Henrijecie.

Melissie.

Ericowi.

Ale strzeż się też ostrożnej nijakości. Kieruj się w tych sprawach własnym wyczuciem. Niech działanie zgadza się ze słowem, a słowo z działaniem. I pilnuj się zwłaszcza, żeby nie wykraczać poza naturalność, która jest zawsze powściągliwa. Wszelka przesada kłóci się z celem teatru: a celem tym było i jest – tak u początków teatru, jak i dzisiaj – podstawiać zwierciadło naturze, uświadamiać cnocie i hańbie ich własne rysy, substancji epoki nadawać formę, która ją utrwali.

William Szekspir, Hamlet[1]

Kto rozbił te lustra

I porozrzucał je

Odłamek

Po odłamku

Wśród gałęzi?

…

L’Akdhar (poeta) musi zebrać te lustra

Na dłoni

I dopasować wszystkie kawałki

Według swego widzimisię

I zachować

Pamięć gałęzi

Saadi Yusuf

(Przekład z arabskiego: Khaled Mattawa)

WSTĘP DO POLSKIEGO WYDANIA

Mój przyjaciel Gil Dennis napisał scenariusz o mojej ojczyźnie, z którego, nad czym boleję, nigdy nie powstanie film. Zaczyna się od idyllicznego obrazu miejscami zamarzniętego strumienia pędzącego przez nietkniętą knieję. Lodowata woda ścieka z zielonych pąków na końcach gałęzi i widz wie już, że zaczęła się wiosna. Na obraz najeżdża słowo „Bośnia” i cyfry „1992”, żeby widz wiedział, gdzie i kiedy się znajduje. Początkowo radosna muzyka nagle zmienia się w posępną i przerażającą, kamera koncentruje się na jednej krze – na tyle cienkiej, że na końcach aż przeźroczystej – na naszych oczach kra zaczyna pękać. Nagle pojawia się jedna, druga, trzecia lodowa wysepka, tak bardzo podobne do zarysów krajów na mapie, stopniowo się odłamują i odrywają, i zostają porwane przez nurt, wpadają z impetem na siebie, rozbijając się na jeszcze mniejsze, poszarpane kawałki lodu, a następnie zostają w jednej chwili pożarte przez wartki prąd strumienia.

Gdyby nakręcono film na podstawie tego scenariusza, już wstępna sekwencja w doskonały sposób zilustrowałaby to, co się stało z Jugosławią, krajem, w którym się urodziłem. Na ten temat zapisano całe biblioteki, powstały niezliczone artykuły w prasie i skrypty akademickie, dzieła literackie i próby „szczegółowego” opisu historii. Ludzie, którym chce się to czytać, dopiero zaczynają rozumieć, na czym polegał rozpad Jugosławii. Natomiast literatura ta zupełnie nie oddaje ludzkich uczuć. Odczułem ten rozpad na własnej skórze, w sercu i w mózgu (który na dowód tego wciąż nosi blizny) i zawsze pragnąłem zamknąć te odczucia w jakiejś formie sztuki czy ekspresji. Jednym z powodów, dla których tego łaknąłem, był fakt, iż w młodości stałem się świadkiem wydarzenia teatralnego, które na chwilę całkowicie zawładnęło moim życiem.

Było to w roku 1995, kiedy stałem się samozwańczym, osiemnastoletnim aktorem dramatycznym podczas tournée do szkockiego Edynburga. Moja trupa teatralna, Awangardowa Grupa „Mewa Jonathana Livingstona”, została zaproszona przez Demarco European Art Foundation, by zagrać na edynburskim festiwalu Fringe wraz z kilkunastoma innymi znanymi grupami teatralnymi z Europy Wschodniej. Nasze spektakle odbywały się w środku dnia, mieliśmy więc wolne wieczory i spędzaliśmy je, włócząc się ulicami stolicy Szkocji i szukając guza.

Jednego wieczoru mijaliśmy ogrodzenie boiska szkolnego gdzieś (o ile pamiętam) w Stockbridge i dobiegła nas stamtąd głośna, opętańcza muzyka, a pod nocnym niebem stał tłum widzów festiwalu skąpany w teatralnych światłach, czekający na coś, co miało się wydarzyć, i na ich widok poczułem wielkie podekscytowanie. Zaintrygowani przeszliśmy przez bramę szkolnego boiska, by zapytać jakiegoś Polaka stojącego przy kasie, co się tutaj dzieje. Odpowiedział, że to spektakl plenerowy, i poinformował nas, ile kosztują bilety. Byliśmy spłukani (nasze dzienne kieszonkowe wynosiło tylko cztery funty), nie stać więc nas było na wejście, ale po wymianie kilku zdań w łamanym angielskim kasjer nagle zorientował się, że jesteśmy z Bośni. Kiedy to się stało, po prostu otworzył bramkę i wpuścił nas do środka za darmo. Powiedział coś w stylu: „Musicie to zobaczyć. To jest sztuka o was”.

Była to Carmen Funebre poznańskiego teatru Biuro Podróży i nigdy, poza tym, czego sam doświadczyłem, nie widziałem żadnego dzieła sztuki, które w tak dogłębny i wnikliwy sposób uchwyciłoby to, co się stało z moim starym krajem. Jej obrazy żywym ogniem wypaliły się w moim umyśle, w mojej duszy i nawet dzisiaj, kiedy wykładam wstęp do teatru na południu stanu Waszyngton, jestem cały rozgorączkowany i staram się odegrać te sceny przed moimi studentami i przekazać im, jak to było stać tam, na tym boisku, pod gołym niebem, w tym stanie ducha. Rzucam się po scenie na prawo i lewo i widzę w ich spojrzeniach, że intelektualnie rozumieją, co staram się im powiedzieć, ale ich twarze wyrażają również zakłopotanie i lęk, ponieważ ich tam nie było, ponieważ ich doświadczenie jest dalekie od cielesnego. I czuję ukłucie smutku, wyzucia z emocji, ponieważ ja pamiętam…

W pewnym momencie wykonywania Carmen Funebre aktorzy podwiesili do poliestrowych balonów modele domów, podpalili je i puścili w górę, ku czarno-szarym szkockim niebiosom. Trzeba było to widzieć. I kiedy zewsząd, z grona zauroczonej, mrużącej oczy publiczności festiwalowej było słychać ochy i achy, tylko polscy aktorzy na scenie i my, Bośniacy na widowni, robiliśmy, co w naszej mocy, by wyciszyć emocje i nie wybuchnąć płaczem za prawdziwymi domami, które płonęły w Bośni, bo wtedy w naszym domu wciąż trwała wojna.

