (na przykład Laura i Filon) i popularnych pieśni religijnych (na przykład Kiedy ranne wstają zorze, Bóg się rodzi). Debiutował zbiorem wierszy wydanym w 1780 roku pt. Zabawki wierszem i przykłady obyczajne. Jego dzieła wywarły ogromny wpływ na twórczość przedstawicieli pokolenia romantycznego.

Do przyjaciela[1]

Ty jeden umiesz łzy z oczu ocierać,

Ty strapionemu sercu folgę czynić.

Od ciebie można zarówno odbierać,

Czyli chcesz chwalić, czyli za co winić.

Na twoim łonie zasnąć mi najmilej;

I twoja rada najlepiej posili.

Na równe części los mój z tobą dzielę,

Ty jeden wchodzisz w skrytość mego ducha.

Razem się z tobą smucę czy weselę;

Ciebie uparta nawet skłonność słucha.

Twój rozum moją popędliwość trzyma,

Takim byś miał być, ale cię nikt nie ma.

Przyjaciółki nieszczęśliwe[2]

Gdy się twa dusza z moją jednoczyła,

jam czuła zaraz, jak smutek mniej władał;

miejsce to całe przyjaźń zastąpiła

i goi rany, co mi tamten zadał.

Przyjaźni, darze łaskawego nieba,

ty jedna ludzi wspierasz ręką szczerą!

Mnie, której z trosków umrzeć dawno trzeba,

żal jeszcze życia dla ciebie, Temiro[3].

Do Przyjaciela[4]

Na tym tu miejscu z wami ja żyłem,

Z wami tu wodę Niemnowną[5] piłem,

Też same brzegi, też same ściany,

Gdzie was kochając, byłem kochany.

Ściśnij mnie, Filon[6], wzajem ściśnięty,

Śpiewajmy słodycz Przyjaźni świętej.

Za co mi stanie! że mówię śmiało,

„Nic mnie od ciebie nie oderwało”.

Ktoś kłóci ludzi, ktoś miasta wali,

My się w zaciszu stale kochali.

Ściśnij mnie, Filon, wzajem ściśnięty,

Śpiewajmy słodycz Przyjaźni świętej.

Niech mi tu twardy kamień postawią,

Którego późne lata nie strawią;

Na nim dam napis niestarty wiekiem:

„Dwóch ludzi było jednym człowiekiem”[7].

Ściśnij mnie, Filon, wzajem ściśnięty,

Śpiewajmy słodycz Przyjaźni świętej.

Pieśń przyjacielska przy kielichu[8]

Niechaj kto wzdycha do zbytków,

Jest coś droższego od złota;

Nie żądam wielkich pożytków,

Niech żyje przyjaźń i cnota!

Tu myśli nasze mieszamy

W napoju, który pijemy,

Jednego człeka składamy,

Bo jedną duszą żyjemy.

To u mnie pierwsza przewaga,

Kochać się, to pierwsza rada:

Przyjaźnią wszystko się wzmaga;

Niezgodą wszystko upada.

Niech kłótnia szuka swej zguby!

Nam ręka z ręką się łączy,

Oto przyjacielskie śluby[9],

Które śmierć chyba zakończy.

Źródło

Karpiński Franciszek, Dzieła wierszem i prozą, t. I, Warszawa 1806, s. 194, 230 – 231; tenże, Wiersze zebrane, cz. 1, oprac. T. Chachulski, Warszawa 2005, s. 68 – 69, 162.

Tomasz Zan

(1796–1855)

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

[1] Utwór zamieszczony w tomie pt. Zabawki wierszem i przykłady obyczajne (1780). Wiersz ten w całości cytuje Jan Czeczot w liście do przyjaciela, Adama Mickiewicza, z 6 października 1819 roku, zwracając się do poety słowami: „O, gdybym ja mógł z ciebie, miły dla mnie, drogi Adamie, takiego [mieć] przyjaciela! Cóżbym nie dał za to!… Wszystkim bym cię życiem moim chciałbym zjednać dla siebie…”. Mickiewicz odpowiedział Czeczotowi również cytatem z wiersza Karpińskiego, zob. przyp. 7, s. 83.

