Zmierzch Orła

Frank S. Becker

Tytuł oryginału

Der Abend der Adlers

Przekład:

Jacek Jurczyński SDB

Redaktor techniczny:

Ewa Czyżowska

Korekta:

Aneta Tkaczyk

Paweł Czerenko

Janusz Krasoń

Łamanie:

Edycja

© 2004 F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo M, Kraków 2010

ISBN 978-83-7595-154-7

ISBN wersji cyfrowej 978-83-7595-502-6

Wydawnictwo M

ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków

tel. 12-431-25-50; fax 12-431-25-75

e-mail: mwydawnictwo@mwydawnictwo.pl

www.mwydawnictwo.pl

www.ksiegarniakatolicka.pl

ROZDZIAŁ 1 BURZOWE CHMURY

(259 r. po Chr.)

Nie brakuje nam czasu,

tylko nie potrafimy go wykorzystać.

SENEKA

W powietrzu unosiły się jeszcze resztki kadzidlanego dymu, gdy siwowłosy mężczyzna wyciągnął żelazny klucz z portalu. Jak zawsze, gdy mrugając oczyma, wychodził z cienia kolumn, jego dłoń musnęła nos lwa z brązu po lewej stronie. Przed nim rozciągały się jasnoczerwone dachy, zaś ku wieczornemu, skąpanemu w blasku zachodzącego słońca niebu wędrowała smuga dymu. U dołu zwężała się, górą zaś była szeroka, więc wydawało się, że nad miastem zawisł ogromny sztylet. Nieco dalej rysowały się blanki murów miejskich, a za nimi błyszczała wstęga rzeki z dostojnie kołyszącymi się na niej masztami statków. 

Mężczyzna zszedł już po schodach, gdy nad dziedzińcem przemknął cień. Wyciągnął więc szyję, przyłożył dłoń do ucha i spojrzał, jak skrzydlaty przybysz znika w przybudówce świątyni. Kiwając z zadowoleniem głową, otworzył drzwi, wszedł do columbarium i wyjął stamtąd szarego ptaka. Poczuł bicie serca gołębia pocztowego, który dziobnął go kilka razy w palec. Ostrożnie odwiązał z jego nogi skórzany woreczek, po czym wpuścił go z powrotem do klatki i sypnął mu garść ziarna. Gdy wyszedł na plac, pod jego stopami zaszeleściły liście zwarzone jesiennym chłodem.

Wracając do domu, sługa świątynny uśmiechał się. Już od kilku dni jego pan pytał go o gołębia pocztowego. Najwidoczniej oczekiwał ważnych wiadomości. Być może nawet wciśnie mu do ręki jakąś monetę. Niewiele brakowało, aby się spełniło marzenie starego niewolnika. Jeszcze tylko kilka miesięcy. Wtedy wreszcie uzbiera tysiąc denarów i wykupi się na upragnioną wolność.

Nie mógł wiedzieć, że trzy dni później będzie już martwy.

Na górnym piętrze miejskiej willi ostatnie promienie światła padały przez szybki małego okna na stół założony zwojami papirusów. Ale siedzący na krześle mężczyzna wpatrywał się tylko w pogrążającą się w ciemności czerwień ściany. Jego palce bębniły po drewnianym blacie. Jeszcze tylko przez dwa tygodnie jego żona będzie przebywać w posiadłości pod Augusta Treverorum. Każdy dzień bezsensownego czekania mógłby spędzić z niewolnicą o czarnych kręconych włosach, wystawioną na sprzedaż w Bicastrum. Jego przyjaciel Caius Cassius Doryphoros, lekarz w tamtejszym kasztelu, wspomniał mu o niej podczas jednej z wizyt: jej czerwone, lekko otwarte usta, pełne piersi i lekko kołyszący chód. Skrycie wcisnął Grekowi mieszek złota, a do tego gołębia ze świątyni. Nikt nie mógł się o tym dowiedzieć, gdyż ptaki pocztowe przeznaczone były jedynie do przenoszenia oficjalnych raportów. Ale Doryphoros, lubujący się raczej w chłopięcych wdziękach, okazał się godny zaufania. Teraz więc radcę rozpalała ciekawość, kiedy wreszcie zakosztuje wdzięków ciemnoskórej Wenus. Czekała już nawet przygotowana izba w gospodarstwie jednego z dzierżawców. Nikt z Lopodunum nie mógł się o tym dowiedzieć, a już na pewno nie jego żona Druzylla. Wszystko zostało szczegółowo zaplanowane.

Przeciągnął ręką po rzadkich włosach, gdy pukanie do drzwi wyrwało go z zamyślenia.

–  Modestusie? Wejdź!

Do środka wszedł muskularnie zbudowany niewolnik o dobrotliwym obliczu. Z uśmiechem podał swojemu panu woreczek, który ten wziął, otworzył i wyjął z niego mały zwój. Prawie zapomniał o obecności przybysza.

–  Dziękuję. Zobaczymy się później.

Mężczyzna o ciężko zwisających powiekach rozwinął papirusowy zwitek. Jego spojrzenie padło na szereg drobnych wierszy: tajne pismo Doryphorosa. Wiadomość po łacinie zapisana alfabetem greckim. Oblizał wargi, podczas gdy jego palec przesuwał się wzdłuż linijek. Ale to, co przeczytał półgłosem, w żadnej mierze nie odpowiadało jego oczekiwaniom:

„Salve, nieszczęśliwie zakochany Juliuszu!

Niestety, nie mogę dać ci żadnej nadziei na uleczenie twojej żądzy, a zamiast tego muszę przesłać ostrzeżenie. Barbarzyńcy przekroczyli limesi puścili z dymem obozowisko. Tylko niewielu udało się ujść z życiem do kasztelu. Nie ma pośród nich niewolnicy o ciemnych lokach, której wdzięków tak bardzo pożądasz. 

Oblegają nas germańskie hordy. W dzień zbijają drabiny, a wtedy rozlegają się uderzenia ich siekier i młotów. Nocą słyszymy odgłosy ich kroków przed naszymi murami. Straciliśmy nadzieję na ratunek. Większość wypróbowanych w walce żołnierzy wyruszyła wcześniej do Persji z cesarzem Walerianem, resztę wycofał jego syn Galien, aby stłumić powstanie w Panonii. Błagam Marsa, żeby nasi wrogowie nie dowiedzieli się, że załoga kasztelu składa się jedynie z oddziałów pomocniczych. Wysłaliśmy gońca z prośbą o odsiecz.

Oby Mars i Fortuna mieli nas w swej opiece!

Twój przyjaciel Caius Cassius Doryphoros”.

Juliusz podszedł do stołu, opadł na krzesło, upuścił trzymany w ręku zwitek papirusu i wsparł głowę na dłoniach. Co teraz? Zwołać radę miejską – tylko jaki podać powód? Nie może przecież pokazać publicznie tego listu, nie narażając się na utratę dobrego imienia, godności i stanowiska. Wtajemniczyć w sprawę Avitusa, cesarskiego prefekta przebywającego w mieście? Już widział uśmieszek tego intryganta, w którego ręce musiałby złożyć swój los. Nie, list powinien zniknąć bez śladu!

Ale bez dowodów nikt mu nie uwierzy, a przy tym nie był pewien, czy za całą sprawą nie kryło się coś więcej niż tylko jedna ze zwykłych napaści. Tylko co będzie, jeśli zachowa swą wiedzę dla siebie, a hordy napadną na miasto?

Długo jeszcze siedział, wciąż na nowo czytając wiadomość i porządkując myśli. Pozostawała mu tylko nadzieja. Bicastrum leżało w odległości około 50 leug, a więc dobre trzy dni marszu. Co barbarzyńskie hordy robiły po zwycięstwie? Plądrowały, piły i gwałciły. A na to trzeba było czasu. Być może już wkrótce w bramach pojawią się pierwsi uciekinierzy i ostrzegą mieszkańców.

Ale czy on jako duumvir, jeden z dwóch wybranych przez radę miasta burmistrzów, może na to czekać? Przed półwieczem, wznosząc mury miejskie, chciano raczej wywrzeć wrażenie na przybyszach, niż odstraszyć napastników. Blanki zwieńczały kute misternie kamienne bloki, ale brakowało wież. Poza tym fortyfikacje były długie. Zbyt długie, aby bronić ich siłami obywateli, którym cesarskie reskrypty zabraniały obcowania z bronią. Nikt też nie wiedział, ile czasu potrzebował gołąb ani też czy inne oddziały nie ruszyły bezpośrednio w kierunku ich osady. Juliusz kolejny raz przebiegł oczyma po linijkach tekstu. Bogowie przekazali mu wiadomość. Musiała być jakaś możliwość ostrzeżenia miasta, bez narażania się przy tym samemu na niebezpieczeństwo. Ze zmarszczonym czołem zaczął nerwowymi krokami spacerować po gabinecie. Wreszcie stanął na chwilę. Na jego wargach pojawił się uśmiech, który stawał się coraz szerszy, aż wreszcie rozjaśnił całą twarz. Podszedł do drzwi i przywołał sługę.

Z niewolnicy musiał zrezygnować, ale nie z dobrego napitku. Co za luksus móc się nim delektować, bez konieczności wysłuchiwania zwykłych upomnień żony. Rozwiązanie się znalazło, zasłużył sobie na wino! Po trzecim kubku przytrzymał papirus w płomieniu oliwnej lampki.

***

Następnego dnia burmistrz wyklinał pod nosem – jak zawsze, gdy przy oficjalnych okazjach należało założyć togę. Już sinus[kieszeń – przyp. tłum.]był wystarczająco nieporęczny, ten pas tkaniny zwieszający się z prawego ramienia przez zewnętrzną krawędź prawej ręki ku kolanom. Ale jeszcze bardziej złościło go contabulatio [pofałdowana przepaska – przyp. tłum.]. Ten kto wymyślił to bezsensowne okrycie dla torsu, powinien na wieki pozostać w najciemniejszym zakątku Hadesu! Humor poprawił mu się dopiero wtedy, gdy niesiony w kołyszącej się lektyce do małego pałacu obok term dojrzał obecnego prefekta.

Avitus w towarzystwie kilku żołnierzy przystanął przed przysadzistą fasadą, właśnie przyprowadzono im konie. Był to stosunkowo niski człowiek, liczący około trzydziestu lat, o ciemnych, gęstych włosach. Ponieważ nosił nienagannie czystą tunikę, można by go uznać za przystojnego, gdyby nie zarysowujący się podwójny podbródek i rozbiegany wzrok.

Burmistrz wysiadł i przyjął godną postawę.

–  Witaj, prefekcie. Mam ważną sprawę.

Avitus spojrzał niechętnie na przybysza o starannie ułożonych przerzedzonych włosach. Pewnie znowu jakieś administracyjne bzdury. Szczególnie niepożądane w chwili, gdy dochodzące z Kolonii wieści wymagały szybkiego działania. 

–  Salve. Co nowego w radzie miejskiej?

Zagadnięty pokręcił głową. 

–  Nie przychodzę jako radca miejski, tylko w kwestiach religijnych.

Avitus spojrzał w niebo, na którym słońce przedzierało się właśnie przez zasłonę chmur.

–  Co za problemy mogą mieć bogowie?

Juliusz zmarszczył czoło.

–  Dzisiaj w nocy miałem zły sen. Obudziłem się z krzykiem i...

–  Znam to. Szczególnie po zbyt obfitym posiłku. To może zaczekać. 

Avitus podszedł do swojego wierzchowca, gdy dotarł do niego głos radcy.

–  Nie, nie może. Jak wiecie, jestem także kapłanem w świątyni Fortuny.

Avitus przytaknął. Jeszcze jeden urząd sprawowany przez tego pyszałka.

–  I co, czyżby dach się zawalił?

–  Nie, ale zobaczyłem we śnie Fortunę. – Juliusz ściszył głos: – Miastu zagraża nieszczęście. Musimy złożyć ofiarę, na podstawie wnętrzności będziemy wiedzieli, co mamy robić.

Avitus podszedł do burmistrza. 

–  Mój drogi Juliuszu – zaczął, pociągając nosem – czyżbyście znowu zaglądali do kieliszka? Szczerze mówiąc, w głowie mi się kręci, gdy czuję wasz oddech. Boskie przesłanie pochodziło chyba od Bachusa!

Śmiejąc się, uderzył dłonią w udo, a jego orszak poszedł w ślad za nim, nie znając przyczyny tej nagłej wesołości. Pochylił się jeszcze nieco ku swojemu rozmówcy. 

–  A wiecie, jaka wieść dotarła dziś rano do mnie? Legiony nadreńskie obwołały cesarzem generała Postumusa! Są wzburzone, gdyż Saloninus chce położyć rękę na ich łupach zdobytych na Germanach – Avitus kpiąco spojrzał na Juliusza. – Postumus maszeruje na Kolonię. A to oznacza kres tego nadętego synka Galienusa, któremu zachciało się być współregentem. 

Słysząc to, tęgawy mężczyzna zamarł. Podczas gdy barbarzyńcy zalali pogranicze, kolejny uzurpator sięgnął po purpurę. Zdawało się, jakby los przestał sprzyjać Rzymowi.

Avitus poklepał go po ramieniu.

–  Rozumiecie chyba, że musimy się zatroszczyć o porządek, drogi kapłanie. Nowy cesarz potrzebuje wiernych poddanych, a nie histerycznych uniesień religijnych i tym podobnych nonsensów. Nie mamy czasu na ofiary.

Juliusz szybko się otrząsnął.

–  Właśnie w takich czasach, prefekcie, należy poważnie traktować wskazówki bogów. Skąd możecie wiedzieć, że obejrzenie wnętrzności nie zdradzi nam czegoś, co byłoby ważne dla nowego cesarza? – jego podniesiony głos rozbrzmiał na ulicy. – W moim domu wszyscy już wiedzą o tym śnie i wkrótce będzie o nim mówiło całe miasto. Jeśli tak zarządzicie, zrezygnujemy z ofiary. Ale na waszą odpowiedzialność!

Avitus przeciągnął ręką po ciemnej gęstej brodzie, krótko przystrzyżonej zgodnie z nową modą cesarską, i zacisnął wargi. Aby dać mu szansę, Juliusz mruknął: 

–  Pod jednym warunkiem możemy przesunąć złożenie ofiary na jutro...

–  Pod jakim? – prefekt przekrzywił głowę.

–  Jako pobożny człowiek przywiązujecie wagę do tego, aby osobiście ufundować odpowiednie zwierzę, które przedtem sami wybierzecie.

Avitus zaniemówił na chwilę, a potem na jego twarzy pojawił się cień uśmiechu.

–  Na Jupitera, to znakomity pomysł! Założę się, że przy następnym gospodarstwie drogę przebiegnie nam odpowiednio okazała sztuka. – Ściszył nieco głos: – Taaak, mogę sobie nawet wyobrazić, że ze względu na zbożny cel oraz moich legionistów jej właściciel – prefekt spojrzał ku zbrojnym – zrezygnuje nawet z zapłaty!

Śmiejąc się z własnych słów, zajął miejsce w siodle.

–  Do jutra. O czwartej godzinie zacznie się grzebanie we flakach! 

Avitus spiął konia ostrogami i oddział ruszył w drogę.

Juliusz z ulgą opadł na łoże w swej lektyce, każąc się zanieść do świątyni Fortuny. Ukląkł przed posągiem stojącym w ciemnej celli i poprosił boginię o wyrozumiałość. Bo czyż nie działał dla dobra miasta? I czy nie umocni to jej autorytetu pośród coraz bardziej obojętniejącej ludności? To na pewno usprawiedliwiało jego drobne oszustwo.

Zanim tragarze ponieśli go do domu, polecił Modestusowi, aby uprzątnął świątynię, przystroił ją i przygotował wszystko do złożenia ofiary. Potem nakazał obwoływaczom rozgłosić wieść o ceremonii w mieście.

Następnego poranka powietrze było ciężkie, więc jaskółki śmigały nisko nad ziemią. Juliusz oddał się w ręce cyrulika, który go ogolił, podciął mu włosy i namaścił je. Ze zdenerwowania zaplątał się w fałdy togi, prawie zapomniał o okrągłym kapeluszu kapłańskim, w końcu ponaglił tragarzy do pośpiechu. Przy świątyni zebrali się już ciekawscy, a także kilku liczących na kawałek mięsa ze zwierzęcia ofiarnego.

Wszystko zostało przygotowane, tylko pogoda zdawała się nie sprzyjać. Słońce stało już wysoko na niebie, ale od zachodu nadciągały ciemne chmury. Podmuchy wiatru wzniecały tumany kurzu i przemiatały po dziedzińcu suche liście.

Gdy zegar słoneczny wskazał godzinę czwartą, zebrali się dygnitarze miejscy oraz znaczna liczba mieszkańców. Przy dźwiękach fletu ludzie Avitusa przyprowadzili owcę przystrojoną kolorowymi wstążkami. Podczas gdy sługa świątynny podsycał ogień, Juliusz wystąpił przed zebranych. Zanim podniosłym głosem odmówił modlitwę, aby uniknąć popełnienia jakichkolwiek błędów, obmył sobie ręce. Następnie zwierzę skropiono winem i uwolniono z ozdób. Modestus pochwycił topór rzeźnicki i obuchem uderzył w łeb owcę, która osunęła się na ziemię. Dwaj pozostali słudzy podnieśli ją na ołtarz, a młodszy z nich poderżnął jej gardło. Gdy porośnięty wełną korpus drgał w agonii, Modestus długim cięciem rozpruł owczy brzuch.