Byłem związany z teatrem od szóstego roku życia, ale nie udało mi się przekazać moich prawdziwych doświadczeń życiowych tak mocno, sięgając do trzewi, jak to zrobiono w sztuce teatru z Poznania. Straciłem złudzenia co do teatru amerykańskiego, bo skupia się głównie na zabawianiu widza, kupcząc jego wartościami. Zrozumiałem to i zająłem się literaturą. Starałem się, żeby była ona równie dojmująca jak sztuka, która zmieniła moje życie. Jeśli tak się nie stało, winę za to ponoszę wyłącznie ja sam. Ależ naturalnie, proszę mnie o tym zawiadomić.

Dziękuję za lekturę.

Uśmiechów sto.

Ismet Prcić

Portland w stanie Oregon

(…wyjątek z Notesu Pierwszego: Ucieczka, Ismet Prcić…)

W czasie wojny, kiedy ojczyzna potrzebowała go najbardziej – jego palca naciskającego spust, by jej bronić, jego ciała jako tarczy, jego zdrowia psychicznego i człowieczeństwa na ofiarę dla przyszłych pokoleń, jego krwi do nawożenia ziemi – w tym oto czasie próby szkolenie bojowe w siłach specjalnych Mustafy trwało dwanaście dni. Tor przeszkód przebył dwadzieścia cztery razy, przerzucił granat ćwiczebny przez oponę samochodową z różnych odległości dokładnie sześć razy, do celu strzelał z wiatrówki, żeby nie marnować naboi, a koledzy przynajmniej raz zrobili mu kocówę za gadanie przez sen. Wykonywał niezliczoną ilość pompek, przysiadów, podciągnięć, chował się, rzucał i robił przewroty, a ich bezrozumna mnogość nie miała poprawić jego kondycji, lecz go złamać, żeby podczas ćwiczeń sierżant od musztry był w stanie zaznajomić go z wojskową hierarchią i zrobić z niego karnego żołnierza, takiego, który był zbyt przerażony, by nie wykonywać rozkazów, i który, kurwa, zdechnie, kiedy mu, kurwa, każą.

Podczas szkolenia dano mu w końcu do ręki prawdziwą broń.

– To jest uzi, a tak działa, ale nie mamy uzi, więc możecie zapomnieć to, czego się właśnie nauczyliście. A to jest law, a tak się go obsługuje, ale mamy ich ograniczoną liczbę, a poza tym znajdują się w rękach ludzi, którzy już wiedzą, jak ich używać, więc skoro tak czy owak ich nie dostaniecie, to lepiej zapomnijcie, czego się właśnie nauczyliście.

I tak dalej.

Facet od walki na noże nauczył go, w które miejsce należy wbić nóż i w jakim celu, dźgał więc wiszące worki z piaskiem z narysowanymi na nich ludzkimi sylwetkami. Ten od min pokazał, jak uzbrajać miny przeciwpiechotne i przeciwpancerne, i roztoczył przed nim cały ich śmiercionośny czar. Lekarz wojskowy wziął łyk śliwowicy i powiedział mu, że wojna to jedno wielkie gówno i że on, Mustafa, jest jak mały bobek w tej kupie gówna, a następnie ostrzegł, żeby nie przychodzić do jego ambulatorium, o ile nie ma się bebechów przestrzelonych na wylot, tak że można spojrzeć przez ranę. I po szkoleniu.

Na koniec dostał kałacha, jak wszyscy inni, jeden magazynek amunicji, jeden granat ręczny, jeden bagnet i został na tydzień wysłany do okopów z regularną armią, żeby mógł zakosztować tego, co wojna ma mu do zaoferowania, żeby przeczytał jej niepisaną instrukcję, zanim postanowią, do jakiej jednostki specjalnej będzie pasować najlepiej.

NOTES PIERWSZY:

UCIECZKA[2]

(…ser…)

Kiedy koła samolotu linii klm dotknęły w końcu amerykańskiej ziemi, spięci Bośniacy siedzący w tylnych rzędach – ludzie, dla których jeszcze kilka miesięcy wcześniej samoloty były jedynie cienkimi smugami pary wodnej krzyżującymi się bezgłośnie na niebie nad ich zapomnianymi przez Boga wioskami – zaczęli spontanicznie klaskać i wiwatować. Dołączyłem do nich, choć miałem sensacje żołądkowe, efekt spożycia sera i owoców gdzieś jeszcze nad Anglią. Był to ser żółty, być może już stary, bo przez cały lot biegałem po samolocie tam i z powrotem w poszukiwaniu wolnej toalety. Gdy w końcu udało mi się dostać do jednej lub drugiej, klęczałem niezdarnie przy miniaturowej muszli i nie mogłem się wyrzygać.

Ci ludzie, moi krajanie, uchodźcy, byli jednocześnie podekscytowani i nerwowi. Uśmiechali się, marszcząc z niepokojem brwi na dźwięk niezrozumiałego trajkotania dobiegającego z głośników. Samolot zatrzymał się przy bramce na lotnisku jfk, ale niewielka podświetlana klamra obok znaku przekreślonego papierosa nad naszymi głowami wciąż się świeciła. Siedzieliśmy tak chwilę. Mężczyzna przede mną, młody jeszcze gość podróżujący z żoną i córką, właściciel uzębienia w katastrofalnym stanie, wystawił głowę nad oparcie fotela i zaczął mi się przyglądać przez okulary.

– Jesteśmy już na miejscu czy nabieramy paliwa? – wyszeptał po bośniacku, wybałuszając oczy. Na jego twarzy malowały się strach i zażenowanie. Choć starał się zachować dyskrecję, wszyscy go słyszeli i zaczęli odwracać się w moją stronę. Byłem jedynym Bośniakiem na pokładzie, który znał język angielski.

– Jesteśmy na miejscu – wymamrotałem, kiwając głową.

