Niech pan nie sądzi, że ten, który próbuje pana pocieszać, żyje bez trudu pośród prostych i spokojnych słów, które panu niekiedy przynoszą ulgę. (…) Gdyby jednak było inaczej, to nie potrafiłby nigdy znaleźć owych słów.

Rainer Maria Rilke, Listy do młodego poety*

* Żródła polskich cytatów podane są na na końcu książki.

Wstęp

Czasem zapisuję różne rzeczy, żeby dodać sobie otuchy. Rzeczy, których nauczyłem się w trudnych czasach. Myśli. Refleksje. Listy. Przykłady. Rzeczy, które chcę zapamiętać. A także te, których nauczyłem się od innych osób albo na podstawie ich życia.

To dziwny paradoks, że wielu najjaśniejszych, najbardziej pokrzepiających lekcji życie udziela nam wtedy, kiedy jesteśmy na dnie. Cóż, o jedzeniu najwięcej myślimy, gdy jesteśmy głodni, a o szalupach – gdy wypadniemy za burtę.

Oto niektóre z moich łodzi ratunkowych. Myśli, które utrzymywały mnie na powierzchni. Mam nadzieję, że i was mogą ponieść na bezpieczny ląd.

O strukturze słów kilka

Ta książka jest równie chaotyczna jak życie.

Ma wiele krótkich rozdziałów i kilka dłuższych. Zawiera listy, aforyzmy, cytaty, studia przypadków, do tego parę wyliczanek, a gdzieniegdzie nawet jakiś przepis. Jest utkana z doświadczenia, lecz czerpie inspirację zewsząd – od fizyki kwantowej po filozofię, od ulubionych filmów po starożytne religie czy Instagram.

Można ją czytać dowolnie. Na przykład zacząć od początku i skończyć na końcu albo zacząć od końca i skończyć na początku. Można czytać fragmenty. Można zaginać rogi. Wyrywać kartki. Pożyczać książkę (choć niekoniecznie z wyrwanymi kartkami) znajomym. Trzymać ją obok łóżka albo w ubikacji. Można też wyrzucić ją przez okno. Zero wytycznych.

Gdzieś w tle pobrzmiewa jednak uniwersalny temat, a są nim więzi. Wszyscy są czymś, każdy jest powiązany ze wszystkim. Człowiek z człowiekiem, chwila z chwilą. Ból z przyjemnością, rozpacz z nadzieją.

W ciężkich czasach potrzebujemy solidnego pokrzepienia. Czegoś elementarnego. Mocnego oparcia. Skały, której możemy się schwycić.

Mamy to wszystko w sobie. Czasem jednak potrzebujemy pomocy, by to dostrzec.

Część pierwsza

Może „dom” to nie jest miejsce,
lecz po prostu nieodwołalny stan?

James Baldwin, Mój Giovanni

Niemowlę

Wyobraź sobie siebie jako niemowlę. Patrzysz na nie i myślisz, że niczego mu nie brakuje. Jest kompletne. Od pierwszego oddechu ma wrodzoną wartość, niezależną od zewnętrznych czynników w rodzaju bogactwa, urody, polityki czy popularności. Jest to nieoceniona wartość ludzkiego życia. I ta wartość w nas trwa, choć coraz łatwiej nam o tym zapomnieć. Pozostajemy równie żywi i równie ludzcy jak w dniu, w którym się narodziliśmy. Wystarczy istnieć. I mieć nadzieję.

To ty jesteś celem

By siebie kochać, nie musisz nieustannie się doskonalić. Miłość to nie jest coś, na co zasługuje się dopiero po osiągnięciu jakiegoś celu. Żyjemy pod nieustanną presją, ale nie pozwól jej zdławić empatii względem samego siebie. Urodziłeś się wart miłości i wciąż jesteś jej wart. Bądź dla siebie życzliwy.

Nic nie jest silniejsze niż iskierka nadziei, która nie chce zgasnąć.

Co powiedział mój tata, gdy zgubiliśmy się w lesie

Swego czasu we Francji zgubiłem się z tatą w lesie. Miałem jakieś dwanaście, może trzynaście lat. W każdym razie było to w czasach, gdy większość ludzi nie miała telefonów komórkowych. Byliśmy na jakichś niepojętych dla mnie mieszczańskich wakacjach w zabitej dechami dziurze w dolinie Loary i poszliśmy pobiegać. Jakieś pół godziny później tata mówi: „O rany, chyba się zgubiliśmy”. Bezskutecznie łaziliśmy w kółko, szukając drogi. Tata spytał o drogę dwóch mężczyzn – kłusowników – a oni wskazali nam zły kierunek. Zgrywał chojraka, ale widziałem, że zaczyna panikować. Od paru godzin krążyliśmy po lesie. Mama musiała odchodzić od zmysłów. Krótko przedtem usłyszałem w szkole biblijną opowieść o Izraelitach, którzy umarli na pustyni, więc wyobraźnia podpowiadała mi, że i nas spotka podobny los. Wtedy tata powiedział: „Jeśli pójdziemy cały czas prosto, to się w końcu wydostaniemy”.