Juliusz pochylił się, aby zajrzeć w krwawe wnętrzności, gdy nastąpiło coś nieoczekiwanego.

Niebo przecięły zygzaki błyskawic, a zaraz potem rozległ się ogłuszający grzmot. Oczy wszystkich powędrowały ku górze, kilka kobiet krzyknęło. W tej samej chwili pod ołtarz przedarł się mężczyzna o rzadkich zmierzwionych włosach. Uderzeniem w pierś odepchnął kapłana, a następnie zawołał do tłumu:

 – Precz z zabobonami. Koniec jest już blisko!

Szerokim gestem pochwycił gołymi rękoma wnętrzności i rzucił je na ziemię. Dwaj żołnierze, którzy chcieli go obezwładnić, zamarli zmrożeni jego spojrzeniem.

–  Nawróćcie się do prawdziwego Boga! Czyńcie pokutę, dopóki jeszcze na to czas!

–  Brać go! – głos Avitusa otrzeźwił wszystkich i jego legioniści powalili nieznajomego, który nie stawiał oporu. 

Wiatr przybrał na sile i z nieba zaczął padać grad wielkości gołębich jaj.

–  Przerwać składanie ofiary! – głos prefekta z trudem przebijał się przez panujący tumult. – Zakujcie bluźniercę w dyby, a po południu dostarczcie go na salę sądową!

Avitus oddalił się ze swoim orszakiem, natomiast Juliusz z tragarzami schronili się przed nawałnicą w przedsionku świątyni. Grad przemienił się w gwałtowną ulewę zasnuwającą powietrze i prawie niepozwalającą rozpoznać pobliskich domostw.

Juliusz drżał na całym ciele, spoglądając w osłupieniu na ich kontury rozjaśniane blaskami błyskawic. Jego wysiłki zmierzające do ostrzeżenia miasta spaliły na panewce.

Odwrócił się, przyglądając się okuciom z brązu zdobiącym drewniany portal świątyni. W półmroku połyskiwały obręcze w lwich pyskach, samice leopardów o rybich ogonach podawały swoje wypolerowane grzbiety jako uchwyty. Nad nimi na wchodzących spoglądały kobiece głowy. Nawet w Rzymie nie było czegoś równie wspaniałego.

Jego ręka dotknęła chłodnej lwiej paszczy. Zrobił tak jeszcze jako chłopiec, w czasie pierwszego pobytu w Lopodunum. Już wtedy nie mógł się wyzwolić od ich swoistego uroku, spędzając całe dnie w Tabernae Rhenanae, wciąż lepiąc lwy z czerwonej gliny. Aż wreszcie ojciec nakazał mu wrócić do koła garncarskiego.

Te brązy nie mogły się dostać w ręce rabusiów, żeby potem stopione służyć miały jakimś germańskim plemionom za garnki. Już sama myśl o tym napełniała go wściekłością i rozpaczą.

Gdy deszcz ustał, wsiadł do lektyki i mokrymi ulicami ruszył do domu.

***

Po południu udał się na forum. Szeroki, otoczony kramami plac wypełniał zwykły gwar. Tutaj biło serce miasta, tu stały posągi domu cesarskiego i zasłużonych obywateli. Był dzień targowy, więc całą powierzchnię zajmowały stragany. Pokrzykiwania handlarzy słyszało się nawet w lektyce. 

–  Piękne spinki z brązu, wykonane w Lopodunum! Jedyna okazja, panie!

–  Gładkie igły, z najlepszej kości! Tylko dzisiaj!

–  Purpurowe naczynia z Tabernae, poszukiwane od Aquincum do Vindolanda!

–  Galijskie płaszcze z kapturami na nadchodzącą zimę!

Przed budynkiem zarządu miasta, gdzie zwykle przesiadywali najemni pisarze, tłoczyła się ruchliwa ludzka masa. Tragarze niosący lektykę musieli zagrozić trzymanymi w ręku kijami, aby utorować sobie drogę. Właściwie taka rozprawa powinna się odbyć w wielkiej bazylice, ale nie ukończono jej budowy. Od całych dziesiątków lat po wschodniej stronie forum wznosiły się potężne załomy ścian, lecz przez otwory okienne prześwitywało niebo. Pośród miejscowych bogaczy nie znalazł się nikt, kto zainwestowałby pieniądze i czas w dalszą budowę, a wszystkie petycje do Rzymu pozostawały bez echa. Popołudniowe słońce przebijało przez chmury, a jego ciepłe promienie rozgrzewały czerwony piaskowiec.

Juliusz minął strzegących wejścia strażników i przystanął, czekając, aż wzrok przywyknie mu do panującego tam półmroku. Siedzący na podwyższeniu Avitus pozdrowił go z widocznym zniecierpliwieniem. W ręku trzymał zwój papirusu, z pewnością protokół z wstępnego przesłuchania fanatyka. Właśnie wprowadzano go do sali, gdzie stanął pomiędzy dwoma żołnierzami. Na dany przez prefekta znak strażnicy trzykrotnie uderzyli drzewcami włóczni o kamienne płyty podłogi, a rozlegający się dźwięk w jednej chwili uciszył wszystkie rozmowy. Burmistrz, wiedząc, że Avitus chętnie reżyseruje publiczne wystąpienia na podobieństwo zabawy w kotka i myszkę, czekał w napięciu na ciekawy spektakl.

Prefekt pochylił się do przodu i zmierzył oskarżonego wzrokiem. 

–  No, mój drogi, jak się teraz czujemy, atak minął?

–  Nigdy nie czułem się lepiej – odparł na to chudy więzień beznamiętnym głosem.

Avitus pokręcił głową, mrucząc pod nosem: 

–  To może się zmienić... – po czym przez chwilę studiował leżący przed nim protokół. – Jesteś obywatelem rzymskim, więc masz prawo do procesu. Tylko dlaczego na imię ci Johanan? Tak nie nazywa się żaden porządny Rzymianin.

–  Ja także miałem wcześniej pogańskie imię. Miano jednego z naszych proroków noszę, odkąd zostałem oświecony przez Pana.

Avitus zlustrował go zdziwionym spojrzeniem i zmarszczył brwi.

–  Czyżby to znaczyło, że wcześniej byłeś pod wpływem jeszcze większego obłędu? Pomóżcie mi, żebym zrozumiał, jak to możliwe! 

Teatralnym gestem rozłożył ręce, zwracając się do obecnych, a ci odpowiedzieli uprzejmymi uśmiechami. Potem podrapał się po głowie i ponownie zerknął do papirusu. 

–  Tu jest napisane, że przyznajesz się do przynależności do chrześcijan. To ci sami sekciarze, którzy przy okazji ostatnich zarządzeń cesarza Waleriana odmówili składania ofiar naszym bogom i władcy, nieprawdaż? Ich zdaniem jest tylko jeden Bóg, a mianowicie, kto by pomyślał... – z uniesionym w górę palcem Avitus rozejrzał się po sali – ...właśnie ich! Jednocześnie ich kapłani bredzą jeszcze o jakimś Synu, który sprzymierzył się z Duchem Świętym. Powiedz mi lepiej od razu, na ilu kompanów trzeba być przygotowanym w waszym panteonie, hę? Co więcej, to nie Duch Święty wstąpił do nieba, tylko Syn, i to pewnie pofrunął tam jak ptaszek! 

Avitus wstał z miejsca i zamachał zgiętymi rękoma, naśladując niezdarne ruchy usiłującej latać kury. Tym razem komizm sytuacji spowodował wybuch gromkiego śmiechu. Prefekt rozejrzał się z zadowoleniem, a z jego twarzy zniknął wyraz uprzejmości. 

–  A może wy, chrześcijanie, nie jesteście tacy głupi, jak to próbujecie wmówić rzymskiej władzy? Czy przypadkiem namówieni przez Persów, bo przecież ze Wschodu pochodzicie, nie zamierzacie zniszczyć naszego państwa swoją dziwną nauką? Odpowiadaj!

Oskarżony wzruszył ramionami, a po chwili odparł:

–  Wyjaśnienie niedowiarkowi tajemnicy Trójcy Świętej przewyższa umiejętności prostego wiernego. Ale skoro naprawdę pragniecie dowiedzieć się czegoś więcej o naszej wierze, to z Augusta Treverorum można sprowadzić episcopusa.

–  Kogo? – Avitus uniósł się nieco, gapiąc się na więźnia z otwartymi ustami. – Czy myślisz, że nie mam nic innego do roboty, jak siedzieć tu i czekać, aż w mieście zbierze się więcej bluźnierców? Nie, musisz sam odpowiedzieć – kolejne spojrzenie na zwój. – Co to za dziwny rytuał, przy którym wchodzicie do basenu?

–  Chrzest służy oczyszczeniu z grzechu, z jakim się rodzimy, i jest włączeniem do wspólnoty wierzących.

Prefekt pokręcił głową z niedowierzaniem, a jego spojrzenie powędrowało ku zebranym.

–  Czyżby to miało znaczyć, że to nowo narodzone dzieci są grzeszne, a nie takie wyrośnięte łobuzy jak ten? A ja, który w przeciwieństwie do niego codziennie uczęszczam do term, jestem nieczysty? Macie to w protokole? 

Pisarze potwierdzili, a twarz Avitusa przybrała wyraz ojcowskiej dobroci. 

–  Tak szczerze, wy, chrześcijanie, grzeszycie przecież po tym waszym chrzcie, nieprawdaż?

Johanan przytaknął. 

–  Pan Bóg dopuszcza na nas pokusy i nie zawsze potrafimy się im oprzeć. Wtedy czynimy pokutę i pobożnym życiem odzyskujemy znowu Bożą łaskę.

Avitus uśmiechnął się krzywo i postukał po czole.

–  No więc jeśli kiedyś miałby spaść na mnie ten obłęd, to dam się ochrzcić pod koniec życia, a wtedy oszczędzę sobie bezsensownej pokuty. Ale interesuje mnie bardzo, jak tak żałosny nędzarz doświadczył Bożej łaski.

Oskarżony spojrzał na otaczające go twarze przyglądające mu się w napięciu.

–  Przed dziesięcioma laty mieszkałem w Augusta Raurica. Wtedy to zły duch opanował cesarza Trajana Decjusza i władca zażądał od wszystkich, aby oddali mu cześć jako bogu.

–  Masz na myśli supplicatio, powszechną ofiarę, jaką imperator zarządził dla dobra cesarstwa? – przerwał mu prefekt.

–  Tak nazwali to poganie – przytaknął Johanan. – Wielu członków naszej wspólnoty uległo, złożyli ofiarę w świątyni przed posągami, zostali zarejestrowani i otrzymali libellum, poświadczenie.

–  No widzisz, jednak można – wtrącił się dobrotliwie Avitus.

–  Nie! Ja odmówiłem i byłem gotowy ponieść męczeńską śmierć. Skazano mnie na pożarcie przez dzikie zwierzęta. 

Johanan spojrzał prefektowi prosto w oczy, aż ten spuścił wzrok. 

–  Ale w noc poprzedzającą egzekucję Bóg wstrząsnął ziemią, mury pękły i odzyskałem wolność. Być może Pan nie powołał mnie jeszcze do wiecznego szczęścia.

Avitus spojrzał z pogardą na aresztanta.

–  Doszliśmy wreszcie do sedna sprawy. Wydaje mi się, że mogę pójść ci na rękę i skrócić to oczekiwanie. Tak zatwardziały fanatyk jak ty zasłużył na śmierć. W jaki sposób chcesz zakończyć życie? – prefekt zatarł ręce. – Co powiesz na sprawne ukrzyżowanie? Powiedziano mi, że wy, chrześcijanie, palicie się wręcz do niego. Ale wierz mi, to wcale nie jest tak wzniosłe przeżycie, jak by się mogło wydawać. Za cesarza Trajana Decjusza miałem okazję przyglądać się fachowo przeprowadzanej egzekucji, ale trzeciego dnia nawet mnie zrobiło się żal skazańca. Gdyby mu nie połamano goleni, żeby przyspieszyć całą sprawę... 

Avitus pokiwał głową, a potem rozpromienił się. 

–  Ach, zupełnie zapomniałem, przecież ty lubisz zwierzęta! Moglibyśmy coś zrobić, bo już od dawna nie mieliśmy w teatrze żadnego widowiska, które zabawiłoby mnie i moich przyjaciół. Polecę, żeby sprawdzono, czy mamy jeszcze jakieś bestie. Możemy też zapytać w Mogontiacum, czy nie podarowaliby nam czegoś egzotycznego, na przykład pantery... 

Ostatnie zdanie wypowiedział już prawie do siebie, pogrążony w myślach o czekającym go spektaklu, gdy głos Johanana odbił się echem po sali.

–  Skoro Bóg powołuje mnie do męczeństwa, to niech się stanie Jego wola. Wybaczam wam, prefekcie!

Z opadłą z osłupienia szczęką Avitus gapił się na podsądnego, a potem wrzasnął:

–  Jeśli jest tu ktoś, kogo wola się dzieje, to jestem to ja! I jeśli kto miałby wybaczyć, to też ja, reprezentant cesarza! – głos prefekta łamał się od krzyku. – Ale nie wybaczam! Odprowadzić go! Dajcie mi spokój na dzisiaj z tymi szumowinami!

***

Sala powoli opróżniła się, umilkły ostatnie głosy i odgłosy kroków na kamiennej posadzce. Juliusz podszedł do drzwi. Czy Fortuna pałała gniewem za zainscenizowane oszustwo? Czy z tego powodu nie przyjęła ofiary? Czy może silniejszy był nieznany Bóg, za którego ten dziwny Johanan oddawał swoje życie? Zatopiony w myślach powędrował do świątyni bogini. Oby tylko nawałnica nie uszkodziła dachu. Już od lat prosił się o naprawę, ale skąd wziąć na to pieniądze?

Nagle posłyszał głośne rozmowy i zza rogu wyłoniło się czterech żołnierzy. Prowadzili zakutego w łańcuchy Johanana. Przy każdej okazji szturchali go lub wymierzali mu kopniaka, więc bardziej się zataczał, niż szedł.

–  Avitus zarządził dammatio ad bestias – zawołał ich dowódca. – Prowadzimy go do teatru i tam przykujemy do pala.

Radca ruszył z nimi, gdyż część drogi mieli wspólną. Przed drzwi jednego z szynków wyszedł gospodarz, wierny wyznawca Jupitera. Gestem zaprosił legionistów do środka, aby postawić im kolejkę taniego wina. Juliusz zajrzał do wnętrza, lecz poczuł intensywny kwaśny zapach i już chciał odejść, gdy szczupły żołnierz pochwycił więźnia i pociągnął go za sobą do stojącej na podwórcu kolumny. Składała się ona z kwadratowego cokołu z płaskorzeźbami Merkurego, Herkulesa, Minerwy i Junony. Na nim wznosił się okrągły trzon zwieńczony posągiem ciskającego piorunami Jupitera siedzącego na koniu. Szynkarz był z niej bardzo dumny i gdy została zniszczona, wzniósł ją na nowo na własny koszt.

–  A teraz na kolana! – rozkazał legionista. 

Gdy więzień nadal stał nieruchomo, drugi kopnął go z tyłu pod kolana, co sprawiło, że osunął się milcząc. Obu zbrojnych pochwyciło go, przyciskając mu twarz do cokołu.

–  Ucałował Merkurego. Wszyscy widzieliśmy! – zawołał jeden z nich, ale Johanan zebrał ślinę w ustach i splunął na kolumnę. 

Żołnierz uderzył go w twarz i już zamachiwał się powtórnie, gdy dowódca szarpnął go za ramię.

–  Dość, nie chcę tu żadnych awantur. Odprowadzimy go do teatru, tam dostanie tuzin kijów. I to od ciebie! – spojrzał na chudego. – Za to wolno ci go pilnować aż do egzekucji, dzień i noc! – dodał kpiącym tonem. 

Legionista potarł sobie podbródek, pokręcił głową i ruszył dalej wraz ze swoimi kompanami.

Juliusz wyszedł z knajpy i po chwili znalazł się przy świątyni. Na ziemi leżała rozbita dachówka, to wszystko. Położył dłoń na kole w pysku jednego z lwów. Nieznany artysta musiał mieć za model żywe zwierzęta, gdyż trafnie oddał ich drapieżną dzikość.

Przez chwilę się zastanawiał. Nie zjawili się uciekinierzy ani nie doszła wiadomość o odpartym ataku. Tylko że okucia z brązu stanowiły najcenniejsze mienie – i to nie tylko świątyni, lecz całego miasta! Należało je umieścić w bezpiecznym miejscu, ale nie zwracając niczyjej uwagi! Jutro każe zawiesić płachtami fronton świątyni. Znał zaufanych rzemieślników, którzy za kilka denarów zdemontują okucia, nie zadając pytań. Wiedział też, gdzie je ukryje, aż niebezpieczeństwo minie.

