Tytuł oryginału
IN ZEITEN DES ABNEHMENDEN LICHTS

Redakcja
Agnieszka Walczy

Korekta
Maciej Korbasiński, Jolanta Ogonowska

Projekt okładki
© Alexandra Dohse

Zdjęcie na okładce
Eric BOUVET/Gamma-Rapho via Getty Images

Originally published under the title IN ZEITEN DES ABNEHMENDEN LICHTS

Copyright © 2011 by Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2014

Copyright © for the Polish translation by Ryszard Wojnakowski, 2014
Tłumaczenie książki zostało dofinansowane przez Goethe-Institut ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-7554-756-6

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

dla was

Przekład książki powstał podczas pobytu w Europejskim Kolegium Tłumaczy w Straelen dzięki Fundacji Kunststiftung NRW.

Występujące osoby

Wilhelm i Charlotta Powileit

Werner i Kurt Umnitzer, synowie Charlotty z poprzedniego małżeństwa

Irina Umnitzer, z domu Pietrowna, żona Kurta

Nadieżda Iwanowna, jej matka

Alexander Umnitzer, syn Kurta i Iriny

Markus Umnitzer, syn Alexandra

2001

PRZEZ DWA DNI LEŻAŁ jak nieżywy na kanapie z bawolej skóry. Potem wstał, wziął długi prysznic, żeby zmyć z siebie ostatnie drobiny szpitalnego powietrza, i pojechał do Neuendorfu.

Jechał jak zwykle A115. Rozglądał się na boki. Sprawdzał, czy świat się nie zmienił. I co – zmienił się?

Samochody wydawały się czystsze. Na pewno czystsze? W jakimś sensie bardziej kolorowe. Bardziej idiotyczne.

Niebo było niebieskie – wiadomo, a jakie miałoby być!

Podstępnie wkradła się jesień. Zaznaczała swoją obecność żółtymi plamkami na drzewach. Wrzesień nastał nie wiadomo kiedy. Ponieważ wypuszczono go w sobotę, więc musiał być wtorek. W ciągu ostatnich dni kompletnie stracił poczucie czasu.

Neuendorf miał od niedawna własny zjazd z autostrady – „od niedawna” znaczyło dla Alexandra w dalszym ciągu: po przełomie. Wjeżdżało się prosto na Thälmannstrasse (ulica nadal nosiła tę nazwę). Gładki asfalt, po obu stronach jezdni czerwone ścieżki rowerowe. Świeżo odnowione domy, docieplone według jakiejś unijnej normy. Nowe budynki, które wyglądały jak kryte pływalnie: nazywano je miejskimi willami.

Ale wystarczyło raz skręcić w lewo i przejechać kilkaset metrów krętym Steinwegiem, a potem jeszcze raz w lewo – i tam czas wydawał się stać w miejscu: wąska aleja obsadzona lipami. Brukowane chodniki, wybrzuszone od korzeni. Próchniejące płoty i czerwone żuczki z czarnymi kropkami. W głębi ogrodów, za wysoką trawą, martwe okna willi, o których zwrot toczono boje w odległych kancelariach adwokackich.

Jeden z niewielu zamieszkanych tu jeszcze budynków: Am Fuchsbau siedem. Mech na dachu. Popękana fasada. Krzaki bzu dotykały już werandy. I jabłoń, którą Kurt zawsze przycinał własnoręcznie, rosła w górę, jak chciała, jedna wielka plątanina.

Na słupku ogrodzenia stał już styropianowy pojemnik z jedzeniem dostarczanym przez opiekę społeczną. Alexander odczytał datę, żeby się upewnić. A więc jednak wtorek. Zabrał pojemnik i wszedł na teren posesji.

Chociaż miał klucz, zadzwonił. Sprawdzanie, czy Kurt otworzy, właściwie nie miało sensu. I tak wiedział, że nie otworzy. Ale po chwili usłyszał swojsko brzmiące skrzypienie drzwi od korytarza, a gdy zajrzał przez okienko do środka, w półmroku sieni pojawił się Kurt – niczym duch.

– Otwórz – zawołał Alexander.

Kurt podszedł bliżej, wybałuszył oczy.

– Otwórz!

Kurt ani drgnął.

Alexander więc sam otworzył i objął go, mimo że obejmowanie ojca już od dawna wzbudzało w nim nieprzyjemne odczucia. Kurt wydzielał swoisty zapach. Był to zapach starości, tkwiący głęboko w komórkach ciała. Kurt wydzielał ten zapach nawet wykąpany i po umyciu zębów.

– Poznajesz mnie? – spytał Alexander.

– Tak – odpowiedział Kurt.

Usta miał pomazane musem śliwkowym, widać porannej zmianie znowu się śpieszyło. Blezer był zapięty nierówno, poza tym Kurt zapodział gdzieś jeden kapeć.

Alexander odgrzał mu jedzenie. Kuchenka mikrofalowa, najpierw włączyć bezpiecznik. Stojący obok Kurt przyglądał się z zaciekawieniem.

– Jesteś głodny? – spytał Alexander.

– Tak – odpowiedział Kurt.

– Zawsze jesteś głodny.

– Tak – powtórzył Kurt.

Na obiad był gulasz z czerwoną kapustą (odkąd Kurt pewnego razu omal się śmiertelnie nie udławił plastrem wołowiny, zamawiano tylko mięso w drobnych kawałkach). Alexander zaparzył sobie kawy. Następnie wyjął z mikrofalówki gulasz Kurta i postawił na ceratowym obrusie.

– Smacznego – powiedział.

– Tak – odpowiedział Kurt.

Zaczął jeść. Przez chwilę słychać było tylko jego pełne skupienia posapywanie. Alexander popijał drobnymi łykami o wiele jeszcze za gorącą kawę. Przyglądał się, jak Kurt je.

– Odwrotnie trzymasz widelec – odezwał się po chwili.

Kurt przerwał na moment jedzenie, wydawał się zastanawiać. Zaraz jednak zaczął jeść na nowo: trzonkiem widelca starał się wsunąć kawałek mięsa na koniec noża.

– Odwrotnie trzymasz widelec – powtórzył Alexander.

Mówił bez nacisku, nie tonem napomnienia, chciał tylko sprawdzić oddziaływanie na Kurta czystych pojęć. Żadnego oddziaływania. Zero. Co się działo w tej głowie? W tej nadal oddzielonej od świata przez czaszkę przestrzeni, w której nadal mieściła się jakaś forma „ja”. Co czuł, co myślał Kurt, kiedy dreptał po tym pokoju? Kiedy przed południem siedział przy biurku i, jak relacjonowały opiekunki, godzinami wpatrywał się w gazetę. Co myślał? Czy w ogóle coś myślał? Jak można myśleć bez słów?

Kurtowi udało się w końcu załadować kawałek mięsa gulaszowego na czubek noża, teraz podnosił je ostrożnie do ust, dygocąc już z łakomstwa. Ale mięso spadło. Druga próba.

Właściwie to ironia losu, pomyślał Alexander, że proces rozpadu Kurta zaczął się akurat od mowy. Kurt, wielki mówca. Gawędziarz. Jak on siedział w swoim słynnym fotelu – w fotelu Kurta! Jak wszyscy słuchali z zapartym tchem, kiedy pan profesor opowiadał swoje historie. Jego słynne anegdoty. Ale, co także dziwne: w ustach Kurta wszystko zamieniało się w anegdotę. Obojętne, co opowiadał – nawet gdy opowiadał o tym, jak omal go nie wykończyli w obozie – zawsze była w tym jakaś pointa, zawsze był jakiś dowcip. Był kiedyś. W bardzo odległej przeszłości. Ostatnie logiczne zdanie, jakie Kurt zdołał wypowiedzieć, brzmiało: Straciłem mowę. Całkiem nieźle. Wręcz popisowy numer w porównaniu z jego obecnym repertuarem. Ale to było dwa lata temu: Straciłem mowę. I ludzie rzeczywiście myśleli sobie, no proszę, stracił mowę, ale tak poza tym… Poza tym jednym wydawał się jeszcze we względnie dobrej formie. Uśmiechał się, kiwał głową. Robił miny, które w miarę pasowały do sytuacji. Sprytnie się kamuflował. Tylko od czasu do czasu przytrafiała mu się jakaś niedorzeczna wpadka: wlewał czerwone wino do filiżanki z kawą. Lub nagle stawał bezradnie z korkiem w dłoni, nie wiedząc, co z nim zrobić – i w końcu wtykał go gdzieś między książki na regale.

Żałosny rezultat: dotychczas udało mu się donieść do ust jeden kawałek mięsa. Postanowił więc poradzić sobie inaczej: palcami. Łypnął spode łba na Alexandra jak dziecko, które sprawdza reakcję rodziców. Wetknął kawałek mięsa do ust. I jeszcze jeden. Zaczął żuć.

A kiedy żuł, trzymał wysmarowane palce w górze jak do przysięgi.

– Gdybyś ty wiedział – mruknął Alexander.

Kurt nie zareagował. Wreszcie znalazł metodę: rozwiązanie gulaszowego problemu. Wtykał mięso palcami do ust, żuł. Sos ściekał mu po brodzie cienką strużką.

Kurt niczego już nie potrafił. Nie potrafił mówić ani umyć zębów. Nie potrafił nawet podetrzeć sobie tyłka, należało się cieszyć, jeśli do srania siadał na sedesie. Jedyną rzeczą, pomyślał Alexander, jaką jeszcze potrafi, co robi jeszcze z własnej inicjatywy, czym naprawdę się interesuje i do czego używa ostatniej resztki sprytu, jest jedzenie. Przyjmowanie pożywienia. Kurt nie jadł z przyjemnością. Nie jadł dlatego, że mu smakuje (jego nerwy smakowe, Alexander nie miał co do tego wątpliwości, były zupełnie zniszczone przez kilkadziesiąt lat palenia fajki). Kurt jadł, żeby żyć. Jedzenie = życie, tej zasady, myślał Alexander, nauczył się w obozie pracy, i to gruntownie. Raz na zawsze. Łapczywość, z jaką jadł, z jaką wtykał do ust kawałki mięsa, nie była niczym innym jak wolą przetrwania. Tylko tyle pozostało z Kurta. Dzięki temu utrzymywał się na powierzchni, to pozwalało nadal funkcjonować jego ciału, tej rozklekotanej maszynie obejmującej serce i krwiobieg, która sama z siebie pozostawała w ruchu – i zapewne, czego należało się obawiać, pozostanie jeszcze przez jakiś czas. Kurt przeżył wszystkich. Przeżył Irinę. A teraz istniała realna szansa, że przeżyje także jego, Alexandra.

Na brodzie Kurta zebrała się gęsta kropla sosu. Alexander poczuł silny impuls, żeby zadać ból ojcu: urwać kawałek szorstkiego ręcznika kuchennego i energicznym ruchem zetrzeć mu sos z twarzy.

Kropla zadrżała i spadła.

Czy to było wczoraj? A może dzisiaj? W pewnym momencie podczas tych dwóch dni, kiedy leżał na kanapie z bawolej skóry (nieruchomo i z jakiegoś powodu starając się przez cały czas nie dotykać kanapy gołym ciałem), w jakimś momencie naszła go myśl, żeby zabić Kurta. Więcej niż myśl. Przeanalizował warianty: uduszenie poduszką albo – morderstwo doskonałe – podanie łykowatego steku wołowego. Jak tamten stek, którym Kurt się omal nie udławił. I gdyby wtedy, kiedy zaczął już sinieć i wytoczył się na ulicę, gdzie upadł bez przytomności – gdyby Alexander wtedy instynktownie nie ułożył go w bezpiecznej pozycji bocznej i gdyby wtedy wskutek uderzenia, razem ze sztuczną szczęką, nie wypadła Kurtowi z gardła niemal kulista, zbita od długiego żucia bryła mięsa, to przypuszczalnie by już nie żył i ta klęska (przynajmniej ta) zostałaby Alexandrowi oszczędzona.

– Zauważyłeś, że przez jakiś czas mnie nie było?

Kurt był już przy czerwonej kapuście – od pewnego czasu miał infantylny zwyczaj opróżniania kolejno poszczególnych przegródek: najpierw mięso, potem jarzyny, potem ziemniaki. Co dziwne, trzymał znowu w ręce widelec – i to nawet tak jak trzeba. Pałaszował czerwoną kapustę.

Alexander powtórzył pytanie:

– Zauważyłeś, że przez jakiś czas mnie nie było?

– Tak – odpowiedział Kurt.

– A więc zauważyłeś. A jak długo: tydzień czy rok?

– Tak – odpowiedział Kurt.

– A więc rok? – spytał Alexander.

– Tak – odpowiedział Kurt.

Alexander roześmiał się. Prawdę mówiąc, on sam miał wrażenie, jakby minął rok. Jakby to było inne życie – po tym, jak dotychczasowe życie zostało zakończone jednym banalnym zdaniem:

– Wyślę pana na Fröbelstrasse.

Tak brzmiało owo zdanie.

– Na Fröbelstrasse?

– Do kliniki.

Dopiero za drzwiami przyszło mu do głowy zapytać pielęgniarkę, czy to znaczy, że powinien zabrać piżamę i szczoteczkę do zębów. I pielęgniarka weszła jeszcze raz do gabinetu i zapytała, czy to znaczy, że pacjent ma zabrać piżamę i szczoteczkę do zębów. A lekarz potwierdził, że pacjent ma zabrać piżamę i szczoteczkę do zębów. To wszystko.

Cztery tygodnie. Dwudziestu siedmiu lekarzy (przeliczył). Nowoczesna medycyna.

Lekarz asystent, który wyglądał, jakby dopiero co zdał maturę – w idiotycznej izbie przyjęć, gdzie za parawanami pojękiwali ciężko chorzy – wyjaśnił mu podstawy diagnostyki. Lekarz z końskim ogonem, który powiedział: Maratończycy nie cierpią na żadne groźne choroby (bardzo sympatyczny człowiek). Radiolożka, która go zapytała, czy w tym wieku zamierza jeszcze płodzić dzieci. Chirurg o nazwisku jednoznacznie kojarzącym się z rzeźnią. I naturalnie dziobaty Karajan: ordynator dr Koch.

A do tego dwudziestu dwóch innych.

I prawdopodobnie jeszcze dwa tuziny laborantów, którzy napełniali probówki pobraną od niego krwią, oglądali pod światło jego mocz, a tkanki wkładali pod jakieś mikroskopy lub wsadzali do jakichś wirówek. A wszystko to z żałosnym, nieprzyzwoitym wręcz rezultatem, który dr Koch ujął w jednym słowie:

– Nieoperacyjny.

Tak powiedział dr Koch. Swoim skrzekliwym głosem. Ze swoimi bliznami po ospie. I fryzurą w stylu Karajana. Nieoperacyjny, powiedział, kręcąc się na obrotowym krześle tam i z powrotem, a szkła jego okularów błyskały w rytmie tych ruchów.

Kurt opróżnił tymczasem także przegródkę z czerwoną kapustą i wziął się za ziemniaki: na sucho. Alexander wiedział już, co teraz nastąpi (jeśli nie poda mu natychmiast szklanki wody). A mianowicie suche ziemniaki utkwią Kurtowi w gardle i dostanie tak głośnej czkawki, jakby zaraz miał wyczkać z siebie żołądek. Prawdopodobnie dałoby się go również udusić ziemniakami na sucho.

Alexander wstał i napełnił szklankę wodą.

Kurt, co dziwne, był operacyjny: usunięto mu dwie trzecie żołądka. I jadł teraz pozostałą częścią żołądka tak, jakby mu dołożono owe dwie trzecie. Obojętne, co było: Kurt zmiatał zawsze wszystko do czysta. Dawniej też zmiatał zawsze wszystko do czysta, pomyślał Alexander. Obojętne, co mu zaserwowała Irina. Zjadał wszystko i chwalił – wyśmienite! Zawsze ta sama pochwała, zawsze to samo „dziękuję” i „wyśmienite”, i dopiero wiele lat później, po śmierci Iriny, kiedy od czasu do czasu gotował Alexander – dopiero wtedy Alexander pojął, jak wykańczające, jak upokarzające musiało być dla matki to wieczne „dziękuję” i „wyśmienite”. Kurtowi nie można było niczego zarzucić. Naprawdę nigdy od nikogo nic nie wymagał, nawet od Iriny. Kiedy nikt nie gotował, szedł do restauracji albo jadł kanapkę. A gdy ktoś dla niego gotował, dziękował grzecznie. Potem odbywał poobiednią drzemkę. A potem spacer. Potem załatwiał pocztę. Czy można było mieć coś przeciwko temu? Nic. I właśnie w tym rzecz.

Kurt pozbierał czubkami palców ostatnie okruszki ziemniaków. Alexander podał mu serwetkę. I Kurt faktycznie otarł usta, złożył porządnie serwetkę i położył obok talerza.

– Posłuchaj, ojcze – zaczął Alexander. – Byłem w szpitalu.

Kurt pokręcił głową. Alexander ujął go za przedramię i z naciskiem spróbował jeszcze raz.

– Ja – pokazał na siebie – byłem w szpi-ta-lu! Rozumiesz?

– Tak – odpowiedział Kurt i wstał.

– Jeszcze nie skończyłem – rzekł Alexander.

Kurt jednak nie zareagował. Podreptał do sypialni, wciąż w jednym tylko kapciu, zdjął spodnie. Popatrzył na Alexandra wyczekująco.

– Popołudniowa drzemka?

– Tak – odpowiedział Kurt.

– W takim razie zmienimy pieluchę.

Kiedy Kurt podreptał do łazienki, Alexander miał już nadzieję, że zrozumiał, ale w łazience Kurt tylko spuścił trochę pieluchomajtki i siknął wysokim łukiem na posadzkę.

– Co ty wyprawiasz!

Wystraszony Kurt podniósł na niego wzrok, ale nie mógł już przestać sikać.

Kiedy Alexander umył ojca pod prysznicem, zaprowadził do łóżka i pościerał podłogę w łazience, jego kawa była już zimna. Spojrzał na zegarek: wpół do trzeciej. Wieczorna zmiana przyjdzie najwcześniej o siódmej. Zastanowił się chwilę, czy wziąć teraz dwadzieścia siedem tysięcy marek z sejfu w ścianie i po prostu zniknąć, postanowił jednak zaczekać. Chciał to zrobić na oczach ojca. Chciał mu wyjaśnić sprawę, nawet jeśli nie miało to sensu. Chciał, żeby Kurt również na to powiedział „tak” – mimo że było to jedyne słowo, jakie potrafił jeszcze wymówić.

Alexander wszedł z kawą do salonu. Co robić? Co począć z marnowanym czasem? Znów zirytowało go, że podporządkował się rytmowi Kurta, a irytacja z tego powodu wiązała się mimowolnie z notoryczną już irytacją, jaką wzbudzał ten pokój. Tyle że teraz, po czterotygodniowej nieobecności, wydawał mu się jeszcze brzydszy: niebieskie zasłony, niebieskie tapety, wszystko niebieskie. Ponieważ niebieski był ulubionym kolorem ostatniej ukochanej Kurta… To idiotyczne, w wieku siedemdziesięciu ośmiu lat. Irina leżała wtedy w ziemi zaledwie od pół roku… Nawet serwetki, świece: wszystko niebieskie!

Przez rok oboje zachowywali się jak para sztubaków. Wysyłali sobie pocztówki z serduszkiem, a prezenciki miłosne zawijali w niebieski papier, potem ukochana zauważyła chyba, że u Kurta zaczyna się proces zidiocenia – i zniknęła. Pozostała „niebieska trumna”, jak nazywał to Alexander. Zimny niebieski świat, w którym nikt już nie mieszkał.

Tylko kącik jadalny był jeszcze taki jak dawniej. Chociaż też nie… Wprawdzie Kurt nie tknął tapety fornirowanej – autentycznej tapety fornirowanej, dumy Iriny! Pozostała nawet tak zwana zbirinina (to ze słownika Iriny) – ale w jakiej postaci! Przy okazji remontu mieszkania pozdejmował, odkurzył, wysortował to co „najważniejsze” (lub co za takowe uważał) z owej rozrośniętej dziko kolekcji najdziwniejszych pamiątek z wojaży, która z biegiem lat zakryła tę tapetę, i rozmieścił z powrotem na niej w „luźnym porządku” (lub tym, co za takowy uważał). A przy tym starał się „w sposób celowy” wykorzystać istniejące dziury po gwoździach. Cała jego estetyka kompromisu. I taki też był efekt.