[2] Wiersz opublikowany w zbiorze pt. Zabawki wierszem i prozą (t. IV, 1783).

[3] Temira – obok Laury jedna z bohaterek sielanek Karpińskiego. W sentymentalnym świecie poezji tego twórcy przyjaźń jednopłciowa jest jedynym wytchnieniem i trwałą pociechą w niestałej miłości heteroseksualnej, która przysparza cierpień i rozterek serca. Dlatego Karpiński poświęca jednopłciowej przyjaźni wiele uwagi, stawiając ją w opozycji do zmienności uczuć cechującej związki mieszane. Do tej wizji przyjaźni będą odwoływać się przedstawiciele młodszego pokolenia romantyków, między innymi Adam Mickiewicz i Jan Czeczot.

[4] Wiersz z tomu I Dzieł wierszem i prozą (1806).

[5] Z Niemna.

[6] Filon (z gr. przyjaciel) – imię pasterza i bohatera sielanek Franciszka Karpińskiego, w tym najbardziej znanej pt. Laura i Filon.

[7] Wers ten cytuje Adam Mickiewicz w słynnym liście o przyjaźni z 25 października 1819 roku (zob. A. Mickiewicz, „Trzeba by było osobną stworzyć płeć dla przyjaciół, jak jest dla miłości” (List do Jana Czeczota z 25 października 1819 roku), s. 90 – 91), odpowiadając na wspomniany wyżej list Jana Czeczota.

[8] Wiersz z tomu I Dzieł wierszem i prozą.

[9] W dawnych czasach osoby darzące się serdecznymi uczuciami często deklarowały wzajemną przyjaźń, składając śluby przyjaźni w formie przysięgi. Ślubowanie przyjaźni przybrało czasem w kulturze ludowej postać formalną znaną pod nazwą pobratymstwa lub posiestrzenia. Podobne „przyjacielskie śluby” złożyli sobie Adam Mickiewicz i Jan Czeczot.

Dezorientacje. Antologia polskiej literatury queer

wstęp, wybór, opracowanie: Alessandro Amenta, Tomasz Kaliściak, Błażej Warkocki

Warszawa 2021

Copyright © by the authors (or their heirs)

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2021

Bakakaj Copyright © 2002, Rita Gombrowicz; Trans-Atlantyk Copyright © 1996, Rita Gombrowicz & Institut Littéraire; Dziennik 1953–1969 Copyright © 1997, Rita Gombrowicz used by permission of The Wylie Agency (UK ) Limited.

Józef Czechowicz from Zaczynając od moich ulic Copyright © 1985, Czeslaw Milosz, Abecadło by Czeslaw Milosz. Copyright © 2002, Czeslaw Milosz, used by permission of The Wylie Agency (UK ) Limited.

Paw królowej Copyright © Dorota Masłowska / Syndykat Autorów – Agencja Literacka i Scenariuszowa, wyd. Noir sur Blanc, 2017, Warszawa; Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną Copyright © Dorota Masłowska / Syndykat Autorów – Agencja Literacka i Scenariuszowa, wyd. Noir sur Blanc, 2016, Warszawa.

Ości Copyright © Ignacy Karpowicz / Wydawnictwo Literackie, 2013, Kraków.

Wydanie drugie, poprawione i rozszerzone

ISBN 978-83-67075-02-2

Recenzje naukowe: dr hab. prof. US Arleta Galant, prof. dr hab. Ewa Graczyk

Opracowanie redakcyjne i korekta: Aleksandra Czyż, Paulina Bieniek | tessera.org.pl

Projekt okładki, układ typograficzny: Marcin Hernas | tessera.org.pl

Redaktor prowadzący: Papatryk Walaszkowski

Pomimo dołożenia wszelkich starań Wydawcy nie udało się dotrzeć do wszystkich spadkobierców praw autorskich do drukowanych w niniejszym tomie utworów bądź ich fragmentów. Osoby będące spadkobiercami bądź posiadające wiedzę na temat właścicieli praw prosimy o zgłoszenie się do redakcji.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2015– 2021

(decyzja 0269/NPRH4/H1b/83/2015).

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3

00-013 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Jasna 10, lok. 3, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3) oraz księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek