Tytuł oryginału
HEALING THE ADDICTIVE PERSONALITY: FREEING YOURSELF FROM ADDICTIVE AND RELATIONSHIPS

Redakcja
Ewa Jastrun

Projekt okładki
Daniel Rusiłowicz / DEERHEAD

Korekta
Maciej Korbasiński

Copyright © by Lee Jampolsky
All rights reserved.
No part of this book may be reproduced in any form, except for brew review, without the written pernission of the publisher.
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2014.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-7554-950-8

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
e-mail: wydawnictwo@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. (22) 616 29 36; faks (22) 433 51 51
Zapraszamy do sklepu internetowego: www.czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla Jaleny i Lexi

z podziękowaniem za to,

że odbyły ze mną

najważniejszą podróż

mojego życia.

Wstęp

W pewnym momencie mojego życia ucieczka przed bólem oraz dążenie do osiągnięcia natychmiastowej ulgi stały się dla mnie czymś tak naturalnym jak drapanie swędzącego miejsca. Przez wiele lat zmagałem się z niskim poczuciem własnej wartości i z czasem okazało się, że łatwiej mi potępiać samego siebie, niż dostrzegać głębsze przyczyny błędów, które raz za razem popełniam. Pragnąłem w jakiś sposób wypełnić wewnętrzną pustkę, a jednocześnie nigdy naprawdę nie wierzyłem, że cokolwiek zdoła ją wypełnić. Przez lata zadowalałem się ulotnymi chwilami krótkotrwałej ulgi, jaką dawały mi moje uzależnienia. Myślałem, że każde kolejne osiągnięcie, nowy związek, narkotyk czy jeszcze jeden zarobiony dolar przyniosą mi zaspokojenie, którego tak pożądałem.

Od niemal trzech dekad znaczna część mojego prywatnego i zawodowego życia związana jest z próbami zrozumienia mechanizmów uzależnień oraz ich leczenia. W tym czasie poznałem, czym jest szczęście, i dowiedziałem się, jak czerpać moc ze swoich słabości. Była to podróż, o której pragnę ci teraz opowiedzieć. Nie proponuję panaceum na wszelkie nałogi, a raczej sposób na lepsze poznanie i zaakceptowanie samego siebie. Głęboko wierzę, że tam, gdzie jest samoakceptacja, nie ma miejsca na uzależnienia, możliwe jest natomiast codzienne odkrywanie szczęścia.

Może się okazać, że przedstawiona przeze mnie definicja uzależnienia jest znacznie szersza niż te, z którymi się dotąd zetknąłeś. W moim rozumieniu „uzależnienie” jest pewnym aspektem ludzkiej natury dotyczącym wielu, jeśli nie większości z nas. Jeżeli tak jak mnie zdarzyło ci się kiedykolwiek myśleć, że twoje szczęście zależy od zachowania innego człowieka, posiadania kolejnej nowej rzeczy czy większej ilości pieniędzy, od znalezienia się w konkretnym miejscu, uprawiania seksu czy określonego rozwiązania danej sytuacji, ta książka jest adresowana właśnie do ciebie. Gdy spotkasz się w niej z określeniem „uzależniona osobowość”, możesz zastąpić je w myślach wyrażeniem: „ta część mojego umysłu, która poszukuje szczęścia w rzeczach (ludziach, miejscach, substancjach) zewnętrznych w stosunku do mnie”.

Jeśli masz już dość uciekania przed światem, zmęczyła cię wieczna pogoń za nieosiągalną iluzją albo przekonałeś się, że więcej wcale nie znaczy lepiej, proponuję, abyś oparł się pokusie zastanawiania się, czy twoja osobowość jest uzależniona, czy nie. Zamiast tego podejdź do przedstawionych tutaj rozważań z pewną autorefleksją, zadając sobie pytanie: „W jakim stopniu dotyczy to mnie samego w skali od jednego do dziesięciu?”. To, jak głęboko tkwimy w nałogowych schematach postępowania za sprawą naszej uzależnionej osobowości, jest wprost proporcjonalne do tego, jak bardzo sami ograniczamy swój potencjał umiejętności przeżywania szczęścia. Ta książka otworzy cię na nowe możliwości prowadzące do szczęścia, ale przedstawione w niej zalecenia mogą też okazać się dla ciebie zbyt dużym wyzwaniem. Chciałbym, abyś, czytając ją, miał świadomość, że nie musisz natychmiast wierzyć we wszystko, co tu jest napisane. Chociaż pewne koncepcje mogą ci się wydać nowe, spróbuj z otwartym umysłem wprowadzać w życie proponowane zasady i uważnie obserwuj, co z tego wyniknie.

Przypuszczam, że nie zainteresowałbyś się tym poradnikiem, gdyby życie układało się dokładnie po twojej myśli. Prawdopodobnie podejmowałeś już próby wprowadzenia pozytywnych zmian, ale ich rezultaty nie były zgodne z twoimi oczekiwaniami. Przedstawione przeze mnie rozwiązania są proste i praktyczne, lecz utrwalone w twoim umyśle schematy nałogowego myślenia i zachowania mogą sprawić, że szybko o nich zapomnisz lub wręcz na stałe usuniesz je ze swojej świadomości. Z tego też powodu pewne kluczowe myśli są tutaj wielokrotnie powtarzane w nieco zmienionej formie. Niektórzy mogą to uznać za zbyteczne, ale moim zdaniem części z nas tego rodzaju powtórki mogą się bardzo przydać.

Wiele najważniejszych myśli przedstawionych w tym poradniku stanowi kontynuację mojej poprzedniej książki, Leczenie uzależnionego umysłu, w której z kolei częściowo wykorzystałem zasady zaczerpnięte z Kursu cudów. Pewne koncepcje i tytuły stanowią parafrazę tamtego materiału. Informacje i opisy dotyczące moich pacjentów zostały celowo zmienione, aby zapewnić im anonimowość. Z wyjątkiem moich osobistych doświadczeń oraz fragmentów, w których padają konkretne nazwiska, wszystkie imiona, cechy charakterystyczne oraz inne szczegóły umożliwiające identyfikację osób zostały zastąpione innymi. Wszelkie podobieństwo przedstawionych tutaj postaci do kogoś, kogo znasz, jest całkowicie przypadkowe.

Dr Lee Jampolsky

Rozdział 1: Droga do szczęścia i droga na manowce – jak łatwo je ze sobą pomylić

Gdybym zapytał, czy wolisz być bardzo szczęśliwy, czy bardzo nieszczęśliwy, podejrzewam, że odpowiedziałbyś tak jak większość ludzi. Tymczasem jednak za sprawą uzależnionej osobowości wielu z nas zdaje się nieustannie uskarżać na brak szczęścia w życiu.

Można śmiało powiedzieć, że nikt nie budzi się pewnego pięknego ranka z postanowieniem, że stoczy się na samo dno rozpaczy. Niezadowolenie, poczucie beznadziei, frustracja i przygnębienie zdają się wślizgiwać do naszego życia tylnymi drzwiami. Większość z nas nie nazwałaby siebie uzależnionymi, a mimo to stale obserwuję w naszym społeczeństwie przykłady stylu życia wynikającego z różnego rodzaju uzależnień. Nieumiejętność analizowania własnej uzależnionej osobowości, a w konsekwencji swojego uzależnienia, którego owocem jest zawsze życiowa pustka, nigdy zaś szczęście, przypomina kopanie dołu, z którego coraz trudniej jest nam wyjść. I chociaż najczęściej nie jesteśmy w stanie stwierdzić, dlaczego tak się dzieje, faktem jest, że jesteśmy nieszczęśliwi. Staramy się wówczas na różne sposoby szukać szczęścia poza sobą. Próby te przybierają różne formy i mają różny charakter, począwszy od gromadzenia dóbr lub odchudzania, a na poszukiwaniu odpowiedniego partnera czy zarabianiu większych ilości pieniędzy skończywszy. Same w sobie powyższe działania nie są złe, jednak w przypadku uzależnionej osobowości dążenie do wyznaczonego celu staje się obsesyjne, nieustanne i całkowicie absorbujące. Wszystkie wysiłki zmierzające do osiągnięcia tego, co ma nas uczynić szczęśliwymi, będą zawsze niewystarczające, a co za tym idzie, my będziemy wiecznie nieszczęśliwi. A zatem pora, abyś przestał uciekać i z bliska przyjrzał się temu, czym są uzależniona osobowość i nałogowy styl życia. Dobra wiadomość jest taka, że i jedno, i drugie można zmienić, a wyzwalając się z uzależnienia, można odnaleźć autentyczne szczęście.

Czym jest uzależniona osobowość i dlaczego potrzebuje leczenia

Definiując pojęcie „uzależnionej osobowości” i nałogowych form zachowań, należy przede wszystkim przyjrzeć się przekonaniom, jakie leżą u podstaw naszego postępowania. Analizowanie samego zachowania może prowadzić do mylnych wniosków, podczas gdy zbadanie wewnętrznych przekonań będących źródłem naszego niezadowolenia i przyczyniających się do powstawania uzależnień może mieć działanie uzdrawiające. Ważne jest także, abyśmy wyraźnie określili, jaki cel ma nam przyświecać w pracy nad sobą; w przeciwnym razie proces odnowy samego siebie może przerodzić się w doraźne „rozwiązywanie problemu”. Coś takiego zawsze jest działaniem powierzchownym i prowadzi do kosmetycznych zmian, które wcale nie gwarantują, że staniemy się lepszymi ludźmi. Z drugiej strony proces odnowy polega na wykształceniu w sobie umiejętności przeżywania szczęścia i rozpoznawania nowych możliwości. Przede wszystkim zastanówmy się więc, w jaki sposób rozwija się osobowość skłonna do uzależnień.

Z osobowością skłonną do uzależnień mamy do czynienia wówczas, gdy człowiek wierzy, że poszukiwanie źródeł szczęścia znajdujących się poza nim samym przyniesie mu oczekiwane spełnienie lub zaspokojenie potrzeb.

W momencie gdy dostrzegamy u siebie tę tendencję i próbujemy ją odwrócić, rozpoczyna się dla nas proces zdrowienia. Słynny antropolog Gregory Bateson jako pierwszy stwierdził, że osobą uzależnioną jest człowiek, który pragnie czegoś bardziej niż inni. Jeśli chodzi o mnie, miałem to wielkie szczęście, że potrafiłem zdać sobie sprawę z nałogowej tendencji swojej osobowości, ponieważ dzięki temu odkryłem leżące u jej podstaw niezaspokojone pragnienie poznania celu i sensu mojego życia. Proces leczenia polegał więc w moim przypadku na zmierzeniu się z tym ukrytym pragnieniem. I chociaż sam proces okazał się długotrwały, w międzyczasie miało miejsce kilka kluczowych wydarzeń.

Przed blisko trzydziestu laty na powrót popadłem w uzależnienie od nielegalnych substancji i przez blisko trzy miesiące zażywałem narkotyki. Pewnego wieczoru siedziałem całkiem sam, ponieważ – jak każdy uzależniony – odpychałem od siebie bliskich mi ludzi. Nagle wybuchnąłem niekontrolowanym płaczem. Dźwięki, które wydobywały się z mojej krtani, brzmiały w mych uszach dziko, pierwotnie, jakby przez wieki kryły się gdzieś głęboko w ciemnościach mojej duszy. Usiłowałem powiedzieć coś przez łzy, przemówić do otaczającej i wypełniającej mnie pustki, jakby dźwięk mego własnego głosu mógł wyrwać mnie z tej otchłani bólu, w jakiej się znalazłem. Lecz słowa nie przychodziły, a mnie przepełniała coraz większa rozpacz i coraz głębsza samotność, kiedy tak łkałem w pustym pokoju. Po pewnym czasie dosłownie w ułamku sekundy wynurzyłem się z ogromu cierpienia, niczym nurek rozpaczliwie łapiący powietrze w morzu bez dna.

