Tytuł oryginału: Columbine

Copyright © 2009 by Dave Cullen
Afterword Copyright © 2010 by Dave Cullen
Epilogue Copyright © 2016 by Dave Cullen
Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2022
Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2022

Redaktor inicjujący: Adrian Stachowski

Redaktor prowadzący: Bogumił Twardowski

Marketing i promocja: Agata Gać

Redakcja: Piotr Chojnacki

Korekta: Agnieszka Czapczyk, Anna Gądek

Łamanie: Grzegorz Kalisiak

Projekt okładki i stron tytułowych: Ula Pągowska

Fotografia na okładce: RITA REED/Star Tribune via Getty Images

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

ISBN 978-83-67324-48-9

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Rachel, Danny’ego, Dave’a, Cassie, Stevena, Coreya,

Kelly, Matthew, Daniela, Isaiaha, Johna, Lauren i Kyle’a.

I dla Patricka – za to, że daje mi nadzieję.

Od autora – o źródłach

Ogromna część materiału, który złożył się na tę opowieść, została zarejestrowana na taśmach lub zapisana w notatnikach i dziennikach – przez morderców przed masakrą, a przez śledczych, dziennikarzy i badaczy już po niej. Jeszcze więcej udało się wydobyć ze wspomnień ocalałych lub zrekonstruować na ich podstawie. Wszystko, co pojawia się jako cytat, zostało albo zarejestrowane przeze mnie, innych dziennikarzy lub policyjnych śledczych, opublikowane w oficjalnych dokumentach, albo – w przypadku rozmów – z dużą dozą pewności przywołane przez jednego lub więcej uczestników. Skróciłem niektóre z tych rozmów. Poprawiłem błędy gramatyczne. Żadne wypowiedzi nie zostały wymyślone.

Takiej samej metody użyłem, gdy cytowałem wypowiedzi morderców. Bardzo dokładnie notowali swoje słowa i nagrywali samych siebie. Ich zapiski zostały przytoczone tu w takiej formie, w jakiej powstały, zachowano też ich specyficzne cechy.

Fragmenty, które sugerują przebieg toku myślenia zamachowców, pochodzą z tychże zapisków i nagrań. Dla ich potwierdzenia wykorzystano też liczne źródła dodatkowe, w tym zadania domowe, rozmowy ze znajomymi, członkami rodziny oraz nauczycielami; sięgnięto po dzienniki kluczowych osób, a także liczne akta policyjne spisane przed morderstwami, głównie podsumowania sesji terapeutycznych. Często używałem dokładnych zapisów myśli zamachowców branych z ich dzienników – bez oznaczania tych fragmentów jako cytatów. Inne odczucia podsumowywałem lub parafrazowałem, ale ich źródłem są oni sami. Mimo to mordercy pozostawili kilka znaczących luk w swojej motywacji. Próbowałem zapełnić je z pomocą ekspertów w dziedzinie psychokryminalistyki, którzy pracowali nad tą sprawą całymi latami. Wszystkie przypuszczenia co do myśli zabójców są oznaczone jako takie.

Użyto prawdziwych imion i nazwisk, z jednym wyjątkiem: dziewczyna, o której obsesyjnie pisał Dylan, pojawia się pod pseudonimem jako Harriet. Dla ułatwienia lektury poboczne postacie nie pojawiają się pod imieniem i nazwiskiem. Są jednak zidentyfikowane w rozszerzonej wersji przypisów opublikowanej na mojej stronie w internecie.

Źródłem chronologii masakry jest raport szeryfa hrabstwa Jefferson, chociaż niektórzy członkowie rodzin ofiar uważają, że atak zaczął się kilka minut później. Użyte znaczniki czasowe należy uznać za przybliżenie – ale rzetelne pod względem ich umiejscowienia względem siebie.

Zajmowałem się tym tematem jako dziennikarz, począwszy od południa w dniu ataku. Sceny opisane w książce to połączenie materiału zbieranego wtedy i efektów dziewięciu lat późniejszych badań. Złożyły się na nie setki rozmów z kluczowymi postaciami, lektura ponad dwudziestu pięciu tysięcy stron raportów policyjnych oraz obejrzenie i przesłuchanie setek godzin nagrań. Korzystałem też ze starannej pracy innych dziennikarzy, których uważam za rzetelnych.

Aby uniknąć włączenia siebie w tę opowieść, zazwyczaj piszę o dziennikarzach w trzeciej osobie. Jednak i ja byłem wśród winnych tych medialnych wpadek, kiedy na początku prawie wszyscy pomylili się co do podstawowych faktów. Mam nadzieję, że ta książka przyczyni się do naprawienia tych błędów.

Wstęp do wydania z 2019 roku

Gdy 20 kwietnia 1999 roku jechałem drogą numer sześć w kierunku Gór Skalistych z nadzieją, że jakoś znajdę tę szkołę, o której nigdy wcześniej nie słyszałem, a w której miały paść strzały – jeszcze nie mówiono nic o rannych – nie miałem pojęcia, jak bardzo duży zakręt właśnie wzięło moje życie. Trudno mi byłoby sobie wyobrazić, że miną dwie dekady, a ja wciąż będę zajmował się tym tematem. Tego, co działo się w tej szkole, też nikt nie mógł sobie wyobrazić, ale jeszcze gorsze okazały się następstwa tamtych wydarzeń.

