Copyright © Alex Wieseltier, 2022

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2022

zdjęcie autora: Niusia Lichtman

zdjęcie na okładce: Tomasz Bohajedyn

redakcja: Anna Nowakowska

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66759-82-4 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66759-83-1 (wydanie drugie, e-book ePub i mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

DOM KULTURY „13 MUZ”

70-551 Szczecin, pl. Żołnierza Polskiego 2

www.13muz.eu

Józwa

Ano, dzień dobry! Tak. Dobrze pan trafił. To ja jestem stary Józwa.

Że co? Że powieści o mnie chodzą? Abo to ludzie nie mają nic innego do roboty?

Kołyska? Jasne, że pamiętam. Stary jestem, ale pamięć to jeszcze mam.

No! O to, że niby stary Józwa co roku starą kołyskę maluje inną farbą?

Nie zawsze. Tylko od czasu, jak moja Kasia umarła. Zmarło się jej pięć lat temu.

Coś z jakimś guzem czy co. I zawinęła się szybko.

Ale przed śmiercią powiedziała mi całą prawdę o Asi.

Tak to ona milczała, a ja tam, panie, nie pytałem.

Kołyska? Ano nie mam jej. Jak to jak? Nie mam, bo oddałem.

A tak. Po tylu latach. I oddałem.

Tak. To prawda, co gadają.

Ja tę kołyskę zrobiłem sześćdziesiąt lat temu dla Asi. Jedyna pamiątka.

Ano przyjechała taka pani. Wyfiokowana. Od razu widać, że z zagranicy.

Pytała. To jej powiedziałem o kołysce. Pokazałem. Chciała kupić.

Ale jak powiedziała, że jest córką Asi, to oddałem.

Nie. Asia nigdy nie przyjechała. Jak mnie zwolnili z więzienia, to już jej nie było.

Za co? Ano dostałem pięć lat, a zwolnili po trzech.

Takie były czasy. A ja się przyznałem. Nigdy nie umiałem kłamać.

Ja, panie, nie dla siebie. Wszystko dla tej kruszyny.

Panie. Ciężkie były czasy. A trzeba było żyć.

Jak wróciłem do wioski, to trudno było.

Mnie nie było prawie trzy lata, to wszystko podupadło.

A Kasia to tylko oko miała na Asię. Wszystko było na mojej głowie.

A tu dobytek rozkradają. Ciągle coś z tego marnego inwentarza ginie.

Najpierw jaja podbierali, potem kury ukradli.

Ale jak świniaka ukradli, to się zasadziłem. W nocy przyszło trzech. Oberwani.

Chudzi jak strachy na wróble. Żydzi. I jedyną krowę chcieli mi ukraść!

To ja tego pierwszego kosą. Nawet nie zipnął.

Drugiemu przyłożyłem styliskiem. A trzeci mi umknął.

Taki byłem zeźlony, że tego zranionego wrzuciłem z rana na wóz i na posterunek zawiozłem.

Oni mi tam dali worek kartofli i powiedzieli, że jak znajdę więcej Żydów, to też wynagrodzą. A u nas kartofle się skończyły.

Ta krowa, co my mieli, chuda była. Mleka tylko tyle, co dla Asi.

Nie. Kasia mleka nie miała.

Nie wiem. Asia już była, jak przyjechałem. Nie było mnie prawie trzy lata.

Najpierw zabrali mnie do wojska i zaraz potem wojna wybuchła.

Nie. Nie nawojowałem się, bo Niemcy wszystko zajęli, zanim nauczono mnie trzymać karabin.

Tułałem się po kraju, bo nasza wioska dostała się pod rusków.

Jak wróciłem, to się Kasi nie pytałem. Myślałem, że to jakiś rusek jej zrobił.

Bo Asia taka czarniawa była. Takie chuchro. Ale jakie słoneczko!

Małe gówienko była, jak ją pierwszy raz zobaczyłem.

Ale jak spojrzała na mnie i mrygnęła tymi ślepkami, to, panie...

Nie. Innych dzieci Pan Bóg nam nie dał.

Ja tam płaksiwy nie jestem.

Nawet jak Kasia poszła na tamten świat, to łezki nie uroniłem.

Tylko raz. Jak wróciłem z więzienia i zobaczyłem, że Asi już nie ma.

A tak! Z młodym Kobielakiem chodziliśmy na łowy.

Na przednówku to wszystkim było ciężko.

Im i tak było trzy ćwierci do śmierci.

Niektórzy to nawet prosili, żeby ich zawieźć do Niemców.

Bo im już było wszystko jedno.

Nie wszystkim. Z takimi tośmy się też nie cackali.

Ten na polu, ta trójka koło jeziora i tych dwoje w zagajniku, to słabe byli jak koty.

To ich żandarmi od razu.

Ten, co się stawiał, to go powieźli gdzieś z grupą innych. Może i przeżył.

Bo zeznania jakieś mi pokazywali. Kazali podpisać, to podpisałem.

Nie wiem. Dopiero w więzieniu, jak zrobili kurs dla tych z małym wyrokiem, to się trochę pisać nauczyłem.

Nie. Młodego Kobielaka nie zasądzili, bo już nie żył.

Sam go zadźgałem.

A co miałem robić, jak mi powiedział, że Asia taka czarna, to pewnie Żydówka i że jak się nie podzielimy pieniędzmi, to pójdzie na posterunek?!

Jak go znaleźli pod lasem, to hyr poszedł, że Żydzi go zabili i uciekli do partyzantki. A ja milczałem.

Że okropne? Panie! Życie było okropne!

Tylko Asia była tym promykiem, co mi i Kasi serca grzał.

Jak mi Kasia mówiła, że przyjechali jacyś krewni i Asię zabrali, to widziałem, że w niej serce pękło. Mnie też.

Takie to i życie było po tym.

Ona dopiero na łożu śmierci mi powiedziała, że Asię znalazła w chlewiku. Golutką.

Ale tak się do niej śmiała, że jej serce...

Musiała jakaś Żydówka ją tam zostawić, bo dzień wcześniej była obława z żandarmami i policjantami.

Ona kochała Asię więcej, niż jakby ją sama urodziła.

Ja chyba też.

Co? Późno już? No to do widzenia.

Jasiowa

Ano, pochwalony!

Co? Nie! Ja nie Jasiowa. Ja Janowa.

Wie pan. Te młode dzisiaj to nic nie wiedzą.

Jasiowej chata była blisko naszej, ale ich już dawno tu nie ma.

Bardzo szybko po wojnie się wynieśli.

O to, to pamiętam. Do końca życia nie zapomnę.

Trochę ich tu się plątało. Najwięcej jak te getta likwidowali.

To oni tu na wieś uciekali i do lasu.

Że co? Dziewczynkę? A, to Marysia od Maciejczaków.

Trzy latka miała. Zdolna taka była. Na profesorkę się wyuczyła.

Nie. Ja tam nikogo nie ukrywałam.

Ano, chyba w czterdziestym trzecim to się kole mojej stodoły kręcili.

Ale tylko w nocy. Kilka razy to nawet tam trochę jajek i chleba położyłam.

Ale jak ten Jankiel przyszedł i zapytał, czy może z rodziną zostać, to go pogoniłam.

On był przed wojną bogaty. Młyn miał.

A pogoniłam, bo mój Żydów nie lubił.

A Jankiela jeszcze więcej, bo go kiedyś orżnął na worek mąki.

Nie sam Jankiel, bo od tego miał ludzi.

Ale jak mój się skarżył, to go wyśmiał.

No i te żandarmy, i nasz policjant.

Jak wlecieli z donosu do Maciejczaków i znaleźli tych trzech Żydów, co się tam ukrywali, to i Żydów, i wszystkich Maciejczaków zabili.

Tylko się Marysia uratowała, bo jak mieli iść w pole, to Maciejczakowa mi ją podrzuciła.

Maciejczakowej siostra ją potem zabrała. A Kielonków to tylko spalili.

Oni trzymali tam Żydówkę. Ponoć kilka miesięcy.

Ale na przednówku to im tak ciężko było, że kazali jej sobie pójść.

A ona taka zżalona była, że jak ją złapali i zawieźli na posterunek, to im o Kielonkach powiedziała.

No i popatrz pan, co za baba! Trzymali ją, dopóki mogli.

Ona i tak do śmierci. To nie mogła trzymać gęby?!

To Jankielów wygoniłam. A oni poszli drugi raz do Muszniaka.

Dopiero po wojnie wieś się dowiedziała, że dwie żydowskie rodziny się tutaj uchowały.

Największa dziwota, że jedna u Jasiowej.

U nich zawsze było głodno, a dzieciska to prawie goło latały. Taka nędza.

Ludzie to bardzo Jasiowej za złe mieli. Bo przecież i sąsiadów, i całą wieś narażała.

A jak rok potem jeden z tych ocalonych przyjechał z prezentami, to już Jasiowa życia nie miała i się gdzieś wynieśli.

Nie. Do Muszniaka nikt nie miał pretensji.

On ludziom stawiał i chwalił się, ile tego dobrego od Jankiela dostał.

Nikt nie zazdrościł, bo Muszniak wszystko przepił.

Mówili, że Jankiel z rodziną ukrywał się u Muszniaka dwa razy.

Za pierwszym razem, jak się Jankielowi pieniądze skończyły.

Muszniak po pijaku opowiadał, że im zaproponował wtedy, że zostaną, jak on będzie mógł się z Rachelcią zabawić.

To oni wtedy poszli. I pewnie wtedy do mnie zachodzili.

A potem do Muszniaka wrócili i Muszniakową szlag trafiał, bo Muszniak bardzo sobie Rachelcię upodobał.

Cud, że ich nie wydała, ale pewnie się bała, że żandarmy ich też załatwią.

Rachelcia? Ona wtedy miała chyba szesnaście lat.

Muszniak się chwalił, że nawet za bardzo się nie broniła.

Tylko był kłopot, jak poroniła.

Nie. Muszniak żadnego tam medalu nie dostał.