Kolejne lata upłynęły mi pod znakiem uzależnienia. Przed opisywanym powrotem do nałogu przez cały rok nie zażywałem żadnych substancji uzależniających. W tamtym czasie nie miałem pojęcia o istnieniu terapii odwykowych czy programów wychodzenia z nałogu i chociaż przez pewien okres byłem w stanie powstrzymać się od zażywania narkotyków, nigdy tak naprawdę nie zastanawiałem się, skąd biorą się moje uzależnienia. Wiedziałem tylko tyle, że przez całe życie, bez względu na to, co akurat robiłem, miałem wrażenie, że czegoś mi brakuje. Pamiętam, jak tuż przed powrotem do narkotyków myślałem: „Niczego nie biorę, a mimo to nadal jestem nieszczęśliwy. Właściwie jest nawet gorzej, niż było. Jestem teraz bardziej przygnębiony, więc po co się starać?”.

Z czasem dotarło do mnie, że tym, czego mi w życiu brakuje, jest doświadczenie miłości i świadomość bycia kochanym. Tym zaś, co uniemożliwiało mi przeżywanie miłości, była moja nieustanna pogoń za szczęściem, którego szukałem w rzeczach zewnętrznych, a która z kolei zagłuszała głębokie poczucie wewnętrznej pustki i samotności. Przed tamtym pamiętnym wieczorem, który przepłakałem, siedząc sam w pustym pokoju, nie zdawałem sobie nawet sprawy z tego, jak bardzo czuję się samotny i oderwany od reszty świata. Narkotyki i inne używki stanowiły tamę powstrzymującą spienione wody rozpaczy wywołanej świadomością, że sam siebie wykluczyłem z grona ludzi doświadczających miłości. Tamtej nocy stanąłem twarzą w twarz ze swoim największym lękiem: lękiem przed samotnością.

Miałem wrażenie, że jestem całkiem sam w okrutnym i bezwzględnym świecie. Próbowałem zatem wypełnić dręczącą mnie pustkę, szukając wokół siebie czegoś, co – jak mylnie sądziłem – pozwoli mi odnaleźć spełnienie i własne miejsce w społeczeństwie. Owej pamiętnej nocy dotarło jednak do mnie, że narkotyki, pieniądze i kolejne związki nie wypełnią mojej wewnętrznej pustki. Tylko usuwając przeszkody, jakie moja uzależniona osobowość spiętrzyła na drodze do miłości i szczęścia, zdołam osiągnąć uzdrowienie i odnaleźć pełnię.

Dzisiaj już wiem, że proces leczenia uzależnionej osobowości ma niewiele wspólnego z tym, jak jesteśmy dla siebie surowi czy jak bardzo staramy się zwykłą siłą woli kontrolować swoje życie i uzależnienia. Latami usiłowałem stosować obie te strategie i w rezultacie czułem się jeszcze większym nieudacznikiem.

Spoglądając wstecz, wyraźnie widzę, w jaki sposób nałogowy aspekt mojej osobowości kazał mi obsesyjnie poszukiwać szczęścia i zaspokojenia w rzeczach zewnętrznych w stosunku do mnie. Twierdzę, że podobna zależność występuje u wielu osób na poziomie indywidualnym, a do pewnego stopnia również na poziomie społecznym. Mimo to kwestia istnienia czegoś takiego jak uzależniona osobowość często wzbudza kontrowersje. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest fakt, że wielu z nas postrzega ludzi uzależnionych jako słabych i/albo stojących niżej od nas pod względem moralnym; w związku z tym zdecydowanie nie życzymy sobie znaleźć się w ich gronie! Jeżeli jednak przyjmiemy punkt widzenia Batesona, który uważał, że osoba uzależniona (o uzależnionej osobowości) jest po prostu kimś o głębszym pragnieniu, trudniej będzie nam tak surowo ją (lub samych siebie) osądzać. Większość ludzi o uzależnionej osobowości prędzej czy później usiłuje zaspokoić owo głębokie pragnienie za pomocą jedzenia, alkoholu, narkotyków lub innych uzależnionych zachowań. Rzecz jasna, jedynym efektem takich prób są dalsza dezorientacja i urojenia. Uzależnienie zamyka nam oczy na pewną oczywistą prawdę: w naszym życiu musi chodzić o coś więcej. Kiedy w końcu otrząsnąłem się i odkryłem w sobie tę tęsknotę za „czymś więcej”, poczułem, że muszę napisać o tym wiersz. Oto on:

SPOKOJNE MIEJSCE WE MNIE

Drzewo uzależnienia

wyrasta w moim umyśle.

Oplątuje mnie swymi korzeniami,

ilekroć wierzę, że świat jest

planetą błyskotek obiecujących szczęście.

W tym świecie czuję się jak w pułapce,

otoczony głęboką fosą

wypełnioną mętnymi wodami samotności i rozpaczy.

Korzenie uzależnienia oplatają

i uciskają moje serce.

Spychają wspomnienie miłości w mrok.

Pozwól mi dzisiaj zrozumieć,

że jest we mnie spokojne miejsce.

Miejsce bezpieczne,

gdzie schroniła się miłość wolna od niepokoju.

Dzisiaj jestem świadom miłości,

i ona rozświetla mrok uzależnienia.

Ja jestem światłem miłości.

Dzisiaj skupię się na tym, by w ciszy

wsłuchać się w prawdę o tym, kim jestem¹.

Zaproszenie do miłości początkiem procesu leczenia

Pozostawiona samej sobie uzależniona osobowość często czyni nas bardzo samotnymi. Nawet będąc w towarzystwie innych ludzi czy realizując wyznaczony sobie cel, w głębi duszy odczuwamy przejmującą samotność. Czasami zupełnie nie zdajemy sobie z tego sprawy i nie dostrzegamy ogromu cierpienia, jakiego przysparzają nam nieudane próby przezwyciężenia własnej samotności. Znam to bardzo dobrze z własnego doświadczenia. Przez większą część swojej młodości albo czułem się samotny, albo próbowałem uciekać przed tym uczuciem. Pamiętam, jak w chwilach względnej przytomności umysłu miałem wrażenie, że w głębi duszy czegoś mi brakuje. To było jak ból, którego niczym nie można ukoić. Na szczęście tamtej pamiętnej, przepłakanej nocy odkryłem, że przy odpowiednim podejściu ta moja głęboka tęsknota może stać się początkiem uzdrowienia, ponieważ najlepszym lekiem na naszą samotność jest miłość.

Nie mówię jednak o takiej miłości, której uzależniona osobowość każe nam na ślepo poszukiwać. Osoba uzależniona pragnie otrzymywać miłość z zewnątrz, ewentualnie próbuje obdarzać innych niedojrzałą miłością polegającą na spełnianiu określonych warunków. Mówię o doświadczaniu bezwarunkowej miłości oraz współczucia, które tkwią głęboko w sercu, a my w każdej chwili możemy mieć do nich dostęp.

Chcę w tym miejscu dodać, że gdybym przeczytał powyższy akapit w czasach, gdy byłem jeszcze więźniem swojej uzależnionej osobowości, z miejsca uznałbym to za stek psychoanalitycznych bzdur. Na obecnym etapie to, o czym tutaj wspominam, może brzmieć jak puste frazesy w stylu New Age, może też być uznane za wyraz naiwnego światopoglądu. Możesz uznać, że w twojej sytuacji coś podobnego jest zwyczajnie niemożliwe. Jednak jeśli zdecydujesz się czytać dalej, a następnie podejmiesz wyzwanie zawarte w codziennych lekcjach, które znajdziesz na końcu tej książki, osobiście przekonasz się, co dokładnie mam na myśli.

Nasze „cztery Graale”: sukces, dobra materialne, aprobata i status

Jeżeli nie uświadamiamy sobie swojej tęsknoty za bezwarunkową miłością i współczuciem, nasza samotność i ta część osobowości, która odpowiada za nasze uzależnienia, wzajemnie się wzmacniają, utrwalając w nas schemat nałogowego myślenia i zachowania. Ja nazywam ten schemat nałogowym stylem życia, wyznaczanym przez stałe poszukiwanie „czterech Graali”: sukcesu, dóbr materialnych, aprobaty i statusu. Sam najlepiej wiem, jakie są tego skutki. Zmarnowałem całe lata swojego życia, wierząc, że jeśli tylko uda mi się zdobyć nową rzecz, zasłużyć na aprobatę otoczenia, osiągnąć pewien status czy zrealizować konkretny cel, natychmiast odnajdę szczęście. Jednak wbrew obietnicom głoszącym, że kolejny nabytek, zrealizowany cel, konkretna sytuacja czy osoba zapełnią moją wewnętrzną pustkę, im dłużej szedłem tropem swoich „czterech Graali”, tym bardziej czułem się samotny i pusty w środku. Próbowałem zagłuszyć te niekomfortowe odczucia za pomocą kolejnych nałogowych zachowań, co tylko zmieniało moje daremne poszukiwania w rozpaczliwą, szaloną krucjatę. Nieleczona, uzależniona osobowość sprawi, że już zawsze będziesz zmagał się z bezlitosnymi, niekończącymi się konsekwencjami nałogowego stylu życia, bez nadziei na prawdziwy wewnętrzny spokój i szczęście.

Kiedy rozwiązywanie problemu daje początek kolejnemu uzależnieniu

Rozwiązanie jest zasadniczo proste: aby proces leczenia mógł się powieść, w pierwszej kolejności należy uświadomić sobie swoje uzależnienie od „czterech Graali” i dostrzec korzyści wynikające z wyzdrowienia. Niestety, tylko z pozoru jest to łatwe. Wielu ludzi o uzależnionej osobowości cofa się zarówno przed terapią emocjonalną, jak i przed bardziej intelektualnymi metodami analizowania ich uzależnionej osobowości. Może się tak zdarzyć, że podejmując próbę pozytywnego działania, podświadomie zrobimy to, aby wzmocnić swoje uzależnienie, a nie zostać wyleczonym. Praca nad uzależnioną osobowością bywa skomplikowana, ponieważ nowy sposób myślenia może w rezultacie zaowocować uporczywym, prowadzonym na ślepo poszukiwaniem odpowiedzi poza samym sobą. Można ich szukać w kościele, gabinecie psychoterapeuty, na sali wykładowej, w instytucji państwowej, świątyni innego wyznania czy na spotkaniu AA. Tego rodzaju nałogowe poszukiwania stanowią bardzo częste zjawisko, a człowiek jest w stanie uzależnić się praktycznie od wszystkiego, również, paradoksalnie, od procesu, który, jak sądzimy, ma nas uzdrowić. Do przejawów uzależnienia od „rozwiązywania problemu” można zaliczyć: nadmierne przywiązanie do zasad i dogmatów; usztywnienie swojego postępowania; przekonanie o własnej racji; brak tolerancji wobec odmiennych punktów widzenia; niezdolność do krytycyzmu lub kwestionowania czegokolwiek, ponieważ wszystko jest dla nas czarne albo białe, dobre albo złe, słuszne albo niesłuszne; wszechogarniające poczucie winy lub wstydu, które rządzi naszymi emocjami i reguluje zewnętrzne zachowania; skłonność do nadmiernego upraszczania problemów oraz twierdzenie, że wszystko bez większego wysiłku „da się jakoś naprawić”; przekonanie, że obrana przez nas droga jest jedyna i słuszna, a każdy, kto nią nie podąża, jest w błędzie.

Chcąc uniknąć uzależnienia od „rozwiązywania problemu”, należy przede wszystkim jasno określić przyświecający nam cel. Ja definiuję proces leczenia uzależnionej osobowości i odrzucania nałogowego stylu życia jako budzenie się do miłości i współczucia. Innymi słowy, jest to proces zmierzający do usunięcia przeszkód i blokad, które nie pozwalają nam doświadczać miłości, i taki też jest cel niniejszej książki. Nie prowadzi do niego jedna, konkretna droga; mówiąc najprościej, otwarcie serca na miłość i prawdę to dla współczesnego człowieka najpiękniejsze z doświadczeń i na tym właśnie polega leczenie uzależnionej osobowości.

Gdzie szukać odpowiedzi i jak odnaleźć właściwą drogę

Drogi czytelniku, podczas procesu leczenia uzależnionej osobowości wielokrotnie spotkasz się z tą samą myślą przewodnią powtarzaną na różne sposoby. Zdecydowałem się na taki zabieg, ponieważ przyswojenie sobie tej myśli wymaga czasu, aby zaś w pełni ją ogarnąć, dobrze jest często do niej powracać.

Poszukując szczęścia gdziekolwiek poza samym sobą, nigdy nie odnajdziesz trwałego spokoju ani nie będziesz szczęśliwy.