Od fotela do fotela zaczęła się rozchodzić fala cichej aprobaty. Mężczyzna odwrócił się z powrotem.

– Tak myślałem – usłyszałem, jak mówi do żony.

– Nie udawaj, że wiedziałeś.

– Zawsze trzeba wyłączyć silnik kombajnu przed tankowaniem, bo może się zapalić – wyjaśnił dobitnie. – Tak samo z samolotami. Maszyna to maszyna.

– Jasne, znalazł się najmądrzejszy.

– Milcz, kobieto.

Zaczęło się od polityków, którzy w telewizji kłócili się, mówiąc o swojej narodowości i konstytucyjnych prawach. Każdy z nich twierdził, że to właśnie jego nacja jest zagrożona.

– Myślałem, że wszyscy jesteśmy Jugosłowianami – powiedziałem do matki, choć mając lat piętnaście, powinienem już mieć swój rozum.

Trzeba było naprawdę mieszkać na strasznym zadupiu, żeby nie widzieć, że zaraz wszystko pierdolnie. Nie wiem, dlaczego to powiedziałem. Być może komunistyczny slogan o „Jedności i Braterstwie” tak mocno wbijano mi do łba, że automatycznie pojawiał się w świadomości, zagłuszając doświadczenie życiowe. Kazała mi się zamknąć i podkręciła dźwięk w telewizorze.

I wtedy zaczęły się pojawiać doniesienia: o oblężeniach, ofiarach wśród cywilów, obozach koncentracyjnych, uchodźcach. Chorwaci i muzułmanie byli bezlitośnie wyrzynani przez serbskie oddziały paramilitarne oraz przez Jugosłowiańską Armię Ludową, która, kiedy jej działania stały się aż nadto widoczne, zdawała się nie należeć już do wszystkich „ludów” Jugosławii.

– A my to którzy? – pytałem matki, wciąż rżnąc głupa w nadziei, że moje stanowcze odrzucanie oczywistych faktów będzie w stanie wymazać obrazy widziane na ekranie telewizora, wymazać mój strach, tak żeby wszystko wróciło do normy. Znów kazała mi się zamknąć i dała jeszcze głośniej, aż sąsiad na dole zaczął walić w sufit kijem od szczotki i mama musiała jednak ściszyć telewizor.

Nagle i niespodziewanie twoja narodowość staje się bardzo ważną kwestią. Pojawiły się doniesienia o serbskich oddziałach paramilitarnych zatrzymujących wszystkich mężczyzn starających się uciec z Bośni. Kazali im ściągać spodnie i bieliznę, by udowodnili, że są Serbami. Każdy obrzezany miał przewalone.

Wszystkie bośniackie miasta i miasteczka, jeśli nie były zajęte, zostały oblężone. Ciągnęło się to latami. Zmarłych chowano na boiskach piłkarskich, ludzie ścinali drzewa w parkach, w piecach palili też książkami i meblami, trzymali kury na balkonach, łatali buty taśmą klejącą, łapali i jedli gołębie, robili prowizoryczne piece z pralek, hodowali grzyby w piwnicy, wstawiali plastikowe płyty w miejsce szyb, wariowali i skakali z dachów domów, pili spirytus do dezynfekcji, rozrabiając go z herbatą rumiankową, aż przestawał być palny, skręcali papierosy z herbaty ziołowej i papieru toaletowego, cierpieli, mieli nadzieję, czekali, pierdolili się. Władze opróżniły więzienia oraz szpitale psychiatryczne, ponieważ nie były w stanie zapewnić żywności osadzonym i pacjentom. Złodzieje i mordercy wrócili na rodzinne łono. Wariaci błąkali się po mieście, robiąc różne hece, na przykład wygłupiali się, mówiąc, że ludzie mają arbuzy zamiast głów, ale też smutno się to dla nich kończyło, bo znajdowano ich zamarzniętych pod kościołem. Żołnierze walczyli za nich wszystkich i za siebie. Mój ojciec, inżynier chemik, miał szczęście, bo wymyślił urządzenie przetwarzające smar przemysłowy na tłuszcz jadalny, za co pewien drobny przedsiębiorca i spekulant wojenny zapłacił mu dziesięć tysięcy marek niemieckich. To nas uratowało. Matka jadła tyle, żeby przeżyć, ponieważ obwiniała się, że nie jest w stanie rzucić palenia. Wydzielała sobie papierosy, jak tylko mogła, snuła się po mieszkaniu jak niespokojny duch, układała pasjansa i odliczała sekundy dzielące ją od kolejnej fajki.

Czasami z bratem podkradaliśmy papierosa, kiedy paczka była prawie pełna, i chowaliśmy go gdzieś w mieszkaniu, by wyciągnąć, kiedy już nic nie miała, tylko po to, by zobaczyć, jak w jej oczach znów zapalają się na chwilę dobrze znane iskierki. Później serca nam krwawiły na widok mamy obmacującej sploty wielkiego kilimu w przedpokoju, z palcem na ustach i żarem w oczach szukającej naszej kryjówki.

Korytarze lotniska jarzyły się majestatyczną poświatą. Niósł nas ze sobą strumień pasażerów. Można było poznać, który z nich jest uchodźcą, a który nie – po wyrazie twarzy, postawie i pewności, z jaką stawiał kroki. Rodowici Amerykanie i turyści szli szybko, bo chcieli mieć już to wszystko za sobą, złapać kolejny lot i znaleźć się gdzie indziej. Byli wyprostowani jak struny. Uchodźcy człapali jak somnambulicy, ściskając swoje bagaże, zasłaniając się nimi, jakby w obronnym geście odgradzając swe ciała od nowego świata. Wygłodniałym wzrokiem wszyscy chłonęliśmy reklamy na ścianach, zachęcające do wypicia jakiegoś trunku lub odwiedzenia Disneyworldu, a także wykafelkowaną podłogę, po której stąpaliśmy na ostatnich nogach, gnąc kostropate kolana, zasłaniając się dłońmi przed tą nową, nieznaną mnogością tła i kolorów. Chłonęliśmy to wszystko jednocześnie beztrosko i czujnie.