Jak ruskie przyszli, to Jankiel od razu do nich poleciał ze skargą.

Ale ten ichni politruk, jak się dowiedział, o co chodzi, to się tylko obśmiał.

I zapytał, gdzie jest dziewczyna. To Jankiel od razu uciekł.

A politruk poszedł do Muszniaków i jak sobie popili, to podobno pochwalił Muszniaka: „Ty nie tolko ludiej spasał, no i z diewoczki żeńszczinu zdiełał. Wot mołodiec!”.

Takie to były czasy!

nota biograficzna autora

Alex Wieseltier (ur. w 1941 r., w Symferopolu na Krymie) – autor opowiadań. Po II wojnie światowej mieszkał w Szczecinie. W latach 1959-1964 studiował na Politechnice Szczecińskiej, na Wydziale Budowy Maszyn, gdzie po studiach był asystentem naukowo-dydaktycznym. Potem pracował w fabryce sprzętu grzejnego w Szczecinie. W roku 1976 wyjechał z rodziną do Danii i pracował w firmie FLSmidth, jako technolog. Jest blogerem i moderatorem internetowego Forum Żydów Polskich. Opowiadania publikował w internecie i „Midraszu”. Więcej na stronie: https://alexwieseltier2206.webnode.dk.

Zbiór opowiadań Krzywe Zwierciadło (FORMA 2022) jest jego debiutem książkowym.

w serii piętnastka ukazały się:

Andrzej Ballo „Albowiem”, „Bodajże”

Henryk Bereza „Względy”, „Zgłoski”, „Zgrzyty”

Kazimierz Brakoniecki „Dziennik berliński”

Zbigniew Chojnowski „Tarcze z pajęczyny”

Maciej Cisło „Błędnik”

Wojciech Czaplewski „Książeczka rodzaju”, „Książeczka wyjścia”

Marek Czuku „Róbta, co chceta”, „Stany zjednoczone”

Jan Drzeżdżon „Łąka wiecznego istnienia”

Anna Frajlich „Czesław Miłosz. Lekcje”, „Laboratorium”

Paweł Gorszewski „Niecierpiące zwłoki”

Małgorzata Gwiazda-Elmerych „Czy Bóg tutaj”

Tomasz Hrynacz „Noc czerwi”

Lech M. Jakób „Ćwiczenia z nieobecności”, „Do góry nogami”, „Poradnik grafomana”, „Poradnik złych manier”, „Rzeczy”,

Paweł Jakubowski „Kopuła”

Zbigniew Jasina „Drzewo oliwne”, „Inaczej przemijam”

Jolanta Jonaszko „Bez dziadka. Pamiętnik żałoby”, „Portrety”

Gabriel Leonard Kamiński „Pan Swen (albo wrocławska abrakadabra)”

Piotr Kępiński „Po Rzymie. Szkice włoskie”

Bogusław Kierc „Cię-mność”, „Płomiennie obojętny (o chłopcu, który chciał być Bogiem)”

Kazimierz Kyrcz Jr „Punk Ogito”

Artur Daniel Liskowacki „Brzuch Niny Conti”, „Capcarap”, „Cukiernica pani Kirsch”, „Kronika powrotu”, „Ulice Szczecina”, „Ulice Szczecina (ciąg bliższy)”

Krzysztof Lisowski „Czarne notesy (o niekonieczności)”, „Motyl Wisławy. I inne podróże”

Krzysztof Maciejewski „Dziewięćdziesiąt dziewięć”, „Osiem”

Tomasz Majzel „Opowiadania w liczbie pojedynczej”, „Treny Echa Tropy”

Piotr Michałowski „Cisza na planie”

Mirosław Mrozek „Odpowiedź retoryczna”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Merton Linneusz Artaud”

Halszka Olsińska „Bliskie spotkania”, „Małostki”, „Złota żyła”

Paweł Orzeł „Cudzesłowa”

Mirosława Piaskowska-Majzel „(Po)między”

Karol Samsel „Jonestown”, „Prawdziwie noc”, „Więdnice”

Bartosz Sawicki „Krucha wieczność”

Eugeniusz Sobol „Killer”

Ewa Sonnenberg „Wiersze dla jednego człowieka”

Wojciech Stamm „Pieśni i dramaty patriotyczne i osobiste”

Grzegorz Strumyk „Re _ le rutki”

Leszek Szaruga „Kanibale lubią ludzi”

Wiesław Szymański „Skrawki”

Michał Tabaczyński „Legendy ludu polskiego. Eseje ojczyźniane”

Paweł Tański „Glinna”, „Kreska”

Maria Towiańska-Michalska „Akrazja”, „Engram”, „Z Ameryką w tle”

Andrzej Turczyński „Źródła. Fragmenty, uwagi i komentarze”

Miłosz Waligórski „Długopis”

Henryk Waniek „Notatnik i modlitewnik drogowy (1984-1994)”, „Notatnik i modlitewnik drogowy II (1994-2004)”

Alex Wieseltier „Krzywe zwierciadło”

Sławomir Wernikowski „Passacaglia”

Leszek Żuliński „Suche łany”