Niemal każdemu z nas zdarza się zabawa w „jeżeli… to…”: „Jeżeli zarobię więcej pieniędzy, będę bardziej szczęśliwy”; „Jeżeli spowoduję, że X zacznie się lepiej zachowywać, poczuję się bezpieczny i kochany”; „Jeżeli coś wypiję / wezmę, nie będę odczuwać tak silnego gniewu”; „Jeżeli mój szef mnie doceni, zdobędę potwierdzenie swojej wartości”. W przypadku uzależnionej osobowości podobnym spekulacjom nie ma końca. Jednak bez względu na to, co wmawia nam nasza kultura, nie można ukrywać się za nałogowymi schematami myślenia oraz zachowania i jednocześnie doświadczać prawdziwego szczęścia i prawdziwej życiowej mądrości. W dzisiejszych czasach ignorowanie problemu uzależnionej osobowości oraz wynikających z niej ryzykownych zachowań stało się w zasadzie normą kulturową.

Jak wyjść z tego zaklętego kręgu? Odpowiedź jest bardzo prosta. Zadaj sobie następujące pytanie: „W jaki sposób zmieni się moje postrzeganie świata i samego siebie, jeżeli dokładnie w tej chwili całą swoją energię skieruję na to, aby otworzyć się na miłość i okazać innym swoje współczucie?”. To bardzo ważne pytanie, ponieważ w odpowiedzi na nie kryje się klucz do uzdrowienia naszej uzależnionej osobowości. Proces zdrowienia będzie wymagał podjęcia pewnego wysiłku i odejścia od poszukiwania szczęścia na zewnątrz siebie oraz świadomego otwarcia naszego serca na miłość. Będziemy musieli położyć kres potępianiu siebie i innych, pozwalając w zamian otoczyć się kokonem łagodności i życzliwości. W chwilach takiej przemiany wielokrotnie byłem świadkiem, jak na zalanych łzami twarzach zakwitał pierwszy, jeszcze słaby uśmiech. W momencie gdy otwieramy się na miłość, ziarna uzdrowienia zostają zasiane. I chociaż poczucie osamotnienia nie zniknie od razu (przynajmniej nie całkowicie), to zmieni się nasze postrzeganie samotności i sposób, w jaki na nią reagujemy. Z czasem zdałem sobie sprawę, jak płytkie były mielizny mojej samotności w porównaniu z niezgłębionym oceanem miłości. „Zmieniamy się, ucząc się kochać samych siebie” (Hugh Prather).

Biologiczne uwarunkowania a skłonność do uzależnień

Ponieważ czytelnicy tej książki mogą różnić się poglądami na temat tego, czy uzależnienie od substancji chemicznych oraz inne rodzaje uzależnień są chorobą, czy nie, albo rozważać znaczenie wpływu czynników biologicznych, postanowiłem poświęcić tym kwestiom nieco więcej miejsca. Kiedy ponad piętnaście lat temu pisałem Leczenie uzależnionego umysłu, trwał spór na temat tego, co można uznać za chorobę i czy uzależnienie również da się tak zakwalifikować. Ostatnimi czasy debata ta zdaje się przycichać w miarę, jak odkrywane jest podłoże genetyczne coraz większej liczby chorób. Podobnie jak wiele osób zajmujących się tą dziedziną nauki, osobiście jestem zdania, że w przyszłości zidentyfikowany zostanie gen odgrywający kluczową rolę w powstawaniu uzależnień, a być może przyczyniający się również do rozwoju uzależnionej osobowości. Nie znaczy to jednak, że zniknie wówczas potrzeba zrozumienia i leczenia emocjonalnych, kognitywnych oraz duchowych aspektów uzależnienia. Moim zamiarem jest zatem rzucenie światła na źródła i rozwój różnego rodzaju uzależnień i wynikających z nich zachowań oraz przedstawienie sposobów uwalniania się od nich.

Na potrzeby tego poradnika słowo „choroba” (ang. disease) odczytuję jako „dyskomfort” (dis-ease) – stan psychiczny charakterystyczny dla większości żyjących współcześnie ludzi. Moim zdaniem źródłem tego dyskomfortu jest właśnie uzależniona osobowość. Bardzo często do problemu uzależnień podchodzono od zewnątrz, podejmując najpierw próby opisania pewnych zachowań, a następnie usiłując im zapobiegać. Proponuję odwrócić ten proces i przyjrzeć się uzależnieniu od środka: najpierw określić, a dopiero potem zmieniać przekonania oraz schematy myślowe, które doprowadziły nas do uzależnienia.

Przygotowując się do napisania tego poradnika, zapoznałem się z obszerną literaturą dotyczącą biologicznych uwarunkowań uzależnień, w tym także „chemii mózgu”. Temat ten mnie zafascynował i dostrzegam olbrzymi potencjał drzemiący w tej dziedzinie nauki. Jednak chociaż uważam, że nasza wiedza w tym zakresie wciąż jest niepełna, a czysto „biologiczne” teorie mogą mieć wiele różnych zastosowań, postanowiłem skoncentrować się na zmianie sposobu postrzegania samych siebie i otaczającego nas świata. O swojej pracy myślę jak o emocjonalnym, kognitywnym i duchowym spoiwie, które jest w stanie doprowadzić do uzdrowienia uzależnionej osobowości niezależnie od biologii.

Oczywiście, jak w przypadku każdej obranej drogi, również i tutaj znajdą się rozmaite argumenty „za” i „przeciw”. Uzależnienie jako choroba, badania prowadzone nad mózgiem człowieka oraz prawdopodobieństwo genetycznych uwarunkowań uzależnienia – wszystko to są według mnie bardzo użyteczne koncepcje, bez względu na to, czy czas potwierdzi ich wartość naukową, czy nie, kluczem do wyleczenia jest bowiem wyzwolenie się z poczucia winy i wstydu. Na wczesnym etapie procesu leczenia koncepcja uzależnienia jako choroby pozwala pacjentowi i jego rodzinie uporać się w pewnym stopniu z problemem wzajemnego obwiniania, potępiania, osądzania oraz z poczuciem winy. Jeżeli powiedzenie komuś, że jego uzależnienie jest chorobą lub wynika z biologii, pozwoli takiej osobie przyjrzeć się sobie bliżej i stwierdzić: „Teraz mam wybór. Mogę zdecydować, jak chcę przeżyć swoje życie”, to zdecydowanie popieram takie podejście. Niestety, zbyt często spotykam ludzi uzależnionych, zrzucających odpowiedzialność za swoje życie i postępowanie na chorobę, na którą nie mają żadnego wpływu. Dlatego też w swojej praktyce kładę mniejszy nacisk na aspekt biologiczny, koncentrując się raczej na kwestii podejmowania świadomych wyborów i rozwoju osobowości. Moje podejście nie odrzuca teorii o biologicznych źródłach uzależnień, a raczej wynika z tego, że mam coś konkretnego do przekazania moim czytelnikom – coś, co w moim odczuciu może być im pomocne. Jeżeli po przeczytaniu tej książki chociaż jedna osoba będzie mogła powiedzieć: „Teraz wiem więcej o uzależnieniach oraz szczęściu i wiem, że mogę wybrać, jak chcę przeżyć swoje życie”, to mi w zupełności wystarczy. Pozostaje mi mieć nadzieję, że ten poradnik zmieni na lepsze życie każdego, kto do tej pory cierpiał z powodu uzależnionej osobowości.

Czy naprawdę istnieje coś takiego jak uzależniona osobowość?

Zdaję sobie sprawę, że być może napisałem książkę o rozwiązywaniu problemu, który w odczuciu wielu ludzi zwyczajnie nie istnieje. W zależności od punktu widzenia strony mogłyby znaleźć argumenty zarówno na poparcie tej tezy, jak i przeciwko niej, na przykład: nie ma czegoś takiego jak uzależniona osobowość; zachowania i schematy myślowe kojarzone z uzależnieniem wynikają właśnie z faktu, że jesteśmy od czegoś uzależnieni, albo: uzależniona osobowość nie tylko istnieje, ale jest też przyczyną większości uzależnień. Chcąc dodatkowo skomplikować sprawę, można by przytoczyć liczne przykłady tego, w jaki sposób wartości kulturowe i społeczne, otoczenie, tendencyjność emocjonalna i poznawcza, czynniki psychologiczne i biologiczne oraz uwarunkowania rozwojowe wpływają na powstawanie uzależnień.

Osobiście jestem zdania, że uzależniona osobowość to problem, który dotyczy każdego człowieka. Jest częścią ludzkiej natury. Wszyscy (w mniejszym lub większym stopniu) przejawiamy skłonność do akceptowania pewnych przekonań i zachowań, które mają na celu uniknięcie bólu i cierpienia. Również większość z nas w pewnym momencie swojego życia zaczyna szukać szczęścia na zewnątrz, poza sobą. Niektórzy robią to częściej niż inni. Spróbujmy, na potrzeby tej książki, spojrzeć na uzależnioną osobowość nie jak na coś, co człowiek ma lub nie ma, ale raczej jak na pewne kontinuum. Podobnie myślę o zdrowiu jako takim; nie chodzi o to, czy jesteśmy zdrowi, czy chorzy, ale o to, w którym miejscu kontinuum akurat się znajdujemy. Nie warto zatem tracić czasu na zastanawianie się, czy mamy uzależnioną osobowość, czy też nie. Chodzi o to, aby uzmysłowić sobie, jak sposób myślenia uzależnionej osobowości uniemożliwia nam – w różnym stopniu – prowadzenie harmonijnego, spełnionego życia, jakiego pragniemy i do którego mamy święte prawo.

Wszyscy, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i kulturowym, jesteśmy podatni na uzależnienie, ale niektórych z nas problem ten dotyczy bardziej niż innych. Wartość podejścia prezentowanego w tym poradniku polega na przekonaniu, że pełne wyzdrowienie to nie tylko zerwanie z nałogiem, choć oczywiście jest to bardzo ważne. Uzdrowienie to przede wszystkim zrozumienie, jak uzależniona osobowość, poprzez uzależnione myślenie, wpływa na nasze życie, oraz podjęcie wysiłku zmiany sposobu postrzegania siebie i swojego miejsca w świecie. Powinniśmy, jako jednostki i jako zbiorowość, nie tylko zmierzyć się z problemem swoich konkretnych uzależnień i nałogowego stylu życia, ale w pierwszej kolejności uleczyć tkwiące w nas głęboko przyczyny uzależnienia.

W jaki sposób nasze wybory mogą przyczynić się do naszego uzdrowienia

Uzależniona osobowość próbuje wmawiać nam, że ulegając jej, zyskujemy dostęp do szerokiego wyboru życiowych możliwości. Jednak wszystkie one mają jedną cechę wspólną: łączy je pogoń za „czterema Graalami”. Wybory osoby uzależnionej są zawsze ograniczone do tego, co można osiągnąć, kupić, wypracować lub z czym wiąże się zdobycie aprobaty otoczenia. Tym samym uzależniona osobowość daje nam wyłącznie możliwość dalszego oszukiwania samych siebie.

Zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym zawsze starałem się wybierać drogę inną niż te, które podsuwa nam uzależniona osobowość i które wiążą się z poszukiwaniem „czterech Graali”. Nie było to łatwe, jako że nasza kultura promuje pogoń za „Graalami”, nadając im pozory szeroko pojętego sukcesu. Weźmy taki przykład: wielu z nas miało w szkole do czynienia z zadaniami opatrzonymi poleceniami w rodzaju: „porównaj i znajdź różnice” albo „przeprowadź krytyczną analizę”. Chociaż trudno odmówić pewnej wartości powyższym umiejętnościom, to ich nadużywanie sprawia, że dostrzegamy jedynie wąski i ograniczony wycinek rzeczywistości. Próbując analizować i klasyfikować ludzi oraz zjawiska, tracimy z oczu ich prawdziwy charakter. Kiedy chodzi o osobisty rozwój, duchową przemianę czy nowe doświadczenia życiowe, często popełniamy podobny błąd. To tak, jakbyśmy próbowali wcisnąć kwadratowy kołek do okrągłego otworu. Żeby się w nim zmieścił, trzeba najpierw spiłować kanty. Niestety, w kontaktach z innymi ludźmi często postępujemy podobnie. A tymczasem dopiero zauważając łączące nas cechy wspólne i podobieństwa – choć czasami bywa to bolesne – możemy w większym stopniu doświadczać miłości i poczucia wspólnoty.