Gdzie się podział mały zakrzywiony sztylet, który aktor Gojković – bądź co bądź etatowy wódz w indiańskich filmach DEFY! – podarował kiedyś Irinie? Gdzie talerz z Kuby, który towarzysze z Zakładów im. Karola Marksa wręczyli Wilhelmowi na dziewięćdziesiąte urodziny, a Wilhelm, jak opowiadano, wyciągnął portfel i plasnął z rozmachem na talerz banknot stumarkowy – bo myślał, że to zbiórka na Fundusz Solidarności Ludowej…

Mniejsza o to. To tylko przedmioty, pomyślał Alexander. Po prostu wyłącznie przedmioty. Dla tego, kto przyjdzie po nim, wyłącznie kupa śmieci.

Przeszedł do gabinetu Kurta, który mieścił się w drugiej (zdaniem Alexandra ładniejszej) części domu.

W przeciwieństwie do salonu, gdzie Kurt wywrócił wszystko do góry nogami – wymienił także meble Iriny, piękną starą witrynę na jakiś brzydki mebel z płyt pilśniowych; w dodatku usunął jej cudowny, wiecznie chwiejący się stolik pod telefon, a nawet, co Alexander miał mu szczególnie za złe, zegar ścienny: sympatyczny stary zegar, którego mechanizm o każdej pełnej i w połowie godziny wydawał mruczące dźwięki na znak, że nadal funkcjonuje, choć brakowało obudowy gongu, pierwotnie był to bowiem zegar stojący, tylko Irina, idąc za modą, wyjęła go z szafki i powiesiła na ścianie; Alexander jako żywo pamiętał, jak pojechali po niego z Iriną i że Irina nie potrafiła się przemóc i powiedzieć starszej pani, która się z nim rozstawała, że szafki zegara właściwie nie potrzebuje, i jak musieli specjalnie prosić sąsiada o pomoc w załadunku kompletnego zegara razem z szafką i jak ta, zabrana tylko dla pozoru, wystawała z bagażnika małego trabanta, skutkiem czego autko z przodu omal nie straciło przyczepności – w przeciwieństwie do kompletnie odnowionego salonu w gabinecie Kurta wszystko w jakiś upiorny sposób nadal było po staremu.

Biurko stało ukośnie do okna – przez czterdzieści lat po każdym remoncie stawiano je z powrotem dokładnie w tym samym miejscu, wykorzystując odciśnięte w dywanie ślady. Tak samo kącik wypoczynkowy z dużym fotelem Kurta, w którym ten siadywał z przygarbionymi plecami i złożonymi dłońmi i opowiadał anegdoty. Od zawsze stał także duży szwedzki regał (a właściwie dlaczego „szwedzki”?). Półki wygięły się pod ciężarem książek: tu i ówdzie Kurt wstawił dodatkową półkę, nie całkiem pasującą kolorystycznie, ale kosmiczny porządek pozostawał niezmieniony – swego rodzaju ostatni backup jego mózgu: stały tam leksykony, z których czasami korzystał również Alexander (Ale odstawić z powrotem na miejsce!), stały też książki na temat rosyjskiej rewolucji oraz długi rząd dzieł Lenina w rdzawej oprawie, a na lewo od Lenina, w ostatniej części, pod segregatorem z surowym napisem PRYWATNE, stała nadal – Alexander znalazłby ją na ślepo – mocno sfatygowana rozkładana szachownica z figurami wyrzeźbionymi kiedyś przez jakiegoś bezimiennego więźnia Gułagu.

Jedynymi rzeczami, które – pominąwszy nowe książki – doszły w ciągu czterdziestu lat, były pojedyncze, choć pierwotnie bardzo liczne pamiątki przywiezione przez dziadków z Meksyku; po ich śmierci większość rzeczy rozdano i sprzedano za bezcen, byle szybciej się ich pozbyć, i nawet te nieliczne, z którymi Kurt, co dziwne, nie chciał się rozstać, nie trafiły do „zbirininy” – rzekomo z braku miejsca, w rzeczywistości zaś dlatego, że Irina nigdy nie potrafiła przezwyciężyć nienawiści do wszystkiego, co pochodziło z domu teściów. Kurt „prowizorycznie” umieścił je więc na swoim szwedzkim regale i tam „prowizorycznie” pozostały po dziś dzień. Wypchanego rekinka, którego szorstka skóra robiła na nim wrażenie, gdy był dzieckiem, zawiesił na ozdobnej wstążce na wystającym szprosie regału; wzbudzająca strach aztecka maska nadal leżała twarzą do góry na półce w witrynie w towarzystwie niezliczonych buteleczek z różnymi wódkami, a duża, spiralnie skręcona różowa muszla, w której Wilhelm – nikt nie wiedział, jakim sposobem – wmontował żarówkę, stała wciąż jeszcze niepodłączona do prądu na jednej z komódek.

Znowu chcąc nie chcąc pomyślał o Markusie, swoim synu. I wyobraził sobie, jak Markus się tutaj przechadza, w kapturze i ze słuchawkami w uszach – takiego go widział po raz ostatni, dwa lata temu – wyobraził sobie, jak Markus stoi przed regałem z książkami Kurta i czubkiem buta postukuje w deski regału, jak bierze do ręki przedmioty nagromadzone tutaj przez czterdzieści lat i bada ich wartość użytkową bądź zbywalność: zapewne nikt nie kupiłby od niego Lenina, za rozkładaną szachownicę może dostałby jeszcze parę marek. Przypuszczalnie zainteresowałyby go jedynie wypchany rekinek i duża różowa muszla i postawiłby ją u siebie w widocznym miejscu, nie zastanawiając się nad jej pochodzeniem.

Na sekundę pojawiła się myśl, żeby wziąć muszlę ze sobą i wrzucić ją do morza tam, skąd pochodziła – natychmiast jednak zrezygnował z tego pomysłu, bo przypominało to scenę z jakiejś łzawej produkcji telewizyjnej.

Usiadł przy biurku i otworzył drzwiczki po lewej. W środkowej szufladzie całkiem z tyłu, w starym jak świat pudełku po papierze fotograficznym ORWO, leżał od czterdziestu lat, schowany wśród tubek kleju, klucz od ściennego sejfu – i leżał tam w dalszym ciągu (nagle naszło Alexandra idiotyczne wyobrażenie, że klucz mógł zniknąć, i jego plan spaliłby na panewce).

Na wszelki wypadek schował klucz do kieszeni – jakby jeszcze teraz ktoś mógł mu go odebrać. Wypił łyk zimnej kawy.

To dziwne, jakie małe jest biurko Kurta. Przy tym biureczku Kurt pisał swoje dzieło. Tutaj siedział, w niezdrowej pozycji, na krześle, które można by nazwać ergonomiczną katastrofą, palił fajkę, pił kwaśną kawę z filtra i stukał na swojej maszynie do pisania w systemie na cztery i pół palca, stuk-stuk-stuk-stuk. Tatuś pracuje! Siedem stron dziennie, to była jego „norma”, ale zdarzało się też, że przy obiedzie obwieszczał: Dwanaście stron dzisiaj! Albo: Piętnaście! Płodami tego stukania zapełnił na całą wysokość szwedzki regał, metr na trzy pięćdziesiąt, same jego rzeczy, mówiono o nim „jeden z najproduktywniejszych historyków NRD”, i nawet gdyby wyjąć artykuły z czasopism, w które były włączone, i przyczynki w tomach zbiorowych i postawić je w jednym rzędzie z dziesięcioma czy dwunastoma książkami napisanymi przez Kurta, to jego dzieła wciąż jeszcze miały łączną szerokość regału, mogącą niemal konkurować z dziełami Lenina: metr bieżący nauki. Na ten metr bieżący nauki Kurt harował przez trzydzieści lat i przez trzydzieści lat terroryzował rodzinę. Na ten metr bieżący Irina gotowała i prała. Za ten metr bieżący Kurt otrzymywał ordery i odznaczenia, ale także czasem ochrzan, a raz nawet naganę od partii, targował się o wysokość nakładów z cierpiącymi na chroniczny brak papieru wydawnictwami, toczył spory o sformułowania i tytuły, musiał się poddawać albo osiągał częściowe sukcesy dzięki podstępom i uporowi – a teraz wszystko, wszystko to było makulaturą.

Tak myślał Alexander. Sądził, że po przełomie przynajmniej ten jeden triumf zdoła odnotować: teraz to wszystko, tak sądził, się skończyło. Ta rzekoma działalność badawcza, wszystkie te wypowiadane półgębkiem półprawdy, wystukane przez Kurta na temat historii niemieckiego ruchu robotniczego – to wszystko, tak sądził Alexander, zniknie po przełomie z powierzchni ziemi i nic nie pozostanie z tak zwanego dzieła Kurta.

Ale wtedy Kurt jeszcze raz usiadł przy biurku na swoim katastrofalnym krześle, miał już prawie osiemdziesiątkę, i w ścisłej tajemnicy wystukał swoją ostatnią książkę. I mimo że książka nie stała się światowym bestsellerem – dwadzieścia lat wcześniej książka, w której niemiecki komunista opisywał lata spędzone w Gułagu, być może stałaby się bestsellerem światowym (tyle że Kurt był zbyt wielkim tchórzem, żeby ją napisać!) – ale choć nie stała się bestsellerem, to jednak była, czy ktoś chciał, czy nie, książką jedyną w swoim rodzaju, „zapadającą w pamięć” – książką, jakiej Alexander nie napisał i pewnie już nie napisze.

Ale czy chciał tego? Czy nie mówił zawsze, że ciągnie go do teatru właśnie dlatego, że teatr jest czymś przemijającym? Przemijający – to dobre sformułowanie. Dopóki nie pojawia się rak.

Komary tańczyły w świetle słońca. Kurt spał w dalszym ciągu – a przecież mówiono, że starzy ludzie nie potrzebują już tak dużo snu. Alexander postanowił również położyć się na chwilę.

Kiedy już zamierzał opuścić pokój, jego wzrok padł na segregator z napisem PRYWATNE, który zawsze go intrygował, ale nigdy nie ośmielił się go otworzyć – mimo że jako nastolatek nie wahał się zaglądać do ojcowskiego zbioru erotycznych fotografii. Dopóki Kurt nie kazał wstawić zamka zatrzaskowego w drzwiach szafy.

Wyciągnął segregator: kartki, notatki. Kopie dokumentów. Na wierzchu sporo listów napisanych fioletowym atramentem, jakiego używano zwyczajowo w Rosji przed wielu laty:

„Najdroższa Iro!” (1954)

Alexander zaczął przewracać kartki… Cały Kurt. Nawet w przypadku listów miłosnych zapełniał papier akuratnie po obu stronach, kaligraficznym pismem, wszystkie kartki zapisane do samego dołu, równe odstępy między linijkami, dzięki czemu linijki na końcu listu nie rozchodziły się ani nie ścieśniały, na żadnej stronie nie było też zapisanych dodatkowo z braku miejsca marginesów… Jak on to robił? A przy tym wszystkim irytująco wylewne formy zwracania się, którymi zasypywał Irinę:

„Droga, najdroższa Irino!” (1959)

„Moje Słońce, moje Życie!” (1961)

„Moja ukochana Żono, mój Przyjacielu, moja Towarzyszko!” (1973)

Alexander odstawił segregator na miejsce i wszedł na górę do pokoju Iriny. Zwalił się na dużą, obitą czymś w rodzaju pluszu kanapę, próbował trochę się przespać. Zamiast tego znów stanął mu przed oczyma dziobaty Karajan, który, jak nakręcony, obracał się tam i z powrotem na swoim krześle. Szkła jego okularów błyskały, a głos powtarzał ciągle to samo zdanie… Koniec z tym. Musi zacząć myśleć o czymś innym. Powziął postanowienie, nie było już o czym myśleć, nie było czego postanawiać.

Otworzył oczy. Zaczął się przyglądać pluszowym zwierzątkom Iriny, które siedziały na oparciu kanapy, porządnie jedno obok drugiego – tak jak ustawiła je sprzątaczka: piesek, jeżyk, zajączek z nadpalonym uchem…

A co, jeśli się pomylili?

To absurd, pomyślał, że Irina do końca mówiła „twój pokój”. „Wy śpicie na górze w twoim pokoju”. Zdanie to zabrzmiało nagle w jego uszach. A przy tym raczej trudno było wyobrazić sobie pokój, który bardziej niż ten stanowiłby perfekcyjne, jakkolwiek późne urzeczywistnienie dziewczęcych marzeń: różowe ściany. Rokokowe lustro, uszkodzone, ale autentyczne. Pod oknem stał polakierowany na biało sekretarzyk, przy którym Irina chętnie dawała się fotografować w zamyślonej pozie. A delikatne, „przypuszczalnie też rokokowe” krzesełka prezentowały się w pomieszczeniu z takim wdziękiem, że człowiek nie miał sumienia na nich siadać.

I faktycznie, gdy tylko próbował wyobrazić sobie Irinę w tym miejscu, widział ją siedzącą na podłodze, podczas samotnych orgii, kiedy słuchała chrypiących kaset Wysockiego i stopniowo się upijała.

Zobaczył telefon, jeszcze NRD-owski aparat, który stał dawniej na dole. Ten sam telefon, do którego bezdźwięcznym głosem powtarzała te trzy słowa:

– Saszeńka. Musisz. Przyjść.

Trzy słowa z ust matki Rosjanki, dla której całą dumą było to, że nigdy w życiu nie poprosiła syna o cokolwiek.

– Saszeńka. Musisz. Przyjść.

I po każdym słowie długie atmosferyczne trzaski, aż go kusiło, żeby odłożyć słuchawkę, bo sądził, że połączenie zostało przerwane.

A on? Co on odpowiadał?

– Przyjdę, kiedy przestaniesz pić.

Wstał, podszedł do białego sekretarzyka, w którego niewidocznych na pierwszy rzut oka skrytkach znaleźli po śmierci Iriny zapasy trunków. Otworzywszy go, zaczął przeszukiwać wnętrze jak alkoholik. Opadł z powrotem na kanapie. Nie było tu już alkoholu.

A może mówił „chlać”? Przyjdę, kiedy przestaniesz chlać?

Dwa tygodnie później pojechał do zakładu pogrzebowego przywrócić matkę do życia… Oczywiście pojechał tam, bo trzeba było jeszcze załatwić jakieś formalności. Ale potem, już na ulicy, naszła go idée fixe, że zdoła przywrócić matkę do życia, jeśli tylko będzie do niej mówił. Okrążył najpierw blok dwa razy, próbując to sobie wyperswadować, w końcu wszedł do środka i zażyczył sobie popatrzeć na matkę, i nie dał się odwieść od tego zamiaru, nawet gdy fachowo poradzono mu, żeby lepiej zachował ją w pamięci taką, jaka była „za życia”.

Wwieziono ją więc do pomieszczenia i zasunięto zasłonę. Stał obok niedbale umalowanych zwłok, które, trzeba to przyznać, nie wyglądały na niepodobne do jego matki (abstrahując od zbyt małej twarzy i pomarszczonych jak akordeon zmarszczek na górnej wardze), stał obok niej i nie miał odwagi odezwać się do niej w obecności dwóch pracowników zakładu pogrzebowego, którzy czekali za zasłoną, tak blisko, że widać było ich buty wystające dołem. Tylko po to, żeby w ogóle coś zrobić, dotknął ręki matki – i stwierdził, że jest zimna: zimna jak kawałek kury wyjmowanej z lodówki.

Nie, nie pomylili się. Było zdjęcie rentgenowskie. Była tomografia. Były badania laboratoryjne. Nie ulegało wątpliwości: chłoniak nieziarniczy, typ powoli rosnący. Na który – jakże taktowne wyrażenie! – nie ma do tej pory skutecznej terapii.

– A co to znaczy, ująwszy w latach?

Wtedy ten człowiek zaczął się obracać na swoim krześle tam i z powrotem, tam i z powrotem, bez końca, z twarzą płonącą świętym oburzeniem, że musi odpowiadać na takie pytanie, i rzekł:

– Nie usłyszy pan ode mnie prognozy.

I jego głos zaczął skrzypieć – jak aparat tlenowy starego człowieka, z którym dzielił pokój.

Miary czasu. Dwanaście lat: tyle minęło od przełomu. Nie do osiągnięcia. Mimo to starał się ustalić: ile ważyło dwanaście lat?

Jasne, że dwanaście lat przed przełomem wydawało mu się niewspółmiernie dłuższych niż dwanaście lat po nim. 1977 – to była wieczność! 1989 natomiast – śmignięcie, przejazd tramwajem. A przecież w tym czasie wydarzyło się to i owo, prawda?

Najpierw uciekł, a potem wrócił (choć kraj, do którego wrócił, zniknął). Wziął dobrze płatną pracę w magazynie poświęconym sztukom walki (i się zwolnił). Narobił długów (i je spłacił). Rozpoczął jakiś projekt filmowy (lepiej o tym zapomnieć).

Irina umarła: sześć lat.

Wystawił dziesięć lub dwanaście, albo piętnaście sztuk teatralnych (w coraz mniej znaczących teatrach). Był w Hiszpanii, Włoszech, Holandii, Ameryce, Szwecji, Egipcie (ale nie w Meksyku). Przeleciał nieokreśloną liczbę kobiet (których imion nie potrafił już sobie przypomnieć). Po okresie włóczęgostwa wdał się znowu w coś w rodzaju stałego związku…

Poznał Marion: trzy lata.

Tym razem jednak nie miał wrażenia, że dopiero od niedawna.

Przypomniał sobie, że chciał jej to powiedzieć. Bądź co bądź była jedyną kobietą, która go odwiedzała – choć jej również stanowczo zabronił wizyt. Musiał jednak przyznać, że wcale wtedy nie było tak źle. Nie, nie była, jak się obawiał, przesadnie troskliwa. Nie próbowała go podnosić na duchu jakimiś powiedzonkami. Nie przynosiła mu kwiatów. Tylko sałatkę z pomidorów. Skąd wiedziała, na co akurat miał apetyt? Skąd wiedziała, że wręcz panicznie bał się, że będzie w szpitalu obdarowywany kwiatami?

Inaczej pytając: Dlaczego właściwie nie był w stanie pokochać Marion? Czy była za stara? Miała tyle lat co on. Czy winne temu były dwie lub trzy niebieskie żyłki prześwitujące na jej udach? A może to on był winien?

„Najdroższa, najukochańsza Irino!… Moje Słońce, moje Życie!”.

Nigdy nie pisał w ten sposób do żadnej kobiety. Czy to było staroświeckie? A może Kurt kochał Irinę? Czy ten stary pedant, czy ta maszyna o nazwie Kurt Umnitzer potrafiła kochać?

Kiedy to podejrzenie zaświtało w jego głowie, Alexandrowi zrobiło się tak niedobrze, że musiał wstać.

Było tuż po wpół do trzeciej, kiedy zszedł na dół. Kurt jeszcze spał. Marion, jak wiedział, była w zakładzie ogrodniczym, za wcześnie, żeby do niej dzwonić. Zamiast tego zadzwonił do informacji. Właściwie zamierzał jechać prosto na lotnisko. Ale teraz zadzwonił, połączył się z informacją, połączono go dalej, aż w końcu wylądował we właściwym miejscu. Mimo to zawahał się, kiedy się okazało, że może bez przeszkód zabukować bilet na następny dzień. Pod warunkiem, że posiada kartę kredytową.

Posiadał.

– Mam więc bukować czy nie? – spytała dama na drugim końcu linii, nie żeby nieuprzejmie, ale jej ton wyrażał lekkie zniecierpliwienie: nie chciała cackać się zbyt długo z taką drobnostką.

– Tak – potwierdził i podał numer karty kredytowej.

Kiedy odłożył słuchawkę, była 14.46. Postał jeszcze chwilę w półmroku, czekał, aż ogarnie go fala jakiegoś uczucia – ale nie ogarnęła. Przypomniała mu się tylko melodia – ze starej jak świat szelakowej płyty babki Charlotty: podczas przeprowadzki płyta upadła na chodnik i rozprysła się na tysiąc kawałków:

México lindo y querido

si muero lejos de ti…

„Cholerne graty”. Jak to szło dalej? Już nie pamiętał. Czy coś takiego można było jeszcze dostać w Meksyku? Pół wieku później?

Wszedł do „niebieskiej trumny”, zabrał swoją filiżankę po kawie i zaniósł do kuchni. Zatrzymał się na chwilę przy oknie kuchennym, rzucił okiem na ogród. I jakby winien był jej przynajmniej tę sekundę wspomnień, odszukał wzrokiem w wysokiej, złotej trawie miejsce, gdzie babka Nadia stała zgarbiona godzinami i plewiła grządki ogórków… Niczego jednak nie zobaczył. Baba Nadia zniknęła bez śladu.

Zabrał ze schowka skrzynkę narzędziową i poszedł do pokoju Kurta.

Najpierw wyjął starą szachownicę, stojącą obok Lenina, i otworzył wieko. Rozchylił segregator z napisem PRYWATNE. Chwycił garść papierów, akurat tyle, ile mieściło się w rozkładanej szachownicy, i włożył do środka. Przyniósł z kuchni dużą białą reklamówkę. Włożył do niej szachownicę. Zupełnie mechanicznie. Spokojnymi, pewnymi ruchami, jakby planował to od dawna.

Pieniądze, pomyślał, też włożę później do reklamówki.

Następnie wygrzebał ze skrzynki narzędziowej szerokie dłuto ciesielskie, już nieraz wykorzystywane do celów niezgodnych z przeznaczeniem, wbił je w szczelinę w drzwiczkach zamkniętej na zamek zatrzaskowy komody. Rozległ się trzask, drewno się odłupało. Trudniejsza sprawa, niż sądził. Musiał wyciągnąć wszystkie szuflady z drugiej połowy komody, dopóki ścianka działowa nie ustąpiła na tyle, by drzwiczki się otwarły. Zdjęcia. Talia kart erotycznych. Filmy wideo. Parę magazynów związanych z tematem… I oto ono, a więc się nie pomylił: podłużne plastikowe pudełko ze slajdami. Tylko raz otworzył kiedyś to pudełko, popatrzył pod światło na pierwszy z brzegu slajd, rozpoznał matkę, półnagą, w jednoznacznej pozie – i wsadził slajd z powrotem do pudełka.

Przyniósł z łazienki kosz na bieliznę i wpakował wszystko do niego.

Jedyny piec, jaki pozostał w mieszkaniu, stał w dużym pokoju. Od lat już w nim nie palono. Alexander przyniósł papier gazetowy, dwie drewniane podpórki do książek ze szwedzkiego regału Kurta, w kształcie sów, oraz olej z kuchni. Nasączył nim papier gazetowy. Podpalił całość…

Nagle w drzwiach stanął Kurt. Pogodnie usposobiony, wyspany. Chude nogi wystawały z pieluchy. Włosy na głowie sterczały na wszystkie strony jak gałęzie jabłoni. Zaciekawiony przydreptał bliżej.

– Palę twoje zdjęcia – powiedział Alexander.

– Tak – odpowiedział Kurt.

– Posłuchaj, ojcze, wyjeżdżam. Rozumiesz? Wyjadę, ale jeszcze nie wiem, na jak długo. Rozumiesz?

– Tak – odparł Kurt.

– Dlatego to palę. Żeby nikt tutaj tego nie znalazł.

Wydawało się, że Kurt nie znajduje w tym niczego niezwykłego. Przykucnął obok Alexandra i zajrzał do kosza. Ogień już się rozpalił i Alexander zaczął wrzucać do niego karty jedną po drugiej. Potem zdjęcia, magazyny… Filmy wideo, pomyślał, wrzucę potem do kubła na śmieci, ale slajdy musiały zostać spalone. Tylko gdzie się podziało pudełko?

Podniósł wzrok. Kurt trzymał pudełko w rękach. Podał mu je.

– I co mam z nim zrobić? – spytał Alexander.

– Tak – odpowiedział Kurt.

– Czy wiesz, co to jest?

Kurt zastanawiał się intensywnie, pocierał skronie, jak dawniej, kiedy szukał słów. Jakby chciał przez pocieranie wytworzyć energię elektryczną w swoim mózgu, ostatni impuls.

A potem nagle przemówił:

– Irina.

Alexander spojrzał na niego, popatrzył mu w oczy. Kurt miał niebieskie oczy. Jasnoniebieskie. I młode. O wiele za młode jak na pooraną zmarszczkami twarz.

Wziął od niego pudełko, stukając od tyłu, wysuwał z niego slajdy. Wrzucał je, po garści, do ognia. Paliły się szybko i bezgłośnie.

Ubrał Kurta, uczesał go, dogolił jeszcze szybko miejsca, w których opiekunka pozostawiła zarost. Następnie zrobił kawę (dla Kurta z przepływowego ekspresu). Nie zapytał wpierw, czy Kurt chce się napić kawy. Potem przyszła kolej na spacer, Kurt podbiegł już do drzwi jak pies, który zna zasady i domaga się swoich praw.

Zrobili zwyczajową rundkę Kurta „na pocztę”, jak się dawniej mówiło, chociaż droga do poczty stanowiła tylko niewielką część codziennej jego trasy; mimo to Kurt zawsze odmeldowywał się na spacer słowami „Przejdę się na pocztę” – również kiedy od dawna nie musiał już niczego zanosić na pocztę, w dalszym ciągu „na pocztę” chodził, ale bądź co bądź dzięki tej Kurtowej pedanterii w sejfie ściennym znajdowało się dwadzieścia siedem tysięcy marek. Przez jakiś czas Kurt znał bowiem jeszcze swój kod i był w stanie pobierać pieniądze z bankomatu, a ponieważ poza tym nie miał nic do załatwienia na poczcie, więc pobierał pieniądze. Zawsze po kilka tysięcy. Kiedyś miał w portfelu osiem tysięcy marek. Alexander brał od niego te pieniądze i wkładał do sejfu. Tym sposobem był jedyną osobą, która wiedziała o pieniądzach.

Szli ulicą Am Fuchsbau, mijali sąsiednie domy, których mieszkańców Alexander znał kiedyś wszystkich osobiście. Tu mieszkał Horst Mählich, który przez całe życie uważał Wilhelma za sowieckiego superszpiega i do końca należał do zwolenników teorii, że Wilhelm został zamordowany; tam był dom pułkownika Stasi Bunkego, który po przełomie jeszcze przez kilka lat uprawiał warzywa w ogródku i zawsze grzecznie pozdrawiał przez płot, dopóki nie zniknął bez żadnego hałasu; tam mieszkał nauczyciel wychowania fizycznego Schröter; tam lekarz, który przyjechał z Zachodu; a tam wreszcie, na końcu ulicy, stał dom jego dziadków. Nastąpiło już „powrotne przeniesienie własności”. Teraz mieszkali w nim wnukowie niegdysiejszego właściciela, nazisty średniego szczebla, który dorobił się na produkcji lornet nożycowych dla Wehrmachtu. Spadkobiercy wyremontowali dom i pomalowali na nowo. Odrestaurowali okazały taras z naturalnego kamienia, ten, który Wilhelm doprowadził do zawalenia przez betonowanie ponad wszelką miarę. A oszklony na nowo i wyposażony w rozmaite ozdoby okienne ogród zimowy wyglądał tak obco, że Alexander z trudem mógł uwierzyć, że rzeczywiście przesiadywał tam z babką Charlottą i słuchał jej opowieści o Meksyku.

Potem skręcili w Steinweg, Kurt wciągając głośno powietrze przez nos, pochylony do przodu, ale dotrzymujący kroku. Tutaj, na gładkim asfalcie, jeździli dawniej na wrotkach i malowali kredą na ulicy. Tam był rzeźnik, u którego Irina w ciemno kupowała produkty zapakowane dla niej wcześniej na zapleczu. Tam „księgarnia państwowa”, obecnie biuro turystyczne. A tam konsum, z akcentem na pierwszą sylabę (i faktycznie miało to niewiele wspólnego z konsumpcją), gdzie bardzo dawno temu – Alexander ledwo to pamiętał – było mleko na kartki.

I tam była też poczta.

– Poczta – powiedział Alexander.

– Tak – odpowiedział Kurt.

Zaczęli się wspinać na pagórek do starej wieży ciśnień. Z tego miejsca rozciągał się piękny widok na Hawelę. Usiedli na ławce i patrzyli długo na stopniowo czerwieniejące niebo.

1952

NA NOWY ROK SPĘDZILI kilka dni nad Pacyfikiem. Ciężarówka transportująca kawę przewiozła ich z małego lotniska do Puerto Ángel. Pewien znajomy polecił im tę miejscowość: romantyczna wioska, malownicza zatoka ze skałami i łodziami rybackimi.

Zatoka rzeczywiście była malownicza. Abstrahując od betonowej rampy do przeładunku kawy.

Sama miejscowość: dwadzieścia lub dwadzieścia pięć domków, senna placówka pocztowa i kiosk, w którym można było kupić alkohol.

Jedyny obiekt, jaki można było wynająć, stanowiła maleńka, ale bądź co bądź kryta ceglanym dachem chata (nazywana przez mającą hiszpańskich przodków właścicielkę „bungalowem”). Pod zwisającą od sufitu moskitierą (którą właścicielka nazywała „pawilonem”) stało żelazne łóżko. Obok dwie nocne szafki. Na wbitych tu i ówdzie w słupki gwoździach wisiały wieszaki na ubrania.

Przed „bungalowem” znajdował się zadaszony taras z dwoma chybotliwymi leżakami i stolikiem.

– Ach, jak pięknie – powiedziała Charlotta.

Nie zwracała uwagi na nietoperze, zwisające łebkami w dół pod występem dachu, a więc w zasadzie pośrodku pokoju, ponieważ między ścianą a dachem, zgodnie z tutejszym zwyczajem, pozostawiono szeroką na dłoń szczelinę. Pomijała milczeniem dużą, łaciatą świnię, która wałęsała się po ogrodzie i ryła ziemię wokół przegrody nazywanej przez właścicielkę łazienką.

– Ach, jak pięknie – powiedziała znowu. – Tutaj odpoczniemy.

Wilhelm skinął głową i wyczerpany opadł na leżak. Nogawki spodni podjechały mu w górę, odsłaniając kawałek chudych, bladych łydek. Choć i bez tego chudzielec, w ostatnich tygodniach stracił na wadze jeszcze z pięć kilo. Jego kanciaste członki wyglądały jak leżak, na którym siedział.

– Zrobimy kilka pięknych wycieczek po okolicy – obiecała Charlotta.

Okazało się jednak, że na dobrą sprawę nie ma czegoś takiego jak „okolica”.

Raz pojechali – ciężarówką transportującą kawę – do pobliskiej Pochutli i zajrzeli do chińskiego sklepu kolonialnego. Wilhelm, nieobecny duchem, kroczył jak na szczudłach po sklepie, wypełnionym towarami po sam sufit, i zatrzymał się przed dużą, wypolerowaną muszlą ślimaka.

– Dwadzieścia pięć peso – powiedział Chińczyk.

Było to naprawdę sporo.

– Taką chciałeś przecież mieć – zauważyła Charlotta.

Wilhelm wzruszył ramionami.

– Kupujemy ją – oświadczyła.

Zapłaciła bez targowania się o cenę.

Innym razem doszli pieszo aż do Mazunte. Wszystkie plaże w mniejszym lub większym stopniu były takie same, z tą różnicą, że plaża w Mazunte usiana była ciemnymi plamami. W krótkim czasie poznali przyczynę tego stanu rzeczy, a mianowicie gdy ujrzeli, jak rybacy odrywają żywcem od pancerza potężnego żółwia wodnego.

Nigdy więcej nie poszli do Mazunte. Nie jadali już także zupy żółwiowej.

Potem nastał wreszcie sylwester. Mężczyźni z wioski całymi dniami z wielkim krzykiem przeładowywali kawę. Teraz zapłacono im za pracę. Około trzeciej wszyscy byli pijani, a około szóstej nieprzytomni. W wiosce zrobiło się cicho. Nic się nie ruszało, nikogo nie było widać. Jak co wieczór Charlotta i Wilhelm rozpalili małe ognisko, na które mozo nazbierał dla nich drewna za parę peso.

Wcześnie robiło się ciemno, wieczory były długie.

Wilhelm palił papierosy.

Ogień trzaskał.

Charlotta udawała, że interesuje się nietoperzami, które przemykały bezszelestnie w blasku ognia jak spadające gwiazdy.

O dwunastej napili się ze szklanek szampana i każde zjadło swoje winogrona: tutejszy zwyczaj sylwestrowy polegający na zjedzeniu dwunastu winogron. Dwanaście życzeń – po jednym na każdy miesiąc.

Wilhelm zjadł wszystkie winogrona naraz.

Charlotta życzyła sobie w pierwszej kolejności, żeby Werner żył jeszcze. Zużyła na to od razu trzy winogrona. Kurt żył, od niego dostała już pocztę. Z niewymienionych w liście powodów wylądował gdzieś na Uralu i w międzyczasie się tam ożenił. Tylko o Wernerze – nic. Pomimo wysiłków Dretzky’ego. Mimo poszukiwań przez Czerwony Krzyż. Mimo wniosków, które składała w radzieckim konsulacie – pierwszy już sześć lat temu.

– Zachowajcie spokój, obywatelko. Wszystko idzie swoim trybem.

– Towarzyszu, jestem członkiem partii komunistycznej, a jedyna rzecz, o którą proszę, to informacja, czy mój syn żyje.

– To, że jesteście członkiem partii komunistycznej, nie znaczy, że należą wam się przywileje.

Świński ryj. Powinni cię rozstrzelać. Na myśl o tym rozgryzła kolejne winogrono.

To już lepiej za Ewerta i Radovana: po winogronie.

Jedno winogrono, żeby karę zamieniono na tyfus. Uleczalny tyfus. I jedno, żeby rozciągnąć epidemię tyfusu na żonę Ewerta, Inge, która była ostatnio redaktorem naczelnym.

Nagle zostały jej tylko trzy winogrona. Teraz należało gospodarować nimi oszczędnie.

Dziesiąte: za zdrowie dla wszystkich jej przyjaciół – tylko kto to był?

Jedenaste: za wszystkich zaginionych. Jak co roku.

I dwunaste winogrono… po prostu nagle rozgryzła. Niczego sobie nie życząc. Stało się – i już.

Nawiasem mówiąc, było to bezcelowe. Już pięć razy sobie życzyła, żeby w następnym roku wrócili do Niemiec. Nic to nie dało, nadal siedzieli tutaj.

Siedzieli tutaj – podczas gdy tam, w nowym państwie, rozdzielano stanowiska.

Dwa dni później polecieli z powrotem do miasta Meksyk. W środę jak zwykle było kolegium redakcyjne. Wprawdzie Wilhelm w wyborach został odwołany z kierownictwa grupy, lecz zachował dotychczasowe funkcje w „Demokratische Post”: robił rozliczenia, zarządzał kasą, pomagał przy łamaniu i w dystrybucji nakładu, który skurczył się do kilkuset egzemplarzy.

Ale także Charlotta czuła się zobowiązana do udziału. Kolegium redakcyjne odbywało się co tydzień i nie za bardzo wiadomo było, czy nie jest to równocześnie zebranie partyjne. W miarę zmniejszania się grupy wszystko się mieszało: komórka partyjna, komitet redakcyjny, zarząd.

Pozostało ich jeszcze siedmioro. Troje stanowiło „kierownictwo”. To znaczy: dwoje – odkąd Wilhelm nie został do niego wybrany.

Charlotta z trudem wytrzymała do końca zebrania, siedziała zgięta w kabłąk na końcu stołu i ledwo była w stanie spojrzeć w oczy Radovanowi. Inge Ewert wygadywała głupoty, nie znała nawet wymiaru składu, myliła kolumnę z sygnaturą, lecz Charlotta tłumiła każdy impuls, żeby się wtrącić lub coś zaproponować, a w artykule, który dano jej do korekty, umyślnie przeoczyła literówki, żeby towarzysze w Berlinie też widzieli, jak bardzo obniżył się poziom czasopisma, odkąd zwolniono ją z funkcji redaktora naczelnego.

Za „naruszenie dyscypliny partyjnej”. Skutkiem czego Charlotta nie widziała innego sposobu jak wysłanie własnego raportu do Dretzky’ego. „Naruszenie dyscypliny partyjnej” w jej przypadku polegało mianowicie głównie na tym, że 8 marca, w Dniu Kobiet, wydrukowała tekst pochwalny na cześć nowej ustawy o równouprawnieniu kobiet w NRD, choć jej propozycja została odrzucona większością głosów jako „nieciekawa”. To był właściwy skandal.

Poza tym dodała, że Ewert zajmuje „defetystyczną postawę” wobec kwestii pokojowej i że Radovan w drażliwej dla pracy politycznej w Meksyku kwestii żydowskiej („Demokratische Post” nadal miała wielu czytelników w kręgach mieszczańsko-żydowskich) odstępuje od linii wyznaczonej przez Dretzky’ego jeszcze w czasach jego pobytu w Meksyku.

To było nie fair, wiedziała o tym. Ale czy fair było zarzucanie jej „naruszenia dyscypliny partyjnej”?

– Możesz coś podrzucić na stronę kulturalną do początku lutego?

To był głos Radovana.

– Półtorej strony znormalizowanej, kontekst regionalny.

Charlotta skinęła głową i wpisała coś drobnym maczkiem w swoim terminarzyku. Czy to znaczyło, że nie jest już dostatecznie godna zaufania, by pisać artykuły do części politycznej?

Wieczorem wzięła kąpiel – prawie już zwyczajowo w dniu kolegium redakcyjnego.

W czwartek i piątek dawała korepetycje z angielskiego i francuskiego, każdego dnia po trzy godziny (i zarabiała w dwa dni więcej niż Wilhelm przez tydzień w „Demokratische Post”).

W pozostałym czasie, przed powrotem Wilhelma do domu, bujała się w hamaku w ogrodzie na dachu, gdzie pomoc domowa przynosiła jej orzeszki i sok z mango, i rozczytywała się w książkach poświęconych historii prekolumbijskiej w związku z artykułem na stronę kulturalną, tak brzmiała wymówka, której nikt od niej nie wymagał.

W weekend Wilhelm jak zwykle czytał „Neues Deutschland”, które zawsze przychodziło z Niemiec w pakietach z dwutygodniowym opóźnieniem. Ponieważ nie znał hiszpańskiego ani angielskiego, „ND” stanowiło jedyną jego lekturę. Czytał każdą linijkę i z wyjątkiem dwóch wyjść po pół godziny na spacer z psem zajmował się tym do późnego wieczora.

Charlotta troszczyła się o gospodarstwo domowe: omówiła z Glorią, pomocą domową, menu na następny tydzień, przejrzała rachunki i podlała swoje kwiaty. Od dawna hodowała królową nocy na tarasie dachowym. Kupiła ją przed laty, nie żywiąc specjalnej nadziei, że zobaczy kiedyś, jak kwitnie.

W poniedziałek Wilhelm pobiegł z samego rana do drukarni, a Charlotta zadzwoniła do Adriana i umówiła się z nim około południa.

Już od dawna Adrian chciał jej pokazać monumentalny posąg Coatlicue. Często opowiadał jej o azteckiej bogini ziemi i znała ją już ze zdjęcia: przerażająca postać. Jej twarz w dziwny sposób składała się z dwóch widocznych z profilu łbów węży, dzięki czemu do każdego węża należało jedno oko i dwa zęby. Z jej łona wyglądała przypominająca trupią czaszkę głowa jej syna Huitzilopochtli. Na szyi nosiła naszyjnik z odciętych dłoni i wyrwanych żywcem serc: symbol rytuałów ofiarnych dawnych Azteków.

Znaleziono ją przed ponad stu pięćdziesięciu laty pod brukiem placu Zócalo, powiedział Adrian, popijając małymi łykami swoją kawę i patrząc na Charlottę jak na studentkę przed egzaminem.

Była pierwszy raz na uniwersytecie. Wszystko wydawało jej się święte, nawet filiżanki na kawę w biurze Adriana. Sam Adrian robił na niej jeszcze większe wrażenie, jego czoło wydawało się uduchowione, a dłonie jeszcze delikatniejsze niż zazwyczaj.

– W 1790 wykopano ją i przeniesiono na uniwersytet – opowiadał. – Ale ówczesny rektor zadecydował, że należy ją z powrotem zakopać pod Zócalo. Potem jeszcze trzy razy ją zakopywano – tak nieznośny widok przedstawiało jej oblicze. Również później stała latami za płócienną zasłoną i była pokazywana zwiedzającym jedynie jako swego rodzaju straszydło.

Podążyła za Adrianem przez labirynt korytarzy i schodów, w końcu znaleźli się na wewnętrznym dziedzińcu. Tam Adrian łagodnie obrócił Charlottę, a wtedy ona ujrzała przed sobą – stopy Coatlicue. Spodziewała się zobaczyć posąg wielkości człowieka. Jej wzrok powędrował ostrożnie w górę do wysokości czterech metrów. Zamknęła oczy, odwróciła się.

– Jej piękno – powiedział Adrian – polega na tym, że potworność zamknięta jest w formie estetycznej.

W styczniu napisała dwie znormalizowane strony o dialektyce pojęcia piękna w sztuce azteckiego ludu.

W lutym artykuł został odrzucony przez cały komitet redakcyjny łącznie z Wilhelmem jako zbyt teoretyczny.

W marcu zupełnie nieplanowo zaczęły się opady, a Adrian jej się oświadczył.

Z Adrianem nie wiązało jej nic. Ale podobnie nie wiązało jej nic z Wilhelmem, który odkąd odwołano go z kierownictwa partii, nie przejawiał aktywności seksualnej.

Siedzieli na schodkach Piramidy Słońca w Teotihuacán, dokąd pojechała z Adrianem nie po raz pierwszy. Charlotta patrzyła ponad martwym miastem na rozległy, pagórkowaty krajobraz, który nosił nazwę Doliny Meksyku, choć w rzeczywistości leżał na wysokości dwóch tysięcy metrów, i nagle wyobraziła sobie, że jest w stanie rzucić całe to gówno.

Zamiast tego: raz w życiu zobaczyć, jak kwitnie królowa nocy.

Ale gdy wieczorem wróciła do domu i ujrzała Wilhelma siedzącego obok psa na podłodze, wiedziała, że to niemożliwe.

A abstrahując od tego: czy kiedykolwiek jeszcze zobaczyłaby swoich synów, gdyby została w Meksyku?

A abstrahując od tego: Czy przez resztę życia rzeczywiście zamierzała uczyć dzieci bogatych ludzi? Lub wydawać rozkazy personelowi domowemu owdowiałego profesora uniwersytetu?

A abstrahując od tego: w wieku czterdziestu dziewięciu lat!

W kwietniu przyszedł list od Dretzky’ego, osobliwym trafem datowany pierwszego kwietnia. Jak wywnioskowała z nagłówka, Dretzky awansował tymczasem na sekretarza stanu w Ministerstwie Oświaty. Ani słowem nie zająknął się o raporcie Charlotty. Co więcej, komunikował jej, że w sowieckim konsulacie czekają dwie wizy wjazdowe dla nich, i prosił ich o niezwłoczny powrót do kraju w celu oddania się do dyspozycji w realizacji nowych zadań: Charlotta jako dyrektor miała stanąć na czele instytutu języków i literatury w mającej wkrótce powstać Akademii Nauk o Państwie i Prawie, a Wilhelm, który, jak pisał Dretzky, nie mógł zgodnie z życzeniem trafić do nowo utworzonego wywiadu, jako tak zwany reemigrant z Zachodu – Wilhelm miał zostać dyrektorem administracyjnym akademii.

Tego wieczora szli przez park Almeda, unoszeni przez ludzki strumień. Z daleka dobiegały dźwięki kapeli mariachi, a oni jak dawniej jedli tortille z kwiatami dyni.

Ale nie było jak dawniej.

Przez tłum przesuwało się powoli, jakby w zwolnionym tempie trzech policjantów na koniach. Wszyscy mieli na głowach duże, ciężkie sombrera, tak duże i ciężkie, że prędzej nimi balansowali dla utrzymania równowagi, niż je nosili, co nadawało trzem jeźdźcom dostojny, a zarazem śmieszny wygląd. Reprezentanci władzy państwowej, która uratowała im życie przed dwunastu laty… Niedorzeczna myśl: że wszystko było tylko żartem primaaprilisowym. Ale czy nie było niedorzecznością, pomyślała Charlotta, że Dretzky chciał zrobić Wilhelma dyrektorem administracyjnym jakiejś akademii? Wilhelm nie miał bladego pojęcia o administracji. Ściśle biorąc, Wilhelm nie miał pojęcia o niczym. Wilhelm był ślusarzem, poza tym nikim więcej.

Wprawdzie rzeczywiście był kiedyś – na papierze – współdyrektorem firmy Lüddecke & Co. Import Export. Ale po pierwsze nie podał tego nawet – z uwagi na dożywotni obowiązek zachowania tajemnicy – w wymaganym przez partię życiorysie. A po drugie Lüddecke Import Export nie była niczym więcej niż finansowaną przez Rosjan fikcyjną firmą, służącą wywiadowi Kominternu do przerzucania ludzi i materiałów.

W Meksyku Wilhelmowi zajęło mnóstwo czasu znalezienie jakiejś posady, a gdy ją w końcu znalazł, była to tylko – jakkolwiek dobrze płatna – praca w obstawie handlarza diamentów; abstrahując od tego, że zajmowanie się ochroną życia i własności milionera obrażało jego proletariackie poczucie honoru, praca była deprymująca przede wszystkim dlatego, że Wilhelm bez przerwy miał wrażenie, że dostaje pieniądze za swoją głupotę. Mendel Eder zatrudnił go bowiem nie pomimo, lecz właśnie dlatego, że nie mówił po hiszpańsku, a handlarzowi było bardzo na rękę, że podczas pertraktacji siedzi obok niego głuchoniemy.

Dopiero później, kiedy większość emigrantów wróciła już do Niemiec, Wilhelm zaczął pracować dla „Demokratische Post”, ale jeśli nawet podał w życiorysie jako ostatnie stanowisko pracy „sekretarz redakcji «Demokratische Post»” (a zatrudnienie u Edera zredukował w oględnym stylu do „pracy w dziale załadunku firmy Eder”), Dretzky musiał przecież wiedzieć, że rozliczania datków na rzecz „Demokratische Post” nie można było ani trochę porównywać z kierowaniem całą akademią.

– W takim razie jestem teraz w pewnym sensie twoim przełożonym – oświadczył Wilhelm i pstryknięciem wysunął z paczki kolejnego papierosa.

– Raczej nie sądzę – odpowiedziała Charlotta.

Co się działo w tej głowie?

Już nieraz obiecywano im powrót, ale zawsze koniec końców coś stawało na przeszkodzie. Najpierw sprawa rozbiła się o amerykańską wizę tranzytową. Później nie było pieniędzy w budżecie podróżnym, ponieważ inni towarzysze okazali się ważniejsi. Jeszcze później konsulat sowiecki stwierdził, że nie ma dla nich papierów. A w końcu oświadczono im, że skoro dwukrotnie nie wykorzystali pozwolenia na wjazd, to teraz będą się musieli uzbroić w cierpliwość.

Ale tym razem wyglądało na to, że ich sprawa toczy się inaczej. W konsulacie faktycznie wręczono im wizy wjazdowe. Dostali bilety na bezpośredni rejs, i to nawet z rabatem. W dodatku Wilhelmowi zwrócono z partyjnej kasy koszty biletu (dlaczego akurat Wilhelmowi?) – choć mieli już dość pieniędzy, żeby samemu zapłacić za przejazd.

Charlotta zaczęła likwidować gospodarstwo domowe, wypowiedziała umowy i odprzedała ze stratą królową nocy w tej samej kwiaciarni, w której ją kupiła. Było zadziwiająco wiele spraw do załatwienia i dopiero teraz zauważyła, jak bardzo uwikłała się w tutejsze życie: każda książka, nad której zabraniem się zastanawiała, każda muszla, każda figurka, którą ostrożnie zawijała w papier gazetowy lub postanawiała wyrzucić – wszystko wiązało się ze wspomnieniami kawałka życia, który właśnie dobiegał kresu. Ale równocześnie, kiedy badała każdy przedmiot z uwagi na jego przydatność w nowym życiu, zaczął w niej także powstawać obraz tego nowego życia.

Nabyli pięć dużych kufrów szafkowych, zamienili część swego małego majątku na srebrną biżuterię, a za resztę kupili różne rzeczy, o których sądzili, że mogą być trudne do zdobycia w powojennych Niemczech, na przykład szwajcarską podróżną maszynę do pisania (ale bez litery „ß”), dwa komplety nadzwyczaj praktycznej zastawy z melaminy, toster, sporą liczbę bawełnianych koców w indiańskie wzory, pięćdziesiąt puszek również bardzo praktycznej neski, pięćset papierosów, poza tym dużo garderoby, o której sądzili, że będzie odpowiadać zarówno warunkom klimatycznym, jak i ich nowemu statusowi społecznemu. Zamiast jasnych, przewiewnych letnich rzeczy Charlotta przymierzała teraz zapinane pod szyję bluzki i dyskretne kostiumy w różnych odcieniach szarości; zrobiła sobie trwałą ondulację i sprawiła proste, lecz eleganckie okulary, których cienkie czarne oprawki dodawały jej twarzy wiarygodnej surowości, kiedy przed lustrem wypróbowywała spojrzenie dyrektorki instytutu.

I taka, wprawdzie w starym ubraniu, ale w nowych okularach i nowej fryzurze, spotkała się jeszcze raz, ostatni raz, z Adrianem. Poszli, jak już wiele razy, do małej restauracji w Tacubaya, której jedyna wada polegała na tym, że w pobliżu mieścił się sowiecki konsulat. Adrian zamówił dwa kieliszki białego wina oraz chiles en nogada, i zanim jeszcze przyniesiono jedzenie, zapytał Charlottę, czy wie, że skazano na śmierć Slánský’ego.

– Dlaczego mi to mówisz? – zapytała.

Zamiast odpowiedzieć, Adrian uzupełnił:

– I dziesięciu innych też – za zorganizowanie spisku syjonistycznego.

Położył na stole „Herald Tribune”.

– Czytaj – powiedział.

Ale Charlotta nie chciała czytać.

– Przecież tu właśnie udowadniają – podjął Adrian, stukając palcem wskazującym w gazetę – że nic a nic się nie zmieniło.

– Czy mógłbyś mówić trochę ciszej – poprosiła.

– No proszę – odparł – już teraz się boisz. A jak będzie po powrocie?

Przyniesiono jedzenie, lecz Charlotta nie chciała jeść. Przez chwilę siedzieli każde przed swoim faszerowanym chili. W końcu Adrian powiedział:

– Komunizm, Charlotto, przypomina religię dawnych Azteków: jest krwiożerczy.

Charlotta zabrała swoją torebkę i wybiegła na ulicę.

Pięć dni później wsiedli na statek, który miał ich zawieźć do Europy. W momencie gdy odczepiono cumy i pokład pod jej nogami ugiął się odrobinę, może o milimetr, poczuła miękkość w kolanach i z najwyższym wysiłkiem musiała uchwycić się relingu. Atak minął, niezauważony przez Wilhelma, po minucie.

Wybrzeże zniknęło we mgle, statek zwrócił się w stronę oceanu i zaczął rejs, pozostawiając za sobą prościuteńki kilwater. Powiał świeży wiatr, wanty nad pokładem śpiewały i niebawem otoczyła ich bezkresna szarość, ciągnąca się w każdym kierunku aż po horyzont.

Dni stały się długie, noce jeszcze dłuższe. Charlotta źle sypiała, śnił jej się ciągle ten sam sen, w którym Adrian oprowadza ją po swego rodzaju podziemnym muzeum, a kiedy się budziła, nie mogła już zasnąć. Godzinami leżała w ciemności, odczuwała kołysanie statku wzdłuż i na boki, czuła, jak kadłub drży pod naporem porywów wiatru. I dziesięciu innych też, powiedział Adrian. Dlaczego przynajmniej nie przeczytała nazwisk? Pytania. Co Kurt robił na Uralu? Dlaczego Czerwonemu Krzyżowi nawet po latach nie udało się odnaleźć Wernera? Była złą towarzyszką. Jej głowa, mówiąc szczerze, wciąż naruszała dyscyplinę partyjną. I niewiele brakowało, żeby także jej ciało zaczęło ją naruszać.

W ciągu dnia ukrywała się przed Wilhelmem i próbowała zaprowadzić porządek w swojej głowie. Kim byłaby dzisiaj, zadawała sobie pytanie, gdyby nie partia? Artystycznego cerowania i prasowania nauczyła się w szkole gospodarstwa domowego. Jeszcze dziś cerowałaby i prasowała dla pana starszego radcy szkolnego Umnitzera, który zdradzał ją ze swoimi uczennicami, jeszcze dziś tolerowałaby protekcjonalność teściowej i złościła się, że pani Paschke zajmuje jej sznur do suszenia prania – gdyby, wraz z Wilhelmem, partia komunistyczna nie wkroczyła w jej życie.

W partii komunistycznej po raz pierwszy doświadczyła szacunku i uznania. Dopiero komuniści, których początkowo uważała za swego rodzaju bandytów (jako dziecko zawsze wyobrażała sobie, że wdzierają się do domów i drą pościel na łóżkach, bo jej matka opowiadała, że komuniści są „przeciwko porządkowi”) – dopiero komuniści poznali się na jej talentach, sfinansowali jej kształcenie w zakresie języków obcych, powierzali jej zadania polityczne, a kiedy jej brat Carl-Gustav, na którego studia na akademii sztuk pięknych matka oszczędzała w barbarzyński sposób – Charlotta przypominała sobie jeszcze z goryczą, jak matka, żeby oszczędzać gaz, odkomenderowywała ją do pilnowania czajnika i biła po głowie deską kuchenną, jeśli się zagapiła i nie zakręciła kurka w porę, a mianowicie zanim czajnik zaczął gwizdać – kiedy więc Carl-Gustav nie spełnił się jako artysta i ugrzązł w środowisku berlińskich gejów, ona, która skończyła jedynie cztery klasy szkoły gospodarstwa domowego, wracała dzisiaj do Niemiec, żeby objąć instytut języków i literatury, a jedyną rzeczą, jaka jej dolegała, było to, że matka nie dożyła tego triumfu i że nie mogła już posłać matce lapidarnego pisma z nagłówkiem „Charlotta Powileit. Dyrektor Instytutu”.

Ale potem przychodziła znowu noc. Kadłub statku, kołysząc się, sunął przez ciemność, a ledwo Charlotta zasnęła, pojawiał się Adrian i prowadził ją splątanymi podziemnymi korytarzami, na których końcu czekało na nią coś złego… Budził ją własny krzyk.

Tymczasem wyglądało na to, że Wilhelm z dnia na dzień miewa się coraz lepiej. A przecież jeszcze niedawno, po drugiej stronie oceanu, cierpiał na chroniczną bezsenność i skarżył się na brak apetytu. Ale im mniej jadła Charlotta, tym większy wydawał się głód Wilhelma. Sypiał bardzo dobrze, codziennie, nawet w najpaskudniejszą pogodę, robił sobie długie spacery po pokładzie i skarżył się, po powrocie w przemoczonym, lecz najwyraźniej niezniszczalnym meksykańskim kapeluszu firmy Tardan, że Charlotta przez cały czas siedzi w kabinie.

– Cierpię na chorobę morską – powiedziała Charlotta.

– Gdy płynęliśmy w tamtą stronę, nie cierpiałaś – odparł.

On, który przez dwanaście lat podczas każdego wieczornego przyjęcia stał w kącie sam jak kołek, który do końca pobytu nie potrafił przeczytać żadnego szyldu po hiszpańsku i musiał wołać Charlottę na pomoc, kiedy zagadnął go policjant, okazał się nagle znawcą i miłośnikiem Meksyku i bawił towarzystwo przy stole kapitańskim naprawdę zadziwiającymi opowieściami o swoich przeżyciach i choć od czasów hamburskich – Lüddecke Import Export – zawsze mówił zagadkami i aluzjami, tutaj wszyscy w krótkim czasie byli przekonani, że pokonał konno drogę między oboma oceanami, w Puerto Ángel łowił z kanu rekiny i osobiście odkrył zarośniętą przez dżunglę świątynię Majów w Palenque – a tymczasem Charlotta jadła suchary maczane w rumianku.

Lodowaty wiatr, którym powitały ich nowe Niemcy, wydawał się nie robić na Wilhelmie najmniejszego wrażenia. Wyprostowany kroczył dumnie przez tereny portowe, przytrzymując ręką kapelusz, z taką pewnością zmierzając do celu, jakby się tu orientował. Charlotta dreptała za nim z uniesionymi ramionami.

Potem znaleźli się w jakimś baraku, gdzie blady mężczyzna grzebał w ich papierach i kiedy Charlotta zastanawiała się jeszcze, czy zwracać się do celnika w nowych Niemczech per „obywatelu” czy „towarzyszu”, Wilhelm już załatwił sprawę, a nawet zdążył zamówić taksówkę.

To, co zobaczyli w mieście, w zasadzie prawie nie różniło się od portu i choć Charlotta na pierwszy rzut oka nie stwierdziła bezpośrednich zniszczeń, właściwie wszystko wyglądało na zniszczone: domy, niebo, ludzie, którzy ukrywali twarze za podniesionymi kołnierzami.

Na jednym z rogów ulic sprzedawano z beczki zupę.

Dwie postacie próbowały wciągnąć przez krawężnik na chodnik wyładowany po brzegi gratami wózek drabiniasty.

Charlotcie stopniowo zaświtało w głowie, że zakupienie specjalnie na powrót kapelusza z czarną półwoalką było niewłaściwą decyzją.

Wilhelm komenderował bagażowym. Charlotta dała zdumionemu mężczyźnie dwa dolary napiwku.

– Przesadzasz – stwierdził Wilhelm.

– Ty też – odpowiedziała.

Pociąg wjechał na peron, niebezpiecznie sycząc. Miał zapach kolei żelaznej: typowa mieszanka sadzy i odchodów. Charlotta dawno nie jechała koleją.

Zaczęła wyglądać przez okno. Obok przesuwał się krajobraz, w jednostajnym tamtamowym stukocie kół pociągu. Las ociekał wilgocią. Na leżącej odłogiem ziemi widać było brudne resztki pierwszego śniegu. Nad budką dróżnika unosił się dym – w ostatnim momencie, gdy przejeżdżali obok, Charlotta dostrzegła, jak dróżnik zaczyna kręcić korbą i podnosić szlabany.

– Dróżnik – powiedział Wilhelm z triumfem w głosie, jakby w ten sposób coś zostało udowodnione.

Charlotta nie zareagowała, w dalszym ciągu wyglądała przez okno. Próbowała odkryć coś pocieszającego; próbowała ucieszyć wzrok ceglastą wieżą kościelną; próbowała doznawać czegoś w rodzaju uczuć na widok ojczystego krajobrazu. Szosy z rosnącymi wzdłuż nich drzewami przypominały jej bądź co bądź, że również w Niemczech jest coś takiego jak lato. Przyjemny pęd powietrza, bmw R 32 Wilhelma z koszem, w którym siedzieli chłopcy. Nie przeczuwający niczego. Roześmiani.

Pociąg zatrzymał się, otworzyły się drzwi przedziału. Do środka wpadł słaby powiew, przynosząc zapach węgla brunatnego i zimnego deszczu. Mężczyzna nie pozdrowił ich, usiadł, nie zdejmując płaszcza, wytartego ciemnego płaszcza ze skóry. Jego buty oblepione były gliną.