Któż mógłby wiedzieć, u progu czego stanęliśmy? Policja też nie była gotowa: funkcjonariusze okrążyli szkołę i czekali na żądania, których nie było. Jeszcze nie istniał Protokół Aktywnego Strzelca[1*]; jeszcze nikt nie wymyślił ćwiczeń „na lockdown”[2*] – wtedy były nie do pomyślenia. Dlaczego mielibyśmy szkolić dzieci, jak chować się, gdy ktoś będzie do nich strzelał? Nikt z nas nie wiedział, że zaczęła się era szkolnego zamachowca.

Era szkolnego zamachowca. Ta fraza nie pojawi się w głównym tekście tej książki. To dlatego, że nawet dziesięć lat po zamachu, podczas którego pierwszy raz jej użyto, wciąż nie patrzyłem w ten sposób na dotykające nas wydarzenia. Nikt tak nie patrzył. To trwało już długo, zbyt długo, ale trudno było przewidzieć trwałość lub kierunek dalszego rozwoju tego zjawiska. I chociaż gardzę tym, jak dziennikarze prowadzą tę swoją punktację – nadają tym draniom tytuły jak mistrzom ringu, a więc robią dokładnie to, czego tamci pragną – jedną statystykę warto odnotować: najbardziej niesławne masowe morderstwo w historii Stanów Zjednoczonych już wypadło poza pierwszą dziesiątkę. Od tego czasu doszło do czterech z pięciu najbardziej krwawych zamachów, trzy z nich wydarzyły się w ostatnich trzech latach. To się nie kończy, jest coraz gorzej.

Zajmuję się tym tematem dwadzieścia lat później nie tylko z powodu tego, co się stało, ale też z uwagi na reakcję mediów. Pomyliliśmy się. Absurdalnie się pomyliliśmy. Byliśmy w szoku, przerażeni, rozpaczliwie pragnęliśmy odpowiedzi, mieliśmy służyć odbiorcom żądnym wytłumaczenia tego „szaleństwa” – no to je znaleźliśmy. Tyle że błędne. (Okaże się, że to coś o wiele gorszego niż „szaleństwo”, ale takie było wówczas powszechnie przyjęte założenie).

Począwszy od 20 kwietnia, przestudiowałem większość przypadków masowych strzelanin i do pewnego stopnia niektóre z tych mniejszych. Pisałem o nich oddzielnie i razem w artykułach do magazynów pod tytułami takimi jak Kolekcjonerzy niesprawiedliwości lub Co myśli morderca?. Dołączyłem do zespołu analizującego podobne wypadki, by uczestniczyć w badaniach niektórych z tych wypadków, między innymi w wizji lokalnej na miejscu strzelanin w Virginia Tech i Las Vegas, a także zdalnej analizie zamachu w Norwegii z 2011 roku na młodzieżówkę Partii Pracy. Dociekania ujawniły niepokojący trend: w dziesięcioleciu po Columbine wielu masowych morderców naśladowało Erica Harrisa i Dylana Klebolda. Uznawano ich za wzory. Dzisiaj robi to większość. W posłowiu, które dodałem do wydania tej książki z 2016 roku, pokazałem, jak powszechne stało się ubóstwianie Erica i Dylana. Od tego czasu FBI ujawniło ponad tysiąc pięćset stron dokumentów na temat masakry w szkole podstawowej Sandy Hook w Newton w stanie Connecticut z 2012 roku, kiedy Adam Lanza zabił dwudziestu pierwszoklasistów, sześciu pedagogów, a także swoją matkę. Materiały dowodzą, że Adam obsesyjnie naśladował Erica i Dylana. Zebrał na swoim twardym dysku mnóstwo informacji o Columbine, często zaglądał na internetowy czat poświęcony zamachowi, a do tego wcielał się w postacie Erica i Dylana w internetowej grze. I gdyby tylko to był odosobniony przypadek.

Pracując nad tym tematem, doświadczyłem kilku załamań, które także opisuję pokrótce w posłowiu. Z tego powodu obserwowałem kolejne tragedie z bezpiecznego dystansu emocjonalnego i obiecywałem, że już nigdy nie dam się wciągnąć w świeżą zbrodnię. Złamałem tę przysięgę daną sobie i mojemu terapeucie rok temu, kiedy wybuchła strzelanina w liceum Marjory Stoneman Douglas w Parkland na Florydzie. Zrobiłem to, bo Parkland wydało mi się inne. Tamtejsi uczniowie od razu po masakrze stanęli na czele ruchu przeciwko zbyt pobłażliwemu prawu regulującemu dostęp do broni. Emma Gonzales powiedziała: „dosyć pieprzenia bzdur”, a David Hogg rzucił wyzwanie Dorosłej Ameryce, która pozwala dzieciom umierać. Naród był wtedy jak podpięty do prądu, a pięć tygodni później grupa licealistów stanęła na czele trzeciej lub czwartej największej demonstracji w historii Stanów Zjednoczonych. Nareszcie. Jakaś droga wyjścia. Columbine nie było pierwszą szkolną strzelaniną, Parkland nie było ostatnią, ale mam nadzieję, że jeśli będę musiał wrócić w to miejsce za następne dziesięć lat, te dwie tragedie wyznaczą ramy tej epidemii: jej wybuch i początek końca. To praca nad książką o Parkland spowodowała, że zacząłem nazywać Columbine miejscem narodzin tej plagi[3*]. Za pierwszym razem poczułem dreszcz, ale nie mogłem już temu dłużej zaprzeczać. Dzisiejsi sprawcy patrzą na Erica i Dylana jak na ojców założycieli ich małego, wynaturzonego ruchu. To oni stworzyli narrację, wytłumaczenie i scenariusz, którymi upajają się naśladowcy. Gdyby tylko ci żałośni chłopcy i mężczyźni – oraz rzadko kobiety – naprawdę zobaczyli Erica i Dylana. Oni widzą tylko „Erica” i „Dylana” – postacie z legendy o zemście w Columbine, kiedy to dwóch samotnych wyrzutków z Mafii Prochowców w końcu wstawiło się za wszystkimi gnębionymi nastolatkami i dało osiłkom krwawą nauczkę za to, że tak długo ich prześladowali. To potężna opowieść. Wciąż inspiruje kolejnych gniewnych, zdesperowanych młodych mężczyzn do naśladowania tych rzekomych obrońców uciśnionych, by zabijali na ich rzekome podobieństwo.

To potężna opowieść, ale zmyślona. Ci herosi są nieprawdziwi, stworzyli ich niechlujni dziennikarze, nie do końca w jedną noc, ale w dużej mierze w ciągu jednego popołudnia. Większość narracji ustalono do dwudziestej czasu letniego w rejonie Gór Skalistych we wtorek 20 kwietnia 1999 roku. W piątek fikcyjni mściciele nabrali pełnych kształtów.

Spędziłem kolejną dekadę, użalając się nad tym, jak to sknociliśmy, jak zawiedliśmy opinię publiczną. Pozwólcie, że powtórzę przeprosiny, które znaleźliście już w nocie od autora. Jako dziennikarze mamy jedno zadanie: by mówić prawdę – kiedy już ją odkryjemy – a my to schrzaniliśmy. Nie ze złej woli czy ze złymi intencjami, ale przez to, że chcieliśmy aż za bardzo, a także przez zlekceważenie skutków naszych lekkomyślnych spekulacji i tego, jak szybko skostnieją w „fakty”. Kolejną dekadę – podczas której liczba ofiar drastycznie wzrosła – zajęło mi zrozumienie pełnego obrazu tego, co zrobiliśmy. Co by się stało, gdybyśmy opowiedzieli historię o dwóch samolubnych dzieciakach, którym chodziło tylko o wywyższanie się? Gdybyśmy przedstawili ich w ten sposób, ilu zamachowców by ich dzisiaj naśladowało?

Nie skreślimy mitów już spisanych. Ale możemy je obnażyć.

Dave Cullen

luty 2019

.

Jestem człowiekiem chorym... Człowiekiem złym. [...] Ale wiecie państwo, co było istotnym powodem mojej złości? Otóż w tym właśnie cały smak, w tym tkwiła najobrzydliwsza plugawość, że nawet w momencie największego rozdrażnienia w głębi duszy ze wstydem stwierdzałem, iż nie tylko nie jestem zły, ale nawet nie jestem przykry i tylko ot tak, niepotrzebnie udaję złość dla własnej przyjemności.

Fiodor Dostojewski, Notatki z podziemia, przeł. Gabriel Karski

Świat łamie każdego i potem niektórzy są jeszcze mocniejsi w miejscach złamania.

Ernest Hemingway, Pożegnanie z bronią, przeł. Bronisław Zieliński

CZĘŚĆ I. RANNA KOBIETA

1. Pan D.

Powiedział im, że ich kocha[1]. Każdego z osobna. Mówił bez kartki i ostrożnie dobierał słowa. Frank DeAngelis przeczekał występ czirliderek, nagrody za wyniki w nauce i przygotowane przez uczniów filmy. Kiedy po godzinie wszystkie te punkty hucznej uroczystości się skończyły, ten niski mężczyzna w średnim wieku przeszedł przez lśniące boisko do koszykówki, by wygłosić swoje przemówienie. Nie spieszył się. Z uśmiechem minął orkiestrę marszową, czirliderki i logo rebelsów, szkolnej drużyny, wymalowane pod łopoczącymi proporcami, świadectwami ostatnich zwycięstw. Stanął przed dwoma tysiącami rozemocjonowanych licealistów siedzących na drewnianych trybunach. Skupili na nim całą swoją uwagę. Wtedy powiedział im, jak wiele dla niego znaczą. Że pękłoby mu serce, gdyby miał stracić choćby jedno z nich.

To było dosyć dziwne – że ktoś z dyrekcji powiedział zgromadzeniu nastolatków akurat coś takiego. Ale Frank DeAngelis dłużej był trenerem niż dyrektorem i całym sercem wierzył w motywowanie przez szczerość. Szesnaście lat szkolił drużyny futbolu i baseballu, ale wyglądał jak zapaśnik: nabite ciało, postawa żołnierza piechoty morskiej, jednak bez fanfaronady. Próbował bagatelizować swoją trenerską przeszłość, ale widać ją było jak na dłoni.

W jego głosie pobrzmiewała obawa. Nie próbował jej ukryć, tak jak nie wstrzymywał łez, które napłynęły mu do oczu. I darowali mu to. Te dzieciaki mogły wyczuć ściemę od razu, a potem wyrazić dezaprobatę śmiechem, wierceniem się i pomrukiem niezadowolenia. Ale oni kochali pana D. Mógł powiedzieć im prawie wszystko – i często to robił. Nic nie ukrywał, nie owijał w bawełnę, nie mówił do nich jak do głupków. Tego piątkowego poranka 16 kwietnia 1999 roku dyrektor Frank DeAngelis był człowiekiem na wskroś przezroczystym.

Wszyscy uczniowie zgromadzeni w sali gimnastycznej zrozumieli, co miał na myśli. Od licealnego balu dzieliło ich mniej niż trzydzieści sześć godzin – a bal oznaczał sporo picia i sporo jeżdżenia samochodami. Prawienie tym dzieciakom morałów spowodowałoby tylko przewracanie oczami, więc zamiast tego opowiedział im o trzech tragediach z własnego życia. Jego kolega ze studiów zginął w wypadku motocyklowym.

– Pamiętam, jak siedziałem w poczekalni, jak patrzyłem na jego krew – powiedział. – Więc nie mówcie, że to niemożliwe.

Opisał im, jakie to uczucie trzymać w ramionach nastoletnią córkę, kiedy ktoś, kogo znała, zmarł w płonącym wraku. Ale najtrudniejsze nadeszło, kiedy musiał zebrać całą licealną drużynę baseballu, żeby powiedzieć im, że jeden z ich kolegów stracił panowanie nad autem. Znowu się wzruszył.

– Nie chcę iść na kolejny pogrzeb.

Później polecił:

– Spójrzcie w lewo. A teraz w prawo.

Zachęcił ich, by przyjrzeli się uśmiechniętym twarzom, a następnie zamknęli oczy i wyobrazili sobie, że nagle jednego z nich zabrakło. Poprosił, by powtarzali za nim:

– Jestem wartościowym członkiem społeczności liceum Columbine. Nie jestem sam.

To wtedy powiedział im, że ich kocha – zawsze to powtarzał.

– A teraz otwórzcie oczy. Chcę ujrzeć wszystkie wasze promienne, uśmiechnięte twarze w poniedziałek rano.

Zamilkł na chwilę.

– Jeśli przyjdzie wam do głowy zrobić coś, co być może ściągnie na was kłopoty, pamiętajcie: zależy mi na was. Kocham was, ale pamiętajcie – chcę, byśmy byli wszyscy razem. Bo jesteśmy rodziną, jesteśmy...

Nie dokończył. To był dla nich znak. Poderwali się na nogi i krzyknęli:

– CO-LUM-BINE!

Ivory Moore, nauczyciel-petarda, zawsze podkręcający atmosferę, wybiegł i zaintonował:

– Jesteśmy...

– CO-LUM-BINE!

Tym razem głośniej. Ich ręce wyrwały się ku niebu.

– Jesteśmy...

– CO-LUM-BINE!

– Jesteśmy...

– CO-LUM-BINE!

Głośniej, szybciej, mocniej, jeszcze szybciej – wprowadził ich w gorączkę. A potem pozwolił im się rozejść.

Uczniowie zapełnili korytarze. Kończyli ostatni dzień szkoły. Do ich ważnego weekendu zostało tylko kilka godzin.

Po balu, w poniedziałek, dwa tysiące uczniów – wszyscy – wróciło bezpiecznie do szkoły. Ale następnego popołudnia, we wtorek 20 kwietnia 1999 roku, dwadzieścioro czworo z dzieci pana D. i pracowników szkoły karetki zabiorą do szpitali[2]. Trzynaście ciał zostanie w budynku szkoły, a jeszcze dwa – na jej terenie. To będzie najgorsza szkolna strzelanina w historii Stanów Zjednoczonych – chociaż taki opis uraziłby dwóch chłopaków, którzy właśnie finalizowali swoje plany.

2. Buntownicy

Eric Harris bardzo chciał pójść na bal z dziewczyną. Był w ostatniej klasie, zaraz miał opuścić liceum Columbine na zawsze. Nie chciał być wykluczony z najważniejszego wydarzenia towarzyskiego swojego dotychczasowego życia. Naprawdę bardzo chciał pójść na bal z dziewczyną.

Na ogół randki nie stanowiły problemu. Eric był mózgowcem, ale z rzadkiej podkategorii: mózgowcem, ale spoko. Palił, pił, umawiał się z dziewczynami. Zapraszali go na imprezy. Czasami zajarał trawę. Z wyglądem też mocno się starał: wojskowa fryzura – krótko, spiczasto, mnóstwo żelu – a do tego czarne T-shirty i workowate bojówki. Puszczał w swojej hondzie ostry, industrialny rock, niemiecki, zawsze na full. Lubił odpalać fajerwerki i jeździć na wycieczki do Wyoming po towar, żeby uzupełniać zapasy. Łamał zasady, nadał sobie ksywkę – Reb – ale sumiennie odrabiał prace domowe, dostawał najlepsze oceny. Kręcił niezłe filmiki, puszczali je w szkole. I zadawał się z laskami. Miał tłumy lasek.

W ogólnoszkolnym rankingu podrywów Eric wyprzedzał większość kolesi z drużyny futbolowej. Był uroczy. Po prostu podchodził do dziewczyn w centrum handlowym i zdobywał je, bo miał gadane, czarujące dołeczki i rozbrajający uśmiech. Pracował w pizzerii, Blackjack Pizza, więc miał dobry tekst: zapraszał je, by wpadły na darmową pizzę. I często wpadały. Blackjack to była licha sieciówka, z tych tanich, poziom niżej od Domino’s. Restauracja, w której pracował, malutka klitka w centrum handlowym, mieściła się niedaleko jego domu. Klienci najczęściej brali na wynos lub zamawiali z dostawą, ale było też kilka stolików i rząd krzeseł barowych – dla smutasów, którzy nie mieli gdzie się podziać. Eric i Dylan pracowali jako „wewnętrzni”, co oznaczało, że zajmowali się wszystkim poza dostawami – głównie robili pizzę, stali za ladą, sprzątali. Ciężka, śmierdząca potem praca w gorącej kuchni, i nudna jak diabli.