Ale to, co myślałem, że będzie krótkim, bezgłośnym, anonimowym beknięciem, skończyło się na gorzkiej, serowej papce podchodzącej mi do ust. Zatrzymałem się, upuściłem bagaż przy ścianie i wykrztusiłem z siebie palącą, paskudną ciecz. Aż oczy zaszły mi łzami. Łykałem ślinę, starając się nawilżyć gardło. Wtedy uświadomiłem sobie, że nikt mnie nie mija. Kiedy się odwróciłem z wykrzywioną twarzą, zdegustowany zobaczyłem, że wszyscy Bośniacy ustawili się w ogonku za mną, jakby w oczekiwaniu. Gapili się na mnie, musieli iść za mną od jakiegoś czasu. Nawet tych kilku, którzy się wysforowali, zatrzymało się, spoglądając przez ramię.

– Nic ci nie jest, kolego? – zapytał kombajnista niosący swojego jasnowłosego aniołka na rękach niczym worek ze zbożem. Jego żona, w rozwiązanej, białej chustce na głowie, ze skrzywioną miną ciągnęła za sobą dwie walizy.

– Zgaravica – wykrztusiłem i wszyscy przybrali współczujący wyraz twarzy. Niestrawność. Wziąłem swój bagaż i znów zacząłem iść, łykając ślinę. W ustach, w gardle, w piersiach miałem trującego grzyba.

Po części byłem dumny z tego, że pięćdziesiąt osób zatrzymywało się, kiedy stawałem, i ruszało w dalszą drogę, kiedy ruszałem ja. Czułem też jednak zażenowanie takim zachowaniem, ich siermiężno-idyllicznym oderwaniem od rzeczywistości, pełnymi zakłopotania spojrzeniami ludzi w potrzebie. Zwalczyłem w sobie chęć rzucenia się biegiem i wmieszania w grupę miejscowych i turystów, naśladowania ich mowy ciała, wywracania oczami na widok wolno przesuwającej się kolejki, udawania, że interesuje mnie wyłącznie, która jest godzina, żeby tylko stać się jednym z nich.

Korytarze wypluwały nas do wielkiej sali. Czarnoskóra kobieta w mundurze stała, gestykulując i wskazując właściwy kierunek – na prawo i nie mniej ochoczo na lewo. Miała na ustach jaskrawoczerwoną pomadkę i nie trzeba było stać bezpośrednio przy niej, by zauważyć, że pobrudziła nią sobie zęby.

– Obywatele amerykańscy i cudzoziemcy z prawem stałego pobytu, proszę ustawiać się po prawej stronie. Wszyscy pozostali, proszę trzymać się lewej strony – mówiła, obrzucając niecierpliwym spojrzeniem sześcioosobową bośniacką rodzinę, która całkowicie zagubiona ostrożnie stawiała kroki, gapiąc się na nią. Trzymali w górze szare koperty emigranckie niczym numery na starcie jakiegoś rajdu, tamując całkowicie przepływ nadciągających osób.

– Na lewo! – krzyknąłem po bośniacku. Rodzina zawahała się i odwróciła w moją stronę. Kiedy pokiwałem głową, żeby potwierdzić, opuścili swoje koperty i ustawili się w ogonku z lewej strony. Zerkali na mnie, czy naprawdę pójdę w ich ślady.

Kolejka po prawej przesuwała się bardzo szybko. Funkcjonariusze przywoływali Amerykanów do swoich stanowisk, otwierali paszporty, gadali z nimi o jakichś pierdołach, wbijali pieczątkę, zamykali paszport i z uśmiechem witali ich w kraju. Wkrótce prawa część sali była już prawie opustoszała – do czasu, kiedy fala Amerykanów z kolejnego lotu wylała się tłumem do środka.

Lewa strona była całkowicie zapakowana obcokrajowcami jednostajnie przesuwającymi się w ślimaczym tempie przez labirynt. Funkcjonariusze raz po raz, z obrzydzeniem, ponawiali swoje upomnienia, a uchodźcy wciąż rozglądali się po podłodze, zastanawiając się, dlaczego, do cholery, te Amerykańce drą się na nich i pokazują na wykafelkowaną podłogę, sprawdzając po kieszeniach, czy nie zgubili czegoś ważnego, i wzruszając ramionami.

Kiedy nadeszła moja kolej, by stanąć przed żółtą linią, przysunąłem się do niej jak najbliżej mogłem bez przekraczania jej, jakbym szykował się do rzutu kamieniem. Serce rozkołysało całe moje ciało. Czułem jego pulsowanie pod gałkami ocznymi, z boku na szyi, w końcówkach palców i w palcach u stóp. Przez chwilę zapomniałem o rozognionym gardle, cuchnącym brzemieniu w żołądku i nieświeżym oddechu. Wpatrywałem się w wiszącą przede mną tablicę z napisem „proszę czekać na zwolnienie się stanowiska”, modląc się bezgłośnie, wysyłając pozytywne wibracje i wyobrażając sobie idealny przebieg czekającej mnie rozmowy.

Tablica ożyła i pojawił się na niej mrugający numer jedenaście. Przełknąłem ślinę i przeszedłem przez żółtą linię w stronę stanowiska, przy którym siedział młody sikh. Przyglądał mi się uprzejmie, lecz bez okazywania żywszych uczuć. Zbliżyłem się z uśmiechem, mając przed oczami wersety Koranu, lecz nie wypowiadając ich nawet szeptem, po czym podzieliłem się z nim wszystkim na swój temat.

– Witamy w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Powodzenia.

Opuściłem labirynt emigracyjny na nogach, które nie należały do mnie.

Stał tam mężczyzna z plakietką z napisem „bośnia” w dłoni. W szarych, wełnianych spodniach, marynarce o lekko szarawym odcieniu i długim, granatowym płaszczu przypominał kurczaka. Na jego czole malował się ten rodzaj bystrości, który przez lata podpełza do szczytu jajowatej głowy oraz lustrzanych okularów w stylu lat osiemdziesiątych. Górna część okularów była pobrudzona i zatopiona w brwiach, a dolna sięgała połowy policzków. Za nim, na końcu korytarza, stał policjant w mundurze – ostatni bastion obrony – którego przedramiona zdawały się przyrośnięte do pasa Batmana. Był wielkim rudzielcem o głosie, jaki z pewnością wydałby z siebie gotycki gargulec, gdyby umiał mówić, i łapskami, którymi mógłby wydusić zeznania z takiej kamiennej rzeźby.