Przez chwilę mierzył ich kątem oka, po czym wyciągnął z aktówki pudełko śniadaniowe i wyjął z niego nadgryzioną już kanapkę. Żuł długo i dokładnie, a następnie włożył zjedzoną w trzech czwartych kanapkę z powrotem do pudełka. Potem wyjął z aktówki „Neues Deutschland” i rozłożył gazetę. Charlotcie natychmiast rzucił się w oczy nagłówek na zwróconej ku niej ostatniej stronie:

PARTIA CIĘ WZYWA!

Charlotta zawstydziła się. Swojej woalki. Swojego strachu. Pięćdziesięciu puszek neski w kufrze… Tak, partia jej potrzebowała. Ten kraj jej potrzebował. Będzie pracować. Będzie pomagać w odbudowie tego kraju – czyż istniało piękniejsze zadanie?

Mężczyzna trzymał teraz „ND” w taki sposób, że widziała także dolną część strony: sprawy drugorzędne, które ją jednak nagle zainteresowały. Jakie to piękne móc pomyśleć, że jeśli zechce, będzie mogła wieczorem pójść do kina „Stern” w Berlin-Mitte – grano w nim Drogę nadziei. Charlotta była gotowa również to uznać za dobry omen, a niemal do łez wzruszyło ją – dlaczego? – kiedy w rubryce W SKRÓCIE przeczytała:

Zamówienia na duże choinki należy składać na piśmie lub telefonicznie w Spółdzielni Spożywców Gross-Berlin najpóźniej do 18 grudnia.

Mężczyzna całkiem rozłożył gazetę, dzięki czemu Charlotta mogła zobaczyć stronę tytułową, a jej wzrok jakby automatycznie padł na następujący podpis pod zdjęciem:

Sekretarz stanu w Ministerstwie Oświaty, towarzysz…

I teraz właściwie powinno się pojawić nazwisko: Karl-Heinz Dretzky.

Ale się nie pojawiło.

Pociągiem rzucało przy przejeździe przez kolejne zwrotnice. Charlotta chwiała się na boki, idąc korytarzem, prawie nie czuła, jak obija się o ściany. Z trudem dotarła do ubikacji, podniosła gwałtownym ruchem – gołymi rękami – klapę deski sedesowej i zwymiotowała wszystko, co zjadła na śniadanie, a było tego niewiele.

Opuściła klapę i usiadła na niej. Tam-tamy kół pociągu wdzierały się teraz bezpośrednio w głąb jej zębów, bezpośrednio do wnętrza głowy. Wciąż jeszcze czuła na sobie zimne, badawcze spojrzenie, które padało na nią sponad gazety. Akurat czarny skórzany płaszcz. Wszystko było jasne, wszystko pasowało do siebie.

Przerzuceni do kraju, tak to fachowo określano. Zostali przerzuceni do kraju przez syjonistycznego agenta Dretzky’ego.

Piszczało i zgrzytało, jakby pociąg za chwilę miał się rozpaść. Chwyciła się rękami za głowę. A może sfiksowała? Nie, była absolutnie w pełni władz umysłowych. Od dawna nie miała w głowie takiej jasności jak teraz… Gdyby przynajmniej było napisane: „nowy sekretarz stanu”… Niemal zachichotała z rozbawienia, uzmysłowiwszy sobie, jak dobrze nauczyła się rozróżniać niuanse. Nowy sekretarz stanu: to by znaczyło, że był też stary… Ale starego nie było. Nie istniał. Byli protegowanymi kogoś nieistniejącego, a więc sami właściwie nie istnieli. Na Ostbahnhofie będą stać mężczyźni w czarnych skórzanych płaszczach, a Charlotta pójdzie za nimi, bez oporu, bez hałasu. Podpisze zeznanie, w którym przyzna się do winy. Zniknie. Gdzie? Nie wiedziała tego. Gdzie byli ci, których nazwisk już nie wymieniano? Którzy nie tylko przestali istnieć, ale nigdy nie istnieli?

Wstała, zdjęła kapelusz. Wypłukała usta. Przejrzała się w lustrze. Idiotka.

Wyjęła z torebki nożyczki do paznokci i odcięła od kapelusza półwoalkę. Przynajmniej tego chciała sobie oszczędzić.

Mężczyzna stał w korytarzu i palił, przecisnęła się obok, nie dotykając go.

– Gdzie byłaś tak długo? – zapytał Wilhelm.

Charlotta nie odpowiedziała. Usiadła, znów zaczęła wyglądać przez okno. Widziała pola, pagórki, widziała je, a zarazem ich nie widziała. Dziwiła się, że w tym momencie odczuwa przede wszystkim złość. Dziwiła się temu, co w tej chwili myśli. Uważała, że powinna myśleć o czymś ważnym. A myślała o swojej szwajcarskiej maszynie do pisania bez litery „ß”. Myślała o tym, kto będzie teraz popijał znakomitą neskę z pięćdziesięciu puszek. Myślała o królowej nocy, którą oddała z powrotem (za marną cenę!) handlarzowi kwiatów. I myślała, kiedy za oknem toczył się film bez żadnej treści, kiedy po polu pełzał traktor…

– Traktor – powiedział Wilhelm.

…kiedy pociąg zatrzymał się na małym, brudnym dworcu…

– Neustrelitz – powiedział Wilhelm.

…kiedy krajobraz stawał się coraz bardziej płaski i ponury, kiedy przelatywały obok monotonne szpalery sosen, przerywane mostami, drogami i przejściami kolejowymi, przy których nigdy nikt nie stał, kiedy druty telegraficzne w bezsensownym pośpiechu przeskakiwały od masztu do masztu i krople deszczu zaczęły pełzać z ukosa po szybie – ona myślała o tym, jak Wilhelm niemal przed rokiem siedział w leżaku w Puerto Ángel, myślała o chudych, bladych łydkach, które wystawały z nogawek…

– O nie, woalka zniknęła – zauważył Wilhelm.

– Owszem – potwierdziła Charlotta – nie ma już woalki.

Wilhelm roześmiał się. Białka oczu zabłysły na tle opalonej twarzy, a jego kanciasta czaszka świeciła się jak wypolerowana skóra butów.

Oranienburg: drogowskaz przy szosie. Wspomnienia wycieczek i knajpek, gdzie dostawało się kawę za parę fenigów i w cieniu kasztana jadło własne kanapki; wspomnienia plaż, odświętnie ubranych ludzi, głosów handlarzy z kramem na brzuchu i zapachu gorącego serdelka. Teraz, podczas przejazdu, wydało jej się przez sekundę, że chodzi o inny, nieznany jej Oranienburg: zbiorowisko rozrzuconych bez sensu budynków, które, jeśli kiedykolwiek nadawały się do zamieszkania, wyglądały teraz wszystkie na opuszczone.

Pęknięty maszt. Pojazdy wojskowe. Rosjanie.

Jakaś kobieta z rowerem stała przy przejeździe kolejowym, w koszyku na rowerze trzymała psa. Nagle Charlotta uzmysłowiła sobie, że nie lubi psów.

A potem Berlin. Zerwany most. Podziurawione pociskami fasady budynków. Zbombardowany dom, który obnaża życie wewnętrzne: sypialnia, kuchnia, łazienka. Rozbite lustro. Niemal dałaby głowę, że udało jej się nawet wypatrzyć kubki do mycia zębów. Pociąg przetoczył się obok budynku – powoli, jak podczas zwiedzania miasta autokarem. Charlotcie prawie zrobiło się żal mieszkańców tego kraju: ileż wysiłku trzeba będzie włożyć, żeby to odbudować!

Nic nie wydawało jej się znajome. Miasto nie miało nic wspólnego z metropolią, którą opuściła pod koniec lat trzydziestych. Sklepy z nędznymi, ręcznie malowanymi szyldami. Puste ulice. Prawie żadnych aut, niewielu pieszych.

Potem znowu kolejka ludzi stojących przed jakimś budynkiem, otępiałych, szarych.

Paru robotników, którzy pośród tej beznadziei łatali maleńki kawałek ulicy.

Potem szyny zaczęły się rozwidlać.

– Ostbahnhof – powiedział Wilhelm.

Na miękkich nogach, potykając się, Charlotta ruszyła korytarzem do wyjścia. Hamulce pociągu zapiszczały przeciągle. Wilhelm wysiadł, wziął od niej walizki. Charlotta wysiadła. Niebo nad dworcem – pierwsza rzecz, jaką rozpoznała. Gołębie na stalowych dźwigarach. Od strony peronu kolejki miejskiej energiczna zapowiedź:

– Odsunąć-się-od-krawędzi-peronu!

Charlotta rozejrzała się ostrożnie po peronie.

– Całkiem pożółkłaś na twarzy – zauważył Wilhelm.

1 PAŹDZIERNIKA 1989

SZALEŃSTWO ZACZĘŁO SIĘ tuż przed ósmą rano.

Była niedziela.

Było cicho.

Przez półotwarte okno sypialni, kiedy nastawiła ucha, wdzierało się jedynie stłumione ćwierkanie wróbli, uświadamiając jej, jak wielka panuje cisza. Była to cisza miejsca odciętego od świata, które od ponad ćwierćwiecza drzemało w zaciszu urządzeń granicznych, bez ruchu przelotowego, bez hałasu maszyn budowlanych, bez nowoczesnego sprzętu ogrodniczego.

W tę ciszę wdarł się przenikliwy dzwonek telefonu, rozbrzmiewający w perfidnych odstępach.

Czasem Irina już po samym dźwięku dzwonka rozpoznawała, że to Charlotta. Leżała w łóżku na plecach, z nogami podciągniętymi do tułowia i zgiętymi w kolanach, i przez drzwi sypialni słyszała, jak Kurt wychodzi z kuchni, jak podłoga skrzypi pod nim podczas przemierzania sześciu metrów, bo taką długość miało pomieszczenie. Jak w końcu podnosi słuchawkę i mówi:

– Tak, mamo.

Irina zamknęła oczy, zasznurowała wargi. Starała się stłumić złość.

– Nie, mamo – powiedział Kurt. – Alexandra nie ma u nas.

Kiedy rozmawiał z Charlottą, mówił „Alexander” zamiast „Sasza”, co dziwnie brzmiało w uszach Iriny: że ojciec nazywa własnego syna „Alexandrem” – po rosyjsku mówiło się tak tylko wtedy, gdy było się z kimś na „pan”.

– Jeśli jesteście umówieni o jedenastej – powiedział Kurt – to Alexander pewnie przyjdzie o jedenastej… Halo?… Halo!

Najwidoczniej Charlotta odłożyła słuchawkę – jej najnowszy trik: po prostu odkładała słuchawkę, gdy traciła zainteresowanie rozmową lub gdy otrzymała informację, jakiej potrzebowała.

Kurt wrócił do kuchni.

Irina usłyszała szuranie jego kapci i brzęk naczyń: przygotowywał śniadanie. Od niedawna Kurt uparł się, że w weekendy on będzie robił śniadania – pewnie chcąc dowieść, że i on jest za równouprawnieniem.

Irina skrzywiła się i przez parę sekund żałowała utraconej godziny poranka: jedynej godziny, która należała do niej, kiedy nikt nie dzwonił, nikt nie działał jej na nerwy, kiedy w całkowitym spokoju piła kawę i paliła pierwszego papierosa, nim wzięła się do pracy, co za rozkosz. Tak samo jak kieliszeczek wódki, na który pozwalała sobie niekiedy, ostatnimi czasy. Tylko jeden, trzymała się ściśle tej zasady. Żeby uzbroić się na resztę dnia. Żeby wytrzymać ten obłęd.

„Ojbłęd”, jak mówiła Irina.

Od tygodni tak to teraz wyglądało: Charlotta dzwoniła codziennie, coś zamawiała, wydawała polecenia, odwoływała je, zmieniała, wydawała ponownie: Czy Irina mogłaby załatwić samoprzylepne etykiety, żeby opisać wazony na kwiaty. Jak co roku Charlotta pożyczała wazony z całego Neuendorfu i choć nigdy nie było z tym kłopotów, nagle wbiła sobie do głowy, że wszystkie muszą być opisane, żeby każdy dostał z powrotem swój wazon.

A właściwie dlaczego? Dlaczego, zastanawiała się Irina, koniec końców wsiadła do samochodu i załatwiła te cholerne etykiety? Pół dnia zajęło jej objechanie wszystkich sklepów papierniczych w mieście – łatwo powiedzieć, trudniej zrobić: trzeba było znajdować miejsca do parkowania, okrążać odcinki zamknięte z powodu remontów (zawsze te same, prace od lat nieposuwające się naprzód), stać w kolejce na stacji benzynowej (wykłócać się przez pół godziny z kierowcami wpychającymi się przed nią), irytować się czasem z powodu niepotrzebnie przejechanych kilometrów, bo kiedy w końcu znajdowała miejsce do parkowania, zastawała na sklepie wywieszkę „Zamknięte z powodu inwentaryzacji” – i wreszcie, bo oczywiście z każdego sklepu papierniczego odprawiano ją z niczym, pojechała z butelką koniaku do DEFY poprosić szefa laboratorium zdjęć wielkoformatowych, żeby załatwił jej parę tych cholernych etykietek… A Wilhelm przecież tak czy owak miał kwiaty w głębokim poważaniu. Dobrze pamiętała, jak rok wcześniej siedział w swoim fotelu i – na podobieństwo dziecka, które powtarza ciągle ten sam dowcip – gasił każdego gratulanta tym samym zdaniem:

– Wstaw zieleninę do wazonu!

A jego dwór kwitował je za każdym razem głośnym śmiechem, jakby to był nie wiadomo jaki przebłysk geniuszu.

Wilhelm już od dawna niedosłyszał. Poza tym był półślepy. Siedział więc tylko w swoim głębokim fotelu, szkielet z wąsami, ale kiedy podnosił rękę i przymierzał się do zabrania głosu, wszyscy milkli i czekali cierpliwie, dopóki nie wyda paru skrzekliwych dźwięków, które wszyscy obecni gorliwie potem interpretowali. Co roku nadawano mu jakiś order. Co roku wygłaszano jakieś mowy. Co roku serwowano ten sam podły koniak w tych samych kolorowych aluminiowych kubkach. I co roku, takie wrażenie odnosiła Irina, otaczało Wilhelma jeszcze więcej dworaków: mnożyli się jak swego rodzaju ród karłów, jeden w drugiego mali ludzie w wyświechtanych szarych ubraniach, którzy byli dla niej nie do rozróżnienia, którzy ciągle się śmiali i mówili językiem, pomimo jej najlepszych chęci, praktycznie dla Iriny niezrozumiałym. Kiedy zamknęła oczy, wiedziała już teraz, jak będzie się czuć pod koniec tego dnia, zdawała sobie sprawę, że na jej policzkach zastygł fałszywy uśmiech, czuła zapach majonezu, który bił w jej nozdrza, kiedy z nudów wypróbowała parę dań i przekąsek z zimnego bufetu, i wdychała aluminiowy aromat koniaku serwowanego w kolorowych kubkach.

Tak czy owak niechętnie zaglądała do domu teściów, już sama myśl o tym była nieprzyjemna. Nienawidziła ciemnych, ciężkich mebli, drzwi, dywanów. Wszystko w tym domu było ciemne i ciężkie. Wszystko przypominało jej czas naznaczony cierpieniem, przez który przeszła, nawet martwe zwierzęta przybite do ścian przez Wilhelma. Nie, także po trzydziestu trzech latach nie zapomniała, jak to było, gdy czyściła szpary w obitej boazerią garderobie w sieni. Jak musiała gotować płatki owsiane dla Wilhelma. Stać na dole pod schodami i nasłuchiwać, kiedy Wilhelm na górze wyjdzie z łazienki, a wtedy – myk! – do kuchni, zamieszać płatki, żeby się nie kleiły, gdy będą podawane… Nigdy w życiu nie była tak bezsilna: nie znała języka, jak głuchoniema, która rozpaczliwie próbuje zorientować się po gestach i spojrzeniach.

A Kurt?

Kiedy ona z dzieckiem uczepionym spódnicy stała w garderobie i prasowała koszule Wilhelma, Kurt siedział u Charlotty na kanapie i zajadał się winogronami. Tak było. Razem z tą panią Stiller.

Panią doktor Stiller, pardon.

Słyszała, jak Kurt wchodzi do pokoju, stawia coś na stole i wraca do kuchni. Zaraz będzie wpół do dziewiątej. Przed dziesiątą musiała odebrać kwiaty. Potem wpaść jeszcze do rosyjskiego magazynu po biełomorkanały. Poza tym chciała także ugotować pielmieni – skoro Sasza miał przyjść na obiad.

Kurt jednak upierał się, żeby nie wstawała, dopóki nie wetknie głowy w lekko uchylone drzwi i dziecinnym głosem nie zawoła jej na śniadanie. Irina wyświadczyła mu tę grzeczność. Ale właściwie dlaczego?

Przejrzała się w dużym, owalnym lustrze, wiszącym pod kątem nad ścianą czołową łóżka… Czy to kwestia oświetlenia? A może tego, że w tym cholernym lustrze człowiek widział siebie zawsze stojącego na głowie? Lustro też kiedyś zniknie, pomyślała Irina, w tym samym momencie przypominając sobie, że taka myśl już nieraz ją nachodziła: zawsze w niedziele, kiedy Kurt robił śniadanie, a ona leżała tutaj i przeglądała się w lustrze.

Najgorsze, że zaczęła odkrywać w swojej twarzy rysy matki, i fakt ten odbierał Irinie ducha. Oczywiście w dalszym ciągu prezentowała się całkiem dobrze. Horst Mählich, ten o psich oczach, także dziś prawiłby jej znowu żarliwe komplementy, i nawet ten wiecznie szczerzący zęby nowy sekretarz okręgu, bezpłciowa istota, która wydawała się zbudowana raczej z tworzywa sztucznego niż z ciała – w przeciwieństwie do starego, który był wprawdzie niski i gruby, lecz mimo to był mężczyzną i potrafił pocałować kobietę w rękę – natomiast ten nowy sekretarz, gdy ją pozdrawiał, ukłoniłby się niżej, niż to konieczne, a w jego wzroku, omijającym ją o włos, zabłysłoby przy tym jeśli nie uwielbienie, to coś w rodzaju zażenowania.

W niczym jednak nie zmieniało to faktu, że starość zbliżała się nieodwołalnie i w sposób odczuwalny, a odkąd zamieszkała z nimi jej matka (przed trzynastu laty Irina ściągnęła ją z Rosji, pokonawszy niewyobrażalne biurokratyczne przeszkody), codziennie miała przed oczami, w jakim kierunku prowadzi to zbliżanie. Naturalnie od zawsze wiedziała, że każdy się starzeje. Ale obecność matki uświadamiała jej dzień w dzień daremność walki, dręczyła ją, rodziła heretyckie pomysły, które zaczynały krążyć w jej głowie, podszeptując jej, żeby się poddała – jako kobieta. Na co jej rajstopy przeciwżylakowe i leczenie dziąseł, na co treski i mleczko kosmetyczne, na co jej wszelkie wyskubywanie i zamalowywanie? Żeby zaimponować jakimś nieciekawym starym funkcjonariuszom ostrzyżonym na urzędowego jeża? Dla małostkowej przyjemności corocznego triumfu nad panią Stiller, pardon, dr Stiller, której figura coraz bardziej przypominała worek kartofli, a twarz wskutek choroby nadciśnieniowej czerwieniła się coraz bardziej?

Zadzwonił telefon.

Znów zaskrzypiały kroki Kurta, kiedy przemierzał sześć metrów parkietu. Omijając miękką pluszową kanapę. Tuż obok drzwi do sypialni, a potem, w końcu, jego głos:

– Tak, mamo.

To niewiarygodne, pomyślała Irina, jak uprzejmy, jak cierpliwy jest Kurt wobec Charlotty.

– Nie, mamo – odpowiedział Kurt – teraz jest wpół do dziewiątej. Jeśli jesteście umówieni o jedenastej, to Alexander będzie za dwie i pół godziny.

W zasadzie, w głębi serca, było to obraźliwe dla Iriny. Tak, odczuwała to jako ciągłą, ciężką niesprawiedliwość, jakby Kurt do dziś nie chciał zrozumieć, jaką krzywdę wyrządziła jej wtedy Charlotta.