Twój nauczyciel stoi przed tobą

W filmie Miasto gniewu z 2004 roku przepełniony gniewem i uprzedzeniami policjant zatrzymuje samochód, którym podróżuje para dobrze sytuowanych Afroamerykanów, i agresywnie ich atakuje. Później ten sam funkcjonariusz bohatersko ratuje czarnoskórą kobietę z płonącego samochodu. W chwili gdy oboje wyciągają ramiona, próbując – w przenośni i dosłownie – znaleźć w sobie oparcie, wcześniejszy kryzys przeradza się w uzdrowienie, ponieważ w tym konkretnym momencie muszą sobie zaufać i zapomnieć o przeszłości.

Jestem głęboko przekonany, że każdy z nas jest jednocześnie uczniem i nauczycielem i że w żadnej z tych ról nigdy nie osiągamy doskonałości. Ponad trzydzieści lat temu przeżyłem sytuację, która pod pewnymi względami bardzo przypominała opisaną wyżej scenę z filmu. Pewnego dnia odwiedził mnie pacjent, który okazał się znakomitym nauczycielem. Byłem wówczas stażystą w lokalnej poradni terapeutycznej. Gabinety były tam nieduże i kiedy Tom wszedł do środka, całe pomieszczenie wypełniła woń uryny. Pacjent wyglądał i pachniał tak, jakby nie mył się od trzech miesięcy. Podczas naszej pierwszej sesji patrzył na mnie pustym wzrokiem i co pewien czas wybuchał histerycznym śmiechem. Brakowało mu większości zębów, a jego wargi były suche i popękane. Brudne, skołtunione włosy opadały na nieogoloną twarz. Ponieważ zdarzenie to miało miejsce niemal na samym początku mojej zawodowej drogi, nie miałem jeszcze zbyt wielkiego doświadczenia w pracy z pacjentami, którzy nie byliby przedstawicielami wyższej klasy średniej i aż tak bardzo różnili się ode mnie. Toma wychowywała matka, która karała go za wszystko bez wyjątku. Nigdy nie zdarzyło mu się otrzymać od niej pozytywnego komunikatu. Ojciec Toma zostawił rodzinę, kiedy chłopiec miał pięć lat. Od tamtej pory matka obarczała syna winą za odejście męża. Sama pracowała jako pomoc domowa i często zmieniała posady, tułali się więc od jednego hotelu do drugiego. Tom wciąż słyszał od niej: „Gdyby nie ty, nie miałabym tych wszystkich problemów”. To nagromadzenie negatywnych komunikatów paraliżowało go.

Jeśli mam być szczery, Tom od początku wzbudzał we mnie lęk. Nie bałem się, że mnie skrzywdzi, niepokoiło mnie raczej to, jak bardzo się od siebie różnimy. W trakcie tamtego pierwszego spotkania nie zauważyłem między nami żadnych podobieństw. Tydzień później spotkałem się z moim superwizorem i innymi terapeutami, aby zasięgnąć ich opinii. Jednak pomimo wielu pomocnych rad nadal odczuwałem lęk i z niechęcią myślałem o kolejnej sesji z Tomem. Przez następny miesiąc spotykaliśmy się trzy razy w tygodniu bez wyraźnych rezultatów, aż wreszcie uznałem, że być może powinienem skierować Toma do innego terapeuty. Wiedziałem jednak, że Tom, u którego zdiagnozowano zaburzenia osobowości typu borderline, był już od pewnego czasu – jako szczególnie trudny i niewspółpracujący pacjent – odsyłany od jednego psychiatry do drugiego. Postanowiłem więc wytrwać, pomimo jak najgorszych przeczuć.

Mniej więcej w drugim miesiącu terapii zdarzył się cud. W moim odczuciu cudem jest taka zmiana sposobu postrzegania siebie i świata, która pozwala człowiekowi doświadczyć wewnętrznego spokoju i poczucia przynależności w miejsce konfliktu i poczucia wyobcowania.

Zamiast przeglądać swoje notatki i usiłować dojść, co jest „nie tak” z Tomem i jak „rozwiązać jego problem”, usiadłem z przymkniętymi powiekami i w ciszy szukałem odpowiedzi na to, jak mam z nim postępować. Gdy później wyszedłem do poczekalni, aby powitać Toma, poczułem się nagle niezwykle samotny. A kiedy Tom usiadł i nasze spojrzenia się spotkały, ujrzałem w jego oczach swoją własną rozpacz i poczucie wyobcowania. Właśnie tego najbardziej się bałem. Koncentrowałem się na tym, co nas różniło, ale przez cały czas obawiałem się, że w gruncie rzeczy jesteśmy do siebie bardzo podobni. Przez większą część życia tłumiłem w sobie głębokie poczucie osamotnienia. I chociaż osoba postronna mogłaby uznać mnie za kogoś, kto osiągnął sukces, w tamtym konkretnym momencie wcale się tak nie czułem. Miałem nieomal wrażenie, że znalazłem się na zewnątrz i przyglądam się wszystkiemu przez grubą szybę.

W jednej chwili znikły dzielące nas różnice. Stanęliśmy twarzą w twarz z prawdą o sobie. W trakcie tamtej sesji Tom nadal śmiał się głupkowato i nadal cuchnął moczem, lecz nastrój w gabinecie uległ wyraźnej zmianie. Zamiast skupiać się na tym, co nas różniło, zacząłem dostrzegać to, co nas łączy. Podczas kolejnych spotkań mój lęk zastąpiło współczucie. Miejsce krytycznej analizy zajęło wzajemne zaufanie.

Przez mniej więcej rok Tom i ja spędzaliśmy razem po kilka godzin tygodniowo. W tym czasie opowiedział mi o swoich bolesnych doświadczeniach rodzinnych i samotniczej egzystencji. Z czasem zamiast pustych spojrzeń i histerycznych wybuchów śmiechu pojawiły się łzy smutku, ale także radości. Wygląd Toma niewiele się zmienił, lecz w nim samym zaszła olbrzymia zmiana. Nigdy nie zapomnę naszego ostatniego spotkania. Przez kilka minut staliśmy na środku gabinetu, obejmując się mocno. W tym momencie myślałem jedynie o swoim współczuciu dla Toma i drodze, jaką razem przebyliśmy. W pewnej chwili Tom odsunął się ode mnie i rozciągnąwszy usta w bezzębnym uśmiechu, powiedział: „Teraz pachniesz tak samo jak ja”. Roześmialiśmy się. W pewnym sensie fakt, że w dniu rozstania połączył nas wspólny zapach, wydawał się stosowny.

Doświadczenia wyniesione ze spotkań z Tomem uświadomiły mi kilka ważnych kwestii, o których od tamtej pory staram się codziennie pamiętać.

• Skupianie się na różnicach często wynika z lęku przed czymś, co tkwi w nas samych.

• Rozmyślanie o tym, co dzieli, zwiększa dystans między nami a drugim człowiekiem, wzmaga lęk i prowadzi do cierpienia.

• Podkreślanie łączących nas podobieństw sprzyja odczuwaniu współczucia i wzajemnego zrozumienia oraz pogłębia miłość.

• Kiedy kogoś osądzam, powinienem jak najszybciej przyjrzeć się temu, czego sam w sobie nie akceptuję.

• Kiedy próbuję zmieniać lub „poprawiać” innych ludzi, zamiast ich akceptować i okazywać im współczucie, popadam w uzależnienie, ponieważ sądzę, że moje szczęście zależy od zachowania drugiego człowieka.

Konflikt pomiędzy tym, kim naprawdę jesteśmy, a tym, jak nasza uzależniona osobowość każe nam siebie postrzegać

Nałogowy styl życia wynikający z uzależnionej osobowości to nic innego jak niekończące się, uporczywe poszukiwanie czegoś, co znajduje się poza nami, a co niezmiennie przynosi nam cierpienie i konflikt. W ten sposób funkcjonuje lęk, który zawsze leży u podstaw uzależnionej osobowości. Należy to stanowczo podkreślić: lęk jest tym, co podsyca uzależnioną osobowość nawet wówczas, gdy nie jesteśmy tego świadomi. A zatem, jeśli mamy uzdrowić swoją uzależnioną osobowość, musimy rzucić wyzwanie opartym na lęku fundamentalnym przekonaniom, którymi się ona karmi. Niemal zawsze tkwi w nich element poczucia winy lub wstydu, przez co dodatkowo wzmagają one nasz lęk.

Poczucie winy. Poczucie winy to przekonanie, że zrobiliśmy coś niewłaściwego, złego lub niewybaczalnego. Wynika ono z założenia, że od przeszłości nie da się uciec i że determinuje ona naszą przyszłość.

Wstyd. W miarę jak poczucie winy się nasila, zaczynamy nie tylko wierzyć, że faktycznie zrobiliśmy coś złego, ale nabieramy przekonania, że sami jesteśmy źli.

Poczucie winy, wstyd oraz wynikająca z nich pewność, że zrobiliśmy coś złego i jesteśmy kimś złym, sprawiają, że lęk zaczyna stale nas prześladować. Często nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy, ponieważ maskują go nasze uzależnienia.

Poczucie winy, wstyd oraz lęk napełniają nas niepokojem i niosą ze sobą poczucie wewnętrznej pustki, niespełnienia oraz beznadziei. Jednocześnie uzależniona osobowość uniemożliwia nam prawdziwe poznanie samych siebie; każe nam wierzyć, że poczucie winy i wstyd są uczuciami tak silnymi i wszechogarniającymi, iż nigdy nie zdołamy przed nimi uciec. Zaczynamy więc szukać szczęścia w innych ludziach, miejscach, działaniach i dobrach materialnych. Właśnie ta pogoń za czymś, co znajduje się poza nami, to pierwszy krok do uzależnienia.

Kiedy miałem piętnaście lat, ojciec zabrał nas z bratem na lunch do pewnej miłej restauracji niedaleko od domu. Sprawiał wrażenie czymś zatroskanego i zdenerwowanego; później okazało się, że tego dnia zamierzał nam oznajmić, iż on i matka postanowili się rozejść.

Biorąc pod uwagę łączące rodziców złe stosunki i to, jak często się ze sobą kłócili, obiektywny obserwator mógłby uznać, że ich decyzja nie powinna nikogo zaskoczyć. A jednak dla mnie był to szok. Kiedy ojciec przekazał nam tę nowinę, wydawało mi się, że cały mój świat runął. W jednej chwili przytłoczyło mnie poczucie odpowiedzialności i winy, ogarnął mnie wstyd i lęk. W owym czasie byłem chyba głównie świadomy tego, że się boję, ale nie przypominam sobie, abym zdradził się przed kimkolwiek ze swoimi uczuciami. Brat, ojciec ani nikt inny niczego nie zauważyli. Dobrze się maskowałem. To niezwykłe, ale czułem wówczas, że zawiodłem swoich rodziców i że mogłem w jakiś sposób zapobiec katastrofie.

Mając możliwość wyboru, prawdopodobnie wolałbym zamieszkać z matką. Miałem jednak wrażenie, że nic ode mnie nie zależy i muszę z nią mieszkać, ponieważ ojciec mnie porzucił. W ostatnich latach wielokrotnie rozmawialiśmy z ojcem o tamtych wydarzeniach, próbując uzdrowić nasze wzajemne relacje. Ojciec twierdzi, że niemal na pewno powiedział mi wtedy, iż mogę z nim zamieszkać, jeżeli tylko tego chcę. I chociaż nie jest wykluczone, że takie słowa rzeczywiście padły, ja odebrałem wówczas całkiem inny komunikat, który brzmiał: „Kończę z tą rodziną i zaczynam własne życie. Ty zostań w domu, opiekuj się matką i daj mi święty spokój”. Mój brat, który w tamtym czasie miał siedemnaście lat, postanowił przenieść się do Lake Tahoe. Z matką nigdy nie rozmawiałem o swoich uczuciach, ponieważ odbierałem ją albo jako emocjonalnie nieobecną, albo rozhisteryzowaną. Wydawało mi się, że mówiąc jej o swoich problemach, jedynie zwiększę dzielący nas dystans, a może nawet popchnę ją do ostateczności. Takie było moje założenie, w związku z czym matka nigdy nie dowiedziała się, jak bardzo czułem się zraniony. Patrząc wstecz, myślę teraz, że o wiele zdrowszym rozwiązaniem byłoby, gdybym nie uzależniał swoich wyborów od potencjalnych reakcji innych ludzi i wyznał otwarcie, jak dana sytuacja na mnie wpływa.