– Jaka to nacja nas teraz najeżdża? – zadudnił do mężczyzny z plakietką, obserwując, jak zbliżam się korytarzem. Ale widząc, że zwalniam, mężczyzna nie zaszczycił go odpowiedzią i podszedł wprost do mnie.

– Bośniak? – zapytał po bośniacku, a ja, zaskoczony, powiedziałem yes po angielsku. Kombajnista z żoną zaatakowali mężczyznę salwą nakładających się na siebie pytań. Kiedy tylko moi towarzysze niedoli, uchodźcy, usłyszeli zrozumiały dla nich język, odwrócili się do mnie plecami. Zostałem w tej farsie błyskawicznie zdegradowany ze stopnia generała do zwykłego trepa i nikt już nie zwracał na mnie uwagi, a niektórzy nawet przepychali się brutalnie, by tylko dotrzeć do tego niewielkiego mężczyzny. Pamiętam, jak pół roku wcześniej, po drodze do Szkocji na pokładzie promu z jakiegoś francuskiego miasteczka do Dover, wraz z moim przyjacielem Omarem oddzieliliśmy się od tego panoptikum i zrobiliśmy sobie spacer po statku. Lżyliśmy w naszym ojczystym języku każdą napotkaną osobę jak burą sukę. Byliśmy zestrachani i jednocześnie po sztubacku zachwyceni tym, że możemy natknąć się na pasażera, który zrozumie, że został przechrzczony na wodnego bawołu o oczach jak dwie dziury w dupie, który tylko patrzy, by przerżnąć jakąś oślicę – i skopie nam w końcu tyłki za takie obelgi.

– Wszyscy Bośniacy, proszę do mnie – krzyczał mężczyzna z plakietką. – Jestem Enes i pracuję dla bośniackiego konsulatu. Witamy w Nowym Jorku. Większość z was będzie czekała na lot do miejsca przeznaczenia, a ja jestem tu po to, by wam w tym pomóc…

Bośniakom zupełnie odpierdoliło i zaczęli się przekrzykiwać, starając się coś do niego powiedzieć, machali biletami i szarymi kopertami z papierami, przepychając się byle bliżej niego. Enes starał się ich uspokoić, kręcąc tylko głową i krzycząc, że nikomu nie odpowie, dopóki nie ustawią się karnie w kolejce.

Poczułem smutek, patrząc na to wszystko, i cofnąłem się. Miałem lot dopiero na drugi dzień, wiedziałem więc, że będę nocował w Nowym Jorku. Oddaliwszy się nieco od grupy, starałem się wyglądać jak tubylec. Znów ścisnęło mnie w żołądku i znów poczułem nadchodzące beknięcie. Ale raz już zostałem oszukany, przełknąłem więc tylko ślinę.

– Jak szczury – rzucił rudowłosy gliniarz do mijającego go Amerykanina, który też przyglądał się całemu zamieszaniu. Rzuciłem mu wrogie spojrzenie prosto w niebiesko-zielone ślepia. Nie uciekał wzrokiem.

– Mówisz po angielsku? – zadudnił w moją stronę, przesadnie mocno akcentując, żebym zrozumiał.

Jest takie słowo w bośniackim – zaprška – kulinarne określenie na zasmażkę, zwieńczenie większości bośniackich potraw. To przyrumienione na patelni masło z dodatkiem czerwonej papryki, jaskrawopomarańczowy sos (w identycznym kolorze co włosy gliniarza), którym polewa się pieczeń albo faszerowaną paprykę.

– Zaprška – powiedziałem do niego, uśmiechając się, jak przystało na szczęśliwca, który postawił właśnie stopę na ziemi obiecanej – jebem li ja tebi mater hrđjavu, jesi’l čuo!

Kilku Bośniaków parsknęło śmiechem, słysząc tę jawną zniewagę.

– Wiem, że mnie rozumiesz – wykrzyknął gliniarz, ale ja tylko wyjąłem bilet z kieszeni i wepchnąłem się między dwie Bośniaczki, machaniem ściągając na siebie spojrzenie Enesa. Zawołałem:

– Hej care, kad je avion za Los Anđjeles?

* * *

Siedziałem sobie i przyglądałem się przechodniom, owinąwszy pasek do torby wokół kostki, na wypadek gdyby komuś przyszło do głowy przywłaszczyć sobie moje pogniecione ciuchy, wędzoną wołowinę i śliwowicę, którą szmuglowałem na prezent dla stryja – rzeczy, których nie sposób dostać w Kalifornii. Enes kazał mi poczekać, po czym poprowadził gdzieś pozostałych Bośniaków, aby mogli złapać połączenie do miast takich jak Nashville, Fargo czy St. Louis. Siedziałem tak, myśląc, że chyba się przeziębiłem. Szczękały mi zęby. Ale im mocniej obejmowałem się ramionami, tym dobitniej rozumiałem, że nie od zimna się trzęsę. Rozejrzałem się dookoła. Ludzie: postacie, rasy, sposób zachowania, jakich nigdy nie widziałem. Rozmawiali w grupach, w parach bądź też radowali się swoją samotnością, mając jakieś konkretne plany, gdy tymczasem ja siedziałem sobie samotnie z boku i z całych sił starałem się nie porzygać.

Zaczęli się pojawiać kolejni mężczyźni z tabliczkami z nazwami innych smutnych krajów, przy wtórze chichotów zagubionych emigrantów, którzy darli się w egzotycznych językach z jednym czy drugim wyalienowanym, sparaliżowanym tym wszystkim smutasem, który tak jak ja starał się zajmować jak najmniej miejsca. Był tu wysoki czarnoskóry mężczyzna w czarnym garniturze w towarzystwie czterech spowitych w zawoje kobiet o różnych rozmiarach (niczym ruskie baby), który udawał, że wie, o co tu biega, ale widziałem, że jest wyraźnie przestraszony. Jedynie młoda Afrykanka w ciemnych dżinsach i jasnej bluzie, z krótko przyciętymi włosami i błyszczącymi oczami, zachowywała się z jako taką pewnością siebie. Zajęła miejsce, wyjęła książkę i jakąś przekąskę z bagażu podręcznego – coś szpanerskiego i, sądząc po wyglądzie, pokrytego solą – i zaczęła czytać oraz zajadać, jakby siedziała w parku na ławce. Miałem ochotę złożyć głowę na jej kolanach, żeby mnie pogłaskała i powiedziała, że wszystko będzie dobrze.