– Mamo, przecież nie wiem, o której jesteście umówieni – rzekł Kurt.

Charlotta traktowała ją jak ostatnią szmatę. Jak służącą. A najchętniej, pomyślała Irina, odesłałaby ją z powrotem, do jej rosyjskiej wioski – i wyswatała Kurta z panią dr Stiller.

Usłyszała, jak Kurt człapie z powrotem do kuchni. O Boże, ile czasu ten człowiek potrzebuje na odwinięcie z opakowania kawałka sera i postawienie dwóch talerzyków? A potem na dodatek będzie mu się wydawało, że ma swój udział w pracach domowych. Tymczasem więcej przy tym szkodził, niż było z niego pożytku. Raz zapomniał podstawić dzbanek pod ekspres do kawy. Innym razem podał niegotowane jajka na śniadanie – ale wodę gotował dokładnie trzy i pół minuty!

Jedyna szczęśliwa perspektywa dzisiaj: że Sasza będzie na obiedzie. To, pomyślała Irina, zrzucając kołdrę, żeby wykonać kilka ćwiczeń jogi (albo czegoś, co za nią uważała) – to będzie jedyna przyjemność towarzysząca tym urodzinom.

Jak każdy inny również Sasza miał bowiem swoje „specjalne zadanie” – Charlotta uwielbiała powierzać wszystkim „specjalne zadania”, była nawet osoba odpowiedzialna za papier do owijania kwiatów i odpowiedzialny za mycie butelek vita-coli, ciągle poklejonych wskutek źle działających automatów do napełniania. Sasza odpowiadał za rozkładanie rozsuwanego stołu. Z jakiegoś powodu Charlotta wbiła sobie do głowy, że Sasza jako jedyny potrafi rozłożyć rozsuwany stół. Było to idiotyczne wyobrażenie, ale Irina wolała nie wyprowadzać jej z tego błędu. Bo kiedy Sasza, zamówiony na jedenastą, upora się z rozkładaniem stołu, nie będzie mu się już opłacało wracać do Berlina, skutkiem czego jak zwykle zostanie przy Fuchsbau do rozpoczęcia przyjęcia urodzinowego, a wtedy, jak co roku, razem zjedzą pielmieni, z kwaśną śmietaną i musztardą, tak jak lubił.

O ile nie przyjedzie z nim Catrin.

Nie miała nic przeciwko Catrin z „C” i bez „h” (i z akcentem na „i”: Catrín!), abstrahując od tego, że nie rozumiała, dlaczego Sasza musiał się od razu wprowadzić do tej kobiety. Zawsze od razu wprowadzał się do kobiet, zamiast najpierw chwilę odczekać, poznać się trochę. Zobaczyć, czy związek w ogóle funkcjonuje. Tak pięknie mógł tutaj mieszkać: Irina specjalnie rozbudowała strych, powstało kompletne mieszkanie, praktyczne, z osobną łazienką.

Nie, nie mam nic przeciwko Catrin, pomyślała Irina, wykonując całkiem znośną świecę, przy czym, jeśli mam być całkiem szczera, jest dla mnie zagadką, co Sasza widzi w tej kobiecie… Naturalnie to nie była jej sprawa. I wystrzegała się jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. Mimo to dziwiła się, że tak przystojny, inteligentny młody człowiek nie znalazł lepszej kobiety. Rzekomo była aktorką. Czy on naprawdę nie widzi, że ta kobieta jest brzydka? Koślawe kolana, brak talii, brak pupy. I podbródek, mówiąc szczerze, jak u robotnika budowlanego… Za to miała piękne oczy, trzeba jej to przyznać. Chociaż, z drugiej strony: to trzepotliwe spojrzenie, ten niepokój w oczach, kiedy się z nią rozmawiało… Irina nigdy nie miała wrażenia, że naprawdę się do niej zbliża. Ta kobieta wydawała się być wciąż gdzie indziej, zawsze wydawała się, i to gorączkowo, nad czymś zastanawiać, zawsze gdy uśmiechała się do kogoś, coś działo się w jej głowie.

Mniejsza o to, pomyślała Irina, przyglądając się swoim uniesionym pionowo nogom, jeśli miała być szczera, uważała, że są jeszcze całkiem do rzeczy, zwłaszcza w porównaniu z nogami Catrin, które przypominały sztachety, toteż postanowiła nie zakładać długiej sukni bez pleców, jak w poprzednim roku, tylko, choć mniej odświętną, spódnicę w kolorze morskim, która właściwie była trochę za krótka dla kobiety w jej wieku – mniejsza o to, pomyślała Irina, niech sobie będą szczęśliwi albo i nie, ale raz w roku, pomyślała, Sasza powinien mieć taką możliwość i przyjść sam do domu. Raz w roku chciała zjeść z Saszą pielmieni jak dawniej. Czy było w tym coś niewłaściwego? Zwłaszcza że Catrin i tak ich nie lubiła. A po obiedzie, jak wyobraziła sobie Irina, gdy z cichym westchnieniem skończyła świecę, po obiedzie Sasza położy się trochę na górze, a potem mężczyźni usiądą w pokoju Kurta i rozegrają partię szachów. Irina uwielbiała się przyglądać, jak mężczyźni w pokoju Kurta grają w szachy i sączą przy tym kieliszek koniaku, także ona, kiedy tylko skończy zmywać naczynia, naleje sobie kieliszek koniaku i w milczeniu – na mur-beton! – przysiądzie się do nich (i co najwyżej trąci Saszę w nogę pod stołem, jeśli ten przegapi jakiś niebezpieczny ruch). A następnie pójdą razem na przyjęcie urodzinowe – znośne, ba, niemal przyjemne wyobrażenie, w każdym razie co się tyczy małego spaceru przez jesienny Neuendorf, wyobrażenie, które nadawało się w sam raz, by wywoływać jeszcze odleglejsze, jeszcze bardziej nieprawdopodobne wspomnienia, wspomnienia czasów, kiedy w Neuendorfie jeszcze palono liście, kiedy mały Sasza dreptał jeszcze obok niej…

Ale nagle po raz trzeci tego ranka zadzwonił telefon. Zanim się spostrzegła, skoczyła na równe nogi i chwyciła słuchawkę.

– Dałabyś nam raz zjeść śniadanie w spokoju – fuknęła, nie dopuściwszy Charlotty w ogóle do głosu.

Po czym rzuciła z hukiem słuchawkę na widełki, przez chwilę nieruchomym wzrokiem wpatrywała się w aparat, jakby to było zwierzę, które właśnie ustrzeliła, i w następnej chwili pewnie byłaby w stanie roztrzaskać go jednym uderzeniem – ale telefon już nie zadzwonił.

– Nie powinnaś się tak denerwować – powiedział Kurt.

Stał za nią, w każdej ręce trzymał kieliszek do jaj (z jajkiem!).

– Jeszcze jej bronisz! – prychnęła.

Kurt nie odpowiedział, odstawił kieliszki z jajkami i objął Irinę. Było to ojcowskie objęcie, zupełnie pozbawione podtekstów: Kurt oplótł ramionami ciało Iriny i łagodnie kołysał ją tam i z powrotem. W ich wewnętrznym języku nazywało się to „pocieszaniem” i choć Irina z początku miała opory, w gruncie rzeczy chętnie dawała się pocieszać, i kiedy tylko Kurt brał ją w ten sposób w ramiona, zupełnie automatycznie pojawiało się uczucie, że miała powody, żeby być pocieszaną: za wszystko, co straciła, za wszelkie krzywdy, jakie wyrządziło jej nie tylko życie, ale także Kurt. Oparła głowę o ramię Kurta i pozwalała się kołysać tam i z powrotem. W tym samym momencie otworzyły się skrzypiące drzwi pokoju jej matki – skutkiem czego Irina zastygła w bezruchu, oczekując w napięciu na odgłos dreptania, kroki powinny dać się słyszeć kilka sekund później… Mimo woli ujrzała oczyma wyobraźni zgarbioną postać w szlafmycy, którą matka sama zrobiła na drutach i w której spała przez okrągły rok, z pękiem kluczy noszonym na szyi na łańcuszku o każdej porze dnia, jakby się obawiała, że Irina podstępnie zostawi ją na zewnątrz i pozamyka drzwi, ujrzała sfatygowane pantofle, które bardziej przypominały szmaty niż buty, matka najbardziej lubiła je nosić, ponieważ bolały ją stopy zeszpecone przez halluksy… Nadieżda Iwanowna, duch, który ucieleśniał jej przyszłość.

Duch przyczłapał bliżej i pozostał niewidzialny za półotwartymi drzwiami salonu, coś mrucząc.

Irina gwałtownie otworzyła drzwi.

– Czego chcesz?

Irina rozmawiała z matką po rosyjsku; przez trzynaście lat, jakie Nadieżda Iwanowna tu przeżyła, nie nauczyła się ani słowa po niemiecku, z wyjątkiem „Dzień dobry” i „Do widzenia” – które jednak niestety przeważnie myliła ze sobą.

– Kiedy przyjdzie dzisiaj Sasza? – zapytała Nadieżda Iwanowna.

– A skąd mam wiedzieć, kiedy przyjdzie Sasza – fuknęła Irina. – Lepiej załóż sobie zęby i coś zjedz!

– Nie potrzebuję śniadania – odparła Nadieżda Iwanowna i podreptała do łazienki.

Irina usiadła i wyłowiła z paczki papierosa marki „Club”.

– Zjedz coś najpierw – powiedział Kurt.

– Najpierw muszę zapalić – upierała się Irina.

– Iruszka, nie musisz się wszystkim tak denerwować. Spójrz, jak pięknie świeci słońce.

Zrobił grymas, żeby wprawić ją w dobry humor.

– Nie potrzebuję śniadania – powtórzyła Irina, małpując matkę.

– Na pewno nie umrze z głodu – zapewnił ją Kurt.

Irina ze złością machnęła ręką. Łatwo mu mówić, on nie troszczył się o Nadieżdę Iwanowną. Nie wiedział, jak wygląda jej pokój: spleśniała żywność, którą Irina ciągle tam znajdowała, ponieważ Nadieżda Iwanowna bez przerwy znosiła do swojego pokoju jakieś na wpół zepsute produkty, żeby je zjeść u siebie – po kryjomu, bo koniecznie chciała udowodnić, że nie jest dla nikogo ciężarem. Kurt nie musiał zmywać powtórnie naczyń, które Nadieżda Iwanowna z notorycznej oszczędności zmywała w letniej wodzie i bez płynu. Nie musiał znosić epidemii ogórków, która wybuchała co roku o tej porze, ponieważ Nadieżda Iwanowna za wszelką cenę chciała być „pożyteczna”, okupując kuchnię całymi dniami i tygodniami, żeby kisić zbierane przez siebie ogórki – czynność, która miała sens w Rosji, na Uralu, ale tutaj, gdzie słoik kiszonych ogórków można było kupić w każdym sklepie za parę fenigów, zupełnie mijała się z celem.

– To okropne – powiedziała Irina – być otoczonym przez samych starych ludzi.

– Mam się wyprowadzić? – spytał Kurt.

Za szczególnie śmieszne Irina tego nie uznała, ale gdy zerknęła na Kurta, gdy zobaczyła, jak siedzi z pobrużdżoną przez życie twarzą, z coraz bardziej rozrastającymi się brwiami (przed wyjściem na urodziny koniecznie je przystrzyc!) i niebieskimi oczami, z których na jedno nie widział od dzieciństwa i stopniowo odzwyczaił się od poruszania nim tak samo jak drugim (skaza, której Irina prawie już nie zauważała po czterdziestu latach małżeństwa, aczkolwiek chętnie ją przytaczała, pragnąc wyjaśnić wady charakteru Kurta, na przykład jego nadmierną ambicję i notoryczne zdrady) – gdy zobaczyła, że tak siedzi, szelmowsko uśmiechając się z własnego żartu, poczuła nagle sympatię do tego człowieka. Co więcej, poczuła zaskakującą pokusę, żeby mu wszystko przebaczyć – w każdym razie w tym momencie, kiedy uświadomiła sobie, że również Kurt się starzeje; przynajmniej pod tym względem nie zostawiał jej na lodzie.

– Wiesz co, Iruszka – powiedział – dzisiaj niedziela, kto wie, jak długo jeszcze utrzyma się piękna pogoda. Pojedźmy do lasu, pochodzimy trochę, będziemy szukać grzybów albo czegoś innego.

– Przecież ty nie lubisz szukać grzybów – odpowiedziała Irina.

Kurt mało że nie lubił szukać grzybów – on nigdy ich też nie znajdował. Irina nie powiedziała jednak tego na głos, ponieważ wiązała to z faktem widzenia tylko na jedno oko.

– Ale lubię się przyglądać, jak ty szukasz.

– Kurtik, muszę przygotować jedzenie, muszę jechać po prezent dla Wilhelma…

– Jaki znowu prezent?

Irina wzniosła oczy do nieba.

– Od trzydziestu lat Wilhelm dostaje ten sam prezent!

Chodziło o dziesięć paczek biełomorkanałów, klasycznych rosyjskich papierosów, które Irina załatwiała dla niego w bufecie tak zwanego domu oficerów – właściwie paskudztwo, które Wilhelm palił tylko po to, żeby się popisać, żeby zademonstrować swoim towarzyszom, jak się zgniata tekturowy ustnik, serwując przy tym swój wyjątkowo wątły zasób słów rosyjskich i czyniąc niejasne aluzje do swego „okresu moskiewskiego”.

– Iruszka – wtrącił Kurt – Wilhelm nie pali już od dwóch lat.

A to pech: Kurt miał rację. Po ciężkim zapaleniu płuc (co prawda już nieraz miał ciężkie zapalenie płuc) Wilhelm rzucił palenie; podczas ostatnich urodzin podarował nawet biełomorkanały Horstowi Mählichowi, który nie odważył się od razu zgnieść ustnika i zapalić w obecności zgromadzonych gości.

– A kto ugotuje obiad?

– Zrobisz coś prostego – odpowiedział Kurt.

– Coś prostego! – Irina pokręciła głową. – Będzie Sasza… a ja mam zrobić coś prostego!

– A czemu nie?

– Bo pierwszego października, kiedy przychodzi Sasza, zawsze jemy pielmieni.

– Daj spokój – zaprotestował Kurt – to przecież zupełnie obojętne.

Nadtłukł czubek swojego jajka i zaczął obierać skorupkę do kieliszka, Irina uważała tę metodę za bezwzględną, bo nieprzyjemnie było wyławiać później skorupki z kieliszków.

Nic jednak nie powiedziała. Wzięła głęboki oddech, od którego trochę zakręciło jej się w głowie. Usłyszała, jak Nadieżda Iwanowna wychodzi z łazienki.

– Najpierw pójdę do łazienki – oświadczyła Irina.

*

Kiedy wróciła z łazienki, Kurt przeglądał gazetę. Jego talerzyk nadal był nieużywany, bez śladu okruchów.

– Dlaczego nic nie jesz – zapytała. – Znów tylko będzie bolał cię żołądek.

– Naprawdę nie ma ani słowa – powiedział. – Ani pół słowa o Węgrzech, ani słowa o uchodźcach, nic o ambasadzie w Pradze…

Złożył gazetę i cisnął na stół. Na stronie tytułowej można było przeczytać napis dużymi literami:

W WALKACH NASZYCH CZASÓW

NRD I CHRL STOJĄ PRZY SOBIE RAMIĘ W RAMIĘ

Irina widziała ten nagłówek już poprzedniego dnia – było to weekendowe wydanie „ND”, którego Kurt jeszcze nie czytał, ponieważ tego samego dnia przyszła z Moskwy „Litieraturnaja gazieta”. Irina zastanawiała się, dlaczego jeszcze w ogóle czyta te bzdury: „Neues Deutschland”!

Kurt postukał palcem w gazetę.

– Rozumiesz, co oni chcą przez to powiedzieć?

Irina wzruszyła ramionami. Widziała już także fotografię: jacyś bonzowie, którzy stali w trzech długich rzędach jeden za drugim, ziarnistość obrazu była tak duża, że wielu Chińczyków z trudem dało się odróżnić od Niemców. Całkiem normalne, typowe, głupie zdjęcie z „ND”, ale jednak szczególnie głupie wobec faktu, że akurat im ludzie uciekali (fakt, który jednak Irinę, w odróżnieniu od Kurta, napełniał nie tyle zatroskaniem, ile uczuciem złośliwej satysfakcji).

– To ostrzeżenie – oznajmił mentorskim tonem Kurt. – A to znaczy: Ludzie, jeśli dojdzie tutaj do jakichś demonstracji, to zrobimy jak Chińczycy na placu Niebiańskiego Spokoju. Na miły Bóg, doprawdy, tu jest beton – powiedział. – Wszędzie beton!

Wziął z koszyka kromkę białego chleba i zaczął ją smarować masłem.

Obraz, jaki pojawił się w głowie Iriny przy słowach „plac Niebiańskiego Spokoju”: chudy człowiek w białej koszuli, który zatrzymał kolumnę czterech lub pięciu czołgów. Przypomniała sobie, jak przed telewizorem wstrzymała oddech, kiedy pierwszy czołg, wypuszczając kłęby dymu i zatrważająco się kołysząc, próbował ominąć człowieczka. Wiedziała, co to za uczucie znajdować się tak blisko czołgu. Dwa lata była na wojnie, choć tylko jako sanitariuszka. Poznawała T-34 po charakterystycznym odgłosie, z jakim ruszał.

– Ale pogadaj z Saszą – poprosiła. – Żeby nie zrobił jakiegoś głupstwa.

Kurt lekceważąco machnął ręką.

– Jakby Sasza mnie słuchał!

– Mimo to musisz z nim pogadać.

– A co mam mu powiedzieć? Spójrz tylko na te dyrdymały. – Kurt tak gwałtownie postukał palcem w „ND”, że aż Irinę zabolało. – Same kłamstwa i dyrdymały!

– Dziś po południu opowiedz to swojej matce.

Irina wyłowiła z paczki następnego papierosa. Kurt chwycił ją za rękę.

– Daj spokój, Irina, najpierw coś zjedz.

Zegar w salonie wymruczał dziewiątą. Oboje, jakby się umówili, na kilka chwil zastygli w bezruchu – należało się dokładnie wsłuchać, jeśli na podstawie bezdźwięcznego dzwonienia chciało się ustalić, która godzina. Następnie Kurt stwierdził:

– W porządku, porozmawiam z Saszą.

Zaczął jeść łyżeczką swoje jajko, lecz jeszcze raz przerwał i dodał:

– Ale po śniadaniu pójdziemy na mały spacer.

Również Irina wzięła kromkę chleba z koszyczka, posmarowała masłem i nałożyła ser, przeliczyła, ile czasu pozostanie im na spacer, jeśli podaruje sobie wizytę w rosyjskim magazynie. Z drugiej strony: nie miała ochoty na spacer, a już na pewno nie z Kurtem, który zawsze pędził przodem. Nie miała też odpowiednich butów.

– Zadzwonić po Verę? – spytał Kurt. – Może wybrałaby się z nami.

– Ach, taaak – stwierdziła Irina – to o to chodzi!

– Co? O co chodzi?

– Stęskniłeś się za Verą, co?

– Vera to twoja przyjaciółka – odpowiedział. – Pomyślałem, że tylko ze mną będziesz się nudzić.

– Vera nigdy nie była moją przyjaciółką.

– Cudownie – stwierdził Kurt – w takim razie pójdziemy sami.

Irina odsunęła kromkę, zapaliła papierosa.

– Ira, co to ma znaczyć?

– Nic – odpowiedziała. – Możesz pójść na spacer z Verą.

– Nie chcę iść na spacer z Verą – oświadczył.

– Wybacz, ale przed chwilą powiedziałeś, że chcesz pójść z Verą na spacer.

Przez kilka sekund panowała cisza. W następnej chwili zaskrzypiały drzwi i w korytarzu dało się słyszeć dreptanie Nadieżdy Iwanowny, które zbliżało się, zatrzymało… Irina otworzyła gwałtownie drzwi i wyciągnęła w stronę matki talerz z kanapką.