Z twarzy Eric był uderzająco przystojny: wyraźne kości policzkowe, nieco zapadnięte policzki, rysy proporcjonalne, schludna fryzura, typowy amerykański chłopak. Profil miał jednak problematyczny: jego długi, spiczasty nos podkreślał spadziste czoło i słabo uwydatniony podbródek. Nastroszone włosy też mu nie pomagały, wydłużając ten jego kanciasty profil – ale to pasowało mu do stylu luzaka. Jego asem w rękawie był uśmiech. Dokładnie wiedział, jak go używać. Był nieśmiały, szczery, ale i kokieteryjny. Dziewczyny na to leciały. Raz wkręcił się na bal dla absolwentów powracających z uniwersytetów. Był wtedy siedemnastoletnim pierwszoroczniakiem, a udało mu się wyrwać dziewczynę starszą o sześć lat. Z tego numeru był dumny.

Ale z balem na koniec liceum miał problem. Z jakiegoś powodu – brak farta, zły czas – nie udawało mu się. Już wariował od tego szukania dziewczyny. Poprosił jedną, ale miała chłopaka. Najadł się wstydu. Spróbował z kolejną, znowu dostał kosza. Nie krępował się poprosić o pomoc znajomych. Jego koledzy prosili w jego imieniu, tak samo koleżanki, z którymi spędzał czas, on sam też – i nic, nic, nic.

Jego najlepszy przyjaciel, Dylan, już miał dziewczynę na bal. Kto by pomyślał? Dylan Klebold był cichy, nieśmiały, naprawdę wstydliwy. Ledwo mógł wydusić coś z siebie przy obcej osobie, a co dopiero przy dziewczynie. Czasami towarzyszył Ericowi jak cień, kiedy ten chodził na podryw do centrów handlowych. Zgrywał wtedy niewidzialnego. Eric zasypywał dziewczyny komplementami; Dylan dawał im ciasteczka podczas lekcji – tak pokazywał im, że mu się podobają. Znajomi Dylana powiedzieli później, że nigdy nie był na randce; być może nawet nigdy nie zaprosił nigdzie żadnej dziewczyny – wliczając tę, z którą poszedł na bal.

Dylan Klebold też był mózgiem, ale już nie takim spoko. Na pewno sam tak o sobie nie myślał. Bardzo starał się naśladować Erica – na niektórych nagranych z nim filmach napinał się, udawał twardziela, a potem spoglądał na przyjaciela, szukając aprobaty. Dylan był wyższy i bystrzejszy niż Eric, ale zdecydowanie mniej przystojny. Dylan nienawidził swoich wydatnych rysów i asymetrycznej twarzy. Szczególnie nosa – według niego wyglądał jak gigantyczna narośl. Chłopak widział tylko najgorszą wersję siebie.

Pomogłoby, gdyby się ogolił. Właśnie zaczął mu się sypać zarost, ale tylko trochę, kępki puchu na brodzie. Wydawał się z nich dumny, jakby nie był świadom tego, jak wyglądają.

Jednak to Dylan bardziej pasował na buntownika. Długie, cienkie loki opadały mu na ramiona. Górował nad rówieśnikami. Dopiero wchodził w okres dojrzewania, jeszcze miał urosnąć, ale już miał metr dziewięćdziesiąt. Prawie sześćdziesiąt pięć kilogramów wyciągniętej wagi. Mógłby nosić się z dumą, rzucać wyzwanie swoim adwersarzom, ale bał się tej wysokości, tego wystawienia na widok. Dlatego się garbił, co zmniejszało go o kilkanaście centymetrów. Większość jego znajomych przekroczyła metr osiemdziesiąt – tylko Eric był wyjątkiem, miał metr siedemdziesiąt pięć. Jego wzrok napotykał grdykę Dylana.

Eric też nie był zachwycony swoim wyglądem, ale rzadko dawał to po sobie poznać. W podstawówce przeszedł zabieg w celu zniwelowania wrodzonej wady: pectus excavatum, nienormalnie zapadniętego mostka[3]. Wcześniej podkopywało to jego pewność siebie, ale poradził sobie z tym, pozując na twardziela.

Jednak to właśnie Dylanowi udało się znaleźć dziewczynę na bal. Wypożyczył smoking, kupił kwiaty i razem z piątką innych par zamówili wspólną limuzynę. Zabierał na bal słodką, bystrą dziewczynę, wierzącą. Pomogła im załatwić trzy z pięciu sztuk broni palnej. Na tyle przepadała za Dylanem, że uwierzyła w opowieść Erica, że potrzebują strzelb na polowanie. Robyn Anderson była ładną, filigranową blondynką, która kryła się za swoimi długimi, prostymi włosami, często zasłaniającymi sporą część jej twarzy. Działała w kościelnym kółku młodzieżowym. Teraz pojechała ze swoją grupą na weekendową wycieczkę do stolicy, ale miała wrócić na bal. Dostawała same szóstki, a za miesiąc miała odebrać dyplom z wyróżnieniem. Codziennie widziała się z Dylanem na lekcjach matematyki, razem chodzili korytarzami, spędzała z nim czas, kiedy tylko mogła. Dylan ją lubił, jej sympatia mu schlebiała, ale nie podobała mu się na tyle, by zostać jego dziewczyną.

Dylan traktował szkołę serio. Eric też. Chodzili na mecze, na potańcówki, występy. Kręcili materiały dla szkolnej telewizji Rebel News Network. Dla Dylana ważny był szkolny teatr. Nigdy nie chciał występować przed publicznością, ale dobrze czuł się za kulisami, przy konsolecie reżysera dźwięku. Bliżej początku roku uratował Rachel Scott, ślicznotkę z trzeciej klasy, kiedy podczas jej występu na przeglądzie talentów magnetofon zjadł jej taśmę. Za kilka dni ją zabije.

Obu brakowało talentu sportowego, ale byli zapalonymi kibicami. W dzieciństwie obaj grali w małej lidze baseballu i w piłkę nożną. Eric nadal trochę kopał, ale Dylan raczej tylko patrzył. Eric kibicował rockiesom i cieszył się na wiosenne treningi. Dylan był za drużyną BoSox, ciągle chodził w ich czapce. Oglądał dużo baseballu, studiował tabele z wynikami, kompilował własne statystyki. Był najlepszy w wymyśloną ligę, w którą bawili się ze znajomymi. Nikt nie mógł zagiąć w analizach Dylana Klebolda, bo przygotowywał się na marcowe okienko transferowe na długo przed. Innym nudziło się już po pierwszych turach, ale Dylan zawsze chciał mieć mocną drużynę. Teraz, w swoim ostatnim tygodniu, poinformował komisarza ich ligi, że zamierza wciągnąć do swojej ekipy świeżaka, miotacza. Będzie pracował nad kupnem tego zawodnika cały weekend, aż do poniedziałku, ostatniej nocy swojego życia. Żył baseballem – powiedział ktoś, kto go znał.

Eric lubił myśleć o sobie, że jest niepokorny, ale zależało mu na akceptacji. Najmniejsza zniewaga wyprowadzała go z równowagi. Na lekcjach wyrywał się do odpowiedzi i zawsze znał poprawną. Na ostatnie zajęcia z kreatywnego pisania napisał wiersz o końcu nienawiści i miłości do świata. Lubił cytować Nietzschego i Szekspira, ale jakoś umknęła mu ironiczna wymowa jego ksywki, Reb: taki rebeliant, że na ksywkę wybrał sobie imię szkolnej maskotki.

Dylan podpisywał się VoDKa, podkreślając wielkimi literami swoje inicjały w nazwie ulubionego alkoholu[4]. Dużo pił i był z tego dumny; podobno zyskał to przezwisko po tym, jak wypił na raz całą butelkę. Eric wolał jacka danielsa, ale skrupulatnie krył się przed rodzicami. W oczach dorosłych to Eric był tym grzecznym, chociaż jego niewłaściwe zachowanie miewało swoje konsekwencje – ojciec często wymierzał mu kary, głównie takie, które ograniczały jego swobodę. Eric miał w sobie coś z osoby władczej, lubiącej kontrolę. Starannie badał granice, próbując ustalić, co ujdzie mu na sucho. A jeśli na czymś mu zależało, potrafił podlizywać się jak nikt.

Właściciel restauracji Blackjack Pizza dobrze znał nieposkromioną stronę charakteru Erica. Kiedy zamykał, Robert Kirgis czasami zabierał Erica i Dylana na dach, gdzie razem pili browary, a chłopaki wystrzeliwali fajerwerki nad dachem centrum handlowego. Kirgis miał dwadzieścia dziewięć lat, ale lubił spędzać z nimi czas. Uważał ich za bystre dzieciaki; czasami wysławiali się jak dorośli. Eric wiedział, kiedy jest czas na zabawę, a kiedy trzeba poważnie. Gdyby na tym dachu zjawił się policjant, pewnie to Eric by z nim rozmawiał. Kiedy klienci oblegali ladę, a kierowcy czekali na pizzę, ktoś musiał to ogarniać – i Eric robił to dobrze. Pod presją zamieniał się w robota. Nic go nie deprymowało, kiedy zależało mu na wyniku. A do tego potrzebował tej pracy; miał kosztowne hobby i nie zamierzał ryzykować dla jakichś chwilowych uciech. Kiedy Kirgis wychodził z restauracji, to Eric przejmował ster.

Dylana nikt nie zostawiał na posterunku. Nie można było na nim polegać. Przez ostatni rok pracował w kratkę. Starał się o lepszą robotę w sklepie komputerowym, wysłał profesjonalnie przygotowane CV. Zrobił wrażenie na właścicielu i został przyjęty. Ani razu tam nie poszedł.