W końcu lotniskowy bus – cuchnący i załadowany z tyłu furgon jakiejś tam marki – zawiózł nas przez Nowy Jork do miejsca noclegu. Uchwyciłem tylko strzępy widoku mijanych budynków, fragmenty miasta i samochody – Afrykanka siedziała obok mnie i nasze uda stykały się ciepłym dotykiem. Niczym zdjęty gorączką wyobraziłem sobie, jak bierze moją dłoń w swoje ręce, patrzy mi głęboko w oczy i obdarza mnie niepotrzebującą słów miłością. Wyobrażałem sobie, jak się obejmujemy, dotykamy, wczepiamy w siebie, spacerujemy po plaży, tulimy do siebie na sofie, zaglądamy do naszych śpiących brązowych dzieciaczków o słowiańskich czołach i afrykańskich ustach.

– Już jesteśmy – powiedział kierowca.

Furgon wysadził nas na parkingu obskurnego motelu. Kierowca powiedział, żeby przygotować dokumenty i iść za nim do środka. Wiedziałem, że robi to od dawna, bo jego ciało doskonale znało asfalt, po którym stąpał. Wiedział, że drzwi otwierają się na zewnątrz i trzeba je pociągnąć, a nie popchnąć, choć nigdzie nie było tabliczki z tą informacją. Widać było, że nienawidzi, choć musi tolerować kierownika motelu, kudłatego faceta o arabskim pochodzeniu, który zwrócił się do mnie:

– Ilu w pokoju?

– Jeden, jeden – powiedziałem, pokazując palec wskazujący. Spojrzał na mój paszport i kazał mi się podpisać przy nazwisku na przefaksowanej liście. Następnie wepchnął mi klucz do ręki. Na przyczepionej do niego prostokątnej płytce z pomarańczowego plastiku widniał numer siedem. Wskazał mi kierunek i zwrócił się do Afrykanki:

– Ile w pokoju?

Ociągałem się, udając, że trudno mi podnieść moją torbę i mając nadzieję, że podsłucham numer jej pokoju, ale kierowca przywołał mnie do siebie gestem dłoni.

– Indyjska czy włoska?

– Bośniacka – odpowiedziałem.

Wywrócił oczami.

– Do jedzenia! Chcesz na obiad coś z kuchni indyjskiej czy włoskiej?

Miałem ochotę kopnąć się w jaja.

– Indyjska – powiedziałem, podejrzewając, że tu przynajmniej mam dużo mniejsze szanse na półmisek pełen wieprzowiny.

– Wyjeżdżamy punkt szósta. Zapukam do twojego pokoju. Musisz być gotowy do wyjścia – ostrzegł mnie, notując mój wybór menu.

Pokoje o numerach od jeden do czternaście znajdowały się w piwnicy, ruszyłem więc za strzałkami przez korytarz oświetlony sporadycznie wyszczerbionymi kinkietami, które w regularnych rozbłyskach rzucały przyćmione światło na sufit. Mój pokój znajdował się na rogu, nieopodal olśniewającego, potężnego dystrybutora pepsi. Otworzyłem drzwi i wszedłem do środka.

Pokój numer siedem był zadziwiająco duży – stało w nim łóżko królewskich rozmiarów z pościelą w kolorze fuksji, olbrzymi telewizor, dwie szafki nocne z lampkami, stół z dwoma krzesłami i telefon. Poczułem pomarańczowy płyn do płukania tkanin i kurz, zapach tajnych łamanych przez poufne operacji FBI, seksu za pieniądze i zbrodni w afekcie, alkoholowe użalanie się nad sobą i ćpuńskie wizje – wszystko to, co znałem z amerykańskich filmów.

Chciałem zamknąć drzwi na klucz, ale nie mogłem go przekręcić w zamku. Starałem się obracać w tę i we w tę, ale ani drgnął. Otworzyłem drzwi i ponownie zamknąłem, spróbowałem znowu. Nic z tego.

Wyjrzałem przez judasza i zobaczyłem dwie nastolatki chichoczące przy maszynie z pepsi. Jedna z nich miała chustkę na głowie i wyglądała na Europejkę, zastanawiałem się, czy nie Bośniaczkę. Zakrywała usta, kiedy się śmiała. Druga wyglądała na Arabkę, ale miała na sobie poszarpane dżinsy, tak że było widać jej chude kolanka. Ich twarze co chwila rozświetlał to czerwony, to znów niebieski kolor. Zawsze byłem samotnikiem i byłem z tego dumny – ludzie stanowili kolejny czynnik, z którym należało sobie radzić bądź ich unikać – ale teraz, stojąc na ciepłym skrawku beżowego chodnika, podczas mojego pierwszego dnia w Ameryce łaknąłem czyjegoś towarzystwa, czyjegokolwiek.

Nagle poczułem, jak żołądek wywija kolejnego kozła. W tym wszystkim zatęchły ser zmienił się w kupę. Pognałem do łazienki i zrzuciłem ciężar pośród wichrów i grzmotów. Kiedy skończyłem, poczułem się jak nowo narodzony. Odniosłem triumf.

Mimo to dalej jednak nie miałem ochoty na to, by ktoś mi się wśliznął do pokoju i poderżnął gardło we śnie czy jeszcze gorzej, znieczulił chloroformem i zrobił ze mnie chłopaka na godziny albo zmusił mnie do pracy dwadzieścia cztery na dobę w jakimś podziemnym laboratorium domorosłych producentów amfy. Nie miałem ochoty obudzić się bez nerek, wątroby, serca czy gałek ocznych. Jestem w Ameryce, myślałem, a to oznaczało, że znalazłem się na planie oglądanych filmów – od takiego szczegółu jak niemożność zamknięcia drzwi od środka zwykle się wszystko zaczyna.