Ponieważ jednak niczego takiego nie zrobiłem, w efekcie odczuwałem wewnętrzną pustkę i samotność. Chodziłem wówczas do prywatnego liceum. Moje oceny obniżyły się ze względu na częste nieobecności. Już wcześniej eksperymentowałem z narkotykami, a teraz brałem je coraz częściej. Wkrótce po rozwodzie rodziców zostałem wezwany do gabinetu dyrektora. Usłyszałem, że chociaż żaden uczeń nie został jeszcze nigdy usunięty ze szkoły, to w moim przypadku najwyraźniej nie można liczyć na poprawę. Wątpliwy zaszczyt bycia pierwszym wyrzuconym dodatkowo wzmógł moje poczucie winy i wstyd, jaki odczuwałem.

Ale nie tylko to mnie wtedy dręczyło. Myśl, że powinienem zastanowić się nad swoim postępowaniem, zwyczajnie mnie przerażała. Bałem się, że fakt usunięcia ze szkoły oznacza, iż jestem nikim – bezwartościowym nieudacznikiem skazanym na wieczne niepowodzenia. Moje poczucie winy, wstyd i lęk sprawiły, że czułem się osamotniony, pusty i pozbawiony nadziei. A już z pewnością nie uważałem się za godnego miłości. Sięgnąłem zatem po narkotyki, chcąc znaleźć w nich ukojenie bólu i rozpaczy.

Chciałbym w tym miejscu zacytować pewien fragment pochodzący z Kursu cudów. Specjalnie na potrzeby tej książki słowo „ego” zostało zastąpione przez określenie „uzależniona osobowość”:

Miłość i poczucie winy nie mogą współistnieć,

a przyjąć jedno to zaprzeczyć drugiemu.

Koniec winy nigdy nie przyjdzie,

dopóki będziesz wierzył, że jest dla niej powód.

Musisz się bowiem nauczyć, że wina jest zawsze

zupełnie niepoczytalna i bez powodu.

Jedynie twój umysł może wytworzyć lęk.

Musiałeś zauważyć charakterystyczną cechę każdego celu,

który uzależniona osobowość przyjęła za swój.

Gdy go osiągnąłeś,

nie zadowolił cię.

Z tego powodu uzależniona osobowość zmuszona jest bezustannie

zmieniać cel z jednego na inny,

abyś trwał w nadziei,

że jednak może ci coś ofiarować².

Cała prawda o szczęściu

W ostatnich latach z radością obserwuję znaczny wzrost zainteresowania badaniami zgłębiającymi istotę tego, co daje człowiekowi szczęście, prowadzonymi zarówno w dziedzinie psychologii, jak i ekonomii. Ich wyniki potwierdzają odwieczną prawdę głoszoną przez tradycję duchową, humanizm oraz psychologię egzystencjalną, a mianowicie, że posiadanie dóbr materialnych wcale nie sprawia, iż jesteśmy szczęśliwsi – przeciwnie, może nawet uczynić nasze życie mniej satysfakcjonującym. Jedno z kluczowych odkryć w tej dziedzinie dotyczy tego, że pieniądze i dobra materialne nie czynią nas szczęśliwszymi w sytuacji, gdy nasze podstawowe potrzeby zostały już zaspokojone. Z punktu widzenia problemu uzależnionej osobowości powyższe wnioski mają ogromne znaczenie. Gdyby współczesna kultura nie promowała nałogowego stylu życia, mogłyby one całkowicie zmienić naszą perspektywę i skierować poszukiwania prawdziwego szczęścia do wewnątrz, czyniąc je tym samym bardziej owocnymi. Innymi słowy, przyjęlibyśmy powyższe naukowe fakty do wiadomości, a następnie zrobilibyśmy wszystko, co w naszej mocy, aby rozwiązać problem nędzy na świecie, oraz nauczylibyśmy się odkrywać w sobie miłość i współczucie. Na razie oczywiście dzieli nas od tego bardzo daleka droga, co tym dobitniej świadczy o sile uzależnień, w jakich tkwimy obecnie jako jednostki i jako przedstawiciele pewnej kultury. Trzymamy się kurczowo naszych mylnych przekonań, chociaż dowody jasno świadczą o tym, że nie mamy racji. Gdybyśmy tylko potrafili wyraźnie dostrzec negatywne skutki naszych uzależnień, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i globalnym, zrozumielibyśmy, że uzdrowienie uzależnionej osobowości jest kluczowe z punktu widzenia naszego osobistego szczęścia i przyszłości całej planety.

Trudno byłoby się nie zgodzić ze stwierdzeniem, że tendencja do poszukiwania szczęścia poza sobą jest zjawiskiem powszechnym we współczesnym świecie. Programy telewizyjne niemal co kwadrans przerywane są blokami reklam, których twórcy wmawiają nam, że jakiś nowy, ulepszony produkt da nam szczęście, o którym tak marzymy. Przeciętne amerykańskie dziecko ogląda rocznie 40 000 reklam telewizyjnych – i jak tu się dziwić, że tylu dorosłych popada w uzależnienia z powodu swojej uzależnionej osobowości? Nałogowy styl życia często kształtuje się już we wczesnym dzieciństwie, kiedy jesteśmy najbardziej podatni na komunikaty informujące nas, że z natury jesteśmy niekompletni i tylko coś pochodzącego z zewnątrz może pomóc nam osiągnąć pełnię.

W swojej pracy miałem do czynienia z niezliczonymi przypadkami uzależnień i zawsze zdumiewała mnie siła i irracjonalny charakter uzależnionego myślenia. Pamiętam, jak kiedyś podczas wykładu poświęconego kwestii przeżywania szczęścia zauważyłem, że niektórzy słuchacze kręcą głowami, a inni wyglądają na poirytowanych. Zapytałem więc jedną z kobiet w pierwszym rzędzie, dlaczego kręciła głową. Odparła, że chyba zwariowałem, skoro sądzę, że człowiek może być szczęśliwy, kiedy tylko zechce, bo to jest po prostu niemożliwe. Siedzący za nią mężczyzna przyznał jej rację i dodał, że na niektóre sytuacje zwyczajnie nie mamy wpływu, a wówczas bycie rozgniewanym lub nieszczęśliwym jest „czymś naturalnym”. Uderzyła mnie absurdalność schematów myślowych typowych dla uzależnionej osobowości. Upieramy się przy tym, że musimy być nieszczęśliwi (i uzależnieni), jakbyśmy nie mogli bez tego żyć! Wmawiamy sobie, że to zewnętrzne okoliczności, a nie nasz umysł, decydują o naszych przeżyciach.

Przerwałem zatem wykład i przeprowadziłem spontaniczne głosowanie. Zapytałem, ile osób uważa, że można być szczęśliwym przez cały czas. Ani jedna ręka nie podniosła się do góry. Moje kolejne pytanie brzmiało: „A w osiemdziesięciu przypadkach na sto?”. Kilka osób podniosło ręce. „A w sześćdziesięciu? Ilu z was uważa, że można być szczęśliwym w sześćdziesięciu przypadkach na sto?”. Jeszcze więcej uniesionych rąk. Największa grupa słuchaczy zagłosowała, gdy padło pytanie o pięćdziesiąt procent szans na odczuwanie szczęścia.

W tym miejscu pozwólcie zdradzić sobie pewien sekret: nikt z nas po przyjściu na świat nie jest opatrzony stemplem, tatuażem ani etykietą stwierdzającą: „Ta oto nowa istota ma prawo do szczęścia w 52,31 procent przypadków”. Nie podpisujemy w tej kwestii żadnych umów, zobowiązań czy kontraktów.

Jeśli chodzi o szczęście, jedyne ograniczenia może narzucić ci twoja uzależniona osobowość.

Wielu z nas trudno jest tę prawdę zaakceptować. O wiele łatwiej zrzucić odpowiedzialność na coś lub kogoś innego, niż przyjąć, że sami odpowiadamy za swoje szczęście i spokój ducha. Proszę, abyś dobrze zastanowił się nad odpowiedzią na następujące pytanie: „Czy jest coś, czego nie mam, a czego potrzebuję, żeby w tej chwili osiągnąć wewnętrzny spokój?”. Jeżeli do głosu dojdzie twoja uzależniona osobowość, lista twoich odpowiedzi może nie mieć końca: może przydałoby ci się więcej pieniędzy, bardziej atrakcyjny partner albo lepsza praca.

W tym miejscu mogę się przyznać, że bywały w moim życiu takie sytuacje, które – w moim odczuciu – wyraźnie ograniczały moje szanse odczuwania szczęście. Przekonałem się jednak, że dzieje się tak wyłącznie w takim stopniu, w jakim sam na to pozwalam. Do najtrudniejszych doświadczeń należały choroby oraz dolegliwości wpływające na sprawność fizyczną, których w moim życiu nie brakowało.

Jedna z takich sytuacji miała miejsce wiele lat temu. Zauważyłem wówczas u siebie problemy ze słuchem. Po całej serii badań diagnoza wciąż była niejasna, a rokowania niepewne. Lekarze byli jedynie w stanie stwierdzić, że mój słuch prawdopodobnie nie ulegnie poprawie. Nie wykluczali, że uda się zahamować postęp choroby, dopuszczali jednak możliwość stopniowego pogarszania się słuchu w kolejnych latach. Mimo że wciąż całkiem nieźle słyszałem, perspektywa głuchoty podziałała na mnie przygnębiająco. Byłem wtedy świeżo upieczonym psychologiem i uważałem, że słuch jest dla mnie tym, czym ręce dla pianisty. Bałem się, że nie będę mógł wykonywać zawodu, do którego tak długo się przygotowywałem. Groźbę utraty słuchu odbierałem jako ograniczenie swojego szczęścia i możliwości odniesienia sukcesu.

Po dokładniejszym przeanalizowaniu sytuacji postanowiłem jednak odsunąć od siebie negatywne myśli o zagrażającej mi głuchocie i całą energię skierować na wyszukiwanie pozytywnych aspektów swojego stanu. Okazało się to mieć uzdrawiający wpływ na moją psychikę. Zacząłem odczuwać ulgę, a nawet dumę na myśl, że mój słuch się ustabilizował i nie stwierdzam dalszej jego utraty. Podjąłem pracę zawodową, nie czując się w żaden sposób ograniczony przez mój ubytek słuchu.

Niestety, jakiś czas później okres remisji choroby dobiegł końca i mój słuch gwałtownie się pogorszył. Przestałem słyszeć, co mówią do mnie pacjenci, nie mogłem rozmawiać przez telefon ani prowadzić wykładów na uczelni, jak to dotąd robiłem. Czułem, że choroba rzeczywiście ogranicza moją tożsamość i osobiste szczęście. Byłem przekonany, że utrata słuchu oznacza, iż nie mogę być sobą, nie mogę być szczęśliwy.

Po kilku latach, kiedy niemal całkowicie przestałem słyszeć, okazało się, że przyczyną tego stanu rzeczy jest choroba autoimmunologiczna, przeszedłem więc leczenie sterydami oraz chemioterapię. Aparat słuchowy pomagał mi funkcjonować, ale to mi nie wystarczało. Początkowo moja uzależniona osobowość buntowała się przeciwko konieczności noszenia go. Można powiedzieć, że byłem uzależniony od bycia „zdrowym i normalnym”.

Z czasem dotarło do mnie, że uzdrowienia wymaga nie mój słuch, ale mój umysł. Postawiłem sobie konkretne zadanie: potraktować to wszystko jako wartościową lekcję i uwierzyć, że można być głuchym i szczęśliwym.