Ale nic tak nie różniło chłopaków jak zachowanie w momentach konfrontacji. Dylan zaczynał ciężko oddychać, a Eric spokojnie kalkulował. Jego zimna krew uchroniła go od większości tarapatów, ale obu przydarzały się szkolne bójki. Lubili naprzykrzać się młodszym dzieciakom. Raz Dylan wpadł, kiedy wydrapywał obsceniczne rysunki na szafce jednego pierwszoroczniaka. Kiedy nauczyciel Peter Horvath zwrócił mu uwagę, Dylan zaczął wariować. Zwyzywał Horvatha, walił w ściany, zachowywał się jak szaleniec. Eric wywinąłby się z tego, przepraszając, robiąc uniki, zarzekając się, że jest niewinny – dobrałby strategię do odbiorcy. Szybko czytał ludzi i dostosowywał do nich swoje komunikaty. Był niewzruszony, podczas gdy Dylan wybuchał. Nie miał pojęcia, na co Horvath zareagowałby dobrze, i nie obchodziło go to. Był kłębkiem emocji. Kiedy dowiedział się, że do szkoły na rozmowę o szafce jechał jego ojciec, wkopał się jeszcze bardziej. Logika nie miała znaczenia.

Obaj potrafili myśleć analitycznie, matematyka nie sprawiała im problemów, w lot łapali technologiczne nowinki. Gadżety, komputery, gry wideo – dać im cokolwiek nowego i byli zachwyceni. Tworzyli strony internetowe, adaptowali gry, żeby opowiadały o stworzonych przez nich postaciach i wymyślonych przez nich przygodach, kręcili masę filmów – etiudy, które sami napisali, wyreżyserowali i w których grali. Co zaskakujące, tyczkowaty i nieśmiały Dylan wykazywał talent aktorski. Eric był tak na chłodno spokojny i opanowany, że nawet nie umiał udawać intensywnych emocji. W osobistym kontakcie był uroczy, pewny siebie i ujmujący, ale udając rozemocjonowanego młodzieńca, był nudny i nieprzekonujący, niezdolny do przekazania uczuć. Dylan za to był jak podpięty pod prąd. Na co dzień delikatny i nieśmiały, ale nie zawsze: gdy ktoś stawał mu na odcisk, wybuchał. Na filmach uwalniał ten gniew i stawał się szaleńcem, dosłownie rozpadał się przed kamerą na kawałki. Oczy wychodziły mu z orbit, kiedy rozciągał policzki, trzymając je w palcach i odsłaniając rozszerzone pory wokół nosa.

Eric i Dylan prezentowali się jako normalni młodzieńcy w ostatniej klasie liceum. Testowali granice tego, co dozwolone, próbowali swoich umiejętności w kontaktach z płcią przeciwną. Czasami mieli dosyć głąbów, z którymi musieli się użerać – bo byli też trochę przemądrzali. Nic niezwykłego jak na liceum.

Rebel Hill opada łagodnie, wyrastając ponad Columbine tylko na dwanaście metrów – ale to wystarczy, by zdominować okolicę. Już z połowy wzniesienia rozciąga się spektakularny widok na Góry Skaliste. Z każdym krokiem ku górze coraz wyraźniej nad płaskowyżem ukazują się postrzępione, brązowe ściany wyrastające z Wielkich Równin. Góry wystrzeliwują na prawie tysiąc metrów, nieskończone i na pozór niemożliwe do spenetrowania, ciągną się aż po horyzont ku północy i równie daleko na południe. Miejscowi nazywają je pogórzem. Górujące nad Columbine pasmo Front Range przewyższa najbardziej masywne szczyty Appalachów. Drogi i osiedla kończą się tuż przed górami. Nawet rośliny muszą tam walczyć o przeżycie. Tylko pięć kilometrów dalej, a jakby koniec świata.

Na Rebel Hill niewiele rośnie. Wzgórze pokrywa czerwonawa glina, spośród jej pęknięć gdzieniegdzie wystają chwasty, chociaż na ogół nie udaje się im tam zadomowić. Niedaleko od niego za sprawą osiedli znów daje o sobie znać cywilizacja. Wśród szerokich, krętych ulic i ślepych zaułków i sosen wyrastają dwupiętrowe domy, centra handlowe, boiska piłkarskie – i kościoły, kościoły, wszędzie kościoły.

Liceum Columbine mieści się na rozległej łące na skraju dużego parku w cieniu Gór Skalistych. To duża, nowoczesna placówka – ponad dwadzieścia trzy tysiące metrów kwadratowych solidnej, nieudziwnionej konstrukcji. Beżowa elewacja z betonu i nieliczne okna sprawiają, że szkoła przypomina fabrykę. Budynek jest praktyczny, tak samo jak mieszkańcy południowej części hrabstwa Jefferson. Jeffco, jak skrótowo nazywa się hrabstwo, oszczędzało na architektonicznych zbytkach, ale hojnie inwestowało w laboratoria chemiczne, komputery, pracownię audio-wideo i pierwszorzędną kadrę nauczycielską.

W piątkowy poranek, po apelu w sali gimnastycznej, korytarze aż buzowały od młodzieńczej ekscytacji. Uczniowie wylewali się z sali, śmiejąc się, flirtując, ganiając się i przepychając. Ale już za północnym wyjściem z budynku, gdzie szczyty Gór Skalistych wyglądały znad Rebel Hill, ten zgiełk dwóch tysięcy rozkrzyczanych nastolatków ginął bez śladu. Dwukondygnacyjna budowla i okalający ją kompleks sportowy były jedyną w okolicy oznaką, że jest się w dwudziestej pod względem wielkości amerykańskiej metropolii. Centrum Denver było oddalone o zaledwie szesnaście kilometrów na północny wschód, ale miasto zasłaniały ograniczające horyzont drzewa. W cieplejsze dni drzwi szkolnego warsztatu stolarskiego otwierano na oścież. Chłopcy zbliżali narzędzia tnące do wirujących bloków drewna, a szum tokarek konkurował z hałasem wentylacji. Ale minionej środy na równinę opadł front zimnego powietrza. Wciąż było chłodno, kiedy pan D. powiedział swoim uczniom, jak bardzo ich kocha.