Opanowała mnie jakaś paranoja. Znów zerknąłem przez judasza – nic tylko czerwone, białe i niebieskie światła podpowiadające mi, że chce mi się pić. Dziewczęta zniknęły. Otworzyłem drzwi i przyglądałem się przez chwilę zamkowi. Nadaremnie. Przyciągnąłem stół do drzwi i wepchnąłem go pod gałkę. Żeby się dostać do środka, ześwirowany ćpun musiałby pchnąć je z całej siły i narobiłby przy tym ogromnego hałasu, który by mnie obudził i dał szansę na przeżycie tego spotkania. Teraz potrzebowałem jakiejś broni.

Ktoś zapukał, a serce rzuciło się w klatce piersiowej niczym berbeć z adhd w kojcu. Zerknąłem przez wizjer – kierowca. Odciągnąłem stół i otworzyłem drzwi.

– Indyjska? – zapytał, spoglądając w kartkę.

– Tak, indyjska.

Podał mi dwa styropianowe pojemniki i odhaczył ptaszka przy moim nazwisku.

– Jutro rano o szóstej – powiedział i zachowywał się tak, jakby chciał jak najszybciej odejść.

– Eee… – wybąkałem, więc się zatrzymał.

– No, czego?

– Mój… mój… mój klucz – wyjąkałem. – Nie mogę… no, eee… nie mogę zamknąć drzwi od środka.

Popatrzył na mnie z ewidentnym lekceważeniem.

– Zamek jest automatyczny. Nie musisz nic robić. Zamykasz drzwi i są zamknięte.

Zanim zacząłem jeść, ponownie przystawiłem stół do drzwi, dodałem jeszcze krzesła i cały swój bagaż. Pierdolić kierowcę, pomyślałem. On też może coś knuć.

Prysznic nie miał kurków, tylko gałkę pośrodku, wystającą ze ściany, i nie mogłem wykombinować, jak puścić gorącą wodę, jeśli oczywiście w takiej spelunie w ogóle mają gorącą wodę. Udało mi się w końcu zrobić tak, żeby woda nie była lodowata, i mogłem wejść pod prysznic, namydlić się i pospiesznie spłukać. Kiedy skończyłem, czyli po góra dwóch minutach, miałem usta w kolorze bakłażanów.

Na Kanale Czwartym leciały wiadomości – szybko, zupełnie niezrozumiałym angielskim, ale było to moje jedyne pocieszenie w obliczu braku żywego człowieka. Trząsłem się pod kołdrą. Usłyszałem stuk, stuk, stuk, stukot kobiecych obcasów za oknem i zerknąłem przez fuksjowe zasłony i kratę na poziomie chodnika. Zobaczyłem kobiece nogi i wielkiego faceta w futrze z norek, który trzymał rzeczoną kobietę za nadgarstki i darł się na nią. Kurwa, nawet oka nie zmrużę, powiedziałem do siebie, ale wpół do szóstej obudził mnie budzik. Byłem żywy, nienaruszony, a wszystkie organy wewnętrzne znajdowały się na swoim miejscu.

Kierowca zawiózł nas na lotnisko. Afrykanka tym razem siedziała za mną, więc mogłem sobie popatrzeć na miasto. Widoki stanowiły przeważnie przegląd nowojorskich kierowców, którzy łykali coś z termosów, krzyczeli przez okna samochodów, walili w deski rozdzielcze, palili papierosy, nakładali makijaż, śpiewali, przysypiali i budzili się w samą porę, by wdusić hamulec, grali na wyimaginowanych gitarach i spoglądali na mnie z miną mówiącą: „No i co się, kurwa, gapisz, frajerze?”.

Spotkałem się z Enesem na lotnisku LaGuardia. Pokazał mi, gdzie mam czekać na lot do Los Angeles, niemrawo uścisnął mi dłoń i stlenił się. Usiadłem na kolejnym plastikowym krzesełku i czekałem.

Wciąż krążyła mi pod czaszką myśl „udało ci się”, choć sam w to nie wierzyłem. Spojrzałem na swoją dłoń, kończynę, z którą żyję od urodzenia, i poczułem się, jakbym patrzył na nią pierwszy raz w życiu. Wydawała się jedynie mgliście znajoma, a jednak w przedziwny sposób kontrolowałem jej ruchy – mogłem jej używać. Podniosłem wzrok, żeby się upewnić, że to, co widzę dookoła, to na pewno Ameryka, że krzesełko obok mnie należy do tego kraju, a następnie przyłożyłem moją obcą dłoń do jego chłodnej, plastikowej powierzchni i powtórzyłem w myślach: „Udało ci się, uciekłeś”.

Dwóch innych członków rodziny Prciciów przetarło ten szlak. Najpierw mój stryjeczny dziadek, Bego, który uciekł przed nadciągającą niemiecką inwazją przez Paryż i osiadł w mieszkaniu we Flushing Meadows i tam też zmarł w samotności. A potem mój stryjek, Irfan, który zwiał komunistom w 1969 roku i skończył w Kalifornii, a później, po dwudziestu sześciu latach, zaprosił mnie do siebie. Wszyscy pochodziliśmy z tego samego bośniackiego miasteczka, ale uciekaliśmy z trzech zupełnie różnych krajów. Bego uciekał z Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Irfan uciekał z Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Ja natomiast – z nowo utworzonego, niezależnego państwa Bośni i Hercegowiny. To coś mówi o Bałkanach. Reżimy się zmieniają, ale nie trwają długo i po jakimś czasie ludzie chcą uciekać.

Kiedy przyszła kolej na mnie, wysłuchałem porady mojej babci od strony ojca. Powiedziała mi kiedyś, że za każdym razem, kiedy Bego czy Irfan wracali z wizytą do Bośni, byli coraz bardziej obcy. Nie do poznania. Obwiniała za to Amerykę.

Znów spojrzałem na swoją dłoń.

Przez okno w budynku lotniska zobaczyłem bezdomnego w brudnej wojskowej kurtce w kamuflaż siedzącego na krawężniku plecami do mnie. Bawił się z psem, owczarkiem niemieckim, każąc mu aportować. Wyrywał suce z pyska plastikową butelkę doktora peppera, drażnił się z nią, po czym rzucał przed siebie na chodnik. Ona doganiała uciekającą butelkę, rzucała się na nią, majtając nabrzmiałymi cyckami, przynosiła i wszystko powtarzało się od nowa. Siedziałem jak zahipnotyzowany, powtarzając sobie raz za razem, że mi się udało, i zapragnąłem mieć choćby psa albo coś równie ciepłego w dotyku, by spojrzeć mu w ślepia.