Miał rację. Po jakimś czasie usłyszeliśmy samochody i dotarliśmy do głównej drogi. Znajdowaliśmy się kilkanaście kilometrów od wioski, z której wyruszyliśmy, ale teraz przynajmniej mogliśmy się kierować drogowskazami. Wydostaliśmy się z lasu. Do dziś, kiedy się gubię – dosłownie lub w przenośni – myślę o tej strategii. Myślałem o niej w trakcie załamania nerwowego, gdy żyłem w nieustannej panice przerywanej jedynie depresją; gdy moje serce miotało się w piersi jak oszalałe; gdy prawie nie wiedziałem, kim jestem, i nie miałem pojęcia, jak mam dalej żyć. „Jeśli pójdziemy cały czas prosto, to się w końcu wydostaniemy”. Posuwając się małymi kroczkami wciąż w tym samym kierunku, zawsze zajdziesz dalej, niż chodząc w kółko. Liczy się determinacja, by iść naprzód.

To nic

To nic, że jesteś załamany.

To nic, że życie naznaczyło cię bliznami.

To nic, że przytłoczyły cię problemy.

To nic, że filiżanka się wyszczerbiła – dzięki temu widać, że ma przeszłość.

To nic, że jesteś sentymentalny, kapryśny i ronisz słodko-gorzkie łzy przy piosenkach i filmach, które nie powinny cię wzruszać.

To nic, że lubisz to, co lubisz.

To nic, że lubisz coś tylko dlatego, że ci się podoba, a nie dlatego że jest epickie, genialne czy popularne.

To nic, że czekasz, aż inni cię odkryją. Nie musisz rozsmarowywać się tak cienko, że staniesz się niewidzialny. Nie musisz zawsze wychodzić do świata. Czasem warto poczekać, aż świat przyjdzie do ciebie. Jak to ujęła świetna pisarka Anne Lamott: „Latarnia nie biega po całej wyspie, żeby ratować statki. Po prostu stoi i świeci”.

To nic, że nie wykorzystujesz do maksimum każdego kawałka czasu.

To nic, że jesteś tym, kim jesteś.

To nic.

Siła

Cesarz rzymski i filozof stoicki Marek Aureliusz uważał, że kiedy się czymś przejmujemy, „ból nie wynika z tej rzeczy jako takiej, lecz z tego, jak ją widzimy – a to w każdej chwili możemy zmienić”.

Uwielbiam to przesłanie, ale jednocześnie wiem z doświadczenia, że znalezienie w sobie takiej siły bywa czasem praktycznie niemożliwe. Nie możemy ot tak, na zawołanie, pozbyć się rozpaczy, stresu związanego z pracą czy obaw o zdrowie. Kiedy gubimy się w lesie, nasz lęk może nie być bezpośrednio wywołany przez las ani przez nasze zagubienie się w nim, ale dopóki ta sytuacja trwa, mamy nieodparte wrażenie, że właśnie ona jest źródłem naszego lęku.

Warto jednak pamiętać, że nasza własna perspektywa istotnie kształtuje nasz świat. A żeby ją zmienić, niepotrzebna jest zmiana zewnętrznych okoliczności. Lasy, które przemierzamy, są metaforyczne i choć czasem nie potrafimy się z nich wydostać, modyfikując perspektywę, nauczymy się żyć wśród drzew.

Nic nie jest złem ani dobrem samo przez się

Kiedy Hamlet mówi swoim szkolnym przyjaciołom Rozenkrancowi i Gildensternowi, że „nic nie jest złem ani dobrem samo przez się, tylko myśl nasza czyni to i owo takim”, nie ma na myśli nic optymistycznego. Szekspirowski książę nie bez kozery jest w podłym nastroju. Postrzega Danię, a nawet cały świat jako więzienie, i rzeczywiście możemy powiedzieć, że jest fizycznie i psychicznie uwięziony. Nawet on ma jednak świadomość roli, jaką w tej kwestii odgrywa perspektywa, oraz tego, że ani świat, ani Dania same w sobie nie są złe. Są złe z jego perspektywy. Są złe, bo za takie je uważa.

Wszystko, co dzieje się poza nami, jest neutralne. Dopiero kiedy wnika do naszych umysłów, staje się dobre lub złe. Ostatecznie więc to od nas zależy, jak traktujemy dane zdarzenie. Oczywiście czasem niełatwo zmienić punkt widzenia, ale świadomość, że możemy postrzegać tę samą rzecz na różne sposoby, może być źródłem pewnej ulgi. A także siły, bo nie jesteśmy zdani na łaskę świata, nad którym nie mamy kontroli, lecz polegamy na własnym spojrzeniu, które przy odpowiednim wysiłku i determinacji możemy zacząć modyfikować i poszerzać. Nasz umysł jest więzieniem, ale w pakiecie z nim dostajemy także klucze.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Tytuł oryginału: The Comfort Book
Published by arrangement with Canongate Books Ltd,
14 High Street, edinburgh eH1 1Te

Copyright © Matt Haig 2021

Wydanie polskie:
Burda Media Polska Sp. z o.o.
ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa
Dział Handlowy: tel. 22 360 38 41–42
Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tłumaczenie: Iwona Michałowska-Gabrych
Opracowanie redakcyjne: Pracownia edytorska Od A do Z
Projekt graficzny: erte
Opracowanie graficzne projektu okładki: Krzysztof Rychter
Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta
Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Copyright for Polish edition © 2022 Burda Media Polska Sp. z o.o.
All rights reserved.

ISBN 978-83-8251-242-7

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach do przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych, również częściowe, tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

www.slowne.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Marcin Kośka