Zimno nie odstraszało palaczy[5]. Każdego dnia roku szkolnego można było zobaczyć ich, jak krążą wokół oficjalnej palarni, odgrodzonego słupami telefonicznymi skrawka trawy, ulokowanego tuż za parkingiem, zaraz za terenem szkoły. Mieli tam spokój. Żadnych nauczycieli, reguł, tłumu – i żadnego stresu.

Eric i Dylan byli stałymi bywalcami palarni. Palili te same papierosy, camele z filtrem. Eric zaczął pierwszy, Dylan zaraz po nim.

Ich znajomi zauważyli, że ostatnio częściej wagarowali i opuszczali się w pracach domowych. Dylan ciągle obrywał za spanie na lekcjach. Eric wyglądał na zdenerwowanego i wkurzonego, ale też w niepokojący sposób wyzutego z emocji. Któregoś dnia znajomy nakręcił na wideo, jak Eric siedział z kolegami w stołówce[6]. Rozmawiali o rozrządach, zaworach i o tym, ile można dać za używaną mazdę. Eric bawił się telefonem, wciągnęło go to, kręcił nim kółka na blacie stołu. Wyglądał, jakby nie słuchał, ale było wprost przeciwnie – chłonął każde słowo.

Do stołówki wszedł chłopak.

– Weź spierdalaj! – burknął jeden z kolegów Erica, chociaż adresat nie mógł tego usłyszeć. – Nie znoszę chuja!

Inny kumpel przytaknął. Eric odwrócił się powoli i spojrzał przez ramię z typowym dla siebie spokojem. Przyglądał się chłopakowi, po czym odwrócił się, równie niezainteresowany jak zabawą telefonem.

– Ja nienawidzę prawie wszystkich – odparł chłodno – O, tak. Oderwałbym mu łeb i go oszamał.

Powiedział to beznamiętnym głosem. Żadnej złości, gniewu. Ledwie słyszalny ton ciekawości. Jego brwi uniosły się przy „O, tak” – jakby chciał pogratulować sobie niezłego tekstu, który zaraz rzuci niby od niechcenia.

Nikt nie zobaczył w tej reakcji nic niezwykłego. Przywykli już do Erica.

Zaczęli wspominać ten raz, kiedy nabijali się z jednego pierwszoroczniaka. Eric udawał dzieciaka z klasy dla uczniów z niepełnosprawnościami, takiego jąkającego się. Piersiasta dziewczyna przeszła koło nich. Eric zamachał do niej i wszyscy przy stoliku zaczęli ją podrywać.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1*] Według najczęściej przywoływanych definicji aktywny strzelec to osoba, której celem jest zabójstwo lub usiłowanie zabójstwa maksymalnej liczby osób przebywających w danym pomieszczeniu lub na konkretnym terenie (ten i następne przyp. tłum.).

[2*] W trakcie trwania takich ćwiczeń uczniowie mają ukryć się w najbliższej klasie i zachowywać się cicho. Przeprowadza się je właśnie z myślą o atakach aktywnych strzelców.

[3*] Następnym po Columbine reportażem w dorobku Cullena jest książka o zamachu na szkołę w Parkland na Florydzie w 2018 roku.

[1] Większość scen z przemówieniami Pana D. jest oparta na moich wywiadach z nim, których treść została później z grubsza potwierdzona przez innych obecnych. Wiele z jego przemówień wygłoszonych po morderstwach słyszałem osobiście. Byłem pierwszym dziennikarzem, któremu DeAngelis udzielił długiego wywiadu. Rozmawialiśmy 4 czerwca 1999 roku w jego gabinecie przez mniej więcej dwie godziny. Przez następne dziewięć lat rozmawiałem z nim ponad dwadzieścia razy.

[2] Ta liczba różni się nieco od podanej w końcowym raporcie biura szeryfa i w innych relacjach. Różnica zależy od tego, czy bierze się pod uwagę osoby, które odniosły stosunkowo małe obrażenia. Dwadzieścia cztery osoby, razem z nazwami szpitali, w których się leczyły, zapisano w aktach o sygnaturze JC-001–011869 i JC-001–011870. Tę samą liczbę podaje komisja gubernatora. Dwadzieścia jeden osób postrzelono, a trzy odniosły rany w trakcie ucieczki.

[3] Dokumentacja medyczna Erica Harrisa została ujawniona przez władze hrabstwa Jeffco. Do tego on sam kilkakrotnie komentował swoje odczucia co do wady w swoich notatkach.

[4] Zapis bywał różny. W ten sposób Eric zapisał to na swojej stronie internetowej. Dylan czasami pisał VoDkA, a czasami tylko Vodka lub V.

[5] Przez dziewięć lat kilka razy zaszedłem do jamy palaczy i za każdym razem uczniowie zachowywali się podobnie, z jednym wyjątkiem: przez kilka lat po zamachu byli podejrzliwi wobec obcych i bardzo agresywni wobec dziennikarzy. Z czasem uległo to zmianie.

[6] Ta scena pochodzi z ujawnionego przez policję nagrania wideo dokonanego przez znajomego zamachowców. Nagrywali całkiem sporo zwykłych czynności.