W tej właśnie chwili poranne słońce przedarło się przez chmury, padając na szybę z taką mocą, że zobaczyłem w niej swoje odbicie. Ujrzałem młodego człowieka siedzącego samotnie na plastikowym krzesełku, całego spiętego, który oczami wielkimi jak spodki i zaciętą miną zdawał się jednocześnie szczęśliwy, jak i zupełnie w kropce, i wtedy zrozumiałem, dlaczego moja babcia nie mogła poznać własnego syna, dlaczego ja posługiwałem się dłonią kogoś obcego. Wiedziałem, że z plastikowego krzesełka podniesie się ktoś zupełnie nowy i wsiądzie na pokład samolotu do L.A., a w tym samym czasie osiemnastoletni Ismet pozostanie już na zawsze w oblężonym mieście pośród wojny, która nie ma końca.

Słońce zniknęło tak nagle, jak się pojawiło. Bezdomny rzucił butelkę. Suka pobiegła za nią. Spojrzałem na moją dłoń, a potem na wszystko dookoła. Byłem nowy, a Ameryka zdawała się o wiele za duża, by przebywać tu samotnie.

Widziane z góry Los Angeles było przeogromne, szare, poznaczone ospowatymi szramami błękitnych basenów. Już po wylądowaniu uderzyło mnie, że na lax jest bardzo ciepło jak na zimowe popołudnie – było to bardzo zabawne. Przez okna terminalu widać było palmy i ludzi zupełnie na poważnie noszących sandały.

Opuszczając korytarz, zobaczyłem mężczyznę i kobietę mniej więcej koło pięćdziesiątki, białych, ubranych w krzykliwe czerwono-biało-granatowe fraki i cylindry pokryte gwiazdami. Szli przez tłum, rozdając coś ludziom. Kobieta podeszła do mnie z uśmiechem od ucha do ucha.

– Halo, proszę pana!

– Tak?

– Mogę zadać panu parę pytań?

Mówiła wolno i wyraźnie. Byłem z tego zadowolony.

– Tak.

– Skąd pan pochodzi?

– Z Bośni.

– Czy jest pan u nas po raz pierwszy?

– Jestem uchodźcą.

– A więc przyjechał pan jeść rządowy ser[3].

Mówiła bardzo głośno, rozglądając się wokół, tak by ściągnąć na siebie uwagę.

– No cóż, w takim razie proszę bardzo – powiedziała, podając mi kostkę amerykańskiego cheddara. – Witamy w Ameryce!

Zauważyłem, że jakiś facet mnie filmuje. Uśmiechnąłem się do niego i pomachałem mu serem.

No pięknie, pomyślałem. W Nowym Jorku cię wyzywają, a w Los Angeles ta miła pani ubrana w amerykańską flagę daje ci serek.

Już wtedy wiedziałem, że w Los Angeles będzie mi się podobało o wiele bardziej niż w Nowym Jorku.

[1] William Szekspir, Hamlet, przekł. Stanisław Barańczak, Poznań 1990, s. 98 – przyp. red.

[2] Wysłany do Erica Carlsona – Los Feliz Dr xxx, Thousand Oaks, ca, 91362 – przez Ismeta Prcicia, Dwight Street xxx, San Diego, ca, 92104, ostemplowano: 27 sierpnia 2000 – przyp. aut.

[3] Ang. government cheese – ser topiony dostarczany najuboższym mieszkańcom usa od lat sześćdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku w ramach rządowego programu dożywiania najbiedniejszych obywateli – przyp. red.

(…shards…)

Copyright © Ismet Prcić 2011–2012

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo SQN 2015

Copyright © for the Polish translation by Jarosław Rybski 2015

Redakcja i korekta – Joanna Mika,

Kamil Misiek / Editor.net.pl

Opracowanie typograficzne i skład – Przemysław Rembelski,

Joanna Pelc

Okładka – Paweł Szczepanik / BookOne.pl

Fotografia na I stronie okładki – Tom Stoddart / Getty Images

Fotografia na IV stronie okładki – CGTextures

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej cześć nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydanie I, Kraków 2015

ISBN EPUB: 978-83-7924-319-8

ISBN MOBI: 978-83-7924-318-1

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

WSTĘP DO POLSKIEGO WYDANIA

(…wyjątek z Notesu Pierwszego: Ucieczka, Ismet Prcić…)

NOTES PIERWSZY: UCIECZKA

(…ser…)

Wyjątki z pamiętnika Ismeta Prcicia wrzesień 1998

(…próba samobójcza numer jeden…)

(…wczesne smutki…)

(…zarazki…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia październik / listopad 1998

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia styczeń 1999

(…przeczucia…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia luty 1999

(…noc, kiedy wróciłeś do Bośni…)

(…zgodnie z zasadami…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia lipiec 1999

(…kult asmira…)

(…anatomia retrospekcji…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia sierpień 1999

(…miłość, przerwana…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia październik 1999

(…pszczoła-plujka…)

(…mustafa nalić idzie na wojnę…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia listopad 1999

(…skórowanie węża…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia luty 2000

(…mężczyzna zwany mięsem armatnim…)

(…w drodze do Edynburga…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia kwiecień 2000

(…allison…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia czerwiec 2000

(…wprawiając wszystko w ruch…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia lipiec 2000

(…pamiętniki z zagrzebia…)

NOTES DRUGI: ODŁAMKI

(…porcus omnivorus…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia czerwiec 2003

(…pełna minuta wszystkiego, dla cyrusa…)

Wyjątki z dziennika Ismeta Prcicia maj 2004

(…odłamki mnie…)

(…odłamki m…)

NOTES TRZECI: BUM-BUM

(…absurd rzeczywistości, wstrząsające umysły, pierdolone nieprawdopodobieństwo tego wszystkiego…)

(…monolog…)

(…bum-bum…)

„W Imię Boga, co jest samą Łaską i Litością”.

PODZIĘKOWANIA

Strona redakcyjna