– Proszę, zjedz – rozkazała.

– Co to jest? – zapytała Nadieżda Iwanowna, nie biorąc od niej talerza.

– Boże drogi, to jest chleb! Z serem! Myślisz, że chcę cię otruć?

– Nie znoszę sera – odpowiedziała Nadieżda Iwanowna.

Irina wstała, przeszła do pokoju matki i postawiła z hukiem talerz na stole.

Dopiero gdy znalazła się z powrotem w salonie, wdarł się do jej świadomości zapach pokoju Nadieżdy Iwanowny – oprócz spleśniałych produktów żywnościowych oraz intensywnych, choć bezużytecznych maści do stóp była to przede wszystkim zabijająca wszystko, słodkawo stęchła woń przywiezionego z Rosji proszku na mole, który Nadieżda Iwanowna stosowała w śmiertelnie niebezpiecznym stężeniu.

Irina jeszcze raz otworzyła drzwi pokoju i krzyknęła:

– A czasami mogłabyś przewietrzyć!

Usiadła, ukryła twarz w dłoniach.

– Chcesz jeszcze kawy? – spytał Kurt.

Irina skinęła głową.

– Przepraszam – powiedziała.

Kurt dolał jej kawy, po czym, starannie rozprowadzając jeszcze trochę zbyt twarde masło, zrobił jej kanapkę z serem, dokładnie taką samą, jaką przed chwilą zaniosła do pokoju Nadieżdy Iwanowny, i jej podał.

– Iruszka, myślałem, że mamy to już za sobą.

Owszem, pomyślała Irina, ja też myślałam, że mamy to za sobą.

Zamiast tego powiedziała jednak na głos:

– Posłuchaj, Kurtik, idź sam na spacer, naprawdę mam dużo roboty.

– Sam – powtórzył Kurt – sam chodzę codziennie.

– W takim razie idź do ogrodu ciąć róże – powiedziała Irina.

– Chcesz, żebym przyciął róże? – Kurt westchnął.

– Później przyniosę ci do ogrodu kawę i chleb, i dżem z malin – dodała.

Kurt skinął głową.

– Żem ma lin – powtórzył.

Bo Irina rzeczywiście mówiła „żem ma lin”. Mówiła „ojbłęd” i „żem ma lin” i „ejNeRDie” zamiast „eNeRDe”. Od trzydziestu lat tak wymawiała te wyrazy, uparcie rozwijając własny dialekt, i od trzydziestu lat drażniła tym Kurta.

– Co teraz jest nie tak? – zapytała.

– Nic – odparł Kurt z niewzruszoną miną. Po czym dodał po krótkiej przerwie: – Żem jest najpierw w linie, czyli lin ma żem, potem żem wychodzi z lina, a potem ty przynosisz mi go do ogrodu.

– Ach ty – powiedziała tylko.

Zamachnęła się w jego kierunku, ale ze śmiechem.

Kurt udał, że ucieka przed jej atakiem, i poszedł do swojego pokoju po fajkę. W tym momencie znów zadzwonił telefon.

– Zaczekaj, ja odbiorę – zawołał Kurt ze swojego pokoju.

Wrócił śpiesznie i położył fajkę na stole. Podszedł do telefonu, podniósł słuchawkę.

– Tak – powiedział Kurt.

– Halo – powiedział, a po sposobie, w jakim wymówił to „halo”, Irina zorientowała się, że to nie jego matka.

– Coś takiego – powiedział. – A to dlaczego?

Po usłyszeniu odpowiedzi twarz Kurta nagle poszarzała.

– Co się stało? – dopytywała się Irina.

Kurt podniósł jednak rękę na znak, żeby nie przeszkadzała, a do słuchawki powiedział:

– Chyba nie mówisz tego poważnie.

Potem słuchał przez chwilę, kilka razy powtarzając cicho:

– Tak… Tak… Tak…

W pewnej chwili wydawało się, że rozmowa się urwała.

– Halo – powiedział Kurt. – Halo?

Czyżby to jednak była Charlotta? Coś się stało?

Kurt wrócił powoli do stołu, usiadł.

– Kto to był? – spytała Irina.

– Sasza – odpowiedział.

– Sasza?

Kurt skinął głową.

– Co się stało, gdzie on jest?

– W Giessen – odparł cicho.

Jej ciało zareagowało natychmiast – jakby ktoś wymierzył jej cios, podczas gdy jej głowa potrzebowała dużo czasu, żeby zrozumieć, co znaczy: Giessen.

Przez dłuższy czas żadne się nie odzywało.

Po chwili Kurt zaczął nabijać fajkę. Od czasu do czasu wydmuchiwał powietrze przez nos, odgłos, jaki wydawał, kiedy był bezradny.

Z jego woreczka z tytoniem dobiegał chrzęst.

A potem zaskrzypiały drzwi pokoju Nadieżdy Iwanowny. Wolno, bardzo wolno człapanie zbliżało się do salonu… Urwało się. Po czym, przez szparę w drzwiach, dobiegł głos Nadieżdy Iwanowny, cienki, ale stanowczy, wznoszący się w typowy sposób.

– Żeby Sasza nie zapomniał potem zabrać ogórków.

Kurt wstał powoli, obszedł stół, otworzył całkiem drzwi jej pokoju i powiedział:

– Nadieżdo Iwanowna, Sasza dziś nie przyjdzie.

Nadieżda Iwanowna stała przez chwilę bezradnie, po czym stwierdziła:

– Nic nie szkodzi, przecież ogórki się utrzymają.

– Nadieżdo Iwanowna… – zaczął Kurt. Uniósł ręce, lecz zaraz je opuścił i powiedział: – Nadieżdo Iwanowna, proszę, usiądźcie na chwilę.

– Ja już jadłam śniadanie – odparła.

– Proszę, usiądźcie na chwilę – powtórzył Kurt.

Nadieżda Iwanowna podreptała powoli dookoła stołu, usiadła na brzeżku krzesła, postawiła na stole przyniesiony słoik ogórków i położyła żylaste, spracowane dłonie jedną na drugiej.

– Nadieżdo Iwanowna – zaczął Kurt – sprawa wygląda tak: Sasza pewnie przez jakiś czas nie będzie przychodził.

– Jest chory? – spytała Nadieżda Iwanowna.

– Nie – odpowiedział Kurt. – Sasza jest na Zachodzie.

Nadieżda Iwanowna zastanowiła się chwilę.

– W Ameryce?

– Nie, nie w Ameryce, na Zachodzie. W Niemczech Zachodnich.

– Wiem – powiedziała Nadieżda Iwanowna. – Niemcy Zachodnie, to jest w Ameryce.

Irina nie wytrzymała.

– Saszy nie ma – krzyknęła. – Nie żyje, rozumiesz, nie żyje!

– Irino – powiedział Kurt po niemiecku – nie możesz mówić takich rzeczy!

Do Nadieżdy Iwanowny zwrócił się po rosyjsku:

– Nie jest tak, że Sasza nie żyje, Irinie chodziło o to, że on jest bardzo daleko. Że już nie przyjdzie.

– Ale może z wizytą? – podsunęła Nadieżda Iwanowna.

– Nie – odparł Kurt – z wizytą też nie. Nic więcej nie potrafię wam w tej chwili powiedzieć.

Nadieżda Iwanowna podniosła się powoli i podreptała z powrotem do swojego pokoju. Drzwi zaskrzypiały, kiedy je zamykała.

1959

NIESKOŃCZONOŚĆ.

Achim Schliepner powiedział, że nie da się policzyć do nieskończoności.

Alexander leżał na pryczy i marzył o tym, żeby policzyć do nieskończoności. Marzył o tym, żeby być pierwszym człowiekiem, który zdoła policzyć do nieskończoności. Wiedział już, jak się liczy. Liczył więc i liczył. A licząc, wzbijał się na wyżyny przyprawiające o zawrót głowy. Miliony, tryliony, trylibiliony, tysiące milionów tryliblionów… I nagle dotarł na miejsce: nieskończoność! Huczne oklaski. Teraz był sławny. Stał w odkrytej czarnej czajce, legendarnej sowieckiej reprezentacyjnej bryce z mnóstwem chromu na karoserii i skrzydłami z tyłu jak u rakiety. Pojazd toczył się wolno ulicą. Ludzie po obu stronach tworzyli szpaler, jak na Pierwszego Maja, i machali do niego małymi czarno-czerwono-złotymi chorągiewkami…

Wtem poczuł na głowie książkę. To na pewno pani Remschel, która pilnowała, żeby spali. Kto nie spał, ten dostawał książką po głowie.

Kiedy mama odebrała go z przedszkola, już zmierzchało. Wkrótce zacznie chodzić człowiek zapalający gazowe latarnie.

– Mamo, kiedy pojedziemy do baby Nadii?

– Ach, Saszeńka, to jeszcze potrwa chwilę.

– Dlaczego wszystko zawsze tak długo trwa?

– Ciesz się, Saszeńka, że trwa tak długo. Kiedy dorośniesz, nagle wszystko będzie się dziać bardzo szybko.

– Dlaczego?

– Tak to już jest: kiedy człowiek się starzeje, czas upływa szybciej.

Zdumiewające odkrycie.

Byli już przy konsumie. Konsum znajdował się mniej więcej w połowie drogi. Droga była długa, szczególnie rano. Droga powrotna zawsze wydawała mu się krótsza. Zastanawiał się, czy nie brało się to stąd, że po południu był już odrobinę starszy.

– Chcesz ze mną wejść – spytała mama – czy wolisz poczekać na zewnątrz?

– Chcę z tobą wejść – odpowiedział.

W konsumie mleko było na kartki. Sprzedawczyni napełniała bańkę dużą chochlą. Dawniej robiła to zawsze pani Blumert. Ale panią Blumert aresztowano. Wiedział zresztą, dlaczego: dlatego że sprzedawała mleko bez kartek. Tak powiedział mu Achim Schliepner. A mleko bez kartek było surowo wzbronione. Dlatego Alexander przeraził się, gdy usłyszał, jak nowa sprzedawczyni mówi:

– Nie szkodzi, pani Umnitzer, w takim razie przyniesie pani jutro swoją kartkę.

Jego matka nadal szukała kartki w portmonetce.

– Ja nie chcę mleka – oświadczył Alexander.

– Słucham?

Przerażenie poraziło jego głos. Ledwo mógł mówić.

– Nie chcę mleka – powtórzył.

Matka wzięła bańkę z rąk sprzedawczyni.

– Nie chcesz mleka?

Wyszli ze sklepu, ledwo poruszał nogami. Matka uklękła obok niego.

– Co z tobą, Saszeńka?

Składając wyrazy sylaba po sylabie, podzielił się z nią swoimi obawami. Matka roześmiała się.

– Ależ, Saszeńka, nikt mnie nie aresztuje!

Zaczął płakać. Matka podniosła go i ucałowała.

Nazywała go Łapoczka, czyli łapka.

U piekarza dostał kawałek pysznego ciasta migdałowego. Słodki miód mieszał się na jego wargach ze słonymi łzami. Świat wracał stopniowo do normy.

– Ale pani Blumert została aresztowana – powiedział.

– Bzdury opowiadasz! – stwierdziła mama, wznosząc oczy ku niebu. – Nie mieszkamy przecież w Związku Radzieckim!

– Dlaczego?

– A, tak mi się tylko powiedziało. Tylko nie opowiadaj babci, że w Związku Radzieckim aresztują ludzi.

Mieszkali przy Steinweg. Na dole mieszkali babcia i Wilhelm. Na górze oni: mama, tata i on.

Tata był doktorem. Nie takim prawdziwym doktorem, tylko doktorem od pisania na maszynie. Tata był bardzo duży i bardzo silny i wiedział wszystko. Mama wszystkiego nie wiedziała. Mama nie znała nawet porządnie języka niemieckiego.

– No, a co znaczy po niemiecku „krysa”?

I już w ten sposób wytrącało się mamie broń z ręki.

Z drugiej strony mama walczyła na wojnie: z Niemcami.

– Zastrzeliłaś jakichś?

– Nie, Saszeńka, ja nie strzelałam. Byłam sanitariuszką.

Niemniej jednak napełniało go to dumą. Jego mama wygrała wojnę. Niemcy przegrali. Co dziwne, tata też był Niemcem.

– Walczyłeś z mamą?

– Nie, kiedy zaczęła się wojna, ja już byłem w Związku Radzieckim.

– Dlaczego?

– Bo uciekłem z Niemiec.

– A potem?

– Ścinałem drzewa.

– A potem?

– Poznałem mamę.

– A potem?

– Wydaliśmy cię na świat.

Wydawanie na świat wyobrażał sobie jakoś tak, że najpierw musieli wywiercić dziurę w ziemi. Mniej więcej jak z babcinym zraszaczem do trawy. Był to długi drążek ze szpicem, który wbijało się w ziemię. Reszta była na razie niejasna. Miała coś wspólnego z ziemią.

W niedziele gramolił się do łóżka rodziców. Wetknął sobie palec w tyłek, po czym zażądał:

– Powąchaj.

– A fuj! – zawołał ojciec i wyskoczył z łóżka.

Zdumiewające odkrycie: że własne gówno też śmierdzi.

Potem zrobili gimnastykę poranną z hula-hoop.

– To teraz modne – powiedziała mama.

Bo mama była modna. A tata nie był taki modny. Nigdy nie chciał wyrzucać starych rzeczy.

– Buty są przecież jeszcze dobre – mówił.

Ale mama odpowiadała:

– Przestały być modne.

Przenikliwy swąd, kiedy mama opalała kurę nad płomieniem gazowym.

Korzystne: że tata wolał jeść białe mięso.

Niepojęte: że rodzice bez przymusu spali po obiedzie.

Później gra w szachy. Tata dawał mu fory: dwie wieże, a mimo to zawsze wygrywał.

– Morphy już w wieku sześciu lat wygrywał ze swoim ojcem – mawiał tata.

W takim razie nie było aż tak źle. On miał przecież dopiero cztery. Najpierw musiał skończyć pięć. A wtedy wciąż jeszcze będzie miał czas. Bardzo dużo czasu, żeby wygrać z ojcem w szachy.

Były dni powszednie: od poniedziałku do piątku. Poza tym wiedział, że jest Pierwszy Piątek i Drugi Piątek. Bo w Drugi Piątek chodził do babci.

Ale wcześniej była kąpiel. Czesanie włosów. A potem jeszcze, już się zawczasu domyślił, mama szybkim ruchem wyciągnęła nożyczki.

– Zawsze kiedy chodzę do babci, musisz mi przycinać włosy.

– Przestań się wreszcie wiercić.

– Ale to kłuje!

To było dokładnie to – typowe uczucie związane z wyjściem do babci: świeżo po kąpieli, w płaszczu kąpielowym, a w kark kłuły obcięte włoski.

– No, idźże już, Łapoczka – powiedziała mama.

Mama stała u góry przy schodach. Babcia stała na dole przy schodach.

– No, chodźże już, mój wróbelku – niecierpliwiła się babcia.

Odwrócił się, pomachał mamie. Co miało znaczyć: Spokojnie możesz sobie iść. Nie chciał, żeby słyszała, jak babcia mówi „mój wróbelku”. Nie chciał też, żeby babcia słyszała, jak mama mówi „Łapoczka”.

Ale mama go nie zrozumiała. Stała nadal, machała do niego.

Wolno, bardzo wolno, zszedł po stopniach, trzymając się balustrady, dopóki stopnie nie skręciły i schody szerokim łukiem nie przeszły do sieni, gdzie zawsze wieczorem świeciła się różowa muszla, w której Wilhelm, nie wiadomo jakim sposobem, zamontował żarówkę.

Świat babci. Tutaj wszystko było trochę inne. I on też od razu mówił inaczej, w sposób trochę skomplikowany.

– Babciu, urządzimy dziś znowu naszą tajemnicę?

– Oczywiście, mój wróbelku.

Najpierw nakryli do stołu. Alexander biegał usłużnie tam i z powrotem między kuchnią a salonem, jak babcia nazywała duży pokój.

Zasady nakrywania stołu (obowiązujące tylko na parterze budynku): serwetki, wetknięte w srebrne obrączki, leżały całkiem z boku. Potem nóż, potem widelec. A potem deska kuchenna. Bo u babci jadało się z takich desek. Było to bardzo praktyczne, gdyż łatwiej było na niej odkroić od chleba skórkę. Wilhelm nie znosił bowiem skórki. Łyżkę kładło się u góry deski w poprzek. Łyżka była potrzebna do słynnego kremu cytrynowego babci.

Krem cytrynowy był ulubioną potrawą Alexandra. Ale jak to się stało, tego także nie wiedział. Właściwie krem cytrynowy w ogóle mu nie smakował. Mimo to był po prostu jego ulubionym jedzeniem – u babci.

Poza tym pił u babci herbatę rumiankową i jadł ser topiony oraz wątrobiankę. Również to wiązało się nieodłącznie z uczuciem pobytu u babci. Jak włoski na karku.

Masło należało postawić tak, żeby Wilhelm mógł wygodnie dosięgnąć.

I gotowe.

Od czasu do czasu urządzali swoją tajemnicę.

Ich tajemnica polegała na tym, że w kuchni podjadali chleb tostowy. Nazywali go chlebkiem chrup-chrup. Cała rzecz w tym, że Wilhelm nie znosił chrupiącego chleba. Nie znosił też, kiedy inni go jedli. Dostawał od tego gęsiej skórki, wyjaśniła babcia. Chlebek chrup-chrup musieli więc jeść po kryjomu w kuchni. Z marmoladą.

Dopóki nie zjawił się Wilhelm.

– Jak tam, hombre?

To mówiąc, poklepał go otwartą dłonią po twarzy.

Wilhelm miał wprawdzie małą głowę, ale za to duże dłonie. A to stąd, że kiedyś był robotnikiem. Teraz Wilhelm był kimś ważnym, ale dłonie robotnika mu pozostały. Jedna z nich wystarczała, żeby zakryć całą twarz Alexandra. Alexander zaczął się dławić, miał jeszcze w ustach chleb tostowy.

– No, to zobaczmy, coście przyrządzili na małpią kolację – powiedział Wilhelm i wkroczył dumnie do salonu.

– Wilhelm żartuje – szepnęła babcia do Alexandra.

To śmieszne zachowanie brało się, jak przypuszczał Alexander, stąd, że Wilhelm nie był jego prawdziwym dziadkiem. I dlatego po prostu mówiło się na niego tylko „Wilhelm”. Kiedy przez przeoczenie zdarzało mu się powiedzieć do niego „dziadku”, Wilhelmowi omal nie wyskakiwała sztuczna szczęka. A taki widok napawał Alexandra grozą.

Do kolacji była muzyka: z płyt gramofonowych. Adapter był ciemną szafką z półokrągłą klapą, którą otwierało się do góry.

Wilhelm był przeciwny muzyce.

– Ty ciągle z tym swoim brzękoleniem – mawiał.

Ale tylko on potrafił obsługiwać adapter. Dlatego babcia uderzała w błagalny ton:

– Wilhelmuniu, proszę, nastaw nam płytę, Alexander tak lubi słuchać Jorge Negrete.

W końcu Wilhelm wyjmował z szafy płytę, wysuwał ją z obwoluty, po czym, trzymając płytę w ręku tak delikatnie, że dotykał tylko brzegu i środka, brał pędzelek i przeciągał nim po rowkach lekko przesadnymi kolistymi ruchami, przy czym co jakiś czas spoglądał na płytę pod światło. Następnie szukał przez chwilę dzyndzla, który musiał przejść przez dziurkę pośrodku płyty, którego jednak nie było widać podczas manipulacji nad talerzem adaptera – skomplikowane zajęcie. Kiedy już się powiodło, Wilhelm ustawiał prędkość obrotów, pochylał się, skręcając szyję, dzięki czemu Alexander mógł popatrzeć na jego łysiejącą czaszkę, i ostrożnie opuszczał igłę, dopóki nie rozległ się wyraźnie słyszalny tajemniczy trzask… A potem rozbrzmiewała muzyka.