Burmistrz usiadł na najwyższym stopniu schodów i zaczął się zastanawiać nad drugim, znacznie trudniejszym problemem. Jak mógłby potajemnie zapewnić bezpieczeństwo sobie i członkom swojego stanu? Siedział, wspierając brodę na dłoniach, aż jego spojrzenie padło na jeden z masztów statku, wznoszący się w górę niczym ostrzegający palec. Skinął z zadowoleniem głową, podniósł się i odwiedziwszy po drodze kilku robotników, udał się do portu. Tej nocy spał spokojnie. O tym, że to ostatnia taka noc i że przez długi czas nie zazna spokojnego snu, nie mógł jeszcze wiedzieć. Gdy następnego dnia odesłał lektykę,  tragarze spoglądali nań pytającym wzrokiem, lecz on w towarzystwie Modestusa, który przyprowadził dwa muły, ruszył do świątyni, gdzie czekali już rzemieślnicy. Tam napomknął coś o koniecznej renowacji, polecił zawiesić płachtami przedziały pomiędzy przednimi kolumnami i sięgnął po tabliczkę woskową zawieszoną przy pasie. Szybko sporządził listę brązów, gdy tymczasem robotnicy zabrali się do wyciągania gwoździ wbitych przed wiekiem w drewniane drzwi.

Gdy się przekonał, czy aby wystarczająco ostrożnie to robią, poszedł wraz z Modestusem do pobliskiego forum południowego. Leżało ono przy cardo, głównej ulicy przecinającej Lopodunum na osi północ – południe. Miało wspaniałą kolumnadę i wybrukowany dziedziniec. Przede wszystkim jednak mieściły się w nim obszerne piwnice, do których radca miał klucz.

Oboje zeszli do zatęchłych podziemi, rozejrzeli się w pogrążonych w półmroku salach, aż wreszcie pośrod rupieci znaleźli dużą pustą drewnianą skrzynię. W drodze powrotnej radca wyjaśnił niewolnikowi jego zadanie. Modestus, przywykły do niestawiania pytań, przytaknął milcząco.

Przy świątyni Juliusza zatrzymali zaniepokojeni pracownicy. Zdemontowali już trzy głowy lwów i dwie leopardzice, gdy przybiegł posłaniec. Pot lał się z niego strumieniami, a w ręku trzymał zwój papirusowy, który osobiście chciał przekazać burmistrzowi. Duumvir westchnął w duchu. Pewnie znowu zapytanie, czy w ciągu dnia wozy mogą wjeżdżać do miasta, czy zakaz zostaje podtrzymany. Handlarz naczyń z tabernae, któremu przed kilkoma laty odsprzedał swoje udziały w ojcowskiej garncarni, prześladował go od tej pory, nalegając na udzielenie specjalnego zezwolenia. Kręcąc głową, Juliusz ruszył do ratusza, po raz kolejny układając w głowie szczegóły swojego planu.

–  Panie, nareszcie jesteście. 

Gdy podniósł głowę, zobaczył Feliksa, swojego najmłodszego niewolnika machającego ku niemu z drugiej strony ulicy.

–  Co się dzieje, mój mały?

Młody blondynek natychmiast znalazł się przy nim. 

–  Do willi przybył posłaniec. Chciał się z wami spotkać. Posłaliśmy go do świątyni. Czy dobrze postąpiliśmy?

Juliusz przytaknął. 

–  Owszem, ale nie dotarł do mnie. Muszę teraz pójść do magistratu.

Już chciał odejść, gdy sobie o czymś przypomniał. Wcisnął chłopcu kilka monet do ręki, wyszeptał coś do ucha i spojrzał, jak tamten rusza z kopyta. Gdy przekroczył progi ratusza, panował tam wyczuwalny niepokój. Urzędnicy poszeptywali między sobą, ale gdy się zbliżył, unikali jego wzroku i wracali do swojej pracy. Rzucił się ku niemu jego sekretarz.

–  Panie, czy znalazł was wreszcie?

–  Kto, u licha? – parsknął radca. – O co chodzi?

–  Posłaniec. Nie znalazł was ani w willi, ani w świątyni – drobny człowieczek potrząsnął głową. – Teraz poszukuje was w mieście.

–  Na wszystkich bogów kapitolińskich, co się stało? – zapytał wzburzony Juliusz. – Znowu ta sprawa z wozami?

–  Nie wydaje mi się. To posłaniec od Avitusa. 

–  Wobec tego odszukaj go i dowiedz się, czego chce!

–  To niemożliwe, panie – sekretarz załamał dłonie. – Prefekt wyruszył przed godziną wraz z całym orszakiem. Nie wiem, o co chodzi.

Juliusz wzruszył ramionami. 

–  Ja też nie jestem wyrocznią delficką – odwrócił się z zamiarem odejścia. – Mam jeszcze kilka spraw w mieście. Na obiad wracam do domu.

W zamyśleniu ruszył wzdłuż cardo. Chociaż nie nadeszło jeszcze południe, niektórzy handlarze zamykali już swoje kramy, opuszczając ciężkie drewniane okiennice, ale on nie zwrócił na to uwagi. Gdy dotarł do świątyni, zanim ruszył ku małemu forum, zapłacił czekającym rzemieślnikom. Na dziedzińcu rozejrzał się wokoło, otworzył drzwi prowadzące do sutereny i zszedł do piwnic. Modestus czekał już, trzymając w ręku oliwną lampę, a przed nim na płachcie leżały rozłożone brązy. Juliusz skontrolował, czy niczego nie brakuje, i obaj mężczyźni ułożyli wszystkie elementy w skrzyni. Na dole najcięższe głowy lwów, następnie leopardzice, popiersia bogiń, ozdobne blachy, a na koniec pozostałe elementy z brązu i żelaza. Przybili wieko, przyłożyli skrzynię z pozostałymi rupieciami, zamknęli drzwi i udali się do domu.

***

W willi duumvir polecił, aby najpierw podano mu obiad. Nie lubił obwieszczać nieprzyjemnych wieści o pustym żołądku. Właśnie miał zamiar zwołać wszystkich mieszkańców, gdy zapukał jeden ze sług.

–  Panie, pilny posłaniec chce z wami mówić.

Juliusz podniósł wzrok, czując, jak skurcz ściska mu żołądek. 

–  Wprowadź go!

Pospieszne kroki na korytarzu. W drzwiach pojawił się spocony goniec. Ciężko dysząc, wpatrywał się w radcę, jak gdyby nie mógł uwierzyć, że udało mu się go w końcu znaleźć. Potem podniósł w górę zapieczętowany zwój. Juliusz już chciał po niego sięgnąć, ale posłaniec wręczył mu go dopiero wtedy, gdy burmistrz pokwitował przyjęcie na woskowej tabliczce, po czym, skłoniwszy się pospiesznie, opuścił pomieszczenie.

Juliusz przyglądał się zwojowi z pieczęcią prefekta. Wreszcie miał w ręku prześladującą go od wielu godzin wiadomość, której wyczekiwał i jednocześnie się lękał. Najchętniej wrzuciłby ją w ogień, lecz zżerała go ciekawość, więc drżącymi dłońmi rozwinął papirus. To, co przeczytał, miało odmienić jego życie.

Tekst był krótki, najwidoczniej pisany w pośpiechu, wszelkie tytuły dotyczące majestatu cesarskiego ograniczono do minimum. Gdy przedarł się już przez wstępne formalności i doszedł do meritum, w jednej chwili dotarła doń cała perfidia nikczemnej intrygi.

„...i natychmiast muszę się udać do Kolonii, aby stawić się na służbę wzywającego mnie cesarza Postumusa. Jednocześnie dowiaduję się o wdarciu się plemion germańskich w obszar naszych granic, więc przenoszę niniejszym władzę rozkazodawczą na duoviri. Rozkazuję w szczególności obronę miasta i zawieszam na czas zagrożenia wszelkie rozporządzenia stające na przeszkodzie uzbrojeniu obywateli. Duoviri odpowiadają zatem przed samym cesarzem, aby umocnione miasto Lopodunum wraz z gmachami publicznymi oraz majątkiem płacących podatki wolnych obywateli nie padło łupem barbarzyńców!

Podpisał Avitus, prefekt cesarski”

Mieląc w zębach przekleństwo, Juliusz zgniótł trzymane w ręku pismo. Jego ociąganie spowodowało, że stracił dwa dni! Teraz zaś Avitus przykuł go do miejsca, gdyż drugi duumvir przebywał właśnie w swojej posiadłości wiejskiej pod Borbetomagus. Ta okoliczność sprawiała, że on, Juliusz Verecundus stawał się odpowiedzialny za zagrożone miasto, a teraz, gdy było już za późno i brakowało na to środków, nie mógł go skutecznie bronić. Pożegnał się w myślach z planami ucieczki, gdyż musiał zwołać radę miejską i ogłosić alarm.

Po krótkim namyśle wysłał wszystkich mieszkańców swojego domu jako posłańców do pozostałych radców z poleceniem jak najszybszego przybycia do ratusza. Ponieważ pośród nich znaleźli się również niewolnicy noszący lektykę, sam musiał iść piechotą. Dopiero teraz zauważył, jakie napięcie panowało w mieście. Mieszkańcy zbici w małe grupki dyskutowali, gestykulując zawzięcie, ale natychmiast przerywali, gdy tylko się do nich zbliżał. Zamknięte zostały już prawie wszystkie kramy. Z nieruchomym spojrzeniem i brzęczącym tobołkiem na ramieniu przebiegł obok niego złotnik, a za nim krawiec trzymający w ręku niewykończoną opończę. Najwidoczniej wieść o napadzie barbarzyńców przekazano już sobie z ust do ust i każdy myślał jedynie o tym, jak ratować własną skórę. 

W kwadrans po jego przybyciu zjawiło się kolejnych piętnastu radców. Zgromadzili się w sali posiedzeń i wkrótce wnętrze wypełniał gwar głosów.

–  Ile czasu nam pozostało?

Juliusz zastanowił się przez chwilę. 

–  Nie więcej jak jeden dzień, być może tylko kilka godzin. 

Rozległy się wzburzone pomrukiwania, nad którymi rozbrzmiały słowa Quintusa.

–  Wynośmy się. Po co odgrywać bohaterów?

–  To nasze miasto i nasz majątek, który zostanie rozgrabiony – to był tęgawy Blandus mający w mieście kilka domów.

–  I z tego powodu mają nas wyrżnąć? – oburzył się Quintus żyjący tak oszczędnie, że wszyscy nazywali go skąpcem, choć nagromadził całe wory pieniędzy.

–  Nie, ale możemy odstraszyć barbarzyńców. Wystarczy kilka setek obrońców na murach – wtrącił się Juliusz.

–  Ma rację – włączył się właściciel garncarni Carus. 

Wszyscy zwrócili się ku niemu, gdyż dzięki trzem latom, które odsłużył jako centurion w Legio III Italica, miał doświadczenie wojskowe. 

–  Gdy zaatakują, nie utrzymamy się. Ale w pertraktacjach mamy lepszą pozycję!

Znowu gwar głosów. Zaoferowanie Germanom pieniędzy w zamian za wycofanie się stało się w ostatnich latach nawet w wypadku doświadczonych dowódców powszechną praktyką. Niestety, doprowadziło również do tego, że barbarzyńcy stali się jeszcze śmielsi.

Juliusz podniósł głos. 

–  Musimy działać szybko. Zastanówmy się, skąd wziąć tylu mężczyzn.

–  Również niewolników? Chcecie uzbroić niewolników?

Ten okrzyk wywołał kolejną debatę. Przemówił Blandus.

–  Jestem za. Potrzebujemy wszystkich!

–  Coraz bardziej gadacie od rzeczy! – łysy skąpiec nie odpuszczał. – W drogę, na zachód, dokąd tylko można! To powinniśmy postanowić.

–  A ja proponuję, żeby natychmiast zamknąć bramy i za pomocą collegia obsadzić mury – wykrzyknął Carus. – Nikt nie jest w stanie tak szybko zmobilizować mężczyzn jak gildie.

Juliusz zaklaskał w dłonie. 

–  Głosujemy. Kto jest za ucieczką?

Quintus podniósł rękę, rozglądając się wokoło, ale nikt się do niego nie przyłączył.

–  Kto jest za tym, aby Carusowi powierzyć dowództwo?

W górę wystrzeliły wszystkie dłonie.

–  Zatem postanowione – Carus wystąpił przed wszystkich. – Dzielimy mur miejski na odcinki i każdy zostanie powierzony jednemu collegium. Jako broni rzemieślnicy niech użyją swoich narzędzi albo zaopatrzą się w pałki. Zrozumiano?

Wszyscy przytaknęli w milczeniu.

–  Mam tu kawałek papirusu, więc zaraz ustalimy plan. Rybacy obejmą odcinek przy porcie, potem cieśle...

–  A co z teatrem? – zapytał Blandus, gdy już wszystko ustalono. 

Półokrągła budowla przycupnęła niczym żółw przed południowo-wschodnim murem.

–  Gdybyśmy mieli wystarczającą liczbę mężczyzn, byłaby to doskonała fortyfikacja na przedpolu – zastanawiał się Carus. 

–  Przyszło mi też do głowy, że mamy właśnie w mieście gladiatora imieniem Pantacarus. Mianuję go moim zastępcą.

Niektórzy radcy pokręcili sceptycznie głowami, ale Carus odrzucił ich wątpliwości jednym ruchem ręki.

–  Cieszę się z każdego, kto potrafi trzymać miecz za właściwy koniec. A co się tyczy teatru, nie możemy go obsadzić, bo za bardzo rozproszymy nasze siły. Najważniejszą sprawą jest utrzymanie muru!

Decyzja Carusa była słuszna co do strategii. Natomiast jej fatalne praktyczne następstwa miały się dopiero objawić.

***

Uwolniony wreszcie od paraliżującej niepewności Juliusz pospieszył do ratusza. Zdenerwowani urzędnicy biegali tu i tam niczym kurczęta próbujące się ukryć przed jastrzębiem, opróżniali szafy z aktami i przenosili dokumenty do piwnicy. Trzaskanie z bicza i łoskot obitych żelaznymi obręczami kół przyciągnęły go do okna. Ulicą jechał powoli wóz zaprzężony w dwa woły, a na nim spoczywało pięć kamieni milowych oblepionych jeszcze świeżą ziemią. Juliusz nie dowierzał własnym oczom.

–  Na błyskawicę Jupitera! Co to ma znaczyć?

Podszedł do niego sekretarz. 

–  Vigellius, urzędnik odpowiedzialny za budowę dróg, zarządził, aby ukryto kamienie. Barbarzyńcy nienawidzą wszelkich znaków rzymskiego porządku. Żeby nie uszkodzono drogowskazów, mają zostać zmagazynowane w piwnicach.

Radca chwycił się za głowę. Nadgorliwi urzędnicy ratowali kamienie, gdy tymczasem zagrożone było ludzkie życie! Kręcąc głową, zwołał pozostałych urzędników i podzielił ich na cztery grupy. Mieli obsadzić bramy miejskie, a wszystkich mieszkańców wysłać na forum, gdzie odbywała się rejestracja obrońców. Jednak nieco później, gdy podszedł ku bramie zachodniej, zastał przy niej wzburzony tłum.

–  Wypuśćcie nas, urzędasy!

–  Nikt nie ma prawa zatrzymywać nas tutaj.

–  Chodźcie lepiej z nami! Jeszcze jest czas.

Juliusz uniósł w górę dłoń ze złotym pierścieniem. Wszyscy się rozstąpili, przepuszczając go ku bramie, gdzie stanąwszy pomiędzy swoimi ludźmi, wsparł ręce na biodrach.

–  Obywatele Lopodunum! Nie ma powodu do ucieczki. Rada miejska postanowiła obsadzić mury. Jeśli obronimy nasze miasto, obronimy też nas samych, nasze mienie, nasze żony i dzieci. 

Juliusz spojrzał na pełne napięcia twarze. 

–  Komu z was zabrakło odwagi? Kto chce porzucić na pastwę losu wszystkich pozostałych? Ty Caeciliusie? – wskazał na cieślę z piłą na ramieniu. – Albo ty, Murraniusie, kominiarzu, albo ty tam, z tyłu, znam cię z szynku na forum?

Mężczyźni spuścili głowy, po czym zrezygnowani i z ociąganiem ruszyli z powrotem. Pozostali poszli w ich ślady, gdy na decumanus maximus rozbrzmiały stukot kopyt i turkotanie kół. Nadjechał czterokołowy wóz podróżny, który woźnicy udało się z trudem zatrzymać. Zaczął krzyczeć na ludzi i trzaskać z bicza, ale niektórzy rozzłoszczeni mężczyźni otoczyli pojazd i przytrzymali go. Odsunęła się zasłona w oknie i ukazała się łysina skąpca.

–  Z drogi, wałkonie! – warknął. – Jestem radcą, macie mnie natychmiast przepuścić!

Juliusz podszedł bliżej. 

–  Co to ma znaczyć? – jego spojrzenie zlustrowało Quintusa. – Zapomnieliście o postanowieniu rady i rozkazie prefekta? Wasze miejsce jest tutaj!

Z wnętrza wozu rozległ się szyderczy śmiech.

–  Rozkaz prefekta? Mogę sobie nim podetrzeć tyłek! – Quintus zwrócił się do tłumu. – Czy wiecie, że ten tchórz uciekł już kilka godzin temu? 

Rozległy się ożywione poszeptywania przytłumione krzykiem skąpca. 

–  Nie grajcie bohaterów! A może wolicie, żeby Germanie pili swój wstrętny miód z waszych czaszek?

Dał znak woźnicy. 

–  Z drogi, durnie! – wrzasnął mężczyzna na koźle, pociągając za lejce. 

Bicz trzasnął w powietrzu, przelatując nad głowami i wycinając krwawą pręgę na policzku jednej z kobiet. Rozległ się przeraźliwy wrzask, pojazd ruszył z miejsca. W tej samej chwili starszy człowiek wsunął swój kostur między szprychy. Wóz zatrzymał się gwałtownie, woźnica stracił równowagę i runął z kozła. Tłuszcza zawyła z uciechy, kilku mężczyzn pochwyciło za koła i skandując, podniosło wóz. Przez chwilę zawisł w powietrzu, w oknie ukazała się przerażona twarz skąpca, a potem rozleciały się koła i wóz przewrócił się na bok, uderzając w jedną z kolumn wspierających poddasza domów. Jej trzon się przewrócił, pociągając za sobą dach. Posypały się dachówki i cegły, grzebiąc pod sobą pojazd i wierzgające kopytami, rżące z przerażenia konie. Zaraz potem tłum naparł na bramę, odepchnął strażników i opuścił miasto.

Juliusz jak nieprzytomny patrzył za uciekinierami, ale mógł jedynie kazać zamknąć wrota, zasunąć rygiel i zabezpieczyć go kłódką, a klucz włożył do kieszeni.

Jęki i przekleństwa sprawiły, że się odwrócił. Skąpiec wygrzebał się ze swojego wozu i wyciągał właśnie kilka worków ze złotem. Potem wraz z woźnicą pokuśtykał wzdłuż ulicy, uginając się pod ciężarem swoich denarów.

Juliusz odwrócił się i po schodach obok wieży wszedł na blanki. Z góry miał dobry widok na spokojnie płynącą rzekę oraz grupę uciekinierów spieszącą na północ pomiędzy murami i jej brzegiem. Gdy osiągnęli skraj miasta i przemierzyli kawałek wolnego pola, ze wschodu nadciągnął tuzin jeźdźców. Sądząc po powiewających opończach ze skór, należeli do barbarzyńskiej straży przedniej, niewielkich oddziałów jazdy specjalizujących się w szybkich atakach. Otoczyli uciekinierów, tnąc bezlitośnie mieczami, pałkami i toporami; wydawało się, że słychać trzask pękających kości. Gdy wszyscy padli już pod ciosami, Germanie nie zsiedli nawet z koni, aby ograbić zwłoki, lecz ruszyli ku murom. Zmierzali wzdłuż rzeki ku bramie, lecz miotane kamienie zmusiły ich do ucieczki.

Przyglądając się, z jaką dyscypliną jeźdźcy operują mieczami poza zasięgiem strzał wystrzeliwanych z łuków, Juliusz zaczął pojmować, dlaczego Lopodunum nie zostało wcześniej ostrzeżone. Tym razem jazda otaczała cel, plądrowała okolicę i przed pojawieniem się głównych sił wyłapywała wszystkich uciekających. Ktoś spośród tych rosłych dryblasów o jasnych grzywach przestudiował rzymską taktykę. Jupiterze, miej nas w swojej opiece!

Na północy unosiły się kłęby dymu. Tam, przy drodze do Mogontiacum, stała wielka willa. Wkrótce mężczyźni na murze dojrzeli płomienie liżące długi dach. Najwidoczniej nadchodził większy oddział.

Spoglądając na drogę, którą dziś rankiem uciekł Avitus, Juliusz złorzeczył prefektowi. Dlaczego ten nędzny tchórz musiał zabrać ze sobą wszystkich żołnierzy?

Ale prefekt nie zabrał wszystkich legionistów.

***

W półkolu teatru znajdowało się dwóch mężczyzn niewiedzących o całym zamieszaniu. Johanana przykuto do pala, a przed nim siedział strażnik, o którym śpieszący się prefekt zupełnie zapomniał. Tymczasem żołnierzowi znudziło się bezczynne wyczekiwanie.

–  Nie gap się tak ponuro! – warknął na więźnia. – Opowiedz mi lepiej coś wesołego.

–  Możesz zostać uratowany – zwrócił się do niego Johanan – jeśli będziesz czynił pokutę.

–  Powiedziałem: coś wesołego. Nie znasz żadnego dowcipu? Coś w tym rodzaju: Zeus spotyka Artemidę o stu piersiach i zwraca się do niej...

Więzień syknął na niego. 

–  Na zatwardziałych grzeszników czeka piekło!

–  Mam dość twojego gadania i złego humoru! 

Żołnierz wstał, zniknął w rekwizytorni i po krótkich poszukiwaniach wrócił z glinianą maską, którą przywiązał do twarzy opierającemu się więźniowi. 

–  No, to na pewno jest lepsze od twojej gęby! – przyjrzał się z zadowoleniem uśmiechniętej masce z długim nosem, po czym zajął się opróżnianiem zawartości swojego dzbana z winem. Wkrótce zaczął wygłaszać monologi, w których powątpiewał w dalekowzroczność rzymskiego dowództwa, nieumiejącego docenić jego prawdziwego żołnierskiego talentu.

Gdy zapadł zmrok, rozpalił mały ogień i przysiadł w pobliżu migocącego płomienia. Gdyby przerwał na chwilę swoją przemowę, pewnie dotarłoby do niego, że nie jest w teatrze sam na sam z więźniem. A tak uszło jego uwagi, że skradają się ku niemu trzy postaci. Cios pałki zgruchotał mu głowę, bez jęku osunął się na ziemię. Germanin zamierzał się znowu do ciosu, by ten sam los zgotować Johananowi, gdy władczy głos powstrzymał go. Z ciemności wyłonił się rosły mężczyzna, przyglądając się skulonemu więźniowi wyrwanemu z gorączkowego półsnu. Pochylił się nad nim i przemówił po łacinie, gdy tymczasem wokół pojawiło się więcej wojowników.

–  Kim, na Wotana, jesteś? I dlaczego cię tu przykuto?

–  Mam na imię Johanan. Próbowałem odwieść to miasto od składania czci bożkom. Chciałem też, żeby się nawróciło na prawdziwą wiarę i nie padło ofiarą sądu Bożego.

Germanin patrzył na niego, kręcąc głową.

–  W tym przebraniu? No to niczemu się nie dziwię.

–  Nie, tę maskę przywiązał mi tamten – Johanan sapnął niechętnie, wskazując głową na zabitego.

Germanin ściągnął mu z głowy maskę i przyjrzał się brodatemu obliczu z łysiną i długimi zmierzwionymi włosami.

–  Jak, twoim zdaniem, powinien wyglądać taki sąd Boży?

–  Pan spuścił deszcz ognia na Sodomę i Gomorę. Jerozolima została zniszczona przez legiony rzymskie, a świątynię splądrowano...

Jego rozmówca zaśmiał się. 

–  Plądrowanie, doskonale, twój Bóg mi się podoba. Czy oddział wolnych Swebów mógłby być narzędziem twojego bóstwa?

–  Tak, jeśli tylko ograbią świątynię, zniszczą posągi bożków i zabiorą skarby nagromadzone przez bogaczy.

Wódz przytaknął. 

–  To ze świątynią, chętnie. Bogaczy chcieliśmy dopaść tak czy owak. Założywszy, że dostaniemy się do środka. Mur został obsadzony.

Oczy Johanana rozpaliły się blaskiem.

–  Koło portu jest mała furta.

–  Lepiej nie mogliśmy trafić. Jestem Chnodomar. Pokaż mi, gdzie to jest.

Wydał kilka poleceń po swebsku, po czym jeden z wojowników rozciął toporem łańcuch więźnia. Johanan podniósł się z jękiem i stał, chwiejąc się na nogach, przez chwilę nie bardzo wiedząc, co ma robić. Wreszcie skinął na Germanina. Pokuśtykał przodem, a za nim ruszyli barbarzyńcy na czele z wodzem, który wysłał jednego z podkomendnych, aby sprowadził posiłki.

Skradali się wzdłuż murów aż do zamkniętej furty. Poprzez drewniane belki słychać było głosy dwojga rybaków martwiących się o swoje łodzie pozostawione bez straży w porcie. Chnodomar nadstawił ucha, a potem wyszeptał coś do jednego z towarzyszy, który bezszelestnie zniknął.

Minął kwadrans, a tymczasem z ciemności wynurzało się coraz więcej Germanów, aż wreszcie u podnóża muru zgromadziło się około trzydziestu wojowników. Johanan spojrzał ku nim. Na co jeszcze czekali? I wtedy stało się. Na jednej z łodzi rysującej się na tle nocnego nieba pojawiło się światło, zamigotało, rozrosło się, przybrało na sile i wkrótce blask płomieni oświetlił zacumowane w sąsiedztwie korabie. Z murów rozbrzmiały wołania i przekleństwa. Również głosy obu strażników stawały się coraz bardziej niespokojne, aż wreszcie ich kroki oddaliły się.

Na to tylko czekali atakujący. Wystąpiło kilku mężczyzn z toporami. Na znak Chnodomara zaatakowali wściekłymi ciosami małą furtę. Właściwie obita żelazem brama powinna dłużej stawiać opór. Wystarczająco długo, aby dać obrońcom możliwość odpędzenia napastników wrzątkiem lub kamieniami. Ale stare drewno było spróchniałe, a uwaga obsady muru skupiała się na pożarze w porcie. Po kilku uderzeniach furta ustąpiła. Gdy wreszcie z blanków posypały się kamienie, było już za późno. Ludzie Chnodomara niczym wilki wdarli się do bezbronnego miasta.

Carus ustawił oddział rezerwowy pod dowództwem gladiatora na forum, ale mężczyźni pobiegli ku wschodniej stronie miasta. Tam Germanie zaatakowali wściekle mury miejskie. Płonące strzały śmigały niczym komety na nocnym niebie. Na dachach ubogich rzemieślniczych domostw krytych drewnianymi gontami zamigotały języki płomieni. Rozbrzmiały krzyki, kubły pełne chlapiącej wody wędrowały z ręki do ręki. Wołania rybaków przebrzmiały bez echa. Bezsilnie stali na blankach murów, niezdolni powstrzymać wdzierających się napastników.

Na czele oddziału biegł Chnodomar, a obok niego Johanan, który odzyskawszy siły, prowadził Germanów ku tawernie. Ciosy toporów rozbiły drzwi, sfora ruszyła do ciemnego wnętrza. Rozkazawszy zapalić pochodnie, wódz napastników rozejrzał się wokoło, a następnie przywołał do porządku swoich ludzi, którzy już zabierali się do opróżniania pierwszych amfor z winem.

–  Dalej, jeszcze nie zdobyliśmy miasta! 

Po czym rzekł do Johanana: 

–  Czego szukamy w tej spelunce?

Fanatyk zaprowadził Germanów na dziedziniec. 

–  Tego... Zniszczcie ten symbol rzymskiego zabobonu! – jego ręka wskazała na kolumnę Jupitera wznoszącą się ku nocnemu niebu w migotliwym świetle pochodni.

–  Wygląda solidnie – mruknął Chnodomar – ale coś ci obiecaliśmy.

Kilka słów po swebsku i już kilku mężczyzn przywlokło ciężką drewnianą ławę. Tuzin ciosów obalił kolumnę, przewracając ją do studni. Johanan zajrzał do jej wnętrza, a potem się odwrócił. 

–  Teraz do następnych bożków!

–  Wystarczy, masz nas za takich, co zajmują się burzeniem? – przywódca dał znak do wymarszu. – Swoją kampanię przeciwko Jupiterowi możesz prowadzić sam. My mamy co innego w planach.

–  Co to znaczy, przecież mi obiecaliście... – Johanan pochwycił wodza za ramię.

–  Zamknij się! – wrzasnął na niego Germanin, a ponieważ Johanan nie puszczał, wymierzył mu cios pięścią w twarz, który powalił go obok kontuaru na posadzkę. Potem oddział z tupotem wybiegł z knajpy i ruszył ku cardo.

Płonące jasnym płomieniem szachulcowe ściany domostw we wschodniej części miasta oblewały wszystko ponurym, drżącym blaskiem. Główną ulicę spowijał gryzący dym, z którego wynurzały się sylwetki coraz liczniejszych barbarzyńców. Gromadzili się przed najbardziej okazałymi portalami. Ciosy toporów rozbijały odrzwia z inkrustowanego, szlachetnego drewna. Tuzinami wdzierali się do domostw, skąd dochodziły łoskot i krzyki, lecz żadna kronika cesarska nie opowie nigdy o losach mieszkańców: o godności starego człowieka oferującego rabusiom pieniądze i biżuterię kobiet, aby oszczędzono jego dom – tylko po to, żeby po chwili przyglądać się, jak rozbija się meble i porywa zdolnych do pracy niewolników. O odwadze młodego Rzymianina, który na wiodących na górne piętro schodach wbił pierwszemu napastnikowi sztylet w szyję, żeby potem zginąć pod ciosami pałek jego kompanów. O desperacji młodej ciężarnej kobiety, którą oderwano od okna i która zmarła po wielokrotnym zgwałceniu. O męce skąpca, który podał miejsce ukrycia swojego złota dopiero wtedy, gdy barbarzyńcy wcisnęli mu twarz w płonące węgle...

Dobrze dowodzona setka rzymskich legionistów zgotowałaby krwawą jatkę napastnikom, ale żołnierze walczyli właśnie na wschodzie z innymi legionistami, aby obalić sztandar kolejnego uzurpatora.

***

Dowodzący obrońcami nadrzecznego muru burmistrz widział, że klęska jest blisko. Z łopocącymi połami płaszcza przebiegł przez decumanus do swojej willi, ale Modestus, którego posłał na forum, jeszcze nie wrócił. Nagle opuściły go siły, trzymające go na nogach od czasu decyzji o obronie miasta. Bezradnie opadł na krzesło, zastanawiając się na głos w kręgu pozostałej służby, czy lepiej ratować się ucieczką w powszechnym chaosie, czy zabarykadować dom?

Właśnie chciał wydać rozkaz, aby przyniesiono wszystkie meble przed portal, gdy przyszła Brygida. Była to połowica jego przyrodniego brata Primusa, który kupił ją przed dziesięcioma laty jako germańską niewolnicę, następnie wyzwolił i pojął za żonę. Od czasu gdy musiał wraz z Walerianem wyruszyć przeciwko Persom, kobieta o kasztanowych włosach zamieszkała z małym synem w willi burmistrza. Spokojnym głosem niezgrabną łaciną przedstawiła inną propozycję.

–  Willa to nie kasztel. Zostawcie drzwi otwarte, w przeciwnym wypadku zostaną wyłamane. Jeśli stawicie opór, przybędzie więcej wojowników i pozabijają nas – zamilkła na chwilę, ale wszyscy patrzyli na nią z otwartymi ustami. – Sami spustoszmy dom. Niech się Germanom wyda, że już go splądrowano. Powiem im o tym, a wy się ukryjecie!

Juliusz zawahał się, podstęp był zbyt chytry jak na kogoś zdesperowanego, potem jednak wyraził zgodę. Po chwili wszyscy rzucili się do niezwykłego zadania obrócenia wszystkiego w perzynę. Pan domu przyglądał się temu zapałowi z ciężkim sercem. Przewrócono stoły, na posadzce wylądowała zawartość półmisków. Stołki rzucono w kąt, wszędzie walały się skorupy rozbitych dzbanów i misek. Zdarto zasłony i rozpruto poduszki. Nawet Lary,bóstwa chroniące dom, zabrane ze swojej niszy, wylądowały na podłodze wśród innych rzeczy.

Po krótkim czasie zniszczenia były tak wielkie, że musiały zniechęcić nawet najbardziej wytrwałego rabusia. Teraz mieszkańcy zajęli się swoim własnym wizerunkiem. Brygida zacięła się w ucho, natarła sobie krwią i popiołem twarz, doprowadziła do nieładu ubiór i wkrótce wyglądała tak, jak gdyby ściągnięto ją po schodach twarzą w dół.

Zdążyli w ostatniej chwili. Pospieszne kroki, wzywanie o pomoc, ryki i tupot nóg zbliżały się od ulicy. Brygida uniosła rękę.

–  Ukryjcie się, połóżcie po kątach i udawajcie, że jesteście ciężko ranni! – doradziła pozostałym, a potem zwróciła się do gospodarza. – Nie możecie w żadnym wypadku wpaść w ręce barbarzyńcom. Będą was torturować, aż się dowiedzą, gdzie ukryliście złoto. I niech wszyscy bogowie mają was w swojej opiece, jeśli nie znajdą go dostatecznie dużo.

Juliusz spojrzał na nią z przerażeniem.

–  Ukryjcie się w piwnicy i zabierzcie mojego syna. Ja zostanę na górze i odwrócę ich uwagę. Nie zabiją kogoś, kto jest z ich szczepu.

Szeroko otwarte oczy syna Brygidy patrzyły w milczeniu na Juliusza, potem chłopiec zaczął płakać.

Matka uśmiechnęła się do niego i przytuliła go do piersi.

–  Teraz z wujkiem Juliuszem będziesz się bawił w piwnicy w chowanego – otarła mu łzy z oczu. – Masz być grzeczny i zachowywać się bardzo, bardzo cicho. Obiecujesz?

Chłopiec z ociąganiem przytaknął, a potem dotknął muszli, którą jego matka nosiła na szyi jako amulet, i jej włosów. Gdy rozwarła jego ręce i podała go mężczyźnie, malec chciał znowu płakać. Brygida włożyła mu do ust kawałek piernika i popchnęła Juliusza ku wejściu do piwnicy. I ona miała łzy w oczach. Syn wyciągnął do niej bezradnie rączki, a ona nachyliła się raz jeszcze, pogładziła go po głowie i wyszeptała: 

–  Idźcie, szybko!

Kolana Juliusza były jak z wosku, opuściła go wszelka odwaga. Jak ogłuszony posłuchał jej polecenia. Sięgnął po lampkę oliwną i potykając się, zszedł w dół wraz z dzieckiem, szukając jakiejś kryjówki. Wszędzie stały amfory, a także drewniana beczka, w której przechowywano poscę, napój dla służby. Oddarł kawałek swojej tuniki, zawinął weń chłopca, posadził go w kącie za amforami, mrucząc:

–  Cokolwiek się stanie, masz być cicho!

–  Mama? – załkał malec.

–  Przyjdzie zaraz, ale tylko wtedy, jeśli teraz będziesz cicho!

Potem rozejrzał się za odpowiednim schronieniem dla siebie. Niestety Druzylla zawsze pilnowała porządku, nie dopuszczając, aby w piwnicy nagromadziły się rupiecie. Wreszcie ogarnięty paniką podniósł wieko beczki, zanurzył się w lemoniadzie octowej, zdmuchnął lampę i nałożył pokrywę. Przez wyłamaną u góry klepkę mógł wyglądać na zewnątrz. Płyn chlupotał wokół niego, mocząc mu odzienie, wkrótce też zaczął szczękać z zimna zębami.

Nad nim o drewnianą posadzkę dudniły kroki ciężkich butów, dźwięczała broń, krzyki Brygidy przerywały głuche męskie głosy. Po chwili odgłosy zamilkły i tylko przez wąskie okienka docierał przytłumiony hałas i migotliwy poblask pobliskich pożarów.

Juliusz chciał już podnieść drewnianą pokrywę, gdy w domu rozległ się odgłos pospiesznych kroków. Gwałtownie otwarto drzwi, po czym zatrzaśnięto, ktoś zeskakiwał ze schodów. Duumvir natychmiast opuścił dekiel, przyrzekając Fortunie złożenie ofiary, żeby tylko intruz nie chciał skorzystać z jego kryjówki. Przez chwilę słyszał jedynie pospieszny oddech nieznajomego stojącego tuż obok beczki, gdy w górze załomotały kroki prześladowcy. Łomot i brzęk, po chwili nastała cisza. A potem dały się słyszeć ostrożne, skradające się stąpnięcia. Juliusz, który wstrzymał oddech, chciał właśnie zaczerpnąć powietrza, gdy sięgnęła po niego lodowata dłoń.

U góry skrzypnęły deski! Pod ciężkim butem zatrzeszczały skorupy. Zaskrzypiały zawiasy wiodących do piwnicy drzwi. W półmroku dojrzał kontur mężczyzny schodzącego po schodach. Zabrzęczał metal pocierany o ścianę. Burmistrz poczuł wiercenie w nosie. Zdesperowany próbował powstrzymać kichnięcie, ale jego wyziębione, wyczerpane ciało okazało się silniejsze. Stwierdził, że parsknie – bez względu na to, jakie będą tego skutki.

ROZDZIAŁ 2 NOC ORŁA

(267 r. po Chr.)

Nie powinno się obawiać śmierci,

lecz że nie zaczęło się żyć.

MAREK AURELIUSZ

Na widok muszli wiedział już, co nastąpi dalej. Zawsze zaczynało się od muszli. Połyskiwała w środku jak tęcza i wisiała na rzemyku na szyi kobiety. Wyciągnął swoje rączki, chwytając kasztanowe loki. Potem twarz kobiety rozmywała się, stapiając z ciemnością, a on siedział za czymś, co było duże i okrągłe. Jego dłonie poczuły chropowatą powierzchnię, a później usłyszał hałas. Brzmiał on tak, jak gdyby nadchodziła burza. Szybkie kroki, wolne kroki, dwa brzękliwe uderzenia, stęknięcie. Kwaśny odór wina wiercący w nosie. Ciemny kontur osunął się w dół, ponownie się podniósł, potem zmalał. Usłyszał głos. Obcy męski głos, ale znajome słowa. Język, który znali tylko on i kobieta. Dźwięk, za którym tęsknił, gdyż oznaczał bezpieczeństwo, czułość i miłość. Teraz się bał i chciał, żeby głos przemówił do niego. Zawołał, tak jak zawsze wołał, gdy potrzebował ciepła i delikatności. Ale nic nie było tak jak zawsze. Hałasy. Coś mokrego ochlapuje mu stopy. Czuł, że słowa nie zwiastują teraz niczego dobrego, tylko są zagrożeniem. I krzyczał, krzyczał, krzyczał...

Obudził się zlany potem. Jeszcze przez chwilę wspomnienie dominowało nad teraźniejszością, potem koszmar minął i pojawiła się znajoma mu izba. W rogu na stojaku z brązu wisiały trzy lampki oliwne, obok stała skrzynia wyplatana z jasnobrązowej trzciny, a na zydlu leżało jego odzienie. Białą ścianę za posłaniem podzielono szerokimi na dłoń pasami na trzy prostokąty. Wewnątrz nich czarne linie obramowywały żółte płaszczyzny, na których umieszczono wizerunki fruwających amorów grających na trąbkach. Na freskach widać było brązowe punkty, pozostałości po komarach. Przez wiodące na korytarz drzwi po podłodze z czerwonych cegieł wpadała smuga światła, oświetlając wymiętą pościel. 

Flawiusz usiadł, przecierając oczy. Ten prześladujący go od lat sen. Gdyby tylko wiedział, co bogowie chcą mu przezeń powiedzieć.

Sięgnął pod łóżko po sandały i wstał, żeby otworzyć okiennice. W kuchni pobrzękiwały garnki, a z korytarza dobiegał odgłos kroków.

–  Flawiuszu, wstawaj. W kuchni czeka już śniadanie, a wiesz, że... 

–  Tak, tak, Feliksie, już idę.

Młody niewolnik wypełniał swój obowiązek, ale rankami Flawiusz nie znosił jego pilności. Sięgnął ku stercie ubrań na taborecie, nałożył tunikę i ruszył do kuchni. Na dużym dębowym stole ułożono chleb, ser, plastry kiełbasy oraz dzbanek z wodą. Siedział przy nim nieco tęgawy łysiejący mężczyzna o kasztanowych włosach i obwisłych powiekach, oblizując wilgotne wargi.

–  Dzień dobry, stryju Juliuszu.

Oczy wstającego od stołu mężczyzny spojrzały na niego badawczo.

–  Dzień dobry, Flawiuszu. Zobaczymy się potem u mnie, może za godzinę?

Młodzieniec przytaknął, odłamując kawałek chrupiącego, pachnącego chleba. Zegar słoneczny dzielił dzień na dwanaście godzin trwających latem nieco dłużej niż zimą – co dotyczyło, niestety, również i czasu nauki. Jeśli, tak jak dzisiaj, nie zjawiał się guwerner, jego stryj wprowadzał go w arkana gospodarki. Flawiusz nigdy nie mógł się zdecydować, co go bardziej nudzi: greka czy kwestia, jaka pasza najlepiej służy opasom. Ale jeszcze miał czas. Odkroił gruby plaster sera, ułożył go na chlebie i jadł powoli.

Po śniadaniu obmył w kuchni twarz, a potem przeszedł do portyku łączącego narożne budynki po stronie południowej. Tutaj często zasiadał w ciepłe letnie wieczory wraz z Juliuszem i stryjenką Druzyllą. Teraz jego wzrok powędrował po pagórkowatej okolicy, po ogrodzie i polach, łąkach i strumieniu. Na horyzoncie rysowała się ciemna wstęga lasu, którego nie odważył się wykarczować żaden z właścicieli willi. Nieopodal leśnej kniei wyrastała stara sosna, a obok niej pośród zieleni wznosiła się mała świątynia.

Górne piętro jej kwadratowej bryły unosiło się jak biała plama nad szarym gontowym dachem i czerwonymi drewnianymi kolumnami krużganka. Wzdłuż krótkiej drogi, która łączyła sanktuarium z drogą do Augusta Treverorum, stały pochylone ze starości kamienie wotywne. Flawiusz obskrobał kiedyś obrastające je porosty i odczytał napisy. Najstarszy poświęcono przed dwustu laty Merkuremu jako podziękowanie za szczęśliwą podróż. Druzylla opowiadała, że kiedyś, po wielkim trzęsieniu ziemi, ten daleki krewny wsiadł w Pompejach na ciągnięty przez woły wóz. Po kilkumiesięcznej podróży dotarł wraz z całą rodziną do nowej prowincji zwanej Dolną Germanią, aby objąć stanowisko w administracji wojskowej. Kilka lat później położył kamień węgielny pod budowę willi, w której teraz mieszkali.

Flawiusz wyjrzał na zewnątrz. Na niebieskim niebie kołysały się białe obłoki, obok leniwie przeleciał trzmiel. Wszystko wskazywało na to, że ten dzień przeminie równie bezbarwnie jak wszystkie poprzednie. W zachodnim narożu willi Juliusz zasiadł w swoim pokoju, kładąc przed sobą na stole abakus. Przesuwał jego kulki tam i z powrotem, próbując obliczyć wysokość spodziewanych żniw, dodał do tego szacunkowe dochody ze sprzedaży kiełbas wieprzowych, piór gęsich, skóry wołowej oraz wełny owczej i zapisał wszystko na powleczonych woskiem tabliczkach. Potem przyszła kolej na mniej przyjemną część – wydatki. Należało zapłacić podatki, niemało kosztowały także wino, sos rybny, narzędzia z żelaza oraz olej do lamp. Westchnął, ale nie było rady. Już od dawna nie delektowali się ostrygami, oszczędnie używali indyjskiego pieprzu, zrezygnowali z kadzidła do świątyni, sami wypalali cegły, a nawet wyrabiali własną ceramikę. Wszystkiego jednak nie dało się wyprodukować w gospodarstwie.

Gdy skończył, odłożył rylec z brązu i spojrzał na kalendarz z wypalanej gliny. Drewniany kołek zatknięto przy Marsie, symbolizującym wtorek. Jutro, w dniu Merkurego, miał znowu przyjechać guwerner. Wkrótce jednak chłopiec powinien się nauczyć jakiegoś zawodu lub zdobyć wykształcenie pod okiem retora. To sporo kosztowało, ale do prowadzenia gospodarki nie wykazywał zbytniego zapału. A może zrobiłby karierę w legionach, tak jak jego ojciec Primus?

Co z niego wyrośnie? Od czasu wymarszu oddziałów, które cesarz Walerian ściągnął na wojnę z Persami, wieści dochodziły coraz rzadziej. Ostatnio Primus napisał z Syrii, że już niebawem sprawią cięgi Szapurowi, dumnemu władcy perskiemu. Wkrótce jednak z ust do ust podawano sobie siejącą grozę wieść o zagładzie armii, aż dotarła ona do tej części Imperium, którą generał Postumus oderwał od Rzymu. Od ośmiu lat rezydując w Kolonii, silną ręką sprawował władzę w Germanii, Galii, Hiszpanii i Brytanii. Może gdy przybędzie coeparius, nadejdą z Rzymu nowe wiadomości. 

Rozległo się pukanie do drzwi. Juliusz odsunął krzesło i zaprosił chłopca do środka. Flawiusz musiał się jeszcze sporo nauczyć o hodowli świń.

***

Wypełniony pracami w gospodarstwie dzień minął jak każdy inny. Zapadający wieczór barwił zieleń łąk szarobłękitnym półmrokiem. Cykały świerszcze, a od bramy dochodził pogwar głosów ludzi pracujących na roli, którzy po całodziennym trudzie pragnęli posilić się, odpocząć i poplotkować w kwaterze dla niewolników.

Juliusz siedział przy stole, a przed sobą ustawił szachy. Obok dwóch kubków postawiono na stole także dzbanek na wodę z czarnej gliny z białym wzorem i napisem: „Pij wiele lat”. Gdzie się podziewał Flawiusz? Podniósł swoje masywne ciało z wyplatanego krzesła, podszedł do okna i wyglądnął na zewnątrz. Z zadowoleniem przypatrywał się drzewom owocowym, zabudowaniom gospodarczym, polom i łąkom. Tylko otaczający posiadłość mur mógłby być nieco wyższy. Przy bramie ręką dawało się sięgnąć jego zwieńczenia, ale na więcej nie starczało denarów.

Przynajmniej odtąd czuł się pewniej, spał znowu spokojniej i nie zrywał się na dźwięk każdego odgłosu nocy. Przyczyniały się do tego także gęsi. W starych pismach przekazano, że przed ponad sześcioma wiekami uratowały Kapitol rzymski przed napaścią Gallów. Tak czujne ptaki były właśnie tym, czego potrzebował. Wprawdzie jego gęsi nie miały jeszcze okazji przydać się pod tym względem, ale za to dostarczały miękkich piór i od czasu do czasu, tak jak dzisiaj wieczór, soczystej pieczeni. Poczuł pragnienie, więc oblizał wargi, gdy zapukano do drzwi.

–  Jesteś wreszcie. Wejdź!

W ciemnym prostokącie drzwi pojawił się jego podopieczny w jasnobrązowej tunice z dzbankiem wina w ręku. Gdy niezdecydowany przestępował z nogi na nogę, Juliusz przyjrzał mu się spod oka. Ciemne włosy i rysy twarzy ojca, jasna cera i błękitne oczy po germańskiej matce. Od tamtej pory słuch zaginął również o niej.

–  Co tak długo robiłeś? Gdy dałem ci klucz od piwnicy, słońce jeszcze nie zaszło!

Młodzieniec chrząknął zmieszany.

–  Mogę o coś zapytać?

Ton jego głosu zwrócił uwagę Juliusza. Usiadł, odsunął planszę z grą i wskazał na drugie krzesło.

–  Oczywiście. Co ci leży na sercu?

Flawiusz odstawił dzbanek na stół, potem usiadł sztywno na krawędzi wyplatanego stołka, ściskając nerwowo dłonie.

–  Zaproponowałem po kolacji, że przyniosę ci wino...

–  No tak, i dziwiłem się dlaczego. Mógł to zrobić ktoś z kuchni.

–  Oczywiście – Flawiusz nalał sobie nieco wody. – Ale ja sam chciałem iść do piwnicy.

Juliusz zmarszczył brwi. 

–  Przecież już tam wcześniej byłeś!

–  Zgadza się, ale nie wieczorem i nigdy sam. Zeszłej nocy znowu dręczył mnie sen. Musiałem się po prostu dowiedzieć, co się stanie, gdy...

Tęgawy mężczyzna złożył ręce na stole.

–  Opowiedz jeszcze raz wszystko po kolei.

Bratanek spojrzał na stryja z wdzięcznością, a potem opowiedział, jak zszedł po schodach, włożył klucz do zamka i podniósł rygiel. Drzwi otworzyły się, skrzypiąc zawiasami i pozwalając zajrzeć do cuchnącej stęchlizną piwnicy. Wystraszone światłem lampki oliwnej myszy rozbiegły się po kątach. W półmroku rysowały się pękate brzuchy zakurzonych amfor. Na okrągłym, stojącym pośrodku kamiennym stole stał wyplatany kosz, a w ściennych niszach złożono zardzewiałe narzędzia. Znajome kształty, lecz czuł, jak ściska go lodowata dłoń. Przywołał się do porządku i zaczął szukać, aż wreszcie w rogu znalazł jeden z dzbanów noszący grecką pieczęć.

–  I właśnie wtedy, gdy go otworzyłem i wino zabulgotało w dzbanie...

Ciałem chłopca wstrząsnęły dreszcze. Juliusz wstał, odczekał chwilę, po czym podszedł do niego, kładąc mu ręce na ramionach.

–  Tylko spokojnie, wszystko w porządku. Co stało się potem?

–  Nagle sparaliżował mnie strach. Chciałem się ukryć za którąś amforą, ale ciało miałem jak z ołowiu. Koszmar powrócił i wydawało mi się, że znowu pojawi się ten cień...

–  Co było dalej?

–  Zauważyłem, jak wino się przelewa, przykro mi, to drogie wino z Samos... – wyjąkał Flawiusz. 

Juliusz odpowiedział uśmiechem.

–  Nie myśl o tym, opowiadaj dalej.

–  Odstawiłem amforę, wziąłem dzbanek, krok po kroku wyszedłem tyłem z piwnicy, zatrzasnąłem drzwi i usiadłem na schodach. Drżałem, a nogi miałem jak z wosku, tak że przez dłuższy czas nie mogłem zrobić ani kroku.

Juliusz spojrzał na niego w zamyśleniu.

–  Czego oczekujesz ode mnie?

–  Chcę się dowiedzieć, co naprawdę się wtedy stało. Wtedy, w Lopodunum.

Tego właśnie pytania jego stryj zawsze się obawiał. Teraz zawisło w powietrzu, a chłopiec liczący sobie czternaście lat był wystarczająco dojrzały, aby domagać się odpowiedzi. Juliusz zaczął miętosić w palcach płatek prawego ucha.

–  Nie masz żadnych wspomnień?

Flawiusz zaprzeczył, kręcąc głową.

–  Nie. To, co zdarzyło się wcześniej, przed czasem tu na gospodarstwie, jest nieprzeniknione jak mgła na dnie doliny. Pojawiają się tylko urywki i czasami dręczą mnie sny.

Juliusz długo wpatrywał się w migotliwy płomień lampy.

–  To dobrze, być może tak jest nawet lepiej. Twoja przeszłość jest przecież częścią i mojej przeszłości.

Mężczyzna oddychał ciężko. Nalał do kubka wina i nieco wody, po czym siorbiąc, skosztował jego zawartości. Wypił większy łyk, odchrząknął i rozpoczął swoją opowieść.

–  Wkrótce minie osiem lat. Często stawiałem sobie pytanie, czy los miasta z góry był przesądzony, czy też rozgniewałem któregoś z bogów. Miałem w rękach ostrzeżenie. Być może mogłem uratować twoją matkę i miasto. Ale byłem słaby. To moja wina...

Brunatna ćma okrążyła lampkę oliwną, ale nadleciała zbyt blisko. Płomień zasyczał i owad z nadpalonymi skrzydłami spadł na ziemię. Juliusz przyglądał mu się chwilę, a następnie kontynuował opowieść aż do chwili, kiedy to trzeba było ukryć w piwnicy.

–  Poczułem, że nie mogę powstrzymać kichnięcia, chociaż można się było spodziewać najgorszego. Byłem bezsilny – spojrzał na chłopca i drgnął, gdy załomotała otwarta okiennica. 

Do pomieszczenia wdarł się podmuch wiatru, prawie gasząc nikły płomyk, więc Flawiusz wstał, aby zamknąć okno. Gdyby w izbie nie było tak ciemno i nie wyjrzałby krótko na zewnątrz i gdyby księżyc skrył się właśnie za chmurą – nic by nie dostrzegł. Ale jego oczy zauważyły w oddali jakiś ruch.

***

Młodzieniec zmrużył oczy, próbując przeniknąć nocne ciemności. Wreszcie, gdy nabrał pewności, skinął na stryja.

–  Juliuszu, zbliża się jakiś jeździec!

Tęgi mężczyzna wstał i natychmiast znalazł się przy oknie.

–  Gdzie? Nic nie widzę.

–  Jest na drodze, na lewo od świątyni!

Podczas gdy Juliusz patrzył na pola skąpane w srebrnym zimnym blasku, wzrok chłopca zatrzymał się na świątyni. Nie było tam czegoś? Krótkie błyśnięcie pod krużgankami? Światło księżyca oświetlało tylko skrawek pod dachem, więc ruchu można się było jedynie domyślać. Już chciał powiedzieć, że się pomylił, ale zobaczył skuloną postać skradającą się od świątyni ku kamieniom wotywnym. Jednocześnie po drugiej stronie z cienia sosny wyszło dwóch mężczyzn. Przez chwilę stali jak posągi, potem wchłonęła ich ciemność portyku. Podmuch wiatru zakołysał czubkiem smukłego drzewa. 

–  Juliuszu, czy to możliwe, że ktoś składa tam jeszcze ofiarę?

–  Nie, świątynia jest zamknięta. Druzylla ma do niej klucz. Dlaczego pytasz?

Flawiusz opowiedział mu o tym, co dostrzegł. Juliusz przerwał mu w pół słowa.

–  To rabusie! Nasz sąsiad Marcus Severus wspomniał mi przed tygodniem, że napadnięto go niecałe dwie leugistąd. Spróbuj ostrzec jeźdźca, a ja wyślę naszych ludzi!

Gdy Flawiusz, gestykulując przy oknie, wrzeszczał na całe gardło, Juliusz przebiegł przez dziedziniec i jednym ruchem otwarł drzwi szachulcowego domostwa, gdzie spali niewolnicy.

–  Zbóje są przy świątyni, chwyćcie za pałki! Fabricius, ty razem z pięcioma innymi ruszycie biegiem przez pola. Feliks, osiodłaj mojego konia i też tam galopuj. Pozostali niech obsadzą bramę i oświetlą pochodniami dziedziniec. I niech Jupiter ma w opiece tego, kto się będzie ociągał!

Sapiąc, ruszył z powrotem do swojej izby, gdzie Flawiusz ciągle stał przy oknie.

–  I co, usłyszał cię?

–  Nie, dalej zmierza ku świątyni. Pod wiatr głos się nie niesie. Trzeba czegoś głośniejszego, dużo głośniejszego...

Juliusz zamarł na chwilę, a potem uderzył się w czoło.

–  Mam pomysł. Chodź ze mną!

Głowa jeźdźca opada ku przodowi. Podrywa się wystraszony, mruga oczyma, złości się na samego siebie. To pomaga mu zachować czujność – pomimo zmęczenia, kołyszącego stępa konia, a także soczystej pieczeni i wina, jakimi uraczył się w gospodzie przy głównym trakcie. Droga okazała się łatwa do znalezienia, dokładnie taka, jak ją opisał tęgi szynkarz, rysując grubymi palcami w powietrzu.

–  Ciągnie się przez pola, najpierw tak, potem tak, potrzebujecie około godziny.

–  I zawsze swobodny widok? Żadnych kotlin ani lasu? – zapytał.

–  Nie, nie, mój panie. Bezpieczna droga. Kiedy znajdziecie się koło małej świątyni, skręcicie w prawo, a po połowie leugi osiągniecie posiadłość.

Jeździec poprawia się w siodle, spoglądając wokoło. Z przodu, w świetle księżyca rysuje się biały mur. To musi być świątynia. Wkrótce będzie na miejscu.

Siwek stąpa ku budowli, już można rozpoznać kamienie wotywne przy drodze. Jeszcze dwadzieścia, dziesięć, pięć kroków. Czy nie czai się coś pomiędzy głazami? Wilk? Człowiek? Może to tylko złudzenie.

Jego ręka sięga niezdecydowanie ku rękojeści krótkiego miecza, gdy słyszy dźwięk trąbki. Sygnał alarmowy legionów – każdy, kto kiedyś w nich służył, rozpozna go, nawet pogrążony we śnie! Wyrywa broń z pochwy, gdy spomiędzy kamieni wyskakują cztery cienie. Jeden sięga po cugle konia, drugi chwyta go za lewą nogę, aby ściągnąć go z wierzchowca. Klinga miecza przecina ze świstem powietrze, chroniąc przed pałkami dwojga pozostałych dwóch napastników. Ci odskakują, żeby po chwili znowu zaatakować. Jeździec pochyla się, zadając cios. Broń zagłębia się w czymś miękkim, lewa noga odzyskuje swobodę ruchów. Nagle czuje dotkliwy ból w prawym udzie. Jeszcze jeden cios w tę samą stronę, przez chwilę widzi ciemne oczy pod zmierzwionymi włosami, potem mężczyzna ze sztyletem potyka się i upada na wznak.

Koń z rżeniem staje dęba, bijąc przednimi kopytami, zbój trzymający cugle musi je wypuścić, ale jeździec nie widzi, czy został trafiony. Znowu pojawia się napastnik z pałką, doskakuje i odskakuje, zamachując się groźnie nad jego głową. Czeka na okazję do ciosu czy chce tylko odwrócić jego uwagę? Ostrzeżony instynktem pochyla się w przeciwną stronę i tnie mieczem przez chłodne, nocne powietrze. Mocne uderzenie, mało brakowało, a straciłby oręż, ale pałka mężczyzny rozlatuje się w drzazgi. Chce spiąć konia ostrogami, ale siwek nie daje się okiełznać, dalej tańczy niespokojnie, prawie wyrzucając go z siodła. 

Przez chwilę wydaje się, że świat się zatrzymał, nocny obraz już na zawsze wyryje mu się w pamięci: ciemna sosna, świątynia, pobliski las, oblane blaskiem księżyca pola, przez które galopuje jeździec. Prosto w jego kierunku. Grupa mężczyzn pędzi ku niemu. „To już koniec”, myśli. Ale jeździec nie zwraca się przeciw niemu, lecz atakuje pałką jednego z mężczyzn, który próbuje się ratować ucieczką między drzewa. Nadbiegają inni i w tej chwili księżyc zachodzi za chmury. Pokrzykiwania, odgłosy walki, okrzyki bólu, potem oddalający się tupot stóp. Przybysz na koniu zbliża się ku niemu, mówiąc z galijskim akcentem:

–  Salve. Mam na imię Feliks.

Kwadrans później stukanie kopyt i głośne rozmowy obwieszczają zbliżanie się większej grupy ludzi. Skrzydła dębowej bramy otwierają się ze skrzypieniem, aby wpuścić nadchodzących na bezpieczny, oświetlony pochodniami dziedziniec. Ktoś zapomniał zamknąć kojec z gęsiami – gęgając i sycząc, ptaki spacerują pomiędzy nogami ludzi.

Juliusz wyszedł z willi, aby powitać nieznanego gościa. Ale już po kilku krokach jego twarz rozjaśnił uśmiech i zapominając o zachowaniu godnej postawy, podbiegł ku nieznajomemu.

–  Ulixes, to ty? Merkuremu niech będą dzięki!

–  A ja dziękuję Mitrze i twoim ludziom, drogi Juliuszu!

Gospodarz odwrócił się, wskazując na Flawiusza stojącego kilka kroków za nim.

–  Podziękowanie należy się przede wszystkim mojemu bratankowi. To on cię wypatrzył!

Chłopiec podszedł bliżej, aby przyjrzeć się przybyszowi. Ulixes Gabinius Aquila, jak brzmiało jego pełne imię, był wysokim, szczupłym mężczyzną w wieku pięćdziesięciu lat o ostrych rysach twarzy, krzaczastych brwiach, charakterystycznym rzymskim nosie oraz czarnych, krótkich włosach. Miał na sobie ciemny płaszcz z kapturem, pod nim brązową tunikę spiętą czerwonym skórzanym pasem z szeroką klamrą z brązu. Na nogach czarne skórzane trzewiki, a na prawej ręce w świetle pochodni pobłyskiwał złoty sygnet z turkusem. Gdy zamaszyście zsiadł z wierzchowca, przez chwilę podobny był rzeczywiście do drapieżnego ptaka rozkładającego swoje skrzydła. Nie mógł mieć lepszego przydomku niż „aquila”, przemknęło przez myśl Flawiuszowi, który już na zawsze miał zapamiętać tę chwilę jako nocne spotkanie orła. Gdy nieznajomy zwrócił się ku niemu, w jego postawie nie było niczego drapieżnego. Spokojny uśmiech mimowolnie ujął młodzieńca.

–  Flawiuszu, cieszę się bardzo z poznania ciebie. Nieomal nie doszłoby do niego, gdyby nie twoja spostrzegawczość...

Zrobił krok w jego kierunku, utykając lekko, a chłopiec dojrzał z przerażeniem wilgotną plamę na tkaninie na wysokości uda. Ulixes zauważył jego spojrzenie.

–  Nic groźnego, pewnie jakieś draśnięcie, jeden z napastników zaatakował mnie sztyletem.

–  Trzeba ranę zaraz opatrzyć! – krzyknął Juliusz głosem nieznoszącym żadnego sprzeciwu. 

Skinął na niewolników, którzy wsparli rannego i poprowadzili ku willi: 

–  Zaprowadźcie go do letniej jadalni i ułóżcie na ławie. Zaraz przyniosę szarpie.

Pomieszczenie, w którym Ulixes spoczął nieco później, łączyło się ze środkową aulą. Budowniczy willi tęsknił pewnie za rodzimymi Pompejami i przyozdobił małą salę w modnym tam wówczas stylu. Trzy kamienne ławy tak wmurowano wzdłuż ścian, że ich powierzchnie lekko się wznosiły ku wolnemu środkowi. Stał tam mały, również kamienny stół, na którym na gości czekała już karafka z wodą. Światło dawały lampki zawieszone na wysokich stojakach. Ławy pokryto drobno tkanymi narzutami, których czerwony kolor pasował do fresków na ścianach.

Zjawiła się stara służąca. Odsunęła ostrożnie przesiąkniętą krwią tkaninę, pomrukując pod nosem: 

–  Co wy, mężczyźni, robicie – potrząsnęła głową. – Rana cięta, ale długa i z pewnością bolesna. Oczyszczę ją i opatrzę.

Flawiusz przyglądał się, jak delikatnie jej sprawne ręce moczą szarpie w winie, przemywają skrwawioną skórę, osuszają długie na palec rozcięcie, nakładają liście tamującego krwotok krwawnika i zakładają czyste lniane płótno przed umocowaniem opatrunku pasmem materiału. Matidia znała się na ziołach i ranach, wyleczyła już niejedną chorobę, a nauczyła się tej sztuki nie od kogo innego, jak tylko od swojej matki.

–  Nie potrafię jej zaszyć. Do tego trzeba wezwać z miasta medyka. Ale jeśli pozwolicie sobie na tydzień odpoczynku, to zagoi się i tak. Przyniosę wam teraz gorącego wina z rozmarynem.

Ulixes spojrzał na nią z uśmiechem.

–  Dzięki. Odpocznę trochę i skorzystam z gościnności Juliusza. Druzylli oczywiście też, a gdzież się ona podziewa?

Juliusz wzruszył ramionami.

–  Znowu wybrała się do Augusta Treverorum kupować buty, odwiedzić przyjaciółki i ondulować włosy. Przybędzie chyba za parę dni. Pewnie jesteś głodny? – tęgi gospodarz podniósł dłoń, aby wezwać niewolnika, gdy gość powstrzymał go.

–  Wielkie dzięki. Posiliłem się w gospodzie przy trakcie.

–  Odważyłeś się wejść? Do tej spelunki!

–  Musiałem przecież zapytać gdzieś o drogę. A kiedy poczułem zapach pieczystego na ogniu...

Pan domu pokiwał w zamyśleniu głową.

–  Pewnie właśnie dlatego napadnięto cię w tym ustronnym miejscu. To na pewno nie był przypadek.

–  Myślisz, że rabusie to nie byli jacyś obcy?

–  Mam nadzieję, że tak – odparł Juliusz. – Ale nie wydaje mi się.

***

Następnego ranka Ulixes wstał bardzo wcześnie. Zwykle wystarczał mu krótki spoczynek, ale tym razem obudziła go rana. Wyszedł z izby i nie powodując hałasu, przeszedł korytarzem do kuchni. Rozglądał się wokoło, aż z zamyślenia wyrwał go czyjś głos:

–  Tak wcześnie jeszcze nic nie podają!

Odwrócił się zaskoczony. Za nim stała kobieta, która wczoraj opatrzyła mu ranę.

–  Nie jestem tu z powodu jedzenia, wręcz przeciwnie...

Matidia spojrzała na niego z politowaniem.

–  Biedne mieszczuchy uwięzione w ciasnych klatkach! U nas latryna jest nie przy kuchni, tylko koło łaźni.

Udał się we wskazanym kierunku i doszedł do podcieni. Pochylił się przez balustradę, delektując się ciepłem porannego słońca, gdy usłyszał skrzypnięcie drzwi. Kątem oka dostrzegł Juliusza wychodzącego z sypialni. Kroki tęgiego pana domu odbijały się echem w całej galerii. Oddychając ciężko, podszedł do gościa.

–  Jak się czujesz, co z raną?

Ulixes dotknął opatrunku.

–  Dobrze. U was pewnie będę mógł zażyć nieco spokoju.

Juliusz powędrował za jego wzrokiem. Na lewo od nich wiatr kołysał w sadzie ciemnozielonymi liśćmi drzew. W trzech rzędach stały wiśnie, morele i brzoskwinie. Jeszcze przed kilkoma tygodniami gałęzie uginały się pod ciężarem czerwonych i żółtych owoców. 

–  Wszystko to sprowadziliśmy do tego kraju my, Rzymianie – w głosie gospodarza pobrzmiewała nieskrywana duma. – Tak samo jak i winną latorośl, ogrzewane domy z cegieł, szklane szyby, akwedukty, łaźnie... Właściwie wszystko, co czyni życie wartym przeżycia.

–  Polubiłeś ten kraj?

Juliusz przytaknął. 

–  Posiadłość należy do Druzylli, ja jestem tylko zarządcą, bo mój majątek spłonął w Lopodunum. Ale czuję, że zapuściłem tu korzenie tak jak te drzewa.

Ulixes uśmiechnął się lekko, pogrążony w myślach.

–  To musi być piękne – mieć miejsce, które nazywa się rodzinnymi stronami.

Juliusz milczał przez chwilę, a potem, udając beztroskę, zaproponował:

–  Właśnie idę do łaźni. Chcesz też skorzystać? Tam możemy kontynuować naszą rozmowę.

Ulixes przytaknął. Już zauważył tę niską budowlę. Położona była nieco na uboczu, aby wiatr nie przenosił iskier z ognia na główny budynek, a mimo to łatwo dostępna również zimą. Mężczyźni usiedli w latrynie na ławie z szeregiem otworów, pod którymi umocowano rynnę. Wymienili kilka nieznaczących zdań, potem użyli umocowanych na drążkach gąbek, aby się oczyścić, i spłukali nieczystości wodą z wiadra. Na koniec, przed opuszczeniem łaźni, zwilżyli jeszcze twarz i ręce. Juliusz położył dłoń na ramieniu Ulixesa.

–  Rozejrzyj się nieco w naszym świecie. Nie jest on wielki ani wspaniały, składa się w głównej mierze z pracy i trzydziestu leug. Poza tym nikt nie wie, że istniejemy.

Przeciągnął ręką po włosach i kontynuował.

–  Tak, tu nie jestem radcą miejskim, ale za to odpowiadam za prawie dwa tuziny osób, gospodarstwo i inwentarz. Dlatego wybacz, ale na chwilę muszę zajrzeć do obory, dojrzeć maciory, która wczoraj się oprosiła i ma pięcioro prosiąt. Spotkamy się przy śniadaniu.

Ulixes podszedł do stojącej otworem bramy. Robotnicy ruszali w pole, a pogwizdujący pod nosem parobek pędził właśnie łaciate brązowe krowy. Pobrzękiwanie dzwonków słychać było jeszcze długo, gdy szły powoli drogą, którą on pokonał wczoraj w tak awanturniczy sposób. Naprzeciwko nich pojawił się drobny mężczyzna niosący na ramieniu spory tobołek. Gdy energicznym krokiem dotarł do bramy, spojrzał na Ulixesa podejrzliwym wzrokiem, zapytując z obco brzmiącym akcentem: 

–  Salve. Z kim mam zaszczyt?

–  Ulixes Gabinius Aquila, coeparius, przejazdem! – padła odpowiedź. 

Przybysz wyglądał, jakby poczuł znaczną ulgę, wyciągnął rękę:

–  Witam, skoro nie jesteście nauczycielem, który takiemu biednemu szarakowi jak ja chciałby zabrać chleb. Bo za tak nędzną zapłatę, jaką tu dają za naukę, nawet ten tam pasterz nie przerwałby sobie południowej drzemki, jeśli wolno mi tak powiedzieć.

Guwerner wskazał w kierunku stada krów, a Ulixes już miał go zapytać, dlaczego wobec tego nie pasie bydła, zamiast zajmować się wbijaniem podstaw wiedzy młodzieży mieszkającej na wsi. Zdecydował się jednak potrząsnąć przyjaźnie wyciągniętą ręką.  

–  A z kim ja mam przyjemność?

–  Mam na imię Hermokrates, jestem nauczycielem. Los przygnał mnie do tej odległej prowincji ze słonecznej Syrii i zarabiam na utrzymanie, w rzeczy samej bardzo skromne, wędrując od majątku do majątku – szeroki gest ręki podkreślił jego słowa. – Na szczęście posiadłości dzieli od siebie tylko kilka godzin marszu, więc nauczam przez parę dni, a potem ruszam dalej. W tym czasie ziarno wiedzy ma dość czasu, aby wyschnąć w młodzieńczych głowach, co sprawia, że w następnym tygodniu muszę zaczynać nieomal od początku. Ale – drobny pedagog pochylił sie, marszcząc krzaczaste brwi – skoro nie chce się sięgnąć do sakiewki po parę denarów na własnego nauczyciela...

Zdanie zawisło w powietrzu niedokończone, niczym zaproszenie dla słuchacza, aby sam wyobraził sobie skutki takiego postępowania. Chwilę potem Hermokrates zdecydowanym krokiem pomaszerował w stronę kuchni. Uczeń mógł o tej porze nie być jeszcze gotowy na przyjmowanie wiedzy – natomiast jego żołądek domagał się jedzenia.

Nieco później przy śniadaniu spotkali się Juliusz, Ulixes i Flawiusz, a chłopiec z niecierpliwością wyczekiwał okazji do zadania pytania.

–  Słyszałem, że nazywają was coeparius. Co to właściwie znaczy?

Ulixes napił się wody. 

–  Tym łacińskim słowem zwykło się określać w Germanii wędrownych handlarzy. Właściwie oznacza ono coś jak „szachraj”, co pozwala sądzić, że moi koledzy nie zawsze wykazują się rzetelnością.

Flawiusz przyjrzał mu się dokładniej. 

–  A wy jesteście inni?

–  Słuszne pytanie – przyznał Ulixes. – Owszem, próbuję być inny, gdyż wiele podróżuję i wracam do miejsc, gdzie już raz byłem. Od szybkiego zysku bardziej wolę, kiedy klienci cenią sobie moje towary i ceny. Poza tym to także kwestia bezpieczeństwa.

–  Zbyt chytrzy handlarze sporo ryzykują?

–  W Cesarstwie i po drugiej stronie granicy, pośród barbarzyńców, obyczaje nie są tak dzikie, ale rabusiów nie brakuje i tutaj, a w leśnych ostępach liczy się tylko to – Ulixes podstawił Flawiuszowi pod nos swój nóż, po czym ukroił sobie kromkę chleba i ułożył na niej plastry kiełbasy. – Lepiej mieć opiekuna, któremu zależy, żebyś przybył z następną wizytą i podróżował jako gość jednego plemienia, chętnie widziany również u sąsiada. Nie każdy germański wódz ma okazję zaopatrzyć się podczas napadów na rzymskie miasta w szkliwo, wino czy barwione tkaniny.

Gdy Ulixes przeżuwał kęs, Flawiusz zamyślił się, a potem zapytał:

–  A czemu podróżujecie teraz w pojedynkę?

–  Nie byłem tu już od dłuższego czasu i muszę się najpierw zorientować, na co w tych czasach ludzie są skłonni wysupłać pieniądze z sakiewki.

–  A czym handlujecie? – dopytywał się dalej młodzieniec, bo większość potrzebnych na co dzień artykułów wytwarzano w gospodarstwie.

–  Rzeczami, których Germanie poszukują: czerwoną terra sigilata, naczyniami ze szkła, klamrami do pasów, tkaninami ze Wschodu, poza tym przyprawami i winem. Wszystkim, co nie jest zabronione.

–  Zabronione? Przez kogo?

–  Cesarskimi edyktami. Na granicy są kontrole. Na przykład nie wolno wywozić żelaza, pszenicy, soli i osełek.

–  Osełki – westchnął Juliusz. – To dlatego musimy utrzymywać tylu urzędników. Żeby barbarzyńcy, nie mając ostrych mieczy, odstąpili od wojen...

–  ...albo z ciężkim sercem rozbijali nam głowy pałkami – burknął Ulixes, odgryzając kolejny kęs.

–  A co dostajecie od Germanów? – ciekawość Flawiusza rosła.

–  Niejedno. Niektórzy wodzowie plemion mają rzymską monetę, którą w swojej roztropności wcisnęli im nasi wodzowie, gdy nie mogli pokonać ich w bitwie. Mówi się na to dar przyjaźni, ale można to nazwać też ceną spokoju. Ja osobiście biorę najchętniej glaesum.

–  Co to takiego? – tego słowa młodzieniec jeszcze nie słyszał.

–  Lekki, złocisty i przezroczysty kamień, o którym tradycja mówi, że to łzy Faetona. Ja natomiast przyznaję rację Tacytowi, że to żywica drzew, ponieważ widać zamknięte w jego wnętrzu owady.

Ulixes sięgnął po kolejny plaster kiełbasy i mówił dalej:

–  Poza tym Germanie oferują skóry albo jasne włosy niewieście.

–  Włosy kobiet?  Komu to może być potrzebne? – roześmiał się chłopiec.

–  Widzę, że to ustronie ustrzegło cię przed niejedną ekstrawagancją życia pędzonego przez mieszczuchów! – przyznał rozweselony Ulixes. – Wiele rzymskich kobiet poszukuje ich namiętnie, gdyż służą do przyozdabiania wyszukanych fryzur, a...

–  Nie będziemy teraz zajmować się kwestią kobiet – przerwał Juliusz. – Widzę, że Hermokrates stoi już w drzwiach.

Guwerner zdawał się tylko czekać na te słowa. Odchrząknął głośno, pytając następnie z godnością:

–  Flawiuszu, jak długo chcesz jeszcze oddawać się bezczynności? Twój grammaticus jest gotów, aby napoić cię u źródeł mądrości, jeśli można tak powiedzieć.

Młodzieniec westchnął, ale niecierpliwy gest ze strony Juliusza sprawił, że wstał. Przyniósł przybory do pisania i usiadł wraz z nauczycielem w zaułku krużganku. Najpierw musiał powtórzyć kilka trudniejszych zadań matematycznych z ostatniego tygodnia i – w przeciwieństwie do pesymistycznej oceny Hermokratesa – nie tylko wszystko zapamiętał, lecz także odrobił zadane ćwiczenia. Rylec z brązu mozolnie stawiał długie kolumny znaków na woskowej tabliczce, następnie nauczyciel ocenił wynik, stwierdzając z zadowoleniem: 

– Dobrze, teraz greka.

Stłumione westchnienie wyrwało się z piersi chłopca, ale nie było ucieczki. Płaską końcówką rylca wygładził woskową tabliczkę, po czym powoli zaczął ryć na niej greckie litery. Środa i czwartek były dniami nauki. Z łaciną i rachunkami mógł się jeszcze pogodzić, ale po co miał się uczyć greki, tego nie był w stanie zrozumieć mimo najlepszych chęci. 

Ulixes podszedł bliżej, przyglądając się im. Napięta postawa ciała chłopca aż zanadto dobitnie świadczyła o jego niechęci. Gość wrócił pamięcią do swoich lat szkolnych.

–  Pocieszę cię, Flawiuszu. I ja za młodu narzekałem na grekę. Ale używa się jej na wschodzie Imperium, a i tutaj wielu ją rozumie. Jeśli losy zaprowadzą cię kiedyś w dalekie strony, to sam się przekonasz, że obce języki to najbardziej przydatne rzeczy, jakich się można nauczyć.

Flawiusz spojrzał na swojego rozmówcę. W świetle dnia ten mężczyzna wydał mu się jeszcze bardziej fascynujący. Jego raczej arystokratyczne maniery i nieco ironiczny, nieprzenikniony sposób bycia nie bardzo pasowały do wędrownego handlarza, nawet jeśli zajmowałby się sprzedażą pozłacanych kotłów z miedzi czy farbowanych purpurą tkanin.

–  Znacie grekę? – zapytał.

–  Owszem, a podczas moich podróży... Ale o tym opowiem ci chętnie innym razem, gdy już skończysz swoje lekcje.

To powiedziawszy, odszedł, zaś Flawiusz skupił się na tym, co jego grammaticus zwykł określać mianem „mowy Homera, Sokratesa i Aleksandra”. Skoro tajemniczy gość uznał, że warto znać grekę, to może ta udręka nie była całkiem daremna.

KolacjęFeliks i Matidia przygotowali w triclinium. Podano potrawkę z zająca w mocno pikantnym słodko-kwaśnym sosie, a do tego oliwki oraz pieczony w gospodarstwie chleb. Cztery łyżki wędrowały raz po raz do dymiącego kociołka, gdyż Ulixes zaproponował, aby zaproszono także Hermokratesa. Nauczyciel zachowywał się niezwykle powściągliwie, co rusz zerkając spod oka na coepariusa, aż wreszcie ten zwrócił się do niego.

–  Waszą ojczyzną jest Syria?

Nauczyciel energicznie skinął głową.

–  Owszem, Dura Europos. To dawna kolonia grecka nad Eufratem.

–  A teraz? – zapytał Flawiusz z pełnymi ustami.

–  Ruiny, pośród których hula wiatr. Persowie zniszczyli wszystko.

–  Armia Szapura? – Juliusz wspomniał jedynego władcę, którego imię było mu znajome.

–  Tak! Niech Baal spali ogniem jego dom, a jego samego niechaj złe duchy rozerwą w powietrzu! – Hermokrates sapnął gniewnie. – Minęło prawie dziesięć lat. Odwiedzałem właśnie moich przyjaciół w Palmirze. To miasto tyran ominął szerokim łukiem i tym sposobem bogowie mnie uratowali, ale perskie hordy wymordowały całą moją rodzinę. Wtedy zdecydowałem się, że wyjadę, i to jak najdalej. Wędrowałem, aż dotarłem do zachodniej części Imperium, gdzie nie muszę się obawiać konkurencji ze strony innych nauczycieli greki.

Juliusz skinął w zamyśleniu głową. Niespokojne czasy, dramatyczne losy.

–  A jaka jest Palmira? – zapytał. 

Hermokrates wyprostował się dumnie.

–  Palmira to miasto słynne ze swego położenia, bogactw oraz źródeł. Jej pola ze wszystkich stron otacza szeroki pas pustyni. Od zawsze oddzielone przez naturę od otaczającego świata, miasto samo decyduje o swoich losach pomiędzy dwoma wielkimi imperiami Rzymian i Persów – spojrzał na swoich słuchaczy i dodał: – Tak pisze Pliniusz Starszy w piątym tomie swojej Historii.

–  Dziękuję, umiemy czytać – uśmiechnął się Ulixes. – Nas interesuje bardziej wasze zdanie.

–  Moje zdanie? – Hermokrates wsparł się na lewej ręce, sięgnął po kielich z winem i wziął głębszy łyk. – Cud na pustyni. Metropolia pełna nieprzebranych bogactw, i to pośrodku dzikiego pustkowia. Ale karawany dostarczają wszystko: futra i purpurę, perły i szkło, kadzidło i niewolników, błękitne lapis-lazuli i białą kość słoniową. Szlaki handlowe wiodące przez pustynię prowadzą przez Palmirę ze względu na źródła wody. Miasto zgarnia wysokie cła, nie licząc opłat za ochronę karawan. Kupcy są tam bardzo dumni i mają tyle złota, ile my kasztanów.

Przez chwilę panowała cisza, potem Juliusz zapytał:

–  Nie powoduje to napaści ze strony sąsiadów?

Hermokrates przytaknął. 

–  Owszem, ale to nie takie proste. Przed trzema stuleciami pewien rzymski wódz...

–  Wydaje mi się, że był to Marek Antoniusz – wtrącił się Ulixes.

–  ...jak więc wspomniałem, pewien rzymski wódz chciał złupić miasto. Ale mieszkańcy wraz ze swoim dobytkiem zbiegli na pustynię. Dzisiaj otoczono je wprawdzie niskim murem, ale najlepszą ochroną są bezkresne piaski i palmirscy łucznicy na rączych dromaderach. – Hermokrates sięgnął do kociołka z potrawką, zaś Flawiusz przyglądał mu się ze zdumieniem. Za napuszoną mową krył się zupełnie ktoś inny. Człowiek z uczuciami, losem i niezwykłymi przeżyciami. Zapalony ciekawością chciał się dowiedzieć czegoś więcej.

–  A jak wygląda Palmira?

–  Wspaniale – Hermokrates przerwał jedzenie i roztoczył przed oczyma słuchaczy obraz miasta: aleje otoczone kolumnadami z setkami posągów z brązu, świątynia o złoconych kapitelach, forum z panującym na nim gwarem.

Gdy Juliusz dał znak do powstania, było już późno, a w głowie Flawiusza kotłowały się obrazy. Usiadł jeszcze na chwilę na swoim łóżku i im dłużej wpatrywał się w płomień świecy, tym bardziej dochodził do przekonania, że jego życie zaczyna się zmieniać.

Dopiero wiele lat później miał się dowiedzieć, co tysiące mil na wschód wprawiło w przerażenie żyjących tam ludzi: zamordowano Odenatusa, króla Palmiry. Na tronie zasiadła Zenobia, wdowa po nim.

***

Dwa dni później, gdy Hermokrates powędrował dalej, Flawiusz usiadł wraz z Ulixesem na tarasie, próbując składać greckie słowa w proste, choć nieco kulawe zdania. Od strony ogrodu nadszedł Juliusz i wchodził właśnie po schodach, gdy głos chłopca wyrwał go z zamyślenia.

–  Kiedy opowiesz mi, co się stało w piwnicy?

Juliusz podrapał się po głowie. 

–  Właściwie mam jeszcze coś do policzenia...

–  W piwnicy? – przysłuchujący się Ulixes zmarszczył czoło. 

–  Mój stryj opowiadał mi o zniszczeniu Lopodunum – wyjaśnił Flawiusz.

–  Prawie skończyłem, gdy chłopiec przypadkiem zobaczył, jak nadjeżdżasz oświetlony blaskiem księżyca – Juliusz spojrzał na gościa i wzruszył ramionami. – No cóż, może to i lepiej, jeśli będę to miał już za sobą. 

Skinął na jednego ze służących, aby przyniósł mu krzesło, a dla wszystkich sok jabłkowy, wyciągnął nogi i zaczął:

–  Było to w piwnicy mojej willi w Lopodunum. Germanie napadli na miasto. Siedziałem w beczce, czując coraz bardziej kręcenie w nosie. Wreszcie kichnąłem. Stojący obok uciekinier wydał przytłumiony okrzyk, rabuś przyskoczył i zadał cios mieczem. Pierwsze uderzenie chybiło, odcinając szyjkę amfory. Drugie okazało się celne. Rozległ się głośny jęk i odgłos padającego ciała. Germanin nasłuchiwał przez chwilę, potem wciągnął powietrze, odłożył z brzękiem miecz, chwycił pełną jeszcze dolną część amfory i przyłożył do ust. Niemal bez końca słyszałem tylko odgłos bulgotania, potem głośne beknięcie. Napastnik wziął swój oręż i ruszył ku schodom. Pokonał kilka stopni, a potem zagadał coś do siebie w germańskim dialekcie, niezrozumiałym dla mnie, ale znajomym chłopcu, który zawołał coś do niego ukryty w kącie. Odwrócił się, zachwiał się i runął w dół. Gdy stękając ciężko, szukał po omacku miecza na podłodze, w mojej głowie kotłowały się myśli. Jeśli nie będę szybszy, to zabije nas obu!

Juliusz zerknął na trzymany w ręku kubek, łyknął soku, otarł usta i opowiadał dalej:

–  Odrzuciłem pokrywę beczki, wstałem i chciałem wyjść, ale antał się przewrócił.  Posca wylała się na leżącego rabusia, który parskał i kaszlał, próbując wesprzeć się na rękach. W dwóch skokach znalazłem się przy nim, pochwyciłem górną część rozbitej amfory i roztrzaskałem mu czaszkę. Padł, nie wydawszy jęku. Wtedy chłopiec zaczął przeraźliwie krzyczeć. Próbowałem go uspokoić, ale bez skutku. Krzyczał dalej, więc wyciągnąłem go z kąta i wymierzyłem mu kilka policzków. Patrzył na mnie wystraszony, pochlipując cicho, a ja, drżąc na całym ciele, usiadłem obok niego. Trwałem tak przez dłuższą chwilę, sparaliżowany strachem. Kim był uciekinier, czy żył jeszcze? Wyciągnąłem przed siebie rękę, obmacując w ciemnościach podłogę, aż natrafiłem na jego ciało, próbując wyczuć puls. Nic, tylko na ręce znana mi bransoleta: Modestus. Przełknąłem ślinę i sięgnąłem ku Germaninowi. I on nie dawał znaku życia. Co teraz? Środek nocy, obok mnie dwoje zwłok, a do tego płaczące dziecko. Rankiem zjawią się pozostali napastnicy, aby przetrząsnąć wszystkie zakątki. Mogłem sobie wyobrazić, co mnie wtedy spotka. Spojrzałem na zabitego barbarzyńcę, którego kontury ciała rysowały się w mroku. Nie będzie już potrzebował swojego odzienia, a mnie mogło ono uratować życie. Ostrożnie odwróciłem bezwładne ciało na plecy, aby je rozebrać, ale on, choć martwy, wcale nie ułatwiał mi zadania. Wreszcie udało mi się. Gdy nałożyłem przyodziewek, z trudem powstrzymywałem torsje, gdyż poscai pot cuchnęły nie do wytrzymania. Odrobiną wina z amfory uspokoiłem chłopca, potem sam wziąłem głębszy łyk i obaj wykradliśmy się z domu. 

Juliusz wsparł głowę na dłoniach, patrząc nieruchomym wzrokiem przed siebie. 

–  Niezauważeni przez nikogo dotarliśmy nad rzekę, gdzie była łódka, którą kupiłem potajemnie dwa dni wcześniej. Czekał tam Feliks z zapasami dla nas wszystkich.  Szybko odbiliśmy od brzegu i cicho szumiący Neckar poniósł nas przez noc. Dopłynęliśmy nim do Renu, którym po kilku dniach mieliśmy dotrzeć do Mogontiacum. Jeśli coś miało się oprzeć germańskiej nawale, to tylko ta twierdza, gdzie stacjonował legion. I tak też się stało.

Juliusz zamilkł, a Flawiusz ośmielił się zadać mu pytanie.

–  Nie chciałeś nigdy wrócić po ukryte brązy z portalu?

Mężczyzna pokręcił głową, wstał i odetchnął głęboko.

–  Wybaczcie, proszę, ale mam jeszcze coś do zrobienia.

Flawiusz pochwycił rękę stryja i spoglądając mu w oczy, szepnął cicho „dziękuję”. Chwilę potem zbiegł po schodach, minął bramę i ruszył ku świątyni. Tam odszukał kamień wotywny poświęcony Fortunie, usiadł przed nim na trawie i zamknął oczy.

ROZDZIAŁ 3  DZIEWCZYNA 

(267–268 r. po Chr.)

Rady starców dają światło bez ciepła,

podobnie jak zimowe słońce.

TERTULIAN

Chłopiec spędził przy świątyni dłuższy czas; wciąż miał w uszach opowieść stryja, tak że nie słyszał tętentu końskich kopyt ani skrzypienia kół wozów toczących się po pobliskim trakcie. Dopiero gdy wszedł pod łuk bramy przed głównym wejściem do willi, dostrzegł dwukołowy wóz podróżny Druzylli. Powstrzymał w sobie chęć pobiegnięcia do domu i rzucenia się jej w ramiona. Przymusił się do zachowania spokoju i wolnym krokiem ruszył ku jadalni, skąd dobiegał gwar rozmów.

Ulixes i Juliusz ułożyli się na triclinium, natomiast Druzylla siedziała na wyplatanym krześle plecami do wejścia. Na posadzce leżały obgryzione kości kuropatw, a w powietrzu unosił się zapach pieczystego.

Flawiusz skłonił się stryjowi, a potem podszedł do stryjenki i położył jej głowę na ramieniu. Ona odwróciła się i przytuliła go do siebie.

–  Gdzie byłeś tak długo? Czekaliśmy i czekaliśmy, aż wreszcie musieliśmy zacząć bez ciebie.

Młody człowiek spojrzał z zakłopotaniem na wysoką, szczupłą niewiastę.

–  Uczyłem się... greki!

Druzylla przyjrzała mu się z uwagą, ściągając brwi. 

–  Źle się czujesz, jesteś chory?

Juliusz pośpieszył bratankowi z odsieczą. 

–  Po co to wypytywanie? Czy trzeba być chorym, żeby uczyć się greki?

–  To nie w stylu Flawiusza! – zerknęła na ciemne pukle chłopca, a potem uśmiechnęła się. –  Przepraszam, nie to miałam na myśli. Cieszę się bardzo. Tylko ten zapał jest dla mnie trochę niezwykły.

Juliusz wskazał na Ulixesa. 

–  Wydaje mi się, że to jego zasługa.

Druzylla odgarnęła Flawiuszowi z czoła niesforne loki. 

–  Zawarłeś przyjaźń z naszym gościem? To dobrze.

Młodzieniec poczuł się skrępowany jej gestem, więc podszedł bliżej, wskazując na stół. 

–  Czy można jeszcze coś zjeść? Jestem głodny jak wilk!

–  Oczywiście. Matidia zaraz ci coś poda. Usiądź z nami, Ulixes opowiada właśnie o swojej młodości w Afryce.

Flawiusz udał się wcześniej na spoczynek, lecz nie mógł zasnąć. Był bardzo zmęczony, a jednocześnie tak wzburzony, że niespokojnie przewracał się w łóżku z boku na bok. Za każdym jednak razem, gdy wreszcie zapadał w sen, nawiedzały go koszmary. Wciąż na nowo przeżywał pobyt w piwnicy. W pamięci odżywały coraz to nowe szczegóły, sceny stawały się bardziej plastyczne, jeden obraz łączył się z drugim. Zobaczył siebie u boku stryja błądzącego po mieście skąpanym w blasku płomieni, marznącego na łódce płynącej po szerokiej rzece, głodnego, chroniącego się nocą w zaroślach. 

Wczesnym rankiem nachyliła się nad nim zatroskana twarz Druzylli, a potem zapadł w ciężki sen. Męczył się tak przez kilka następnych nocy. Zdarzyło się nawet, że gdy w ciągu dnia zasypiał z wyczerpania, stawały przed nim zapomniane wydarzenia. 

Jednocześnie też jego wewnętrzna rana zaczęła się goić. Częściowy powrót pamięci sprawił, że przestał się lękać nieznanej przeszłości. Przeżywszy świadomie ten czas i przeszedłszy jedną po drugiej zamknięte dotąd przestrzenie wspomnień, zapanował wreszcie nad swoimi myślami. Stopniowo też przypomniał sobie swój swebski. Najpierw pojedyncze słowa, gdy widział określone przedmioty, potem całe zdania, wreszcie sceny i rozmowy z matką. Gdzie teraz była? Uprowadzili ją Germanie, tylko co potem się z nią stało? A co z jego ojcem, którego prawie wcale już nie pamiętał. Zginął w Syrii czy dostał się do niewoli wraz z cesarzem Walerianem i całą armią? Dręczyła go niepewność, a czasami odczuwał ją nieomal jak fizyczny ból.

Za to coraz bardziej zżywał się z Ulixesem. Zafascynowała go osoba bywałego w świecie coepariusa o nieco ironicznym sposobie bycia, rozległej wiedzy i tajemniczej przeszłości. Kimś takim chciał zostać, a nie jak jego stryj – tęgim, kierowanym poczuciem obowiązku i wątpliwościami zarządcą chlewni i spichrzy.

Ku jego radości Ulixes został na dłużej, włączając się w życie rodziny. Przed południem ćwiczył z Flawiuszem grekę, potem dyskutował z Druzyllą na temat oferty handlowej w różnych miastach, a późnym popołudniem spotykał się z Juliuszem w łaźni na dyspucie filozoficznej. Czasami zamykał się na kilka godzin w pokoju i pisał, a od czasu do czasu wyruszał dokądś konno i wracał dopiero po kilku dniach, choć nigdy nie wspominał, gdzie się udaje i w jakim celu.

Dwie sprawy szczególnie cieszyły chłopca. Jedną z nich była gra żołnierska, którą Ulixes wypakował któregoś dnia. Na planszy liczącej osiem na osiem pól ustawił naprzeciw siebie po dwa szeregi figur.

–  Te z przodu to ośmiu ordinari. Poruszają się o jedno pole w przód lub w tył. Za nimi stoi siedmiu vagi. Ci mogą robić krok w dowolnym kierunku. Ta większa figura w środku to bellator. Wolno mu krążyć dowolną liczbę pól w każdą stronę. Zrozumiałeś? 

Flawiusz przytaknął, a Ulixes wysunął jednego z ordinari. 

–  Gramy na zmianę. Celem gry jest zbicie pionków przeciwnika poprzez przeskoczenie ich po skosie. Teraz twoja kolej!

Z początku gra zainteresowała także Juliusza, ale ponieważ ciągle przegrywał, począł znowu szukać towarzysza do swoich ulubionych szachów. Flawiusz natomiast walczył z niezmiennym zapałem i w miarę upływu czasu odbierał Ulixesowi coraz więcej figur. 

Z przyjemnością uczestniczył także we wspólnych spacerach. Jako dziecko nie lubił towarzyszyć dorosłym, którzy zawsze zmierzali prosto do celu swej podróży, gdy tymczasem po obu stronach drogi było tyle interesujących rzeczy do odkrycia. Z Ulixesem sprawy miały się inaczej. Przed nim mógł się pochwalić swoimi umiejętnościami, gdyż nieobce były mu pola i lasy, rozpoznawał tropy pozostawione przez zwierzęta i bezbłędnie znajdował najlepsze miejsca, gdzie rosły jadalne grzyby. Czuł satysfakcję, gdy mógł zwabić mieszczucha w jakieś miejsce, opowiadając mu o bogactwie runa leśnego, a potem przyglądać się, jak Ulixes bezradnie błądzi po zaroślach.

–  Nigdy nie byliście w młodości w lesie? Zawsze spacerowaliście tylko po ulicach miast?

Mężczyzna wyjrzał zza gałęzi.

–  Mów do mnie po imieniu, mały Auguście, ostatecznie przynależę prawie do rodziny.

–  Dlaczego mnie tak nazwałeś?

–  Nie widziałeś nigdy posągu boskiego cesarza?

Chłopiec pokręcił głową. Ulixes wskazał na dwa niesforne loki krzyżujące się ze sobą na czole Flawiusza.

–  August miał takie włosy. A co do twojego pytania, to tam, gdzie dorastałem, nie mieliśmy takich lasów. Za to niedaleko znajdowało się morze, było zawsze ciepło, nigdy nie padał śnieg, a naszą posiadłość otaczały bezkresne zagajniki oliwne i pola pszenicy.

–  Musiała być piękna. Gdzie się znajdowała?

–  Koło Thugga, jakieś dziewięćdziesiąt leugna północny zachód od Kartaginy. Tam się urodziłem; później mieszkałem w Thysydrus.

–  Byłeś już w Rzymie? – dopytywał się Flawiusz.

–  Tak, pół roku. Ale nie jestem pewien, czy tobie się tam spodoba.

–  Dlaczego? Czyż Rzym nie jest pełen cudów? – młodzieniec przyglądał się starszemu towarzyszowi prawie z obawą.

–  Oczywiście, żadne inne miasto nie może się z nim mierzyć. Świątynie, teatr, termy, posągi i przepych cesarskiego dworu. A z drugiej strony milion mieszkańców żyjących najczęściej w ciasnych i wysokich domach czynszowych, stłoczonych niczym zwierzęta w klatce.

Flawiusz potrząsnął głową z niedowierzaniem.

–  Milion to przecież tysiąc razy tysiąc osób! 

Oszołomiony próbował sobie wyobrazić, jak ta nieogarniona ludzka masa każdego dnia je i pije, kłóci się i dochodzi do zgody, zarabia pieniądze i je wydaje, śpi i budzi się, aby od nowa tłoczyć się na ulicach.

Ale któregoś dnia i on będzie po nich kroczył, o tym już wiedział.

***

Lato było w gospodarstwie najpiękniejszą, ale i najbardziej pracowitą porą roku. Całoroczna praca przynosiła teraz owoce i już wkrótce ludzie mieli się przekonać, co ich czeka w trakcie ciemnych, zimowych miesięcy. Czy będą syci, czy cały wysiłek poszedł na marne i pozostaje tylko wybić zwierzęta albo zadowolić się chlebem z otrąb.

Najwięcej wysiłku kosztowały żniwa. Złociste kłosy prężyły się dumnie na wysokich łodygach i należało je zebrać, zanim powalą je pierwsze burze. Pomagali wszyscy, gdyż od czasu ostatniej zarazy siły roboczej ubyło, a czas na zbiór był krótki. Robotnicy wyruszali więc na pola już o brzasku, raz po raz chwytając pęk zboża i machając sierpami, aż wreszcie nie wiedzieli, co bardziej boli: ramiona czy plecy. Również Ulixes zaproponował swoją pomoc, ale Juliusz się nie zgodził. 

–  Co o nas powiedzą, gdy się rozniesie, że gość musi pracować jak zwykły niewolnik. Poza tym najpewniej odciąłbyś sobie tylko jakąś część ciała, co nikomu do niczego się nie przyda. – Widząc jednak obrażoną minę Ulixesa, dodał szybko: –  Ale zaraz musimy wyprowadzić w pole nasz vallus, więc przyda się każda silna dłoń.

Ruszyli we dwóch ku szopie z narzędziami. Ulixes słyszał już o tej galijskiej żniwiarce, ale nie widział jeszcze żadnej w akcji. Niewolnicy otworzyli bramę szachulcowej budowli na końcu zabudowań gospodarskich i światło padło na osnutą pajęczynami drewnianą konstrukcję na dwóch szprychowych kołach, podobną do gigantycznych taczek z otwartą skrzynią z przodu, której dolna krawędź zwieszała się nisko nad ziemią i uzbrojona była w szereg wystających noży. Z tyłu znajdowało się coś w rodzaju podwójnego dyszla z rzemieniami dla zwierząt pociągowych. Ulixes pomógł w ostrzeniu kling, czyszczeniu ciężkiej maszyny i przy wytaczaniu jej z szopy. Zaprzęgnięto wołu, który wyciągnął skrzypiący pojazd z dziedzińca. Mężczyźni musieli kilkakrotnie sięgać do szprych, aby podepchnąć vallus w górę lub zahamować go, gdy droga opadała w dół. 

Wreszcie osiągnęli równinę z płaskimi polami, gdzie zwierzę pociągowe zostało przepięte, obrócone głową do skrzyni. Po kilku zawołaniach i klepnięciach wół ruszył, pchając żniwiarkę przed sobą. Przy tym obustronnie zaostrzone noże wciskały się niczym palce pomiędzy źdźbła słomy, na wpół zrywając je, na wpół tnąc, podczas gdy idący przodem niewolnik popychał zboże ku skrzyni.

Ulixes przyglądał się z zainteresowaniem, gdy podszedł do niego Flawiusz, ocierając sobie gałganem brud z dłoni. Gość szerokim gestem powiódł wokoło.

–  No i co, nie byłoby to coś dla ciebie, taka posiadłość ziemska?

Flawiusz zawahał się przez chwilę.

–  Gdyby to było moje, to być może. Ale gospodarstwo jest własnością Druzylli, a nawet jeśli pozostanie bezdzietna, to niechaj bogowie obdarzą ją długim życiem. Nie, ja muszę znaleźć coś własnego.

–  O czym myślałeś?

Flawiusz wzruszył ramionami. 

–  Urzędnik państwowy, medyk, mistrz budowlany... Jak się o tym przekonać, skoro nie mam możliwości wytknąć stąd nosa.  Na pewno mogłoby to być zajęcie, przy którym zobaczyłbym kawałek świata, tak jak ty – tu spojrzał na starszego mężczyznę. – Czy coeparius nie potrzebuje pomocnika?

Ulixes uśmiechnął się melancholijnie.

–  Czasami tak, ale nie wyobrażaj sobie zbyt wiele. Ciągłe wędrówki z miejsca na miejsce, nocowanie w cuchnących gospodach albo pod gołym niebem przy wietrze i niepogodzie, targowanie się ze skąpymi klientami i żądnymi zysku poborcami podatków... Nie, nie polecałbym ci takiego życia.

–  Nie miałeś nigdy domu ani żony?

Twarz Ulixesa zdawał się pokrywać cień.

–  Owszem, dawno temu. Nie wiem, czy słyszałeś o powstaniu Gordianów przeciwko Maksyminowi Trakowi...

Flawiusz pokręcił głową.

–  To już bez mała trzydzieści lat temu. To ojciec i syn, obaj szlachetni mężowie, których obwołano w Afryce cesarzami. Ale Capellianus, namiestnik Numidii, pozostał wierny trakijskiemu tyranowi i krwawo stłumił ich rewoltę. Mój ojciec brał udział w przewrocie, więc zamordowano nie tylko jego, lecz także moją matkę i młodą żonę. I syna. Ale nie chciałbym dzisiaj o tym opowiadać, mały Auguście.

Młodzieniec nie nalegał i obaj przyglądali się przez chwilę pełznącej po polu żniwiarce.

–  Muszę teraz pomóc przy wypalaniu cegieł. Pójdziesz ze mną?

Ulixes przytaknął i ruszyli ku dziedzińcowi, nad którym unosił się ku niebu słup czarnego dymu.