Okazało się też, że nawet tak trudna sytuacja może mieć swoje dobre strony. Dzięki chorobie odkryłem, że słyszeć można na wiele sposobów, nie tylko rozumiejąc słowa, które ktoś wypowiada. Z czasem nauczyłem się „słuchać sercem” i stałem się bardziej wyczulony na sygnały miłości, bólu, radości i rozpaczy, wysyłane jako podtekst słów. Mam też większy niż dawniej szacunek dla wewnętrznego głosu intuicji. Przekonałem się, że to, co dawniej traktowałem jako ograniczenie, może być w istocie wielkim darem. Jestem wdzięczny losowi za każdy nowy sposób „słyszenia”, jaki poznaję. I choć nadal zdarza mi się odczuwać frustrację i smutek z powodu utraty słuchu, potrafię się z nich otrząsnąć i dostrzec, że jedynymi ograniczeniami związanymi z moim stanem zdrowia są te, które sam sobie narzucam. Wolę zatem koncentrować się na tym, czego w danej sytuacji mogę się nauczyć, niż piętrzyć przed sobą problemy.

Cztery uzdrawiające słowa: „Niczego mi nie brakuje”

Należy nieustannie kwestionować system uzależnionego myślenia. Bez tego nie będziemy w stanie osiągnąć trwałego spokoju ducha ani rozwiązać wielu globalnych problemów związanych ze środowiskiem naturalnym. W przeciwieństwie do osobowości uzależnionej, osobowość oparta na prawdzie wierzy, że naturalnym stanem umysłu człowieka jest stan spełnienia i spokoju.

Wbrew temu, co wielu z nas może sądzić, na świecie nie brakuje miłości. Postrzegając siebie samych jako wyobcowanych i samotnych w świecie, w którym miłość jest towarem deficytowym, podsycamy jednocześnie w sobie uporczywe dążenie do „zdobywania” szczęścia, prowadzące prosto w pułapkę uzależnienia. Tymczasem osobowość oparta na prawdzie kieruje się prostą zasadą:

Niczego mi nie brakuje, aby w tym momencie być szczęśliwym.

Przed kilkoma laty oglądałem popularny musical zatytułowany Sklepik z horrorami. Jego twórca, być może całkiem nieświadomie, zawarł w nim niezwykle czytelną i zabawną metaforę, obrazującą sposób działania uzależnionej osobowości. W pierwszych scenach filmu młody człowiek znajduje nieznaną roślinę i zaczyna się nią opiekować. Pewnego dnia przypadkowo kaleczy się w palec i zauważa, że roślina chętnie pije jego krew. Chcąc, aby dalej zdrowo się rozwijała, karmi ją swoją krwią, ale roślina domaga się jej coraz więcej i więcej. Im bardziej się rozrasta, tym bardziej jest głodna. Nigdy nie ma dość i coraz głośniej domaga się pokarmu. Wreszcie odrażający, monstrualny potwór zaczyna wrzeszczeć: „Nakarm mnie! Nakarm mnie!”.

Chociaż powyższy przykład został zaczerpnięty z kina i może budzić rozbawienie, rzeczywistość osoby uzależnionej często bywa tragiczna. Myślę, że jako psycholog mam wyjątkową szansę przedstawienia własnej koncepcji rozwiązania poważnego problemu dotyczącego zarówno jednostki, jak i całego społeczeństwa. Na początek trzeba postawić sobie następujące pytanie: „Skąd bierze się uzależniona osobowość?”. Odpowiedź na nie jest z oczywistych względów kluczowa i budzi wiele kontrowersji. Na podstawie wieloletniej praktyki i przeprowadzonych badań mogę śmiało stwierdzić, że dla mnie jest ona bardzo prosta:

Uzależniona osobowość rodzi się w momencie, gdy przestajemy uważać się za kompletną, kochającą istotę.

Pisząc tę książkę, założyłem, że stan wewnętrznego spokoju nie jest czymś, co można osiągnąć – należy po prostu o nim pamiętać. „To, kim naprawdę jestem (miłością), nie umarło, a tylko zostało zagłuszone przez uzależnioną osobowość i nałogowy styl życia”. Nie jest tak, że w pewnym momencie naszego życia stajemy się niekompletni, a jedynie zapominamy, jacy kiedyś byliśmy, i szukając szczęścia poza sobą, wchodzimy na drogę uzależnienia. Ważnym elementem procesu leczenia jest zrozumienie, że:

Spokoju umysłu nie można „osiągnąć”.

Wspomnienie prawdy jest oddalone od nas zaledwie o jedną myśl.

Miłość czeka tylko na twoje zaproszenie.

Przez lata sam siebie nazywałem „uzależnionym w trakcie rekonwalescencji”, a zagajając rozmowę, często używałem sformułowania „podczas mojej rekonwalescencji”. Pewnego dnia jak zwykle wypowiedziałem te słowa, ale tym razem zabrzmiały one w moich uszach jak zgrzyt paznokcia po tablicy. Nie wiedziałem jeszcze wtedy, dlaczego tak mnie to zirytowało. Dopiero później zrozumiałem. Dzisiaj nie myślę już o sobie jako o „uzależnionym w trakcie rekonwalescencji”, ale raczej jako o „człowieku, który pamięta”. Słowo „rekonwalescencja” przypominało mi co prawda, że proces leczenia uzależnionej osobowości jest czymś stałym, ale jednocześnie odsuwało moje doświadczenie pełni w bliżej nieokreśloną przyszłość. Dla odmiany „człowiek, który pamięta”, to ktoś, kto wie, że miłość nigdy go nie opuściła, a tylko znikła pod kolejnymi warstwami uzależnionego myślenia. Kiedy więc teraz mówię o sobie, że jestem „człowiekiem, który pamięta”, przypominam sobie zarazem, że:

Prawdziwe uzdrowienie polega na pamiętaniu, że właśnie w tej chwili jestem kompletny, jestem pełnią.

Niebezpieczeństwo zaprzeczania

Prywatnie jestem magikiem amatorem (głównie amatorem, co potwierdziłyby moje córki, którym od lat serwuję te same stare triki). W przypadku większości znanych sztuczek podstawową sprawą jest umiejętność odwracania uwagi widzów od tego, co rzeczywiście dzieje się na scenie. W ten sposób buduje się iluzję i uniemożliwia patrzącym odkrycie prawdy. Z uzależnioną osobowością bywa podobnie; abyśmy mogli uwierzyć w coś, co nie jest prawdą (tzn. w to, że szczęścia i pełni trzeba szukać poza samym sobą), musi istnieć pewien mechanizm odwracający naszą uwagę od prawdy. Tym mechanizmem jest zaprzeczanie.

Słowo „zaprzeczanie” pojawia się niemal w każdym poważnym omówieniu tematu uzależnień. Dzieje się tak dlatego, że trudno jest zmierzyć się z problemem, którego nie dostrzegamy. Uzależniony umysł posługuje się zaprzeczaniem i negacją dla własnych korzyści. Komuś, kto z boku obserwuje zachowanie osoby uzależnionej, może wydawać się niepojęte, jak można nie być świadomym problemu swojego uzależnienia i nie chcieć mu zaradzić. Dlatego aby zrozumieć naturę zaprzeczania, trzeba przede wszystkim przyjąć, że to właśnie ono jest istotą uzależnienia. W moim przypadku proces zaprzeczania trwał przez wiele lat. Negowanie rzeczywistości umacniało mnie w irracjonalnych schematach myślenia i powodowało dalszą eskalację uzależnienia. I choć nie brakowało dowodów na to, że w moim życiu źle się dzieje, byłem całkowicie przekonany, że nad wszystkim panuję i nie mam absolutnie żadnych problemów (mechanizm zaprzeczania został szerzej omówiony w podrozdziale „W jaki sposób uzależniona osobowość wykorzystuje przeszłość i przyszłość, aby powstrzymać zmiany”; na tym etapie ważne jest zrozumienie samej jego istoty).

Proces zaprzeczania jest niezwykle złożony. Jego mechanizm nie polega wyłącznie na negowaniu nałogowych zachowań. Uzależniona osobowość wykorzystuje zaprzeczanie, aby kwestionować naszą wewnętrzną pełnię. Innymi słowy, w przypadku każdego rodzaju uzależnienia jest prawdą, że aby uzależniona osobowość mogła kontynuować swoje uporczywe poszukiwanie pochodzącego z zewnątrz zaspokojenia, najpierw musi zostać zanegowana nasza wewnętrzna pełnia. Krótko mówiąc, o uzależnionej osobowości nie może być mowy tam, gdzie obecne są miłość i poczucie wewnętrznej pełni. Aby osiągnąć taki stan, należy zadać sobie pytanie: „Jak pokierowałbym swoim życiem, gdybym autentycznie wierzył, że niczego mi nie brakuje, a miłość otacza mnie w każdej chwili i jest na wyciągnięcie ręki?”. Odpowiedź jest prosta: mając poczucie wewnętrznej pełni, nie popadalibyśmy w uzależnienia, ponieważ czulibyśmy się kompletni. Zamiast więc szukać czegoś, czego tak naprawdę wcale nie potrzebujemy, staralibyśmy się uczynić nasz świat lepszym, obdarzając innych swoją miłością i współczuciem. Niestety, ponieważ negujemy własne uzależnienia, pozostajemy na nie ślepi i pozwalamy, aby kierowała nami nasza uzależniona osobowość. Dlatego też, dążąc do uzdrowienia, musimy podjąć świadomy wysiłek i trwale wyrzec się zaprzeczania.

Uzależnienie rodzi się z przekonania, że nie stanowimy pełni.

Od dzisiaj postaram się nie myśleć o sobie jak o istocie w jakikolwiek sposób ograniczonej.

Od dzisiaj przestanę negować piękną i jedyną prawdę o tym, kim jestem.

Tyrania uzależnionej osobowości: „Zaprzeczaj, a problem zniknie”

Uzależniona osobowość działa w sposób pokrętny, uwalniając nas od poczucia winy za pomocą dwóch kluczowych mechanizmów: zaprzeczania i projekcji.

Na początku lat osiemdziesiątych mieszkałem na ranczu oddalonym o prawie pięćdziesiąt kilometrów na północ od San Francisco. Jedyną osiągalną na miejscu zdobyczą cywilizacyjną była elektryczność. Wodę czerpaliśmy ze źródła, a wszelkie odpadki były poddawane recyklingowi, wywożone na wysypisko śmieci lub kompostowane. Ja zajmowałem się pryzmą kompostową. Dla wygody zlokalizowałem ją w pobliżu domu. Mniej więcej raz w tygodniu wynosiłem organiczne odpadki na pryzmę, sumiennie rozdrabniając co większe kawałki, i mieszałem je z ziemią dla lepszego efektu. Jednak w miarę upływu czasu rozleniwiłem się; zdarzało mi się wówczas zagrzebywać w pryzmie całkiem spore odpady; nie zadawałem już sobie trudu, aby je pokruszyć i wymieszać z pozostałym kompostem. Pewnego dnia, gdy czytałem w swoim ulubionym zakątku, poczułem nagle straszliwy fetor wysypiska. Moje lenistwo pozbawiło mnie możliwości relaksu i radości z lektury w ulubionym miejscu. Żaden ze mnie rolnik, ale dzięki tej historii nauczyłem się jednego: zakopywanie czegoś głęboko i zapominanie o tym nie sprawia, że cuchnący problem znika.

Jednym z przejawów zaprzeczania jest przekonanie, że usuwając poczucie winy ze świadomości i grzebiąc je głęboko, możemy uwolnić się od niego. Ale, jak dowiodło tego moje lenistwo w postępowaniu z pryzmą kompostową, zaprzeczenie nie sprawia, że pozbywamy się poczucia winy, a jedynie rodzi niepokój, który jesteśmy w stanie zaakceptować. W ostatecznym rozrachunku jednak zaprzeczanie bierze się ze strachu i zarazem go wzmacnia.

Trwała iluzja projekcji

Kiedy próbujemy negować swoje poczucie winy, prędzej czy później zaczyna nas ono zżerać od środka, uniemożliwiając wszelki relaks i wyciszenie. Zaczynamy wówczas szukać innych sposobów na pozbycie się go. Jednym z nich jest projekcja, polegająca na podświadomym przenoszeniu własnego poczucia winy na innego człowieka, co ma sprawić, że jak za dotknięciem magicznej różdżki zostaniemy od niego uwolnieni. Tymczasem nasze poczucie winy narasta, a wraz z nim narastają strach i wrażenie bycia niekompletnym.

Początkowo może być to trudne do ogarnięcia – nie dlatego, że koncepcja projekcji jest tak skomplikowana, ale ponieważ przyzwyczailiśmy się przenosić swoje poczucie winy na innych. Wydaje nam się, że postępując w ten sposób, chronimy się przed swoimi najgłębszymi lękami. Kłopot w tym, że mechanizm projekcji uniemożliwia nam uważne przyjrzenie się przyczynie naszych problemów, czyli naszej uzależnionej osobowości.

Projekcję i związane z nią zachowania najlepiej ilustruje następująca metafora. Wyobraź sobie, że ustawiamy projektor filmowy, aby obejrzeć film. Światła gasną i rozpoczyna się seans. Po upływie około dziesięciu minut zauważasz, że kręcę się w fotelu, sprawiając wrażenie zdenerwowanego. Pytasz, czy wszystko w porządku, a ja odpowiadam, że film mi się nie podoba, więcej, zwyczajnie mnie denerwuje. Wiesz, że jestem człowiekiem myślącym racjonalnie, więc mój kolejny postępek wprawia cię w zdumienie. A mianowicie widzisz, że nagle wstaję z miejsca, podchodzę do ekranu i próbuję podrzeć go na strzępy. Nie podoba mi się film, więc chcę zmienić ekran. Nie wątpię, że w takiej sytuacji szybko uznałbyś mnie za wariata.

Przytaczając powyższy przykład, chcę po prostu powiedzieć, że od czasu do czasu (a bywa, że nawet każdego dnia) każdy z nas przejawia tego rodzaju irracjonalne zachowania, ale ponieważ nie jesteśmy w tym odosobnieni, nikt ich z reguły nie roztrząsa. Przyjrzyjmy im się zatem teraz. Jakie bardziej racjonalne zachowanie można by zaproponować w sytuacji, gdy nie podoba nam się oglądany film? Możliwości może być kilka, lecz prawdopodobnie najrozsądniejszym posunięciem byłoby wyłączenie projektora i zmiana taśmy na inną. Takie postępowanie byłoby równoznaczne z przyznaniem, że źródłem obrazu jest nie ekran, ale projektor.

Aby dokładnie zrozumieć działanie mechanizmu projekcji w naszym codziennym życiu, spróbuj sobie wyobrazić, że projektor to twój umysł, a film to twoje myśli. Patrząc na swoje życie z tej perspektywy, dostrzeżesz pewien niezwykle ważny fakt, bez którego nikomu nie uda się osiągnąć spokoju umysłu.

To, co widzisz, to wyłącznie projekcja stanu twojego umysłu.

Uzależniona osobowość posługuje się zaprzeczeniem, aby uniemożliwić ci dostrzeżenie tego faktu. Dokonując projekcji, często wierzymy, że jeśli tylko uda nam się zmienić jakąś osobę lub sytuację tak, aby odpowiadała naszym oczekiwaniom, to wówczas będziemy szczęśliwi. Takie myślenie nie różni się jednak niczym od mojej próby zmiany ekranu na inny. Można by też w tym miejscu powrócić do tego, co mówiłem już wcześniej na temat magika, który stara się odwrócić uwagę publiczności, aby nie koncentrowała się na wykonywanej właśnie sztuczce. Podobnie bywa z nami: to, że dostrzegamy w innych same wady, wynika często z faktu, że nasza uzależniona osobowość każe nam skupiać uwagę na iluzji, odwracając ją zarazem od tego, czego jej zdaniem nie powinniśmy zobaczyć. Aby nie widzieć tego, czego sami w sobie nie akceptujemy, przenosimy własne wady na drugiego człowieka.

Mimo że na poziomie intelektualnym rozumiem zasadę mechanizmu projekcji, nadal zdarza mi się zachowywać w sposób irracjonalny; usiłuję zmieniać innych lub dostrzegam w nich własne negatywne cechy. Pozwolę sobie przytoczyć pewien przykład: jakiś czas temu prezydent George W. Bush rozważał zwiększenie liczby wojsk stacjonujących w Iraku, chociaż komisja złożona z przedstawicieli demokratów i republikanów zgodnie sugerowała, że powinien raczej przyznać, iż popełnił błąd, rozpoczynając wojnę, i zmniejszyć liczbę amerykańskich żołnierzy. Zdenerwowałem się wtedy, widząc, że prezydent mojego kraju nie potrafi wziąć na siebie odpowiedzialności za własne błędy i przyznać się do pomyłki, a z uporem kroczy raz obraną i – jak się okazało – niesłuszną drogą. W swoim zadufaniu wygłosiłem nawet płomienną tyradę w obecności mojego przyjaciela, w trakcie której zdałem sobie sprawę, jak wiele razy popełniłem w swoim życiu ten sam błąd, o jaki obecnie oskarżałem prezydenta. Jak często, nawet w stosunku do najbliższych mi osób, dopuszczałem się pomyłek w osądzie, a kiedy zwracano mi uwagę, przyjmowałem postawę obronną i zaczynałem się kłócić, zamiast spokojnie ocenić własne zachowanie i przyznać się do błędu? Wspominam o tym teraz, ponieważ do procesu leczenia uzależnionej osobowości należy rozwijanie w sobie dojrzałej umiejętności uczenia się nawet od tych, z którymi się nie zgadzamy. W tym przypadku moim nauczycielem okazał się prezydent Bush, który pozwolił mi dostrzec prawdę o samym sobie: to, że nadal zdarza mi się przyjmować postawę obronną i ulegać mechanizmom projekcji oraz zaprzeczania.

W książce Faces of the Enemy (Imperium zła) Sam Keen bardzo obrazowo przedstawia proces kreowania oblicza wroga na podstawie naszych własnych wypieranych ze świadomości negatywnych cech. To, co u niego dotyczy międzynarodowych konfliktów, ma też zastosowanie w konfliktach między jednostkami. Keen twierdzi, że „proces leczenia zaczyna się wówczas, gdy przestajemy się wzajemnie obwiniać i zrzucać odpowiedzialność za wojny na tajemnicze zagraniczne organizacje, a zdobywamy się na to, by uświadomić sobie własne agresywne postępowanie”.

Jeżeli zatem obarczasz innych winą za własne nieszczęścia, najwyższa pora, abyś przyjrzał się sobie i zaakceptował fakt, że sam odpowiadasz za kształt, jaki nadasz swojemu życiu. Trwając przy zwyczaju obwiniania innych, zwiększasz przepaść dzielącą świadomy, pozytywny obraz samego siebie od podświadomego, negatywnego. Im większy zaś jest rozdźwięk pomiędzy świadomym i nieświadomym obrazem własnej osoby, tym większa potrzeba dokonywania projekcji i tym większe wynikające z niej cierpienie.

Mechanizm projekcji może sprawiać wrażenie złożonego, ale w rzeczywistości jest bardzo prosty. Pamiętam, jak przed kilkoma laty wziąłem pod swój dach kolejnego rozbrykanego szczeniaka. Psiak ganiał z pokoju do pokoju i bawił się wszystkim, co mu tylko wpadło w łapy. Pewnego dnia usłyszałem, jak wściekle szczeka i warczy, co wcześniej nigdy mu się nie zdarzało. Zastałem go w łazience, której drzwi przymknęły się, odsłaniając wysokie na całą ścianę lustro. Mój pies stał przed nim na sztywnych łapach i ze zjeżoną sierścią warczał na własne odbicie. Pomyślałem, że musi być bardzo głupiutki, skoro nie zdaje sobie sprawy z tego, że atakuje własny obraz. Zaraz jednak dotarło do mnie, że bardzo często zachowuję się tak samo głupio. Warczę na innych, nie uświadamiając sobie, że tak naprawdę widzę w nich wyparty ze świadomości własny negatywny obraz.

Specyficzne relacje nienawiści i miłości

Dla uzależnionej osobowości charakterystyczne jest budowanie dwóch specyficznych rodzajów relacji nienawiści i miłości. Często bywają one po prostu kolejnym przejawem projekcji.

W przypadku specyficznych relacji nienawiści uzależniona osobowość angażuje się w „grę w obwinianie”. W tej grze bierzemy nienawiść do samego siebie, żal, poczucie winy, wstyd i strach i przenosimy je na innego człowieka. Celem jest zrzucenie na kogoś odpowiedzialności za własne nieszczęścia. Czasami specyficzne relacje nienawiści przypominają też zabawę w „gorący kartofel”; jeżeli czegoś nie akceptujemy, szybko przerzucamy to na pierwszą lepszą osobę.

Z kolei specyficzne relacje miłości mogą z pozoru sprawiać niewinne wrażenie, ale w rzeczywistości przyświeca im ten sam cel, którym jest pozbycie się poczucia winy i wstydu. Schematy myślenia uzależnionej osobowości sprawiają, że czujemy się niekompletni i wciąż niezaspokojeni. Sądzimy, że sami nie jesteśmy w stanie zaspokoić własnych potrzeb i wypełnić wewnętrznej pustki. Zaczynamy więc poszukiwać konkretnych osób, sytuacji lub substancji, które choć na pewien czas dałyby nam poczucie pełni. W specyficznych relacjach miłości mamy do czynienia z miłością, która stawia warunki: „Będę cię kochać, jeżeli zaspokoisz moje potrzeby, tak jak tego pragnę lub oczekuję. W przeciwnym wypadku szybko odwrócę się od ciebie”. Według mnie takie oczekiwanie jest przyczyną większości problemów rodzinnych i tych, które dotyczą związku dwojga ludzi.

Pamiętam, że w dzieciństwie rodzice okazywali mi miłość w taki sposób, jakby stawiali mi określone warunki; miałem wrażenie, że ich uczucie do mnie zależy od tego, czy spełnię jakieś konkretne oczekiwania. Coś takiego często ma miejsce w rodzinach i zawsze niesie ze sobą poczucie wyobcowania.

W tym miejscu chcę przytoczyć następujący przykład. Wieczorami mój ojciec postępował zawsze według utartego schematu: o 18.20 powrót z pracy, koktajl wypijany wspólnie z matką, kolacja. Kiedy siadaliśmy do stołu, mogłem spodziewać się zawsze tej samej rundy znienawidzonych pytań dotyczących tego, co przydarzyło mi się w ciągu dnia. Za każdym razem pragnąłem powiedzieć coś w rodzaju: „No cóż, tato, rano dostałem najwyższą ocenę ze sprawdzianu z rachunków, a po południu zaliczyłem przyłożenie w trakcie ważnego meczu i koledzy znieśli mnie z boiska na ramionach, głośno wiwatując na moją cześć”. Niestety, zwykle moja odpowiedź brzmiała po prostu: „Nie wydarzyło się nic ciekawego”.

Odnosiłem wrażenie, że ojciec zadaje mi te wszystkie pytania nie dlatego, że się mną interesuje, ale żeby sprawdzić, czy danego dnia zasłużyłem na jego miłość. Gdy tak siedzieliśmy razem przy stole, ani razu nie miałem wrażenia, że ojciec jest ciekawy moich prawdziwych uczuć. Co więcej, sądziłem, że gdybym się nimi podzielił, nie zyskałbym jego aprobaty. Gdybym kiedykolwiek miał być szczery, podsumowując swój typowy dzień, powiedziałbym raczej: „No cóż, tato, większość czasu upłynęła mi na porównywaniu siebie z innymi ludźmi. Byłem skrępowany tym, jak wyglądam. Wydawało mi się, że nigdzie nie pasuję, zupełnie jakbym stał na zewnątrz i przez szybę zaglądał do środka. Na lekcji wychowania fizycznego czułem się jak ostatni fajtłapa. Podczas biegu na czas prawie zwymiotowałem. W tym tygodniu czeka mnie klasówka z matematyki, na którą nie pójdę. Udam, że zachorowałem, bo nic nie rozumiem i boję się, że obleję. I jeszcze jedno – po lekcjach wypaliliśmy z kolegami parę skrętów”.

Nigdy dobrze nie rozumiałem, co robił i co czuł mój ojciec. Wiedziałem, że jest psychiatrą, ale nie byłem pewien, co to właściwie znaczy. Jeżeli chodzi o emocje, to w moich oczach ojciec funkcjonował w dwojaki sposób: albo okazywał mi swoją aprobatę, albo się na mnie gniewał. Starałem się więc robić wszystko, aby zapracować na to pierwsze, a uniknąć drugiego.

Pisząc te słowa, odczuwam wielką wdzięczność na myśl o uzdrowieniu, jakie się dokonało w moich relacjach z rodzicami, kiedy dorosłem. Mama żyje, lecz cierpi niestety na daleko posuniętą demencję. Ojciec natomiast trzyma się nieźle pomimo przekroczonej osiemdziesiątki. Teraz już w każdej chwili mogę powiedzieć mu, jak się czuję, i wiem, że zawsze spotkam się z jego akceptacją. Aby jednak do tego doszło, najpierw musiałem podjąć ryzyko – otworzyć się przed nim i tym samym stać się bezbronnym. Wcześniej byliśmy sobie praktycznie obcy. Musieliśmy podzielić się ze sobą swoim bólem, aby się od niego uwolnić i wzajemnie sobie wybaczyć. Poniżej zamieściłem fragment listu, który napisałem i który został opublikowany w naszej wspólnej książce Listen to Me (Wysłuchaj mnie):

Tato,

Skrywałem przed Tobą swoje myśli i walczyłem z Tobą; porzuciłem Cię, odepchnąłem i próbowałem o Tobie zapomnieć; idealizowałem Cię i demonizowałem, obwiniałem, kochałem i nienawidziłem; osądzałem Cię, uciekałem od Ciebie, ale też biegłem ku Tobie; bawiłem się z Tobą i jednocześnie z Tobą rywalizowałem; okłamywałem Cię i wściekałem się na Ciebie; potrzebowałem Cię i wypierałem się Ciebie. Teraz jedyne, czego pragnę, to mieć Cię znowu w swoim życiu, całkowicie i bezgranicznie. Dziękuję za to, że jesteś, i bardzo Cię kocham.

Na koniec tego rozdziału zachęcam cię do rozważenia kilku propozycji. Spróbuj wprowadzić je w swoje życie.

Od dziś staraj się pamiętać, że jest w tobie pełnia.

W ciszy, w głębi swojego ja,

odszukaj to, co doskonałe i kompletne.

Otwórz swój umysł na proces leczenia,

zapominając o oczekiwaniach względem siebie i innych.

Jedynym, o czym musisz od dzisiaj pamiętać, jest to,

że wypełnia cię światło miłości.

Rozdział 2: Struktura myślenia uzależnionego

Aby uzdrowić uzależnioną osobowość, musisz przede wszystkim poznać podstawową przyczynę swojego uzależnionego myślenia i nałogowych zachowań. W tym celu zastanów się przez chwilę nad poniższym stwierdzeniem:

Strach stanowi pożywkę dla uzależnionej osobowości i nałogowego stylu życia.

Powoli zaczynasz dostrzegać, że to twoje myślenie zrodzone przez uzależnioną osobowość jest źródłem bólu i uzależnień i że to je w pierwszej kolejności musisz uzdrowić. Kurs cudów pięknie to ujmuje:

Jedynie twe myśli są przyczyną twojego bólu. Nic z zewnątrz twego umysłu nie może cię ani skrzywdzić, ani w żaden sposób zranić. Nie ma przyczyny poza tobą, która mogłaby sięgnąć w dół i sprowadzić uciemiężenie. Nikt prócz ciebie nie ma na ciebie wpływu. W świecie nie ma nic, co miałoby moc uczynienia cię chorym lub smutnym; słabym lub kruchym.

Choć niektórzy z nas mogą być genetycznie predysponowani do popadania w uzależnienia, jestem przekonany, że wszyscy jesteśmy w równej mierze skłonni do nałogowych zachowań i irracjonalnego myślenia. Uważam też, że wszyscy jednakowo pragniemy odczuwać miłość i pełnię, lecz nieustannie popełniamy ten sam błąd, poszukując spokoju i szczęścia poza sobą i zdając się w ten sposób na łaskę naszej uzależnionej osobowości.

Wewnętrzny spokój musi pochodzić z wewnątrz. Sądzę, że istnieje tylko jedno przeciwieństwo miłości i jest nim strach. Zakładam, że struktura myślenia uzależnionego opiera się na czterech fundamentalnych podstawach. Są nimi strach, życie przeszłością lub przyszłością, osądzanie oraz poczucie braku pełni. Poniższy wykres przedstawia strukturę myślenia uzależnionej osobowości:

W jaki sposób uzależniona osobowość wykorzystuje strach, aby nas kontrolować

Zastanów się przez chwilę nad poniższymi stwierdzeniami:

• Kiedy szukasz zaspokojenia w narkotyku, pracy, jedzeniu, konkretnej sytuacji, dobrach materialnych czy związku z drugim człowiekiem w nadziei, że da ci to szczęście, robisz to ze strachu, ponieważ zapomniałeś, kim naprawdę jesteś.

• Kiedy zachowujesz się jak przestraszone dziecko, wypatrując w mroku złowrogich cieni i z każdej strony spodziewając się agresji i wrogości, najwyraźniej zapomniałeś, że sam jesteś miłością, i stąd wynika twój strach.

• Kiedy lista twoich osiągnięć zdaje się nie mieć końca, a ty nadal nie jesteś z siebie zadowolony, prawda i spokój oddalają się od ciebie, ty zaś doświadczasz lęku.

• Kiedy najbardziej na świecie pragniesz miłości drugiego człowieka, a mimo to budujesz wokół siebie mury, postępujesz tak, ponieważ jak na ironię boisz się tego, za czym tęsknisz.

Mimo że próbujemy zapanować nad naszym strachem, posługując się mechanizmami projekcji i zaprzeczania, on stale się w nas umacnia. W rezultacie zaczynamy bać się miłości i wolności. Zamiast otwierać się na nowe możliwości, jakie niesie ze sobą życie, stajemy się niewolnikami własnego poczucia winy. Jesteśmy wtedy jak ptak w klatce, który nigdy nie nauczył się latać; zewsząd otaczają nas kraty naszego strachu, za którymi zamknął nas uzależniony umysł.

Jako dziecko alkoholików wcześnie nauczyłem się, że dzielenie się uczuciami z moją rodziną jest czymś niebezpiecznym. Milczałem więc, cierpiąc sam na sam ze swoimi lękami. Później, już jako młody człowiek, przez dobrych kilka lat dorosłego życia kontynuowałem wyniesiony z dzieciństwa nawyk tłumienia własnych uczuć i zachowywania ich dla siebie. Miałem nieustanne poczucie zagrożenia, nie potrafiłem nikomu zawierzyć ani na nikim się oprzeć. Na studiach nie miałem praktycznie żadnych bliższych znajomych; większość moich wykładowców i kolegów, również na studiach podyplomowych, zapamiętała mnie jako bystrego i zdolnego, ale jednocześnie zdystansowanego, pełnego rezerwy i powściągliwego. I chociaż pragnąłem autentycznej bliskości w relacjach z tymi nielicznymi kobietami, z którymi się wówczas spotykałem, prawda była taka, że zaufanie komukolwiek przychodziło mi z wielkim trudem. Ta cecha, w połączeniu z brakiem umiejętności wyrażania uczuć, sprawiła, że stale byłem sam, nieszczęśliwy i przestraszony.

W ramach zajęć przygotowujących mnie do wykonywania zawodu psychologa musiałem poddać się psychoterapii. Ze względu na doświadczenia wyniesione z domu nie było mi łatwo otworzyć się przed moim terapeutą. Na początku naszych spotkań mogłem sprawiać wrażenie młodego człowieka, który nigdy nie czuł się prawdziwie kochany. Pamiętam swój szok w dniu, kiedy się okazało, że tylko jedna lub dwie fotografie upamiętniają mnie jako małego chłopca; odkrycie to sprawiło, że poczułem się całkiem nieważny. Dorastając w rodzinie, w której rodzice byli uzależnieni od alkoholu, stałem się nieufny i bojaźliwy, a jako dorosły nie potrafiłem już być inny.

W trakcie terapii stało się jasne, że jakaś część mnie w irracjonalny sposób czuje się odpowiedzialna i winna temu, co działo się w moim domu. Całkiem nielogicznie zastanawiałem się, czy nie zrobiłem czegoś, co stało się powodem problemów moich rodziców. Miałem też poczucie winy na myśl, że powinienem być wdzięczny nawet za tę odrobinę zainteresowania, jaką mi okazywano. Wszystko to sprawiało, że we własnym mniemaniu po prostu nie zasługiwałem na miłość. Było oczywiste, że jej pragnę, a jednocześnie mój strach, poczucie winy oraz negatywny obraz własnej osoby nie pozwalały mi wyrwać się z zaklętego kręgu wyobcowania i/lub defensywnych zachowań.

Możesz się zastanawiać, co ta historia ma wspólnego z tobą. Zdecydowałem się ją przytoczyć, ponieważ moje ówczesne doświadczenia stały się podwaliną dla późniejszej silnie uzależnionej osobowości. I chociaż osobowość skłonna do uzależnień może rozwijać się na wiele różnych sposobów, w większości przypadków wspólną, łączącą je cechą jest stałe poczucie winy, brak wewnętrznej pełni i strach, prowadzące z kolei do wyobcowania, projekcji oraz zachowań uzależnionych i defensywnych – mimo że te ostatnie są źródłem naszych nieszczęść. To uzależnienie w czystej postaci, w tym sensie, że z uporem trwamy przy zachowaniach i schematach myślenia, które czynią nas nieszczęśliwymi.

Na szczęście z czasem nauczyłem się ufać swojemu terapeucie, a potem stopniowo także innym ludziom. Z kilkoma wybranymi zacząłem nawet rozmawiać o swoich dawnych i obecnych uczuciach. Zauważyłem, że coraz częściej świadomie pozwalam sobie przerywać „zmowę milczenia”, która obowiązywała w mojej rodzinie i której nawyk wyniosłem z domu. Na płaszczyźnie emocjonalnej pozwalało mi to otwierać się przed coraz liczniejszym gronem osób i budować trwałe relacje oparte na szczerości. Im mniej dręczyły mnie poczucie winy i strach, tym rzadziej dystansowałem się od innych i przyjmowałem postawy obronne. Koniec końców udało mi się doświadczyć prawdziwej miłości. Wraz ze wzrostem zaufania rozpoczęła się moja duchowa podróż, która trwa do dnia dzisiejszego. Moje obumarłe, zimne i samotne serce stało się pełne miłości, gościnne i otwarte. Niedawno wybrałem się na spacer do jednego z moich ulubionych miejsc. W pewnym momencie zdałem sobie sprawę, że czuję się jakoś inaczej, jakby zdjęto ze mnie wielki ciężar. Początkowo nie mogłem określić przyczyny takiego stanu rzeczy, aż nagle mnie olśniło: nareszcie nie czuję się niczemu winny, a na całym świecie nie ma nikogo, z kim nie chciałbym się przypadkiem spotkać. Tylko jedno słowo może opisać to, co wtedy czułem – wolność. Dzielę się z tobą tym doświadczeniem, ponieważ chciałbym pomóc ci uwolnić się od twoich uzależnień.

Zaklęty krąg strachu – jak się z niego wydostać?

Bądź świadom swoich uczuć i nie bój się o nich mówić. Czasami przypomina to skok na głęboką wodę i wymaga pewnej odwagi i wiary w siebie. Możesz sądzić, że twoje odczucia są głupie i nikt nie zechce o nich słuchać albo że mówienie o nich kogoś zrani. Może ci się wydawać, że to, co kryje się w twoim wnętrzu, jest tak ponure i groźne, że nawet najmniejsza próba wydobycia tego na światło dzienne mogłaby skończyć się dla ciebie katastrofą. Dla niektórych perspektywa ta bywa tak przerażająca, że jeszcze głębiej pogrążają się w uzależnieniu, byleby tylko nie otwierać ciemnego lochu swojej duszy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przekład A. Bartosiewicz, A. Szewczyk i K. Wilczek (Lee Jampolsky, Leczenie uzależnionego umysłu, Jacek Santorski & Co Agencja Wydawnicza 2008). [wróć]

Wszystkie cytaty zostały zaczerpnięte z polskiego wydania Kursu cudów (Wydawnictwo Centrum, Gdynia 2007, przekład Lucy Rudnicka). [wróć]