Cholerne graty. No dobrze, Alexander potrafił je sobie jakoś wyobrazić. Niejasne pozostawało tylko, co to ma wspólnego z muzyką. Ponieważ jego rodzice nie mieli adaptera, „Cholerne graty” były w zasadzie jedyną muzyką, jaką znał. Lecz za to znał ją dobrze:

México lindo y querido

si muero lejos de ti

que digan que estoy dormido

y que me traigan aquí

Choć nie rozumiał ani słowa, refren potrafiłby zaśpiewać z innymi.

– A czy wiesz, dlaczego Indianie nazywają się Indianami? – zapytał Wilhelm, rzucając z rozmachem kromkę na deskę.

Alexander wiedział, dlaczego Indianie nazywają się Indianami, Wilhelm wyjaśniał mu to już dwa razy. Właśnie dlatego zawahał się.

– Aha, nie wie – stwierdził Wilhelm. – Ci młodzi ludzie nie mają o niczym pojęcia!

Chlasnął na chleb porcję masła i rozsmarował je jednym ruchem.

– Kolumb – powiedział – nazwał Indian Indianami, bo myślał, że jest w Indiach. Comprende? I nazywamy ich tak w dalszym ciągu. Czy to nie głupota?

Nałożył na chleb grubą warstwę wątrobianki.

– Indianie – ciągnął – są pierwotnymi mieszkańcami kontynentu amerykańskiego. Do nich należy Ameryka. A zamiast tego…

Położył sobie jeszcze na chleb kiszony ogórek, a ściślej: rzucił go na chleb, ale ogórek spadł i stoczył się na obrus.

– Zamiast tego – podjął po chwili – są dzisiaj najbiedniejszymi z biednych. Wywłaszczeni, wyzyskiwani, uciskani.

Następnie przekroił ogórek, wcisnął jego połówki głęboko w wątrobiankę i zaczął głośno przeżuwać.

– I to – powiedział Wilhelm – jest kapitalizm.

Po kolacji babcia i Alexander przeszli do zimowego ogrodu. W ogrodzie zimowym było ciepło i wilgotno. Unosił się słodkawo-słony zapach, prawie jak w zoo. Fontanna pokojowa mruczała cicho. Pomiędzy kaktusami i kauczukowcami stały i leżały rzeczy przywiezione przez babcię z Meksyku: korale, muszle, wyroby z czystego srebra, skóra z grzechotnika, którego Wilhelm własnoręcznie zabił maczetą; na ścianie wisiała piła prawdziwej ryby-piły, długa prawie na dwa metry i równie nierzeczywista jak róg jednorożca; jednak najlepszy był wypchany rekinek, którego chropowata skóra przyprawiała Alexandra o drżenie.

Usiedli na łóżku (łóżko babci stało w ogrodzie zimowym, bo tylko tutaj mogła spać spokojnie) i babcia zaczęła opowiadać. Opowiadała o swoich podróżach, o całodziennych wycieczkach konno, o wyprawach kajakowych, o piraniach, które pożerały całe krowy, o skorpionach w bucie, o kroplach deszczu wielkości orzechów kokosowych i o dżungli tak gęstej, że trzeba było wyrąbywać sobie maczetą drogę, która, gdy się wracało, zdążyła już znowu zarosnąć.

Tego dnia babcia opowiadała o Aztekach. Ostatnim razem opowiadała, jak Aztekowie wędrowali przez pustynię. Teraz odnaleźli opuszczone miasto, a ponieważ nikt w nim nie mieszkał, więc Aztekowie wierzyli, że jest to dom bogów, i nazwali miasto: Teotihuacán – „miejsce, w którym zostaje się bogiem”.

– Babciu, ale w rzeczywistości boga nie ma?

– W rzeczywistości boga nie ma – potwierdziła babcia i opowiedziała, jak bogowie stworzyli piąty świat.

– Bo koniec świata – wyjaśniła – zdarzył się już cztery razy i było ciemno i zimno, a z nieba zniknęło słońce, tylko na wielkiej piramidzie w Teotihuacán palił się jeszcze płomień, i bogowie zebrali się na naradzie, i doszli do wniosku, że tylko wtedy, gdy jeden z nich złoży siebie w ofierze, powstanie nowe słońce.

– Babciu, a co znaczy „złoży siebie w ofierze”?

– To znaczy, że jeden musiał się rzucić w ogień, żeby powstać z martwych jako nowe słońce…

– Dlaczego?

– Jeden musiał złożyć siebie w ofierze, żeby inni mogli żyć dalej.

Zdumiewające odkrycie.

Mama zaprowadziła go do łóżka.

– Położysz się jeszcze ze mną?

– Dzisiaj nie – odpowiedziała – właśnie zrobiłam sobie fryzurę.

Jej ubranie zaszeleściło, kiedy wychodziła.

Tego dnia czuł się szczególnie nieswojo. W ciemności straszyły go jakieś widziadła. Myślał o bogu, który musiał rzucić się w ogień. Kipitalizm, pojawiło się też takie słowo. Pobrzmiewało w nim gorąco: „kipit” znaczyło po rosyjsku „gotuje się”. We wrzącej zupie pływały piranie. Nie wsadzaj tam palca, powiedział ojciec. Na pustynnym piasku tańczyli boso Aztekowie, ich twarze wykrzywiał grymas bólu. Wilhelmie, Wilhelmie, krzyknęła babcia. Przyszedł Wilhelm i zgasił wszystko wodą spod ogórków. Mama, w eleganckiej sukience, przydzielała buty Aztekom. Były to niemodne już damskie buty. Aztekowie przyglądali się im z wielkim zdziwieniem. Mimo to włożyli je, po czym powędrowali dalej przez pustynię nasączoną wodą spod ogórków. Ich obcasy zapadały się w żółtym mule.

Alexander obudził się i zwymiotował: jego wymiociny miały smak kremu cytrynowego. Potem przez trzy dni miał gorączkę.

W kwietniu miał urodziny. Dostał hulajnogę (już taką z ogumieniem pneumatycznym), koło ratunkowe i ciągnik gąsienicowy, na baterie.

Na urodziny przyszli: Peter Hofmann, Matze Schöneberg, Katrin Mählich i cicha Renate. Peter Hofmann zjadł trzy kawałki tortu. Bawili się w ciuciubabkę.

Teraz, gdy skończył pięć lat, nasunęło się znowu pytanie:

– Mamo, kiedy pojedziemy do baby Nadii?

– Na początku września.

– A kiedy będzie ten początek września?

– Teraz najpierw będzie maj, potem czerwiec, lipiec, sierpień, a potem wrzesień.

Alexander był wściekły.

– Powiedziałaś, że kiedy jest się większym, czas upływa szybciej.

– Kiedy będziesz duży, Saszeńka. Naprawdę duży.

– A kiedy będę naprawdę duży?

– Naprawdę duży będziesz, kiedy skończysz osiemnaście lat.

– I jaki duży będę wtedy? Taki duży jak tata?

– Na pewno większy.

– Dlaczego?

– No cóż, dzieci, gdy dorastają, są przeważnie większe od rodziców. A i rodzice na starość robią się znowu trochę mniejsi.

A po niemiecku powiedziała do sprzedawczyni:

– Poproszę pół kilo mielonej wołowiny.

Zaczęło się lato.

Najpierw trzeba było jeszcze wytargować zgodę na noszenie krótkich spodni. Ale już po kilku dniach lato się rozgościło, a nawet rozpanoszyło niepostrzeżenie, zajęło ostatnie kąty Neuendorfu, wypędziło chłód z wilgotnej ziemi; trawa była teraz ciepła, w powietrzu roiło się od owadów i nikt już nie pamiętał gęsiej skórki pierwszego dnia po włożeniu krótkich spodni; nikt nie wyobrażał sobie, że lato kiedykolwiek się skończy.

Jeżdżenie na wrotkach. Stalowe kółka były modne. Terkotały potężnie. Wilhelm wyszedł z domu.

– Co to za cyrk! Tego się nie da wytrzymać!

Robienie łuku. Strzały wycięte z krzaków o niewiadomej nazwie, czubki owinięte drutem miedzianym. Uwe Ewald strzelił w oko Frankowi Petzoldowi. Szpital, straszny opierdol.

Rysowanie kredą na ulicy. Peter Hofmann rysuje swastykę. Ale natychmiast robi z tego okno – uzupełniając linie.

Również surowo zabronione: wchodzenie do bunkra. Mimo to starsi chłopcy wchodzą. Młodsi też. Kiedy Alexander wchodzi do bunkra, z głębi pomieszczenia wynurza się fantom: tylko głowa, policzki świecą się na czerwono. Ze strachu Alexandrowi włosy stają na głowie. Oniemiały ucieka do wyjścia.

Niezabroniona, ale w jakimś sensie też niedozwolona jest zabawa z Renate Klumb w jeźdźca i konika. Ona ma się położyć w trawie, na brzuchu, i podciągnąć spódnicę. On na niej siada. W tej zabawie Renate nie musi się ruszać. Wystarczy, że w paru miejscach skóra dotyka skóry.

Obżeranie się z Matzem jeszcze zielonymi jabłkami. A potem biegunka.

Katrin Mählich przycięła sobie palce w leżaku.

W piaskownicy u Hofmannów buduje się miasta dla żuczków z czarnymi kropkami. Występują teraz masowo. Kamienie rozgrzewają się od słońca, a one na nich siedzą, nieruchomo, całe chmary.

I akurat kiedy lato zupełnie się zatrzymuje, kiedy dni stają w miejscu, kiedy czas, wbrew wszelkim obietnicom, przestaje upływać i Alexander prawie już zapomniał o sprawie, matka mówi:

– W przyszłym tygodniu jedziemy do baby Nadii.

– W przyszłym tygodniu – obwieszcza Alexander – jadę do Związku Radzieckiego.

Achim Schliepner nie daje po sobie poznać, żeby zrobiło to na nim specjalne wrażenie.

– Związek Radziecki to największy kraj na świecie – mówi Alexander.

Ale Achim Schliepner stwierdza:

– Ameryka jest większa.

Podróż: zielony wagon. Wagon sypialny, przytulny jak domek na kółkach. Można było też zamówić herbatę. Na szklankach do herbaty namalowany był Kreml. Dookoła Kremla krążył sputnik.

Zmiana kół w Brześciu. Szerszy rozstaw szyn w Związku Radzieckim.

– Mamo, czy to prawda, że Związek Radziecki to największym kraj na świecie?

– Oczywiście.

Niczego nie pamiętał. Ale znał wszystko. Nawet zapach w moskiewskich taksówkach: po części nadpalonej gumy, po części benzyny. Cała Moskwa wydawała się trochę przypominać zapachem taksówkę.

Plac Czerwony: kolejka przed mauzoleum.

– Nie, Saszeńka, nie mamy tak dużo czasu.

Za to lody „Eskimos”. I prostokwasza z cukrem.

Metro gigantyczne. Bał się trochę ruchomych schodów. A jeszcze bardziej drzwi.

Potem znów trzy dni jazdy koleją. W Swierdłowsku przesiadka. Potem jeszcze pół dnia. A potem, wreszcie, Sława.

Dworzec znajdował się poza miejscowością. Przyjechał po nich jeep, omijał szerokimi zakosami dziury w drodze. Nie, nie dziury: kratery.

Osada. Płoty z desek. Domy z belek. A każdy wyglądał tak, jakby mieszkała w nim baba Nadia.

Kierowca zatrąbił. Baba Nadia wyszła przed dom.

– Dlaczego baba Nadia płacze?

– Bo się cieszy – odpowiedziała mama.

Dom był mały. Kuchnia i pokój. Pośrodku domu piec. Na piecu spała baba Nadia. Mama i Alexander spali w łóżku.

Na podwórzu: sauna i stajnia. Czarno-biały pies na łańcuchu nazywał się Drużba. „Drużba” znaczy „przyjaźń”. Przyjaźń szczekała. Łańcuch dzwonił. Baba Nadia psioczyła:

– Przyjaźń, stul pysk.

W stajni mieszkały krowa i świnia. Krowa była brązowa i nazywała się Marfa. Na świnię mówiło się po prostu tylko „świnia”. Tak samo jak do Wilhelma mówiło się po prostu tylko „Wilhelm”.

Świni się bał. Kiedy ją wypuszczano, biegała po podwórku i kwiczała. Także Przyjaźń bała się świni. Natomiast Przyjaźni wcale nie trzeba było się obawiać.

Zamiast tego mógł chodzić z Przyjaźnią na spacery. W ogóle wolno mu było wszystko. Mógł wspinać się na dach. Mógł brodzić po ogromnych kałużach. Nie mógł tylko chodzić do lasu.

– Ani kroku do lasu – powiedziała baba Nadia.

Bo w lesie łatwo było zabłądzić. A wtedy zjadały człowieka wilki.

– A potem znaleźlibyśmy tylko twoje kości – powiedziała baba Nadia.

– Przestańże już – zaprotestowała mama.

Mimo to nie wolno mu było chodzić do lasu.

– Także komary mogłyby cię pożreć – dodała mama.

Ale w to nie uwierzył. Prędzej już w wilki.

Bardzo ciekawe zajęcie: chodzenie po wodę do studni. Baba Nadia miała nosidła, taką deskę, którą opierała na ramionach, po obu stronach wieszała po wiaderku i tak ruszała do domu. Najbliższa studnia była niedaleko. Wiadro wieszało się na haku. Spuszczanie go nie wymagało żadnego wysiłku. Alexander mógł pomagać przy kręceniu korbą, żeby wyciągnąć je na górę.

Raz w tygodniu przywożono chleb. Wtedy ustawiała się przed sklepem długa kolejka. Każdy dostawał trzy bochenki chleba. Także Alexander. We troje dostawali dziewięć. Każdy kosztował jedenaście kopiejek. Trzy chleby zjadali sami, sześć przeznaczano dla krowy. Moczono je najpierw w wodzie. Krowa mlaskała. Smakowało jej.

Prąd elektryczny był u baby Nadii, ale gazu nie było. Baba Nadia gotowała wszystko w bocznej niszy wewnątrz pieca kaflowego. Żeby zaparzyć herbatę, podgrzewało się samowar. Była tylko czarna herbata: rano, w południe i wieczorem. Samowar mruczał. Baba Nadia grała z Alexandrem w karty, a dokładnie w durnia.

Wieczorem przyszedł gość: Paweł Augustowicz, w garniturze i krawacie. Dziwny człowiek, chudy i staroświecki. Pocałował mamę w rękę.

– To hańba – powiedziała mama do baby Nadii. – Paweł Augustowicz studiował w konserwatorium.

– Cóż robić – odpowiedziała baba Nadia. – Skoro Bóg tak postanowił.

Następnego dnia przyszły stare kobiety w chustkach na głowie. Śpiewały do nocy. Najpierw wesołe piosenki. Klaskały przy tym, niektóre nawet tańczyły. Potem śpiewały na smutno. A potem płakały. Na koniec wszystkie uściskały się i otarły łzy z twarzy.

– Szkoda – orzekł Alexander – że my w domu też nie mieszkamy wszyscy w jednym pokoju.

Po powrocie. W Drugi Piątek znów do babci, teraz miał coś do opowiedzenia.

– Przez pięć dni jechaliśmy koleją.

– To bardzo ciekawe – odpowiedziała babcia. – Ale nie wolałbyś tego opowiedzieć później przy kolacji, wtedy Wilhelm też posłucha. Dla Wilhelma to też bardzo ciekawe.

Cała sprawa wydała mu się jednak trochę podejrzana.

– Zrobimy tak – zachęcała go babcia. – Ja wypowiem hasło, a wtedy ty zaczniesz opowiadać.

– Hasło?

– Na przykład „Związek Radziecki” – wyjaśniła. – Powiem na przykład: Chętnie pojechałabym kiedyś na urlop do Związku Radzieckiego! I to będzie dla ciebie hasło.

Wilhelm chlasnął sobie masła na chleb.

– Indianie – oznajmił – to dzisiaj najbiedniejsi z biednych. Uciskani, wyzyskiwani, pozbawieni własnego kraju.

– W Związku Radzieckim – powiedziała babcia – nie ma wyzysku ani ucisku.

– To jasne – potwierdził Wilhelm.

Babcia spojrzała wymownie na Alexandra i powtórzyła:

– W Związ-ku Ra-dziec-kim nie ma wyzysku ani ucisku!

– No właśnie – przypomniał sobie Wilhelm – przecież ty byłeś niedawno w Związku Radzieckim. Opowiedz coś!

W głowie Alexandra zrobiła się nagle pustka.

– No co jest – ciągnął Wilhelm – nie gadasz z prostymi ludźmi?

– U baby Nadii – wypalił Alexander – bierze się wodę ze studni.

Wilhelm odchrząknął.

– No, to pięknie – odpowiedział – bardzo możliwe. Kiedy byliśmy w Związku Radzieckim, Lotti, pamiętasz, to studnie były nawet w Moskwie. W Moskwie, wyobraź to sobie! A dzisiaj? Oczywiście byłeś w Moskwie, prawda?

Alexander skinął głową.

– No proszę – stwierdził Wilhelm. – A kiedy dorośniesz, to już nigdzie w Związku Radzieckim nie trzeba będzie pobierać wody ze studni. Kiedy będziesz taki duży jak twój ojciec, w Związku Radzieckim już dawno zapanuje komunizm… a może i na całym świecie.

Perspektywę zlikwidowania wszystkich studni Alexander uznał za mało radosną, ale nie chciał znowu rozczarowywać Wilhelma. Dlatego powiedział:

– Związek Radziecki to największy kraj na świecie.

Wilhelm z zadowoleniem pokiwał głową, po czym spojrzał na niego wyczekująco. Także babcia popatrzyła na niego wyczekująco. Alexander dodał więc:

– Ale Achim Schliepner jest głupi. Mówi, że największym krajem na świecie jest Ameryka.

– Aha – zauważył Wilhelm – to ciekawe. – Do babci zaś powiedział: – A na wybory ci Schliepnerowie znowu nie poszli. Ale my ich jeszcze przyskrzynimy.

Przedszkole. Teraz był już w grupie starszaków. A Achim Schliepner poszedł do szkoły. Odtąd Alexander był najmądrzejszy. Dowód:

– Byłem już w Moskwie.

Nie była tam nawet pani Remschel.

– A kiedy dorosnę, to pojadę do Meksyku.

Bo kiedy dorośnie, wszędzie będzie panował komponizm. Wtedy także Indianie nie będą już wyzyskiwani i uciskani. Nikt nie będzie musiał składać siebie w ofierze. Tylko grzechotniki, one naturalnie jeszcze będą. I skorpiony w bucie. Ale na tym już się znał: rano trzeba wytrzepać buty – nic trudnego. Ten sposób zdradziła mu babcia.

Jest niedziela. Alexander idzie z rodzicami ulicą. To Thälmannstrasse. Drzewa są kolorowe. Pachnie dymem. Ludzie grabią liście i palą je potem w małych kupkach. Można wrzucać do żaru kasztany, które po chwili pękają z hukiem.

Idą środkiem ulicy, trzymając się za ręce: mama po lewej, tata po prawej, a Alexander wyjaśnia, jak wyobraża sobie całą sprawę:

– Kiedy będę duży, wy będziecie z powrotem mali. A potem wy będziecie z powrotem duzi, a ja będę mały. I tak przez cały czas.

– Nie – odpowiada ojciec – to nie całkiem tak. Co prawda my będziemy z czasem trochę mniejsi, ale nie młodsi. Zestarzejemy się i kiedyś umrzemy.

– Każdy umrze?

– Tak, Sasza.

– I ja też umrę?

– Tak, ty też kiedyś umrzesz, ale do tego czasu jest jeszcze bardzo, bardzo daleko – tak nieskończenie daleko, że nie musisz wcale o tym myśleć.

Zdumiewające odkrycie.

Nieskończenie daleko: tam za horyzontem, gdzie rozpływał się dym, gdzie drzewa stopniowo malały, tam to musiało być. Tam szli, rodzice i on. Chłodne powietrze muskało jego policzki. Szli i szli, tak zatrważająco lekko, a zarazem prawie nie ruszając się z miejsca.

Jeśli się uśmiechał, to raczej z zażenowania: bo jego wyobrażenia o byciu dużym i małym okazały się bardzo głupie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki