Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Ilustracje

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału LE DERNIER LAPON

Redakcja
Weronika Girys-Czagowiec

Korekta
Maciej Korbasiński

Projekt okładki
Mariusz Banachowicz

Copyright © Olivier Truc Published by agreement with Hedlund Agency

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-7554-919-5

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Przykład saamskiego bębna
Źródło: Christopher Forster i Ter Gjerde

1693
Laponia środkowa

Aslak się potknął. Oznaka zmęczenia. Zwykle jego stopy same znajdowały drogę. Stary człowiek nie wypuścił tobołka. Przeturlał się. Uderzenie zamortyzowała kępa wrzosu. Umknął spod niej spłoszony leming. Aslak wstał. Jednym rzutem oka za siebie ocenił odległość od prześladowców. Ujadanie psów było słychać coraz bliżej. Zostało mu niewiele czasu. Podjął swój cichy bieg. Zapadnięte policzki i wystające kości policzkowe nadawały mu mistyczny wygląd. Jego oczy płonęły. Stopy znów same znajdowały drogę. Czuł, że oddziela się od ciała. Uśmiechnął się, zaczął szybciej oddychać, aż zakręciło mu się w głowie. Odzyskał lekkość, wzrok mu się wyostrzył, krok znowu stał się pewny. Wiedział, że więcej nie upadnie. Wiedział też, że nie przeżyje tej łagodnej nocy. Zbyt długo go tropili. To się musiało skończyć. Nie umykał mu ani jeden szczegół otoczenia, wznoszący się przed nim płaskowyż, kamyki osuwające się spod stóp, majestatyczny brzeg jeziora w kształcie niedźwiedziej głowy, a za nim, w oddali, nagie, łagodne zbocza gór, na których spały renifery. Słyszał szmer potoku. Zatrzymał się, zdyszany. Tutaj. Wzrokiem szukał miejsca. Potok wpadający do jeziora, ślady reniferów wiodące pod górę, na wschód, gdzie poświata wschodzącego słońca wyznaczała początek jego ostatniego dnia. Stał nieruchomo, ściskając swój tobołek. Na jeziorze, tuż przy brzegu, dostrzegł małą skalistą wysepkę. Podszedł bliżej, nożem odciął kilka gałęzi karłowatej brzozy. Wysepkę pokrywały krzewy i wrzosy. Ujadanie psów było coraz głośniejsze. Zdjął buty, wrzucił gałęzie do mulistej wody, żeby nie zostawić w błocie śladów. Posuwał się w ten sposób naprzód, aż dotarł do skałki, wspiął się na nią, rozsunął kępę wrzosów i wsunął pod nią pakunek. Wrócił na brzeg i znów zaczął biec. Już się nie bał. Psy kontynuowały pościg. Były coraz bliżej. Zza szczytu pagórka wyłonili się mężczyźni. Aslak spojrzał po raz ostatni na jezioro, potok, płaskowyż, wysepkę. Chmury zabarwił fiołkowo-pomarańczowy blask wschodzącego słońca. Biegł, chociaż nogi nie niosły go już tak jak wcześniej. Wkrótce dopadły go psy. Otoczyły go, warcząc, ale nie atakowały. Zamarł. To był koniec. Mężczyźni też już tu byli, z oczami wytrzeszczonymi z wysiłku. Z trudem łapali oddech. Cuchnęli potem. Ale w ich wzroku czaił się lęk. Bluzy mieli rozchełstane, nogawki przemoknięte, opierali się ciężko na kijach. Czekali. Jeden z nich podszedł bliżej. Stary Lapończyk[1] spojrzał na niego. Wiedział. Zrozumiał. Kiedyś już to widział. Mężczyzna unikał spojrzenia Lapończyka, stanął za nim.

Stary człowiek stracił oddech, kiedy brutalny cios rozpłatał mu policzek i złamał szczękę. Trysnęła krew. Upadł na kolana. Mężczyzna znów uniósł kij. Lapończyk chwiał się, zszokowany, próbując przygotować ciało na kolejne uderzenie. Wtedy podszedł inny mężczyzna, chudy jak szczapa. Pierwszy zatrzymał się w pół gestu i opuścił kij. Czekał. Chudy mężczyzna był ubrany na czarno. Rzucił Aslakowi zimne spojrzenie, potem spojrzał równie chłodno na mężczyznę z kijem, który zrobił dwa kroki w tył, uciekając wzrokiem.

– Przeszukajcie go.

Dwaj mężczyźni podeszli bliżej, szczęśliwi, że cisza została przerwana. Brutalnie zerwali z Aslaka płaszcz.

– Tylko nie próbuj żadnych sztuczek, dzikusie.

Aslak milczał. Nie stawiał oporu. Ale mężczyźni się go bali. Ból przejmował nad nim władzę. Jego twarz spływała krwią. Mężczyźni szarpali nim, zmusili go do ściągnięcia spodni z futra renifera, zerwali mu czapkę z czterema rogami, na którą jeden z nich napluł, a potem odrzucił w śnieg. Drugi zabrał mu nóż z drewnianą rękojeścią i ostrzem z rogu renifera.

– Gdzie go ukryłeś?

Nad tundrą powiał wiatr. Przyniósł mu ulgę.

– Gdzie, diabelski pomiocie?! – krzyknął mężczyzna w czerni głosem tak przepełnionym nienawiścią, że nawet jego towarzysze zrobili krok w tył.

Mężczyzna w czerni zaczął się cicho modlić. Wiatr ucichł. Pojawiły się pierwsze komary. Słońce wspierało się teraz na wierzchołkach gór. Obolała głowa Lapończyka kiwała się na boki. Ledwie poczuł cios, kiedy kij zmiażdżył mu połowę skroni.

Obudził go ból. Ból niemal nie do zniesienia. Miał wrażenie, że głowa zaraz mu eksploduje. Słońce było wysoko. Otaczał go smród. Pochylali się nad nim mężczyźni, kobiety i dzieci. Bezzębni, w łachmanach, patrzyli spode łba. Śmierdzieli strachem i ciemnotą. Leżał na ziemi. Miejsce komarów zajęły muchy. Kleiły się do jego otwartych ran.

Nadszedł człowiek w czerni, tłumek się rozstąpił. Pastor Noraeus stanął nad nim.

– Gdzie on jest?

Aslak miał gorączkę. Krew wsiąkała w jego brudną tunikę, jej zapach był odurzający. Jedna z kobiet splunęła na niego. Dzieci wybuchnęły śmiechem. Lapończyk pomyślał o swoim chorym synu, którego próbował ocalić, wzywając lapońskich bogów. Pastor spoliczkował najbliżej stojące dziecko.

– Gdzie go ukryłeś?! – krzyknął.

Dzieci schowały się za matką.

Podszedł do nich mężczyzna w błękitnej bluzie i szepnął coś pastorowi na ucho. Ten przez chwilę nie reagował. Potem skinął głową. Mężczyzna w niebieskiej bluzie wskazał ręką Lapończyka i natychmiast dwaj inni podnieśli go za ramiona. Lapończyk krzyknął. Ból zamglił mu wzrok. Mężczyźni pociągnęli go do niskiego drewnianego domu, który służył mieszkańcom wioski za miejsce spotkań.

– Widzisz te plugawe ikony? – rzucił luterański pastor. – Poznajesz je?

Aslak miał trudności z oddychaniem. Jego czaszka wciąż była na skraju eksplozji. Ból narastał. Twarz swędziała go nieznośnie od łażących po niej much. W poharatanym policzku zdawało się roić życie. Mieszkańcy wioski tłoczyli się w gorącej, dusznej sali.

– Tę świnię już jedzą robaki – skrzywił się z obrzydzeniem jeden z mężczyzn. Splunął na starca. Plwocina zabolała Aslaka niczym cios pięścią.

– Wystarczy! – wrzasnął pastor. – Będziesz sądzony, Lapończyku! – znów krzyknął, uderzając w ciężki stół z bali, żeby uciszyć motłoch. Brzydził się tymi ludźmi. Spieszno mu było wrócić do Uppsali. – Cisza, wy tam! Szanujcie swego Pana i króla. – Przeniósł mroczne spojrzenie na ikony lapońskich bogów i wizerunek Thora. – Lapończyku, czy te ikony przyniosły ci coś dobrego?

Aslak nie otworzył oczu. Widział jeziora swojego dzieciństwa, góry, które tyle razy przemierzali, gęstą tundrę, w którą lubił się zagłębiać, karłowate brzozy, w których drewnie nauczył się rzeźbić.

– Lapończyku!

Aslak wciąż miał zamknięte oczy. Poruszył się lekko.

– Uleczyły – wycharczał. – Lepiej niż twój Bóg.

Po sali rozszedł się pomruk.

– Cisza! – zawołał pastor. – Gdzie jest twoja kryjówka?! – wrzasnął. – Gdzie ona jest, mów, jeśli nie chcesz spłonąć, przeklęty. Gadaj, kanalio, powiesz wreszcie?!

– W ogień z nim, w ogień! – krzyknęła kobieta trzymająca dziecko przy białej, obwisłej piersi.

Inne kobiety podchwyciły:

– W ogień z nim, spalić go!

– Cisza, cisza!

– Na stos Lapończyka, na stos! Niech go piekło pochłonie.

Pastor się pocił, chciał już z tym skończyć. Smród, bliskość tego smagłego diabła z zakrwawioną twarzą i tępych, brzydkich wieśniaków stawały się nie do zniesienia. Bóg wystawiał go na próbę. Nie od rzeczy będzie przypomnieć biskupowi Uppsali, jak gorliwie służył Panu na tych dziewiczych ziemiach Laponii, których żaden inny pastor nie kwapił się odwiedzić.

Starczy tego dobrego.

– Lapończyku – zaczął podniesionym głosem, wznosząc palec, by uciszyć zebranych – wiodłeś grzeszne życie, z uporem trwałeś przy swoich pogańskich przesądach.

Zapadła cisza, ale napięcie stało się niemal dławiące.

Pastor wyciągnął w kierunku starca grubą, iluminowaną Biblię. Palec wycelował w oskarżycielskie słowa.

– Ktokolwiek by składał ofiary innym bogom, podlega klątwie! – zagrzmiał grobowym głosem, który przeraził zgromadzonych.

Gruba kobieta o przekrwionej twarzy westchnęła i zemdlała, pokonana przez upał. Aslak osunął się na ziemię.

– Ów zaś prorok lub wyjaśniacz snów musi umrzeć, bo głosił odstępstwo od Pana, Boga twego.

Mężczyźni i kobiety zaczęli klękać, mamrocząc modlitwy, dzieci rozglądały się z przerażeniem w oczach, na dworze zerwał się wiatr, przynosząc ciepły, ciężki podmuch.

Pastor umilkł. Na zewnątrz szczekały psy. Potem i one ucichły. Został tylko smród przepełnionej sali.

– Wyrok został zatwierdzony przez trybunał królewski w Sztokholmie. Lapończyku, niechaj boskiej i królewskiej sprawiedliwości stanie się zadość.

Dwaj brudni mężczyźni pochwycili Aslaka i brutalnie wyciągnęli go na dwór. Stos już stał, między brzegiem jeziora i dziesiątkiem drewnianych domów składających się na wioskę.

Aslaka przywiązano mocno do pala, który trzeba było sprowadzić z wybrzeża, rzeką, bo w tym regionie nie było drzew odpowiednich do takich celów. Pastor stał niewzruszony, nie zważając na kąsające go komary.

Wieśniacy nie dostrzegli przybycia młodego chłopaka, który przypłynął barką wypełnioną skórami na wymianę. Stał jak sparaliżowany i patrzył na scenę, której dramatyzm z wolna do niego docierał. Znał mężczyznę na stosie. Należał do sąsiedniego klanu.

Jeden z wieśniaków podłożył ogień pod stos. Gałęzie zajęły się błyskawicznie. Aslak zaczął jęczeć. Zmusił się do uniesienia zdrowej powieki.

Przed sobą ujrzał jezioro i wzgórze. Dostrzegł znieruchomiałą sylwetkę młodego Lapończyka. Zaczynały go lizać pierwsze płomienie.

– Innych wybawiał, siebie nie może wybawić! – zaśmiał się szyderczo jednooki mężczyzna, któremu brakowało też jednej ręki.

Pastor go uderzył.

– Nie bluźnij! – krzyknął i uderzył po raz drugi.

Mężczyzna umknął, trzymając się za głowę jedyną ręką.

– Lapończyku, Lapończyku, spłoniesz w piekle – krzyczał, uciekając. – Przeklęty, przeklęty!

Jakieś dziecko zaczęło płakać.

Nagle Lapończyk krzyknął. Ogarnięty płomieniami, miotał się i zawodził nieludzkim, przeszywającym głosem – wrzask człowieka, który nie był już człowiekiem. Stopniowo jego krzyk przeszedł w nieznośny bulgot, aż znalazł wysokość, która zdawała się mieścić poza bólem, jakby jego głos dochodził z innego wymiaru. Wyłoniła się z niego nieoczekiwana harmonia, naznaczona cierpieniem, ale krystaliczna dla ucha, które potrafiło odfiltrować z niej mękę.

– Przeklęty, wzywa swoich bogów! – rzucił z przerażeniem jeden z wieśniaków, łapiąc się obiema rękami za głowę. Pastor pozostał niewzruszony. Jego oczy szukały spojrzenia Lapończyka, jakby ten mógł mu wyjawić przez płomienie, gdzie schował to, co chcieli mu zabrać.

Krzyk Aslaka zmroził młodego lapońskiego chłopca, który nawet nie wysiadł ze swojej łodzi. Rozpoznał, zafascynowany, przerażony, gardłową melodię lapońskiej pieśni. Był tu jedynym, który potrafił wychwycić jej słowa. Rozdzierająca, jękliwa pieśń przenosiła go w inny świat. Joik stawał się coraz bardziej urywany, a zarazem gwałtowniejszy. Lapończyk skazany na ognie piekielne próbował resztką sił przekazać to, co miał do przekazania.

Potem jego głos ucichł. Zapadła cisza. Młody Lapończyk też milczał. Zawrócił łódź i zaczął wiosłować. Jego głowę przepełniały jęki konającego. Krew stężała mu w żyłach. Nagle pojął z całą oczywistością, co powinien uczynić. I co po nim powinien uczynić jego syn. I syn jego syna.

1

Poniedziałek 10 stycznia
Noc polarna

9.30. Laponia środkowa

To był najbardziej wyjątkowy dzień w roku, dzień, w którym skupiały się wszystkie ludzkie nadzieje. Jutro słońce miało się odrodzić. Od czterdziestu dni kobiety i mężczyźni na viddzie starali się przetrwać, stłamszeni, zrezygnowani, pozbawieni tego życiodajnego źródła.

Klemet, policjant i racjonalista – tak, racjonalista, bo policjant musi nim być – widział w tym utajoną karę za grzech pierworodny. Z jakiego innego powodu Bóg miałby skazywać ludzi na takie cierpienie? Przez czterdzieści dni pozbawieni własnego cienia, poniżeni, niczym pełzające robaki.

A jeśli jutro słońce nie wzejdzie? Ale Klemet był racjonalistą. Dlatego że był policjantem. Słońce się odrodzi. „Finnmark Dagblad”, lokalny dziennik, zapowiedział nawet w porannym wydaniu, o której godzinie klątwa zostanie zdjęta. Postęp to coś pięknego. Jak jego przodkowie dawali radę żyć, nie mogąc przeczytać w gazecie, że pod koniec zimy słońce wróci? Czyżby nie znali nadziei?

Jutro, między jedenastą czternaście a jedenastą czterdzieści jeden, Klemet znów stanie się człowiekiem, odzyska swój cień. A pojutrze jego cień będzie z nim o czterdzieści dwie minuty dłużej. Kiedy już słońce zabrało się do roboty, sprawy toczyły się szybko.

Góry odzyskają swój dumny zarys. Słońce spłynie na dno dolin, ożywiając uśpione widoki, budząc łagodną i tragiczną potęgę półpustynnych wyżyn Laponii środkowej.

Na razie słońce było tylko promykiem nadziei odbijającym się w pomarańczowych i różowawych chmurach pędzących ponad szczytami, które pokrywał niebieskawy śnieg.

Jak zawsze w obliczu takiego widowiska Klemet pomyślał o swoim wuju, Nilsie Antem, znanym jako jeden z najzdolniejszych śpiewaków joików tego regionu. W gardłowych, pulsujących pieśniach poeta sławił cuda i tajemnice świata.

Nils Ante przez całe dzieciństwo karmił Klemeta magicznymi joikami, zaczarowanymi opowieściami, które były o wiele lepsze od wszystkich książek czytanych przez małych Norwegów. Klemet nie potrzebował książek. Miał wujka Nilsa Antego. Za to sam Klemet nigdy nie nauczył się śpiewać i uważał, że nie jest godny opisywać słowami otaczającej go przyrody.

– Klemet?

Czasem kiedy patrolował ten ogromny, pustynny płaskowyż, który nazywano viddą – tak jak dziś – pozwalał sobie na krótką, nostalgiczną przerwę. Ale milczał, przytłoczony wspomnieniem joików, niezdolny do poezji.

– Klemet? Zrobisz mi zdjęcie? Na tle chmur.

Jego młoda koleżanka zamachała małym aparatem wyciągniętym z kieszeni granatowego kombinezonu.

– Akurat w tej chwili?

– Skoro jest dobra na bujanie w obłokach, jest też dobra na zrobienie zdjęcia – odpowiedziała, podając mu aparat.

Klemet burknął coś pod nosem. Zawsze musiała mieć na wszystko odpowiedź. Jemu celne riposty zazwyczaj przychodziły poniewczasie. Ściągnął rękawiczki z jednym palcem. Lepiej mieć to szybko z głowy. Powietrze było przejrzyste, panował niemiłosierny mróz. Temperatura sięgała minus dwudziestu siedmiu stopni.

Nina zdjęła uszankę z lisiego futra, uwalniając burzę jasnych włosów. Wskoczyła na skuter śnieżny, ustawiając się na tle wielobarwnych chmur, i uśmiechnęła się szeroko do obiektywu. Nie była oszałamiająco piękna, ale za to ujmująca i pełna wdzięku. Jej wielkie błękitne oczy były tak ekspresyjne, że zdradzały każdą najdrobniejszą zmianę emocji. Zdaniem Klemeta było to bardzo wygodne. Policjant zrobił zdjęcie, które dla zasady źle skadrował. Nina wstąpiła do policji reniferów trzy miesiące temu, ale to był jej pierwszy patrol. Wcześniej pracowała w komendzie głównej w Kirunie, po stronie szwedzkiej, a potem w komisariacie w Kautokeino, po stronie norweskiej.

Rozdrażniony jej nieustannymi żądaniami robienia zdjęć Klemet zawsze starał się umieścić czubek palca w obiektywie. Kiedy potem Nina pokazywała mu, co wyszło, za każdym razem tłumaczyła mu z tym swoim miłym uśmiechem, że trzeba uważać i trzymać palce po bokach aparatu. Jakby miał dziesięć lat. Nie wytrzymał tego tonu. Przestał wsadzać palce w obiektyw. Wymyśli coś innego.

Wiał lekki wiatr, co na tym mrozie szybko stało się torturą. Klemet rzucił okiem na GPS swojego skutera. Zwykły odruch. Znał te góry na pamięć.

– Jedźmy.

Klemet wskoczył na skuter i wyrwał do przodu, Nina ruszyła za nim. Jechali doliną, wzdłuż niewidocznego strumienia skutego lodem i pokrytego śniegiem. Klemet balansował ciałem, omijając gałęzie brzóz, i dla spokoju sumienia co pewien czas się odwracał, żeby sprawdzić, czy Nina nadąża. Ale w duchu musiał przyznać, że już niemal do perfekcji opanowała jazdę na skuterze. Jechali tak przez półtorej godziny, pokonując kolejne wzgórza i parowy. Kiedy zbliżali się do szczytu Ragesvarri, droga stała się bardziej stroma. Klemet poprawił się na skuterze i przyspieszył. Nina wciąż jechała za nim. Dwie minuty później zapadła cisza.

Klemet zdjął kask, pod którym nosił uszankę, i wyciągnął lornetkę. Z jednym kolanem opartym na siodełku długo obserwował okolicę, wpatrując się uważnie w grzbiety wzgórz w poszukiwaniu ruchomych plam na śniegu. Potem wyciągnął termos i zaproponował Ninie kawę. Dziewczyna z trudem dobrnęła do skutera Klemeta, zapadając się po uda w sypkim śniegu. Oczy mężczyzny skrzyły się złośliwością, ale powstrzymał uśmiech. To by dopiero było zdjęcie, pomyślał.

– Wygląda na to, że jest spokojnie, prawda? – stwierdziła między dwoma łykami.

– Owszem, wygląda. Johan Henrik powiedział, że jego stado zaczyna się rozłazić. Reniferom nie starcza jedzenia. A jeśli przekroczą rzekę, Aslak się wścieknie, znam go. Jest zawzięty i uparty jak osioł.

– Aslak? Ten, który mieszka w namiocie? Myślisz, że ich stada się przemieszają?

– Myślę, że już się przemieszały.

Zadzwonił telefon Klemeta. Policjant bez pośpiechu wsunął aparat pod nausznik czapki.

– Policja reniferów, Klemet Nango – powiedział. Słuchał długo, wciąż trzymając kubek w obu dłoniach i wydając z siebie potakujące mruknięcia między jednym a drugim łykiem kawy. – Taa, będziemy tam za kilka godzin. Albo jutro. Naprawdę nigdzie go nie ma? – Klemet wypił kolejny łyk, słuchając, a potem się rozłączył. – Okej, znowu renifery Mattisa zwiały pierwsze. To był Johan Henrik. Powiedział, że widział około trzydziestu reniferów Mattisa, które przeszły przez drogę i teraz są u niego. Jedźmy.

2

5.30. Kautokeino

Wejście do muzeum było zdewastowane. Śnieg wpadał przez ziejący otwór podwójnych drzwi. Odłamki szkła mieszały się z płatkami utwardzonymi lodowatym wiatrem.

Snop światła z reflektorów skutera śnieżnego, który zatrzymał się gwałtownie przed budynkiem, oświetlił ten ponury widok.

Kierowca ruszył ciężko w stronę wejścia. Jego ruchy krępował gruby kombinezon. Energicznie potarł policzki, próbując oddalić dręczące go przeczucie.

Razem z żoną odkryli te nieznane przestrzenie norweskiej Północy w erze przedturystycznej. Kautokeino okazało się miejscem, gdzie ich dwie pasje – talenty jubilerskie i fascynacja Laponią – mogły rozkwitnąć.

Przez lata razem z żoną cierpliwie budowali jedno z najbardziej zadziwiających miejsc w tym kraju. Dziesięć asymetrycznych budynków przyklejonych jedne do drugich na stoku doliny. Helmut zdjął z haka przy wejściu dużą latarkę i rozpoczął przykry rekonesans. Jego „zakazane miasto”, jak niektórzy je nazywali, zbulwersowało miłośników lapońskiej estetyki i wzbudziło nieufność saamskich rzemieślników. Helmut zaczął się uczyć lapońskich technik pracy w srebrze i po pewnym czasie stał się jednym z największych ekspertów w regionie. Przywrócił świetność tej sztuce rozproszonej po wędrownych plemionach i powołał do życia ambitne miejsce do jej wystawiania. Helmut zrozumiał, że wygrał, w dniu, kiedy Isak Mattis Sara, przewodniczący siidy Vuorje, potężnego lapońskiego klanu na zachodzie od Karasjok, przyniósł mu brzozową kołyskę z czasów swojego dzieciństwa, żeby Helmut wystawił ją w części muzeum poświęconej lapońskiemu stylowi życia. Miał teraz jedną z najpiękniejszych kolekcji w Europie Północnej.

Helmut przeszedł przez kolejne pomieszczenie, ogromne, przeznaczone na zbiory z Azji Środkowej. Srebrna biżuteria i garnki były na swoich miejscach. Wszystko wydawało się w porządku.

Nagle usłyszał odległy hałas, jakby ktoś wszedł na rozbite szkło. Dźwięk kroków, który musiał dochodzić od strony wejścia. Zatrzymał się, żeby lepiej słyszeć. Słabe echo przetoczyło się przez sale wystawowe. Wstrzymał oddech, nadstawiając uszu. Instynktownie schwycił wiszący na ścianie afgański sztylet i wyłączył latarkę.

– Helmut!

Ktoś go wołał. Odetchnął z ulgą.

– Tutaj! W galerii afgańskiej! – odkrzyknął. Odłożył sztylet.

Po upływie kilku sekund dostrzegł grubo okutaną postać zbliżającą się ciężkim krokiem. Po chwili w pękatej sylwetce rozpoznał dziennikarza.

– Johan, na Boga, co ty tu robisz?

– Berit mnie wezwała. Jakieś pół godziny temu widziała, jak odjeżdża stąd skuter.

Zaniepokojony Helmut podjął przerwany obchód. Wydawało się, że niczego nie brakuje. Czyżby drzwi wejściowe stłukł jakiś pijany nastolatek? Jednak złe przeczucia go nie opuszczały. Dotarł do ostatniego pomieszczenia, nazywanego „białą salą”, w którym zgromadzone były skarby lapońskiego rzemiosła, najpiękniejsze okazy biżuterii z finezyjnie cyzelowanego srebra.

Wtedy wzrok Helmuta padł na drzwi do składziku. Były otwarte, urwana klamka leżała obok; ktoś obszedł się z nią bardzo brutalnie. Poczuł ucisk w żołądku.

Przekręcił kontakt. Ostre światło zalało przestronne pomieszczenie. Były tam głównie skrzynie, ponumerowane i ustawione na przytwierdzonych do ścian półkach. Środek pomieszczenia zajmowały stare sosnowe stoły. Wszystko było na miejscu. Dobrze, dobrze. Jego spojrzenie powędrowało z powrotem na pierwszą półkę. Dwie stojące tam skrzynie wypełniały figurki wielbłądów wyrzeźbione w masie rogowej, wyrabiane w pracowni rzeźby w Kandaharze. Dobrze. Ale półka nad nimi była pusta. Jego żołądek skurczył się gwałtownie. Ta półka nie powinna być pusta! Jedna skrzynia zniknęła.

Na widok wyrazu twarzy Niemca dziennikarz zrozumiał.

– Czego brakuje?

Helmut stał z otwartymi ustami i oszołomionym spojrzeniem.

– Helmut, czego brakuje?

Dyrektor Centrum Juhla spojrzał na dziennikarza, zamknął usta i przełknął ślinę.

– Bębna – wykrztusił.

– O cholera!

3

11.30. Laponia środkowa

Nina pochylała się na swoim skuterze, przekręcając do oporu manetkę gazu. Gałązki karłowatych brzóz smagały ją po twarzy. Potężna maszyna z łatwością wspinała się po stromym zboczu. Gruba warstwa śniegu wygładziła nierówności terenu, ułatwiając jazdę. Nina dotarła do gumpi na końcu doliny tylko kilka sekund po Klemecie. Ciągle trudno jej było pojąć, jak hodowcy reniferów mogą całymi tygodniami żyć w prowizorycznych gumpi, w środku zimy, kiedy temperatury potrafiły spaść do minus trzydziestu pięciu stopni, czasem minus czterdziestu, odcięci od świata, dziesiątki kilometrów od najbliższej wioski. Wiatr się nasilił i zdawało się, że na tych łysych, pustynnych górach nic go nie zatrzyma, mimo że gumpi, stojące u zbocza, było nieco osłonięte. Nina zdjęła kask, poprawiła uszankę i przyjrzała się gumpi. Coś pomiędzy przyczepą a barakiem, tylko że w pomniejszeniu. Z komina z blachy cynkowej unosił się dym. Gumpi było białe i stało na ogromnych płozach, na których można je było ciągnąć. Boki miało wzmocnione metalowymi płytami. Było paskudne, ale w tundrze estetyka mało się liczyła.

Nina patrzyła na pobojowisko przed gumpi. Skuter śnieżny hodowcy, prowizoryczny warsztat do cięcia drewna i okrąglak z wbitą siekierą, metalowe i plastikowe kanistry, dwie metalowe skrzynie na przyczepce skutera, walające się wszędzie resztki plastikowych linek, a nawet skóra i głowa renifera. Krew zwierzęcia zaplamiła śnieg, a jego wnętrzności wylewały się z porozrywanych toreb na śmieci, do których najwyraźniej dobrał się jakiś lis. Nina przeszła przez wąskie drzwi w ślad za Klemetem, który nie zawracał sobie głowy pukaniem.

Mattis leżał na łóżku. Uniósł się niemrawo do pozycji półleżącej, pocierając zarośnięte policzki.

– Bores – pozdrowił go Klemet.

Wcześniej, korzystając z tego, że na jeziorze był dobry zasięg, zadzwonił do Mattisa, uprzedzając go, że przyjadą.

Nina podeszła bliżej i pochyliła się w stronę Mattisa.

– Dzień dobry. Nina Nelsen. Właśnie zaczęłam pracę w policji reniferów, jestem partnerką Klemeta w patrolu P9.

Mattis wyciągnął poplamioną tłuszczem dłoń, którą Nina z uśmiechem uścisnęła.

Młoda policjantka rozejrzała się dookoła. Brud i bałagan w gumpi były wręcz imponujące. Umeblowanie można było określić jako spartańskie. Po lewej stronie, na dłuższej ścianie, wisiało kilka półek zapełnionych baniakami pełnymi różnokolorowych płynów, puszkami konserw, rozmaitymi narzędziami wiszącymi na gwoździach, skórzanymi rzemieniami i tradycyjnymi nożami. Jeśli się zastanowić, pomyślała Nina, jest w tym nawet swoisty ład. Dla pasterza wszystkie te przedmioty musiały być ważne. Obok półek stało piętrowe łóżko.

Po prawej mały piecyk i ława ze skrzynią. Między łóżkiem a ławą długi, wąski stół. Górne łóżko było zawalone plastikowymi torbami, z których wysypywały się ubrania i puszki z jedzeniem. Liny, koce, kombinezon, długa zimowa kurtka z futra renifera, kilka par rękawiczek, uszanka – bezładny, brudny stos. Mattis leżał na dolnym łóżku, do połowy schowany w wielkim śpiworze leżącym na skórach reniferów. Śpiwór okrywało kilka podartych i zaplamionych tłuszczem koców.

Na piecyku, w którym ledwie się tliło, stał wielki garnek. Obok, na ziemi, drugi garnek z topniejącym śniegiem.

Na sznurze wiszącym pod sufitem gumpi suszyła się para kalesonów i kilka par nie najczystszych skarpet, a także dwa płaty wyprawionej skóry renifera. Spod półki pod ścianą wystawały dwie pary grubych zimowych butów.

Nina szeroko otwartymi oczami lustrowała skromne gumpi. Najchętniej zrobiłaby kilka zdjęć, ale nie miała śmiałości. To miejsce było brudne, odpychające. I fascynujące. Nagle do niej dotarło, że znalazła się w zupełnie obcym świecie. To przechodziło ludzkie pojęcie. Jak ktoś mógł tak żyć? I to w Norwegii, w jej kraju? Przypomniała sobie reportaż, który widziała w telewizji, o cygańskim obozie w Rumunii. Brakowało tylko półnagich dzieci. Nie wiedziała dlaczego, ale czuła się zażenowana. Klemet nie wyglądał na zakłopotanego. Ale to były jego rodzinne strony. Znał tych ludzi. A więc królestwo Skandynawii miało i takie oblicze. Klemet wyjaśnił jej, że Mattis nie mieszka tu przez cały rok. Ale co to zmieniało! Coś takiego, w Norwegii? We wsi na południu Norwegii, z której pochodziła Nina, rybacy mieli niewiele większe chaty stojące na wodzie. Zostawiali przy nich łodzie i sieci. Jako dziecko Nina czasem się w nich ukrywała, żeby oglądać przybijające do nabrzeża wielkie łodzie rybackie, do których matka zabraniała jej się zbliżać. Ci mężczyźni przynoszą ze sobą grzech, mówiła. Jej matka wszędzie widziała grzech.

Ale w chatach rybaków nie było takiej nędzy. Chociaż nie, tu też nie chodzi o nędzę, pomyślała Nina po chwili. Gumpi tchnęło rozpaczą.

Jej matka umiałaby się zaopiekować tym biednym człowiekiem. Nigdy nie miała problemu z podejmowaniem decyzji, odróżnianiem dobra od zła. Nina zastanawiała się, czy Klemet ma podobne przemyślenia, czy może już na to zobojętniał. Może dla niego takie warunki były czymś normalnym.

Mattis zerkał niepewnie na dwójkę gości. Uciekał wzrokiem.

– Przestraszyłeś mnie tym telefonem – rzucił do Klemeta, który usiadł naprzeciwko niego na ławie. – Kiedy zadzwoniłeś, powiedziałeś „policja”. Napędziłeś mi niezłego stracha. Mogłeś powiedzieć „policja reniferów”.

Klemet śmiał się, wyciągając z plecaka plastikowe kubki.

– No co, to prawda – ciągnął Mattis. – Jak dzwoni do ciebie policja, nigdy nie wiesz, co za gówno na ciebie spadnie. Z policją reniferów przynajmniej wiadomo, że to nic poważnego. Nie, Klemet?

Klemet wydawał się zadowolony. Wyciągnął plastikową butelkę wypełnioną przezroczystym płynem.

– Aaa! – zawołał Mattis. – Nie zrobisz mi tego!

– Nie, tym razem to woda – zapewnił Klemet.

Mattis się odprężył. Zaczął podśpiewywać, wyciągając ręce do Niny, gardłowa, pulsująca, rwąca się pieśń, z której Nina nic nie rozumiała. To musiał być powitalny joik. Klemet słuchał z uśmiechem.

Nina przysiadła na brzeżku ławy, którą również znaczyły liczne plamy.

– Zanim usiądziesz, mogłabyś tu przynieść garnek z kuchenki – powiedział do niej Mattis.

Nina spojrzała na niego ze złością. Klemet też najwyraźniej nie zamierzał się podnieść.

– Ależ oczywiście – powiedziała, przywołując na twarz uśmiech. – Wyglądasz na zmęczonego. To piękne, co śpiewałeś.

Zdaniem Niny Mattis zdradzał wszelkie oznaki upojenia alkoholowego. Nie lubiła oglądać ludzi w tym stanie. Wpędzało ją to w zły nastrój. Zdjęła uszankę, szukając względnie czystego miejsca, na którym mogłaby ją położyć, a potem wstała z wdziękiem, poszła po garnek i postawiła go na stole. Mattis natychmiast zanurzył w nim widelec i wyciągnął kawałek mięsa, który zaczął żuć, nic sobie nie robiąc z tego, że tłusty sos spływa na jego śpiwór.

– Mój wujek też śpiewał joiki – powiedział Klemet.

– A, prawda, twój wuj Nils Ante był zdolnym śpiewakiem.

– Potrafił zaimprowizować joik, ot tak, przy tobie, żeby opowiedzieć o jakimś miejscu, o sobie albo o czymś, co widział i co go poruszyło. Nawet kiedy mówił, odrobinę przeciągał słowa. Widziałem, jak zaczynają mu błyszczeć oczy, kiedy zbierało mu się na śpiewanie.

– Co twój wujek teraz robi?

– Zestarzał się. Już nie śpiewa.

Teraz Klemet zanurzył nóż w garnku i wyłowił kawał mięsa, który włożył do swojej menażki. Nina uznała, że lepiej się nie wtrącać, niech działa wedle własnego wyczucia. Wiedział, jak postępować z hodowcami. Nigdy nie należy się spieszyć, tak jej powiedział. Zastanawiała się, czy Mattis miał prawo ot tak zabić renifera.

Klemet znów pochylił się nad garnkiem, nie spieszył się z zagajeniem rozmowy. Wyłowił kość piszczelową.

– Mogę? – zapytał Mattisa.

Pasterz skinął przyzwalająco i wyciągnął paczuszkę z tytoniem.

Komórka zadzwoniła w momencie, kiedy Klemet sposobił się do złamania kości trzonkiem noża.

– Niech to diabli! – mruknął. Patrzył przez chwilę na cienką kość, jakby spodziewał się po niej jakiejś odpowiedzi. Zwisało z niej kilka kawałków mięsa. Z posępną miną odwrócił się do Mattisa. Saam kończył skręcać papierosa. Na jego podbródku błyszczały krople rosołu. W ciemnym zaroście utkwił kawałeczek mięsa. Klemet się skrzywił. Wciąż trzymał w ręku kość i nóż. Między dzwonkami telefonu słychać było tylko świst wiatru znad Syberii, który od dwóch dni mroził Finnmark. Jakby nie wystarczyło trzydzieści stopni poniżej zera.

Mattis skorzystał z okazji, żeby wyciągnąć spod łóżka trzylitrowy termos. Postawił go na stole i napełnił swój kubek.

Telefon ciągle dzwonił. Nawet w środku viddy zasięg bywał całkiem niezły.

W końcu dzwonek ucichł. Klemet spojrzał na wyświetlacz. Nic nie powiedział. Nina spojrzała na niego pytająco. Partner podał jej telefon. Przeczytała nazwisko.

– Później oddzwonię – powiedział tylko Klemet.

Wyglądało na to, że hodowcy szybko puszczały nerwy, kiedy stada się mieszały.

Mattis podsunął termos Klemetowi.

– Nie, dziękuję.

Spojrzał na Ninę, która pokręciła przecząco głową, jednocześnie dziękując mu uśmiechem. Mattis opróżnił połowę kubka i skrzywił się, mrużąc oczy.

Klemet znów wziął do ręki kość i złamał ją jednym uderzeniem. Wyciągnął jedną z połówek w kierunku Niny. Dziewczyna już się nie uśmiechała. Czuła się jednak swobodniej, rozpięła kombinezon i rozsiadła się na ławie. Temperatura w gumpi była niemal znośna.

– Chcesz trochę?

– Nie – odpowiedziała sucho. Przeczuwała, że tym razem nie uniknie ulubionego żartu Klemeta.

Powoli podniósł kość do ust i głośno wyssał porcję szpiku. Otarł wargi rękawem. Puścił oko do Mattisa i spojrzał kpiąco na Ninę.

– Słyszałaś o viagrze Lapończyków?

Mattis patrzył niepewnie to na Ninę, to na Klemeta, aż w końcu ten wybuchnął śmiechem.

Nina spojrzała na niego. Tak, pomyślała. W ciągu czterech dni wspólnego patrolowania słyszała to z jego ust co najmniej dwa razy.

Teraz i Mattis się śmiał, ukazując bezzębne dziąsła, obłąkanym śmiechem, który zaskoczył Ninę. Wziął od Klemeta kość i łapczywie zassał szpik.

– Ha, viagra Lapończyków!

Rechotał pełną gębą, niepowstrzymanym śmiechem. Z szeroko otwartych ust bryzgała mu ślina z kawałkami mięsa. Nina zaczęła się zastanawiać, co tu właściwie robi, ale nie dała nic po sobie poznać. Wiedziała, że Klemet trochę z nią pogrywa, i mogła tylko mieć nadzieję, że nie posunie się za daleko. Nie czuła się jeszcze wystarczająco pewnie wśród hodowców, żeby powiedzieć Mattisowi, co o tym myśli.

Hodowca wyciągnął do Niny ociekającą tłuszczem kość. Z kącika ust spływała mu ślina.

– Spróbuj, viagra Lapończyków!

I znów zaniósł się śmiechem, zerkając na Klemeta. Potem zaintonował kolejny joik, podkreślając rytm ruchem dłoni, utkwiwszy w Ninie niewidzące spojrzenie. Wyglądało na to, że Klemet świetnie się bawi całą sytuacją. Otarł kąciki oczu i patrzył na Mattisa z uśmiechem.

Nina podciągnęła kolana pod brodę i oplotła nogi ramionami. Nie było to łatwe, biorąc pod uwagę, że miała na sobie kombinezon. Nadąsana, wydęła wargi, ale po chwili, nie chcąc wyjść na nieuprzejmą, obdarzyła hodowcę uprzejmym odmownym uśmiechem. Najwyraźniej nieczęsto zdarzało mu się tu gościć kobietę.

– Doskonale mi to zrobiło – nie odpuszczał Klemet, rzucając jej szelmowskie spojrzenie.

Mattis znów zaczął rechotać, klepiąc się rękami po udach.

– Ha, ale ona piękna, yyk – czknął hodowca.

Klemet nagle spoważniał, wyprostował się i nalał sobie porcję rosołu. Na widok tej niespodziewanej zmiany nastroju Mattis od razu przestał się śmiać. Nina opuściła nogi na podłogę i nalała sobie kawy. Podziękowała za rosół z renifera. Mattis rzucił ukradkowe, natarczywe spojrzenie na jej rysujące się pod ciemnogranatowym swetrem piersi. Potem zerknął na Klemeta i spuścił wzrok.

Nina czuła się niezręcznie. Brzydziła się tym popędliwym hodowcą, chociaż wiedziała, że powinna mu raczej współczuć.

– Słuchaj, Mattis, twoje renifery przeszły na drugą stronę drogi. Wiesz, że są u Johana Henrika? Zadzwonił do nas.

Mattis był zaskoczony nagłą zmianą w zachowaniu Klemeta. Popatrzył na niego nerwowo, potem zerknął na Ninę, przenosząc spojrzenie z jej twarzy na piersi.

– Ach tak? – powiedział z niewinną miną. Potarł kark i spojrzał z ukosa na Klemeta.

Telefon znów zadzwonił. Klemet wziął go, nie spuszczając wzroku z Mattisa. Tym razem dzwonił krócej. Wyświetlacz pokazywał, że to komisariat w Kautokeino. Oni też musieli poczekać.

– No więc? – podjął Klemet.

Nina przyglądała się hodowcy. Miał wysokie kości policzkowe i cofnięty podbródek, pooraną twarz i jak na Lapończyka raczej gęstą brodę. Kiedy chciał coś powiedzieć, najpierw krzywił się i mrużył oczy, dolna warga nachodziła mu na górną, potem otwierał jednocześnie oczy i usta. Mimo że czuła się przy nim nieswojo, mężczyzna budził w niej coś w rodzaju fascynacji. Nigdy wcześniej nie spotkała kogoś tak dziwnego. W jej rodzinnej wiosce na południu, na brzegu fiordu dwa tysiące kilometrów stąd, nie widywało się takich ludzi. Po prostu nie istnieli!

– No, nie wiem.

Klemet otworzył plecak i wyciągnął z niego mapę w skali 1:50 000. Odsunął garnek i puszki po fasoli pełne niedopałków. Mattis skorzystał z okazji i opróżnił swój kubek, krzywiąc się, a potem znów nalał sobie do pełna.

– Popatrz, jesteśmy tu. Tu jest rzeka, tam jezioro, które przecinasz, kiedy jedziesz na północ wypasać swoje stado. W tej chwili renifery Johana Henrika są tu i tu, w lasach.

– Taaa? – powiedział Mattis, tłumiąc ziewnięcie.

– A twoje przeszły przez rzekę.

– Przez rzekę… – Zaśmiał się, czknął i znów spoważniał. – Taa, tylko że moje renifery nie umieją czytać map, no nie?

– Mattis, doskonale wiesz, co chcę powiedzieć. Twoich reniferów nie powinno być po tej stronie rzeki. Wiosną znów będzie piekło, kiedy z Johanem Henrikiem będziecie musieli rozdzielić stada. Jak zwykle dojdzie do awantury. Dobrze wiesz, jaka to robota rozdzielić renifery.

– A pilnowanie stada, kiedy się jest samemu, w środku zimy, w tundrze, to twoim zdaniem lekka robota?

– Jak daleko sięgają granice twojego zimowego wypasu? – spytała Nina.

Młoda policjantka miała tylko teoretyczne wyobrażenie o hodowli reniferów, podstawy zdobyła na krótkim szkoleniu w Kirunie. Wprawdzie kiedy była mała, często pilnowała niewielkiego stada owiec, które trzymała jej matka, ale to była czysta przyjemność, bo owce wcale nie próbowały uciekać. Traktowała to bardziej jak rozrywkę niż pracę. Konieczność spędzenia nocy na lodowatym wietrze i pilnowania reniferów była dla niej niepojęta. Musiała się odnieść do konkretnych, wymiernych danych, żeby to zrozumieć.

Mattis znów ziewnął, przetarł oczy i pociągnął łyk wódki. Zignorował pytanie Niny.

– Niech Johan Henrik nie marudzi, tylko przepędzi swoje renifery w stronę wzgórz – powiedział, patrząc na Klemeta. – Przecież ma ludzi do pomocy.

– Mattis – powiedziała Nina – pytałam cię o granice twojego wypasu. – Dziewczyna mówiła bardzo spokojnie. Trudno jej było uwierzyć, że Mattis mógłby rozmyślnie zignorować jej pytanie.

– Tak, ma ludzi – odparł Klemet. – Ale jednak jesteś na jego terenie. Tak to już jest. Odpowiadasz za swoje stado.

– No i co z tego. To nie ja wyznaczyłem te granice, tylko pieprzeni urzędnicy z Biura do spraw Reniferów, którzy mają kolorowe ołówki, prościutkie linijki i siedzą w swoich dobrze ogrzewanych biurach. – Wypił kolejny łyk i tym razem się nie skrzywił. Był zdenerwowany. – Pilnowałem stada prawie całą noc. Myślisz, że to było zabawne?

– Mattis, czy byłbyś tak miły i pokazał mi na mapie granice swojego wypasu? – Nina wciąż mówiła łagodnym głosem.

– Nie masz nikogo do pomocy? – ciągnął Klemet.

– Do pomocy? A niby kogo?

– Kiedyś Aslak ci pomagał.

– A teraz nie pomaga. To była paskudna zima, dla wszystkich. Pewnie ciągle jest wkurzony. A poza tym renifery są głodne. Nie dają rady rozbić lodu i dobrać się do porostów. Ja też mam już tego dosyć. Nie mam pieniędzy na karmę. No i moje renifery idą tam, gdzie mają co jeść. Skubią mech z pni drzew, w lesie. Co mam niby na to poradzić? – Pociągnął długi łyk. – Ale niedługo się do nich wybieram. – Opróżnił kubek jednym haustem i wydał z siebie przeciągłe beknięcie. – Chciałaby panienka, żebym jej przepowiedział przyszłość?

– Panienka byłaby zobowiązana, gdybyś jej pokazał granice swojego wypasu.

– Klemet ci pokaże. Czyli nie interesuje cię przyszłość? No to idę spać.

I bez dalszych ceregieli odwrócił się do nich plecami, opatulając się śpiworem.

Klemet wzniósł oczy do nieba i dał Ninie znak do odwrotu.

Kiedy znaleźli się na dworze, Klemet poszedł rzucić okiem na skuter Mattisa. Dotknął silnika, a potem stał przez chwilę, przyglądając się pojazdowi.

– Klemet, dlaczego Mattis nie odpowiedział na moje pytanie?

– Och, wiesz, tutaj faceci są trochę macho. Nie przywykli oglądać kobiet w tundrze w środku zimy, tym bardziej w mundurze. Nie za bardzo wiedzą, jak się w tej sytuacji zachować.

– Aha. A ty oczywiście wiesz?

– O co ci chodzi?

– Nic, nic. No więc co z tymi granicami wypasu? Twój przyjaciel powiedział, że mi pokażesz.

Mimo mrozu znów zaczął padać śnieg. Klemet rozłożył mapę na siedzeniu swojego skutera i pokazał Ninie granice wypasu.

– No i o co chodzi, przecież jeśli potrzebny mu las, mógłby poprowadzić stado na północny zachód, tam jest o wiele większy las i to środek jego terenów, daleko od Johana Henrika.

– Tak, możliwe. Może już tam był. A może większość jego stada jeszcze tam jest. Możemy pojechać rzucić okiem, jeśli chcesz – powiedział Klemet. – A potem wpadniemy do Johana Henrika.

Wsiedli na skutery. Kilka minut później Klemet zatrzymał się pośrodku jeziora. Wiedział, że w tym miejscu jego telefon złapie sieć. Pierwsza wiadomość była od Johana Henrika. Wydawał się zirytowany. Druga wiadomość, z komisariatu w Kautokeino, była równie krótka. Patrol P9 miał zostawić wszystkie sprawy i wracać do bazy. Johan Henrik będzie musiał jeszcze poczekać.

4

12.00. Kautokeino

Karl Olsen nie wyłączył silnika pikapa. Parking znajdujący się kilka kilometrów od Kautokeino był niemal pusty, jeśli nie liczyć przyczepy porzuconej przed bramą zagrody dla reniferów, w której o tej porze roku nie było żadnych zwierząt. Olsen zaparkował tak, żeby nie było go widać z drogi. Nalał sobie kubek kawy, tak gorącej, że kiedy pił, parzyła mu usta, i rozejrzał się wokół. Niedługo trzeba będzie zrobić przegląd maszyn rolniczych. Zsunął na czoło zieloną czapkę z brązowym daszkiem z logo jednej z marek karmy dla reniferów i podrapał się po czaszce, mrużąc oczy. Tak, w tym roku będzie duży popyt na jęczmień. A poza tym chciał spróbować z pomidorami szklarniowymi. Były nowe dofinansowania unijne na ten cel. Nie na lokalny rynek, ale turyści zawsze lubili takie rzeczy, pomidory z Laponii. Zaśmiał się szyderczo pod nosem.

Kradzież znów była newsem numer jeden w wiadomościach o dziewiątej. „Był to pierwszy tradycyjny saamski bęben, który wrócił na tereny Laponii” – wyjaśniał w radiu Niemiec. „Tych bębnów używali szamani. Ten, który został skradziony, ma ogromną wartość dla rdzennej ludności. To dla tych ludzi dramat, ponieważ od lat toczą walkę, by bębny wróciły wreszcie na ziemię ich przodków”.

Karl Olsen nie mógł słuchać tych bzdur.

– Ziemia przodków… co za kretyn z tego Boche’a. Co on może wiedzieć o ich przodkach?

Wylał resztkę wystygłej kawy przez okno. Od rana nie przybyło im żadnych nowych informacji, pomyślał. Nalał sobie jeszcze trochę kawy.

Kilka minut później koło jego koreańskiego pikapa zaparkowało błękitne volvo. Wysiadł z niego szczupły mężczyzna i zajął miejsce pasażera w samochodzie Karla.

– Kawy?

– Tak – powiedział nowo przybyły, zdejmując czapkę. – No dobra, co dla mnie masz? Pospiesz się, nie mam dużo czasu.

– Chodzi o tę historię z bębnem?

– Tak. Wszyscy jesteśmy wykończeni.

– Wiesz, Rolf, dobrze znałem twojego ojca, był w porządku. On chyba też mnie lubił.

– I?

– Ile lat pracujesz w policji, chłopcze?

– Siedemnaście. Chciałeś się tu ze mną spotkać, żeby rozmawiać o moim życiu?

– Ile to już, trzy lata, odkąd wróciłeś do miasteczka?

– Trochę ponad trzy, tak, przecież wiesz.

– Słuchaj, chłopcze, wkurza mnie ta historia z bębnem.

– Tak, mnie to też denerwuje, jasna sprawa. Ale co poradzisz?

– Widzisz, zrobi się z tego niezła afera.

– Już się zrobiła.

– Taa, właśnie słyszałem w radiu tego durnego Niemca, „prafdzify dramat, prafdzify dramat” – przedrzeźniał dyrektora centrum kulturalnego.

Rolf Brattsen też nie lubił Niemca. Za bardzo przejmował się Lapończykami, a za mało Norwegami.

Karl Olsen odwrócił się do policjanta. Ciągle sztywniał mu kark, co zmuszało go do skręcania całego ciała, kiedy chciał spojrzeć na siedzącego obok rozmówcę. Popatrzył z ukosa na Rolfa Brattsena.

– Słuchaj, Rolf, coś ci powiem. Bo ja już taki jestem, że mówię wprost. Wiesz, kim jestem, wiesz, że należę do Partii Postępu. I wiesz, co w naszej partii myślimy o tym całym szumie wokół Lapończyków.

Policjant milczał.

– Nie wiem, co ty o tym myślisz, ale wiem, co myślał twój ojciec. Twój ojciec i ja mieliśmy takie same poglądy. Wiesz, że twój ojciec był porządnym Norwegiem, prawda? A ty, chłopcze, też jesteś porządnym Norwegiem? – Stary rolnik, zmęczony pozycją, wychylił się do przodu i ustawił lusterko wsteczne w taki sposób, by widzieć oczy policjanta bez nadwyrężania szyi. – Słuchaj, chłopcze, wiem, że porządny z ciebie gość. Twój ojciec też był porządnym człowiekiem. Wiesz, że swego czasu razem nieźle napsuliśmy krwi czerwonym. Z Lapończykami jest tak samo, oni i komuchy to jedna banda, z tym ich bajdurzeniem o prawie do ziemi. Ja się znam na ziemi. Ziemia sama decyduje, do kogo chce należeć, a chce należeć do tego, kto o nią dba, do nikogo innego, rozumiesz? Ten cholerny bęben to woda na ich młyn. Mój bęben, moja ziemia, no wiesz, całe to pieprzenie. Widzisz, dla nich to reklama, a dla nas nic dobrego. A poza tym ściągną nam na głowę dziennikarzy z Oslo, chyba nie są nam tu potrzebne te hieny ze stolicy? Lepiej nam we własnym towarzystwie, chociaż jeszcze lepiej byłoby bez Lapończyków. – Karl Olsen zamilkł na chwilę, żeby wylać przez okno wystygłą kawę i nalać sobie ciepłej. – Ejże, nie jesteś zbyt rozmowny, co? Zupełnie jak twój ojciec. To był w porządku gość. Zdecydowany, można było na nim polegać, wiesz, o co chodzi. Nieźle daliśmy popalić czerwonym. Jesteś do niego podobny, wiesz? Byłby z ciebie dumny, chłopcze.

– Słuchaj, Karl – powiedział nagle policjant – nie cierpię tych cholernych Lapończyków tak samo jak ty. I nie cierpię cholernych Ruskich, którzy się włóczą po okolicy, i cholernych Pakistańczyków[2], których też jest tu pełno. Ale jestem policjantem, okej?

– Spokojnie, chłopcze, nie podniecaj się tak – uśmiechnął się obłudnie Karl, zadowolony z obrotu, jaki wreszcie przybrała rozmowa. – Oczywiście, że jesteś policjantem, i to dobrym policjantem. Chciałem tylko, żebyś wiedział, że nie jesteś sam. Ci kolesie nie powinni za dużo główkować. I tak sobie myślę, że może nie byłoby źle, gdyby nie odzyskali tego bębna. Inaczej mogliby zacząć kombinować. Już i tak mają własną policję…

– Policja reniferów? Nie rozśmieszaj mnie! Banda jełopów i niedorobów, którzy udają policjantów! – Po raz pierwszy Rolf Brattsen naprawdę się zdenerwował. – Wiesz – ciągnął – że ci z Kautokeino są teraz u tego przygłupa Mattisa? Tego durnia, który spędza czas na śpiewaniu po pijaku, zamiast pilnować swoich reniferów.

– O, co ty powiesz, pojechali do niego? – zainteresował się Karl, próbując się odwrócić do policjanta. – To rzeczywiście dureń. Ale co poradzisz, to przez to, że pieprzą się między sobą, sam wiesz, jak jest. Znasz chyba ojca Mattisa?

– Tego starego świra, o którym mówią, że był szamanem?

– Tak mówią, chłopcze. Prawda jest taka, że ojciec Mattisa jest jednocześnie jego wujkiem, rodzonym bratem jego matki, kapujesz?

Rolf Bratssen pokiwał głową.

– Dobra, muszę wracać na posterunek. Nie wiedziałem, że ty i mój ojciec tak dobrze się znaliście – powiedział policjant. Po raz pierwszy to on odwrócił się w stronę rozmówcy, patrząc na niego badawczo. – Nigdy mi o tobie nie mówił.

Karl Olsen patrzył prosto przed siebie.

– Rób, co do ciebie należy, przyjacielu – odparł, unikając jego wzroku. – Ale nie zapominaj, po czyjej jesteś stronie. I że może nie ma się co spieszyć ze znalezieniem tego bębna, bo to ich tylko rozzuchwali, cholerne lapońskie komuchy.

5

16.30. Kautokeino

Klemet Nango i Nina Nansen wrócili do miasteczka południowo-wschodnim zboczem. Wjechali na „autostradę”, jak zimą nazywano szeroką zamarzniętą rzekę, która przechodziła przez środek miasteczka, i dotarli do centrum, gdzie mieścił się komisariat. Wejście główne znajdowało się obok Vinmonopolet, państwowego punktu sprzedaży detalicznej alkoholu, i nierzadko klienci mylili drzwi.

Blade światło słońca już dawno zniknęło z horyzontu, ale pozostał mglisty niebieskawy poblask. Klemet i Nina zostawili skutery śnieżne na parkingu, przenieśli we dwoje skrzynie z bagażników do garażu, a potem weszli na piętro, gdzie mieściły się biura.

– O, jesteście w samą porę, w biurze Szeryfa właśnie zaczyna się zebranie – powiedziała sekretarka komisariatu, którą spotkali na schodach. – Przez tę historię z bębnem już sama nie wiem, w co włożyć ręce.

– Jaką historię z bębnem?

– A, jeszcze nic nie wiecie? Zobaczycie – powiedziała, wymachując plikiem papierów. – Lecę.

Policjanci poszli odłożyć rzeczy, a potem udali się do sali zebrań. Powitał ich głos komisarza Tora Jensena, który miał ksywkę Szeryf, bo idąc, kołysał ramionami i w cywilu nosił skórzany kowbojski kapelusz.

Szeryf zaczekał, aż usiądą. W pomieszczeniu była jeszcze czwórka innych policjantów. Klemet Nango zauważył, że brakuje Rolfa Brattsena, zastępcy komisarza.

– W nocy z niedzieli na poniedziałek skradziono z Centrum Juhla lapoński bęben – zaczął Tor Jensen. – Jak wiecie, to bardzo szczególny bęben, pierwszy, który wrócił na stałe do Laponii. Nie jestem Lapończykiem, ale dla nich to najwyraźniej ważne. Czy dla ciebie to ważne, Klemet? Jesteś tu jedynym Lapończykiem.

– Chyba tak. To znaczy nie wiem – powiedział z zakłopotaniem.

– W każdym razie zrobiło się niezłe zamieszanie. Lapończycy narobili wrzasku, że znów ograbiono ich z tożsamości, że wciąż są dyskryminowani i tak dalej. W Oslo też się denerwują, tym bardziej że za trzy tygodnie odbywa się ważna konferencja ONZ-u na temat populacji autochtonicznych, a jak wszyscy dobrze wiecie, naszą ukochaną populacją autochtoniczną są Lapończycy. Uczyli cię tego w szkole policyjnej, Nina? Na pewno. Krótko mówiąc, nasi przyjaciele z Oslo robią się nerwowi, przed ONZ-em lubią uchodzić za najlepszych w klasie, zwłaszcza że ciągną od nich kupę szmalu, i nie chcą dostać po łapach za jakąś historię z bębnem.

– Czy mamy już jakiegoś podejrzanego? – zapytała Nina.

– Nie – odpowiedział Szeryf.

– Jakieś hipotezy? – nie odpuszczała Nina.

– Zanim do tego dojdziemy, zacznijmy od początku.

Weszła sekretarka. Rozdała wszystkim po pięć spiętych spinaczem kartek.

– Bęben znajdował się w zamkniętej skrzyni – podjął Szeryf. – Niedawno prywatny kolekcjoner ofiarował go muzeum. Instrument zniknął razem ze skrzynią. Wygląda na to, że nic innego nie zginęło. Było włamanie. Zniszczono dwie pary drzwi. Drzwi wejściowe były przeszklone i włamywacz rozbił je w drobny mak. Zdjęcie numer jeden. A do tego drzwi do składziku. Zdjęcie numer dwa. Tu macie plan muzeum. Do roboty.

Klemet szybko przejrzał kartki. Nie było tam zbyt wielu informacji. Ktoś zrobił to na odwal się.

– Przypominam: duże naciski polityczne z Oslo, ale też ze strony miejscowych lapońskich polityków. Nie mówiąc o skrajnej prawicy, która próbuje sobie nabić parę punktów tą całą historią. Chłopaki, jazda do muzeum, powęszcie tam trochę. Klemet i Nina, pomożecie przy patrolowaniu miasta. Zrobiło się trochę niespokojnie.

– A hipotezy? – zapytała Nina z łagodnym uśmiechem. Już drugi raz tego dnia rozmówca unikał odpowiedzi na jej pytanie i zaczynało ją to irytować.

Szeryf przyglądał jej się przez chwilę w milczeniu.

– Wszystko, co wiemy, to że jedna z sąsiadek – rzucił okiem na skromny raport – Berit Kutsi, usłyszała w nocy skuter. Nie jest to może bardzo niezwykłe, bo hodowcy kręcą się w tę i z powrotem o każdej porze dnia i nocy, ale jednak w tym miejscu to trochę niecodzienne. Zamieć zatarła ślady. Aha, śledztwem kieruje Rolf. Proszę o raporty jutro z samego rana.

– Klemet, jak sytuacja na viddzie? – zapytał Szeryf, kiedy wszyscy inni już wyszli.

– Znowu zaczynają się tarcia. Ciężka zima. Drobnym hodowcom nie jest łatwo. Chyba powinniśmy się przygotować na eskalację konfliktów.

– Klemet, właśnie tego dobrze by było uniknąć, ze względu na tę konferencję, sam rozumiesz.

Klemet wydął wargi.

– Powiedz to reniferom.

– A ty powiedz to hodowcom, to twoja praca. Tymczasem bierz Ninę i przejedźcie się po mieście. Tylko to ma być patrol, a nie pogaduszki.

– Szeryfie, odpuść sobie.

– Znam cię, Klemet.

Klemet i Nina przejechali na skuterach kilkaset metrów drogą do Alty, aż do skrzyżowania. Mówiło się na nie po prostu „skrzyżowanie”, ponieważ była to strategiczna krzyżówka w Kautokeino. Szosa biegła z Alty na północnym wybrzeżu i ciągnęła się dalej, przez Finlandię, a potem Kirunę w Szwecji. Mimo że przekraczała dwie granice, jeździła nią większość ciężarówek, bo łączyła południe Norwegii z północą. Miała tę przewagę nad niekończącą się trasą wzdłuż norweskich fiordów, że była całkiem prosta.

Szosa, która się z nią krzyżowała, nie wiodła tak daleko. Z jednej strony do parkingu przed supermarketem, z drugiej do drogi prowadzącej do kilku farm i przedsiębiorstw, a dalej do imponującego drewnianego kościoła górującego nad okolicą.

Na środku skrzyżowania stało jakieś dziesięć osób. Większość miała na sobie tradycyjne saamskie stroje, których żywe kolory odznaczały się na śniegu. Dwie starsze kobiety trzymały transparent, najwyraźniej zrobiony w pośpiechu i ledwie czytelny. Litery były rozmazane. „Oddajcie nam bęben”. Nic dodać, nic ująć, pomyślał Klemet. Kilka osób stało wokół koksownika. Temperatura trochę wzrosła, było zaledwie minus dwadzieścia. Ale mróz nadal dawał się we znaki, bo wiał lekki wiatr.

Policjanci zaparkowali na parkingu obok koksownika. Ruch był niewielki. Prawdę mówiąc, taki jak zawsze. Jedna z kobiet, na oko sześćdziesięcioletnia, odwróciła się i poczęstowała ich kawą.

– Berit, co pani tu robi? – zapytał ją Klemet.

Znał Berit Kutsi od dawna. Cienka skóra oblekała kontur jej twarzy. Wysokie kości policzkowe podciągały w górę policzki, które marszczyły się tylko wtedy, kiedy się uśmiechała. Jej twarz emanowała dobrocią, a lekko opadające w kącikach oczu powieki podkreślały pełne empatii spojrzenie. Klemet znał zresztą wszystkich demonstrujących. Byli Lapończykami, ale tylko Olaf, najmłodszy, hodował renifery. Pochylał się nad otwartym oknem jednego z samochodów i rozmawiał z kierowcą. Inni pasterze nie mieli czasu przyjechać. Zostali na viddzie, pilnując reniferów albo odsypiając noc spędzoną na mrozie, jak Mattis. Próbowali zapomnieć, że za kilka godzin znów będą musieli wciągnąć na siebie niezliczone warstwy ubrań, wyjść na mróz i chłoszczący wiatr, zapomnieć o kacu, włączyć silnik skutera i pomknąć samotnie w tundrę, licząc na to, że nie zdarzy im się żaden wypadek. Nieraz znajdowano zamarzniętych na śmierć pasterzy obok skuterów rozbitych o niewidoczny pod śniegiem skalny występ. Zawód hodowcy reniferów uchodził za najniebezpieczniejszy na Północy.

– No proszę, co za słodka dziewczyna – powiedziała Berit ze śmiechem. – Ach ten Klemet. Niech się pani nie da omotać, moja droga – dodała pod adresem Niny. – Klemet to kobieciarz. Może nie robi takiego wrażenia, ale radzę pani uważać.

Nina patrzyła na Klemeta z lekko zakłopotanym uśmiechem. Policjant widział, że dziewczyna jest zaskoczona otwartością ludzi Północy, tak różną od powściągliwości Skandynawów z Południa.

Klemet i Berit znali się od dzieciństwa. Zawsze sobie z niego pokpiwała.

– Berit, podobno słyszałaś skuter przed muzeum?

– No tak, już wszystko opowiedziałam Rolfowi. Kiedy usłyszałam skuter, pomyślałam, że to jakiś hodowca przyjechał z doliny od północnej strony, to znaczy od drugiej strony wzgórza, pod którym mieści się centrum – uściśliła pod adresem Niny. – Jest tam teraz kilka stad. Ale skuter zatrzymał się pod centrum, co nigdy się nie zdarza w środku nocy. Kierowca nie wyłączył silnika, zostawił go na niskich obrotach.

– O której to było godzinie?

– Około piątej rano, może trochę wcześniej. Często się budzę o tej porze, a potem znowu zasypiam. Ale tym razem obudził mnie dźwięk silnika, kiedy skuter odjeżdżał.

– Widziała pani skuter albo kierowcę? – spytała Nina.

– Przez moment reflektory oświetliły moją sypialnię, jakby był środek dnia. Dlatego nie widziałam kierowcy. W każdym razie nie z przodu. Ale kiedy odjeżdżał, zauważyłam, że miał pomarańczowy kombinezon, wiecie, taki, jakie noszą robotnicy.

Nie było to dużo. Wbrew temu, co myślał Szeryf, zniknięcie bębna nie zrobiło specjalnego wrażenia na Klemecie, oczywiście pomijając element przestępstwa. Klemet nigdy nie był zbyt ortodoksyjnym Lapończykiem. Miał ku temu masę powodów, o których wolał nie mówić. Tym bardziej z nie-Lapończykami.

Berit wróciła na skrzyżowanie do innych manifestantów, którzy blokowali dostęp do drogi wiodącej do kościoła.

Olaf, najmłodszy z demonstrantów – dobiegał pięćdziesiątki – podszedł do nich dumnym, sprężystym krokiem. Wydatna szczęka znamionowała stanowczość, pod wysokimi kośćmi policzkowymi rysowały się pełne usta. Miał czarne, półdługie, kręcone włosy, które kontrastowały z krótką kasztanową fryzurą Klemeta.

– No proszę, i jeszcze policja. – Mówił szybko. – Czego od nas chcesz? Znalazłeś już bęben, Klemet? Witam miłą panią – dodał z czarującym błyskiem w oku.

– Dzień dobry – odpowiedziała Nina z uprzejmym uśmiechem.

Klemet nie uznał za stosowne się przywitać.

– Klemet, jeśli płynie w tobie jeszcze odrobina lapońskiej krwi, powinieneś rozumieć, że kradzież tego bębna to skandal. Cios w samo serce! My, Lapończycy, nigdy się z tym nie pogodzimy. To kropla, która przelała czarę. Potrafisz to pojąć, Klemet, czy już zapomniałeś o swoich korzeniach?

– Słuchaj, Olaf, może byś trochę spuścił z tonu, okej?

– Widział pan ten bęben? – spytała Nina.

– Nie. Zdaje się, że miał być wystawiany za parę tygodni.

– Dlaczego jest taki ważny? – ciągnęła Nina.

– To pierwszy bęben, który wrócił do Laponii – odpowiedział Olaf, patrząc to na Ninę, to na Klemeta. – Przez całe dziesięciolecia szwedzcy, duńscy i norwescy pastorzy rabowali i palili szamańskie bębny. Bali się ich. Tylko pomyślcie, dzięki nim mogliśmy rozmawiać ze zmarłymi i uzdrawiać chorych. Spalili setki bębnów. Nie zostało ich więcej niż pięćdziesiąt na całym świecie, w muzeach w Sztokholmie i w innych europejskich miastach. Włączając w to kolekcjonerów. Ale my, na naszej ziemi, nie mieliśmy żadnego. Niewiarygodne, prawda?! Wreszcie jeden do nas wrócił. I co, od razu został skradziony? To prowokacja!

– Kto mógłby mieć w tym interes? – podjęła Nina.

– Kto? – Olaf uniósł dumnie podbródek i przeciągnął dłonią po włosach. – Kto pani zdaniem skorzystałby na zniknięciu tego bębna? Ci, którzy nie chcą, żeby Lapończycy podnieśli głowy, oczywiście.

Klemet przyglądał się Olafowi. Denerwowało go, że pasterz zgrywa takiego ważniaka. Olaf Renson może i był hodowcą reniferów, ale zawsze znajdował czas, żeby wziąć udział w tego typu demonstracjach. W końcu nie był byle kim. Szlachetny i niezłomny bojownik sprawy lapońskiej od początku lat siedemdziesiątych. W tamtym czasie wiele korporacji – norweskich, chilijskich, australijskich i innych – budowało kopalnie i tamy w Laponii. Jedna z nich, Mino Solo, spółka chilijska, zraziła do siebie opinię publiczną mało ortodoksyjnymi metodami, wywołując falę protestów, na czele których stanął Olaf Renson. To na nich zbudował swoją solidną reputację bojownika i obrońcy sprawiedliwości. A im bardziej było o nim głośno, tym większe wyrzuty sumienia miał Klemet.

Do skrzyżowania podjechały dwie ciężarówki. Zablokowały je dwie starsze Laponki, które dla zasady postały kilka sekund przed każdym z pojazdów, zanim pozwoliły im jechać dalej. Kierowcy – Szwedzi, jeśli wierzyć tablicom – nie wyglądali, jakby im to mieli za złe. W przeciwnym kierunku utworzył się już spory korek. Kierowca czerwonego volvo zaczął trąbić, inny szybko poszedł w jego ślady. Drobne staruszki trzymały się swojego rytmu, stojąc pięć sekund przed każdym pojazdem.

W kabinie pierwszej ciężarówki siedziały dwie osoby. Szwedzki kierowca wydawał się w świetnym humorze, śmiał się, szturchając łokciem pasażera, w którym Klemet rozpoznał Mikkela, miejscowego pasterza pracującego dla najzamożniejszych hodowców. Kierowca opuścił szybę i wystawił wytatuowane ramię przez okno, nie zważając na mróz. Klemet był wystarczająco blisko, żeby usłyszeć, jak Szwed krzyczy donośnie do jednej z Laponek: „E, stara, chcesz się pieprzyć?”.

Staruszka na szczęście nie zrozumiała. Zwijając się ze śmiechu, kierowca przybił piątkę ze swoim pasażerem, a potem odpalił silnik. Klemet pokręcił głową ze złością. Było mu wstyd za tych mężczyzn.

Olaf stał po drugiej stronie skrzyżowania. Wyprostował się dumnie przed czerwonym volvo, w milczeniu mierząc wzrokiem kierowcę. Spojrzał na Klemeta, jakby rzucał mu wyzwanie. Potem wielkopańskim gestem pozwolił kierowcy przejechać.

Przyjechał Johan Mikkelsen, dziennikarz. Wyciągnął mikrofon w kierunku Olafa, który zaczął coś mówić z emfazą. Klemet niemal mógł czytać z ruchu jego warg. Olaf puszył się w typowy dla siebie sposób i gestykulował z rozmachem. W połowie wywiadu drogą od strony supermarketu nadjechał, trąbiąc, minibus. Dziennikarz wyciągnął mikrofon w jego stronę. Klakson stworzy odpowiedni nastrój, w sam raz do dziennika o osiemnastej. Z minibusa wyskoczył postawny mężczyzna i zaczął coś krzyczeć. Był to miejscowy pastor. Miał prostacką twarz z rozlanymi rysami i obfitą blond czuprynę, wyglądał bardziej na drwala niż duchownego.

Klemet i Nina przeszli na drugą stronę skrzyżowania.

– Natychmiast mi się wynosić z tej drogi! Co was opętało? – Pastor wychodził z siebie.

Trzej wiekowi manifestanci blokujący drogę rozstąpili się grzecznie, pozwalając pastorowi przejść. Ten ostatni od razu się uspokoił.

– Co tu się dzieje, kochani?

– Pastorze, chodzi o bęben – powiedział jeden z mężczyzn.

Twarz pastora znów sposępniała.

– Bęben, bęben. Dajcie spokój, kochani. Owszem, przykra sprawa z tym bębnem. Ale przecież w końcu go znajdziecie. No już, przestańcie blokować moją drogę i wracajcie do domów.

Olaf dotarł do pastora w tej samej chwili co dwójka policjantów i dziennikarz, który wciąż miał włączony mikrofon.

– To nie jest pana droga, pastorze, a ten bęben to nie jest jakiś tam bęben, powinien pan to wiedzieć lepiej niż ktokolwiek inny, bo to pana poprzednicy spalili pozostałe.

Na widok gromadzącej się wokół niego grupki pastor uśmiechnął się obłudnie, ale usta wciąż miał zaciśnięte ‒ znak, że z trudem nad sobą panował.

– Dajcie spokój, moje dzieci, to wszystko przeszłość, dobrze o tym wiesz, Olaf. W każdym razie powinieneś to wiedzieć i przestać podburzać porządnych ludzi.

– Podburzać? Ten bęben to nasza dusza, nasza historia!

Pastor znów wybuchnął:

– Ten nieszczęsny bęben to narzędzie diabła! A skoro jest tu policja, to bądźcie tak uprzejmi i odblokujcie dostęp do kościoła. Czekam na wiernych.

Klemet nie czuł się swobodnie przy pastorze. Reprezentował on laestadiański odłam luteranizmu, który nie należał do najłagodniejszych. Za bardzo przypominał mu jego rodzinę.

– Olaf, możecie dalej demonstrować, ale przestańcie blokować drogę, czy to jasne? – nakazał Klemet Nango.

– Patrzcie państwo, kto wziął sprawę w swoje ręce – zadrwił Olaf. – Zawsze po stronie władzy, prawda, Nango? W końcu nosisz mundur. No, ludzie, dajcie przejść człowiekowi, który pali bębny.

Pastor spiorunował go wzrokiem.

– A pan, pastorze, niech idzie do kościoła, a swoje komentarze zachowa dla siebie.

Te słowa padły z ust Niny, na którą wszyscy spojrzeli ze zdumieniem. Olaf uśmiechnął się do niej. Wtedy jednak uwaga zebranych skierowała się z powrotem w stronę skrzyżowania.

Dźwięk klaksonów zyskał na sile. Korek wciąż się wydłużał. To była godzina zakupów. Uwięziony pośród innych samochodów Karl Olsen trąbił bez opamiętania. Aż poczerwieniał z emocji. Spostrzegł Berit Kutsi.

– Na miłość boską, Berit, powiesz im wreszcie, żeby mnie przepuścili?

– Okej, każę im trochę przyspieszyć – powiedziała Berit, rozpoznając rolnika.

– A tak w ogóle to nie miałaś dziś pracować na farmie? – spytał oschle Olsen. Pozrzędził jeszcze chwilę pod nosem, a potem przyspieszył gwałtownie i zniknął pomiędzy samochodami.

– Niezbyt przyjemny człowiek – powiedziała Nina do Berit.

– Życie tutaj nie zawsze jest przyjemne. Ale dobre duchy czuwają i szepczą nad viddą. Niech Bóg ma cię w opiece – pożegnała ją Berit na odchodnym.

6

Wtorek 11 stycznia
Wschód słońca: 11.14; zachód słońca: 11.41
27 min nasłonecznienia

8.30. Kautokeino

Na skutek wydarzeń z poprzedniego dnia patrol P9 znalazł się nagle w centrum zamieszek, co było dość niecodzienne w pracy policji reniferów. Nina, młoda absolwentka szkoły policyjnej, była do tego bez wątpienia lepiej przygotowana, jako że spędziła dwa lata w Oslo, gdzie kwestie polityczne i społeczne były nieustającym przedmiotem zażartych sporów. Scenka ze skrzyżowania uświadomiła jej, że i tu istniały napięcia. Nie wiedziała zbyt wiele o Saamach. Pamiętała, że kiedyś jeden z deputowanych populistycznej Partii Postępu zdenerwował się pomysłem powołania sądu zajmującego się wyłącznie sprawami Saamów. „Co będzie następne, sąd pakistański?!”, burzył się. Reakcje były gwałtowne, ale na tym sprawa się skończyła. Zaczynano się przyzwyczajać do wybuchów Partii Postępu.

Pierwszą tego dnia wizytę złożyli Larsowi Jonssonowi, pastorowi o dyniowatej głowie i zniszczonej twarzy. Policjanci musieli się przedostać przez skrzyżowanie, które wciąż okupował tuzin Lapończyków, odprawiając rytuał z poprzedniego dnia. Nie uczyniono wyjątku dla policyjnego auta. Berit Kutsi zeszła na bok po pięciu sekundach, pozdrawiając Ninę i Klemeta skinieniem ręki. Klemet wjechał na „drogę pastora”. Zatrzymał się na podjeździe przed okazałym kościołem z czerwonego drewna. Pastora znaleźli w zakrystii.

Klemet nie lubi pastora, od razu to widać, pomyślała Nina. Policjanci z Kautokeino podzielili się przesłuchaniami. Inspektor Rolf Brattsen i jego ludzie wzięli na siebie miejscowych imprezowiczów. Młodzi wałkonie zazwyczaj gromadzili się przy bilardzie w pubie i często kończyli późną nocą w oparach alkoholu, więc mogli narobić głupstw. Zdaniem Brattsena rzadko było to coś poważnego: przewrócone kosze na śmieci, obudzeni sąsiedzi, wyścigi samochodami albo skuterami po zamarzniętym jeziorze, kilka strzałów oddanych w kierunku ulicznych latarni, łagodne przypadki przemocy domowej. Zamierzał przesłuchać wszystkich tych nieudaczników po kolei i ustalić, czy któryś z nich miał coś wspólnego z włamaniem do Centrum Juhla. Klemet i Nina mieli porozmawiać z pozostałymi, „z politykami”, jak mówił o nich z pogardą Brattsen, z pastorem, z przedstawicielami Partii Postępu i wszystkimi innymi potencjalnymi podejrzanymi.

– Dzień dobry, Lars, przyszliśmy w sprawie bębna – zaczął Klemet.

– A, bęben. Rozumiem, że chodzi o ten, który rzekomo spaliłem? – Pastor odetchnął głęboko. – Ściąganie tu tych bębnów to był zły pomysł. A wie panienka dlaczego? Nie z powodu samego bębna, ale wszystkiego, co się z nim wiąże. Bębny sprowadzają duszę na złą drogę, bębny to trans, a gdzie trans, tam i alkohol, tak, tak, droga pani. A alkohol sieje zniszczenie. Nigdy się na to nie zgodzę – zrzędził pastor.

Dwójka policjantów przez chwilę milczała. Oczy pastora płonęły, trzęsła mu się broda.

– Widzicie, potrzeba było dziesiątków lat, żeby wyciągnąć Saamów z tej spirali zła. Ocaliły ich tylko Boża łaska i odrzucenie starych wierzeń. I wyszło im to na dobre, lękają się Boga i tak powinno zostać. Razem z bębnem wróci zło. Anarchia, alkoholizm, rozbite rodziny, koniec wszystkiego, co tu zbudowaliśmy przez ostatnie pięćdziesiąt lat.

Nina czuła, że za mało wie, żeby dyskutować z pastorem, ale zobaczyła, że Klemet wierci się w swoim krześle.

– Nie znam wielu Saamów, którzy tęskniliby za szamańskimi obrzędami – powiedział zaczepnie.

Pastor spiorunował go wzrokiem.

– Co ty możesz wiedzieć, człowieku małej wiary? Odkąd to interesujesz się tymi sprawami, zbawianiem dusz? Twoja rodzina tak, ale ty? Całą młodość włóczyłeś się po warsztatach samochodowych i imprezach, nieczęsto widywałem cię w kościele.

– Pastorze – przerwała mu Nina – chcieliśmy zapytać, kto mógł mieć interes w kradzieży tego bębna.

– I w spaleniu go, co? Gdyby trafił do mnie, natychmiast bym go spalił, możecie mi wierzyć! – Uspokoił się. – To tylko metafora, oczywiście. Szanuję kulturę naszych saamskich przyjaciół, hm. Oczywiście tak długo, jak pozostaje tylko kulturą, nieprawdaż…

– Mówi pan o niej raczej pogardliwie – wytknęła mu Nina.

– Pogardliwie? Nie, nie, nie zrozumcie mnie źle. Ale wiem, co się za tym wszystkim kryje. Wiem, jaką moc przyciągania mają siły zła, i walczę z nimi. Nasz duchowy ojciec Laestadius zrozumiał przed wszystkimi innymi, jaka jest jedyna droga do zbawienia Saamów. I nie wolno nam teraz okazać słabości! – Pastor znów mówił podniesionym głosem.

– Lars, gdzie pan był w niedzielę wieczorem?

– Klemet, uważaj na słowa! Naprawdę myślisz, że mógłbym ukraść ten bęben?

Zdaniem Niny pastor traktował jej kolegę zbyt poufale. A jednocześnie z wyższością. Nie podobało jej się to.

– Czy mógłby pan ograniczyć się do odpowiedzi na pytanie? – powiedziała Nina, nie siląc się już na miły ton. – I proszę nie zapominać, że rozmawia pan z funkcjonariuszem policji.

Pastor posłał jej obłudny uśmiech.

– Po niedzielnej mszy zawsze spędzam resztę popołudnia z rodziną, żoną i czterema córkami. Idziemy na długi spacer, bierzemy ze sobą gorący sok jagodowy i ciastka owsiane. To jedyny dzień w tygodniu, kiedy jemy ciastka. Moja żona piecze je z samego rana. Potem pomagam dziewczynkom odrobić lekcje i jemy wczesną kolację, jakieś kanapki, coś lekkiego. Daję słowo, że tak to właśnie wygląda. Po kolacji czytamy Biblię i dość wcześnie kładziemy się spać. Ta niedziela nie różniła się od innych, moja żona i córki to potwierdzą.

– Czy zauważył pan jakieś niezadowolenie wśród ludzi, kiedy sprowadzono bęben? – ciągnęła Nina.

– Owszem. Niektórzy z moich parafian o tym mówili. Nie dostrzegali może tych samych zagrożeń co ja i trudno im to mieć za złe. To są prości ludzie i tak powinno być, bo Bóg kocha prostych ludzi. Uspokajałem ich, rzecz jasna, bo taka jest rola pastora. Ale nie wyobrażam sobie, żeby którykolwiek z nich mógł popełnić takie przestępstwo. Moi parafianie boją się Boga i szanują ludzkie prawa, ręczę za to – powiedział wyzywającym tonem.

W Kautokeino przestępczość właściwie nie istniała. Wystarczyło od czasu do czasu utrzeć komuś nosa. Oczywiście pod warunkiem, że nie chodziło o renifery, bo tu obowiązywały inne zasady. Kautokeino było też stosunkowo wolne od narkotyków. Oczywiście były, jak wszędzie, ale handlowali raczej kierowcy ciężarówek, przejezdni.

Rolf Brattsen wiedział, gdzie spotykają się jego ulubieni podejrzani, kiedy nie spędzali czasu w szkole albo w pracy. Albo na nicnierobieniu, jeśli byli na bezrobociu. Próbowali sił w lapońskim hip-hopie lub innych tego rodzaju bredniach. Najlepiej by było, pomyślał, od razu przymknąć jednego z nich, przynajmniej na czterdzieści osiem godzin. Jego przełożeni byliby zadowoleni, zwłaszcza przed tą konferencją ONZ-u. W odróżnieniu od funkcjonariuszy policji reniferów Rolf Brattsen chodził po cywilnemu. Ale to niczego nie zmieniało. Rozpoznawano go z daleko. Takie są złe strony zbyt długiego mieszkania w jednym miejscu, pomyślał. Przypomniał sobie rozmowę z Karlem Olsenem o tym, ile lat przepracował w miejscowej policji. I co udało mu się zdziałać? W Kautokeino Saamowie zawsze byli górą. Rząd zawsze czuł się winny wobec autochtonów, których w przeszłości rzekomo źle traktowano. No jasne! W efekcie człowiek miał związane ręce. Figurant, oto kim był Rolf, nikim więcej. Zaparkował samochód na tyłach teatru. Z zadowoleniem skonstatował, że stało tam trzech młodych mężczyzn, paląc papierosy i popijając piwo. Nawet się nie poruszyli, kiedy Rolf Brattsen wysiadł z samochodu.

Znał całą trójkę. Każdego z nich już kiedyś aresztował za jakieś głupstwo. To był jego sposób działania. Chłopaki musiały czuć, że ma ich na oku i wystarczy najmniejszy wybryk, żeby trafili na posterunek albo do izby wytrzeźwień. Niech sobie nie wyobrażają, że wszystko im wolno tylko dlatego, że są Saamami.

– Widzę, że praca wre. Próba?

Młodzi mężczyźni dalej palili, popatrując po sobie z uśmiechem. Nie wyglądali na zaniepokojonych.

– Przyjemnie spędziliście weekend?

– Taa – odpowiedział w końcu jeden z nich. Mimo zimna miał na nogach trampki.

– Imprezka?

– Taa.

– A gdzie imprezowaliście w niedzielę?

– W niedzielę? – Ten w trampkach i puchówce Canada Goose, jakie nosiło wielu młodych ludzi w okolicy, zdawał się zastanawiać na pytaniem. – W każdym razie nie był pan zaproszony – powiedział bezczelnie, wywołując wybuch śmiechu kolegów.

Ale spojrzenie miał niespokojne. Może być po temu masa powodów, pomyślał Brattsen.

– Ładna puchówka – zauważył Brattsen.

Chłopak zaciągnął się papierosem, ale nie odpowiedział.

– Mogę na nią rzucić okiem?

Brattsen obejrzał kurtkę. Chwycił wystający z materiału rękawa czubek piórka i wyciągnął je. Obejrzał je uważnie. Z taką samą uwagą przyjrzał się kurtkom dwóch pozostałych mężczyzn, którzy popatrywali na siebie nerwowo.

– Można by pomyśleć, że niedawno przelatywały tędy dzikie gęsi. A przecież to nie jest czas migracji – powiedział Brattsen.

Trójka młodzieńców patrzyła na niego bez zrozumienia.

– Oj, chłopaki, myślicie, że urwałem się z choinki? To podrabiane kurtki. Pewnie wypadły z jakiejś ciężarówki?

Milczenie.

– Nie dosłyszałem!

– Nic się przed panem nie ukryje, inspektorze – powiedział ten w trampkach. Skończył już papierosa i wsunął ręce do kieszeni.

– Widzę, Erik, że postanowiłeś mnie dzisiaj trochę powkurzać. Gdzie piliście w niedzielę wieczorem, kto was widział, do której tam byliście, którędy wracaliście? Co jeszcze działo się na mieście? Chcę to wszystko wiedzieć, i to zaraz! W przeciwnym razie wsadzę wam te fałszywe gęsie pióra prosto w dupę, jedno po drugim!

Erik zerknął szybko na kolegów.

– W niedzielę była tylko jedna impreza, u Arnego, w schronisku młodzieżowym.

– Koło Centrum Juhla? No proszę. A teraz, chłopcy, pojedziecie ze mną na komisariat i tam w ciepełku wszystko mi opowiecie.

Kiedy dwójka policjantów wyszła z kościoła i wsiadła do samochodu, Nina odwróciła się do kolegi.

– Klemet, mam wrażenie, że masz na pieńku z pastorem.

Policjant patrzył na nią długo, zanim odpowiedział. Potem przyłożył palec wskazujący do ust.

– Ciii. Nie teraz. Zepsujesz mi najbardziej magiczną chwilę w roku.

Nina popatrzyła na niego bez zrozumienia. Klemet podniósł z siedzenia dzisiejszy „Finnmark Dagblad” i pokazał jej ostatnią stronę, tę z pogodą. Nina od razu zrozumiała i uśmiechnęła się. Klemet prowadził szybko. Został mniej niż kwadrans. Minął komisariat i jechał dalej aż do wyjazdu z Kautokeino, a potem skręcił na drogę, która wspinała się serpentynami na szczyt wzgórza wznoszącego się nad miastem. W końcu się zatrzymał. Stały tu już samochody i skutery. Niektórzy mieszkańcy miasteczka rozłożyli na ziemi skóry renifera i rozsiedli się na nich z termosami i kanapkami. Jakieś dzieci biegały, krzycząc, matka kazała im być ciszej. Ludzie byli w zimowych parkach i uszankach, opatuleni w koce. Niektórzy przytupywali, żeby się ogrzać. Wszyscy wpatrywali się w horyzont. Kilka ospale płynących chmur zabarwiało się coraz bardziej ognistym blaskiem. Nina zamarła, urzeczona. Spojrzała na zegarek. 11.30. Było teraz wyraźnie widać drżącą aureolę mącącą punkt na horyzoncie, w który wszyscy się wpatrywali. Nina odruchowo sięgnęła do kieszeni kombinezonu, zamierzając poprosić Klemeta, żeby zrobił jej zdjęcie, ale powstrzymała się, widząc wzruszenie na twarzy kolegi. Dyskretnie pstryknęła mu zdjęcie i odwróciła się, żeby cieszyć się chwilą. Dzieci umilkły, cisza zapierała dech w piersiach, podkreślała podniosłość tego momentu. Nina nie przeżyła niczego podobnego na południu Norwegii, ale mimo to w pełni odczuła zmysłową, czy wręcz duchową potęgę tego zjawiska. Idąc w ślady Klemeta, oparła się plecami o samochód i czekała na pierwszy promień słońca. Odwróciła głowę. Klemet był skupiony. Słońce trzymało się blisko horyzontu, jakby nie mogło się od niego oderwać. Klemer obserwował teraz swój cień na śniegu, jakby odkrył wspaniałe dzieło sztuki. W chwilę potem dzieci wróciły do przerwanej zabawy, a dorośli do zacierania rąk i przytupywania. Słońce dotrzymało słowa. Wszyscy zdawali się uspokojeni. Przeżyli czterdzieści dni bez cienia, ale nie czekali na próżno.

Po wschodzie – i zachodzie – słońca Klemet i Nina pojechali na kolację do Villmarkssenter. Nazwa gospody, „środek dzikich ziem”, doskonale pasowała do tego miejsca.

Kautokeino, leżące w lapońskim interiorze, daleko od wybrzeża, liczyło około dwóch tysięcy osób. Z wznoszących się nad miastem po obu stronach rzeki gór rozciągał się rozległy widok na viddę, który jednak nie oddawał faktycznej rozpiętości gminy Kautokeino, rozmiarami dorównującej na przykład Libanowi. Resztę tego ogromnego obszaru zaludniał kolejny tysiąc mieszkańców, w tym również hodowców reniferów, żyjących w niewielkich odizolowanych osadach.

Wybrali danie dnia, zrazy z renifera w brązowym sosie z konfiturą z borówek i purée. Nina zrobiła zdjęcie swojego talerza, zanim zaczęła jeść. Przez cały posiłek wykazywała nienasyconą ciekawość saamskiej gastronomii. Kiedy już temat się wyczerpał, Klemet wreszcie wydusił z siebie, co go dręczyło od pierwszego kęsa.

– Nina, nie próbuj mnie bronić w czasie przesłuchań. Przed pastorem to jeszcze uszło, ale nigdy przed hodowcą. Rozumiesz?

– Nie, nie rozumiem. Jeśli ktoś nie okazuje szacunku innemu policjantowi, to tak, jakby nie okazywał go mnie. Nie mogę udawać, że tego nie widzę.

– Nie o to chodzi, Nina. Saamowie mają specyficzny stosunek do władzy, niedługo to pewnie zrozumiesz. Trochę… przestarzały. Role społeczne są dla nich bardzo ważne.

Klemet miał nadzieję, że Nina zrozumie te półsłówka. Ale ona patrzyła na niego, czekając na dalszy ciąg. Postanowił w to nie brnąć. Mads, właściciel gospody, przyniósł im kawę i dosiadł się do ich stolika.

– Jak tam interesy? – zapytał go Klemet.

– Spokojnie. Francuz, kilku kierowców, starsza para duńskich turystów. Jak zwykle o tej porze roku. A jak wasze sprawy?

– Trochę mniej spokojnie niż zwykle o tej porze roku – odpowiedział Klemet z uśmiechem. ‒ Pozwól, że przedstawię ci Ninę, moją nową koleżankę. Przyjechała z Południa, z okolic Stavanger.

– Witaj, Nina, jak ci się u nas podoba?

– Bardzo, dziękuję. Wszystko jest dla mnie nowe.

– I zaczynasz od nietypowej sprawy, cała ta historia z bębnem…

– Owszem, ale tak naprawdę nie prowadzimy tej sprawy – sprostowała Nina. – Tylko pomagamy. Zresztą dziś po południu musimy sporządzić raport na temat wypadku drogowego z udziałem renifera nieopodal Masi. Wracamy do codziennej rutyny policji reniferów.

– A do tego są jeszcze renifery Mattisa, które włóczą się praktycznie samopas. Musimy zadzwonić do jego sąsiadów, żeby ich ostrzec. Nina, wracając z Masi, wstąpimy jeszcze do Biura do spraw Reniferów po ostatni stan jego stada.

– W każdym razie jest niezła afera z tym bębnem! – nie odpuszczał Mads. – Ludzie mówią tylko o tym.

– A co właściwie mówią?

– Och, no wiesz, plotą trzy po trzy. O rosyjskiej mafii, o starych szamanach. Jeśli chcesz znać moje zdanie, większość z tego to brednie. Ale wszyscy się zastanawiają, co takiego szczególnego było w tym bębnie.

– My też się nad tym zastanawiamy – powiedział Klemet i gestem nakazał Ninie się zbierać.

Przelotna wizyta słońca była już tyko odległym wspomnieniem, kiedy późnym popołudniem patrol P9 wrócił na komisariat. Nina wypełniła swój pierwszy raport o wypadku z udziałem renifera. Była zaskoczona, kiedy dostała gotowy formularz z rysunkiem zwierzęcia, na którym trzeba było zakreślić miejsca, gdzie doznało obrażeń. Zabrali też z miejsca wypadku obcięte uszy z wyciętym znakiem właściciela, które miały dołączyć do innych par uszu leżących w zamrażarce policji reniferów. Stanowiły nie tylko dowody rzeczowe, lecz także gwarancję, że hodowca nie będzie się dwa razy domagał odszkodowania za tego samego renifera.

W Biurze do spraw Reniferów dostali wgląd w sytuację administracyjną stada Mattisa. Nie przedstawiała się zbyt różowo. Właśnie wsiadali do samochodu, kiedy zadzwonił telefon Klemeta. Słuchał przez chwilę w milczeniu, a potem się rozłączył. W jego wzroku było coś, czego Nina do tej pory nie widziała.

– Jedziemy do gumpi Mattisa. Znaleziono jego zwłoki.

7

19.45. Laponia środkowa

Klemet i Nina zatrzymali swoje skutery śnieżne, ale nie wyłączyli świateł. Nina z niechęcią myślała o oddaleniu się od ciepłego silnika. Była wykończona. Znów przebyli tę samą trasę, w zupełnych ciemnościach, które zmuszały do podwojenia uwagi. Spojrzała na Klemeta. Wydawał się impregnowany na zimno i zmęczenie i szedł już w stronę jasno oświetlonego gumpi. Wokół baraku walały się kanistry, stosy drewna i liny. Ten sam bałagan co poprzedniego dnia.

– Proszę, proszę, a oto i kawaleria – rzucił mężczyzna, który wyszedł z gumpi i którego Nina nie od razu poznała w kombinezonie i uszance. Mówił nieprzyjemnym tonem. Nina rozpoznała Rolfa Brattsena. Oświetlały go reflektory skuterów. Sypki śnieg wirował w wiązkach światła, tworzyły się cienie. Widok był cokolwiek nierealny.

– Spędzałeś renifery do zagrody czy po prostu się opieprzałeś? – ciągnął Brattsen.

Nina nie wiedziała dlaczego, ale policjant najwyraźniej nie przepadał za Klemetem.

– Wobec wszystkich się tak zachowuje – szepnął jej na ucho Klemet, uprzedzając pytanie. Rozejrzał się wokół. Już zapomniał o chłodnym powitaniu.

– Słuchaj, Pulpet, od kiedy to policja reniferów bawi się w prawdziwych policjantów? To nie renifera ktoś tu załatwił. Co tu właściwie robisz?

– Rozkaz Szeryfa – odpowiedział Klemet. – Może chodzić o porachunki między hodowcami.

– Co ty nie powiesz, porachunki między hodowcami! Porachunki między pijakami, to owszem!

– Pulpet? – Nina spojrzała z uśmiechem na swojego partnera.

– Nina…

– Tak?

Klemet nie wyglądał na rozbawionego.

– Bierz się do roboty.

Nina znów się uśmiechnęła, co zirytowało Klemeta. Miał szczery zamiar ignorować docinki Brattsena.

– Słodkie.

– Nina!

– Żartowałam.

Klemet minął gumpi. Kolejnych dwóch policjantów krzątało się nieco wyżej, na zboczu wzgórza chroniącego gumpi od wschodniego wiatru. W głębokim śniegu widniały ślady skutera, który przetarł drogę, a teraz oświetlał miejsce zbrodni.

– Cześć, Klem – powiedział jeden z policjantów.

– Cześć.

– Podejdź, chyba jeszcze czegoś takiego nie widziałeś.

Ciało leżało na wielkiej płaskiej skale. Śnieg był częściowo odgarnięty.

– Dobry Boże – jęknął Klemet, krzywiąc się. – Dobry Boże.

Nina, która szła za nim, zatrzymała się. Zimny wiatr sprawiał, że czuła się odrętwiała. Całe szczęście. Hodowca leżał na plecach, jego ciało zdawało się niebieskawe, chociaż mógł to być efekt świateł skutera rzeźbiących niepokojące cienie na jego twarzy. Jeden z policjantów zdmuchnął z niego cienką warstewkę śniegu i wtedy dostrzegła, że oczy zmarłego są otwarte. Przyjrzała się jego twarzy. Dostrzegła potworne rany, które wydawały się wręcz niestosowne w tej spokojnej, pięknej scenerii: uszy hodowcy zostały odcięte. Obnażona tkanka zdążyła już zamarznąć. Otwór przewodu słuchowego był do połowy przysypany śniegiem.

– Nie znaleźliśmy ich – powiedział policjant, podążając za wzrokiem kolegów. – Koroner jeszcze nie przyjechał, ale szacujemy, że zgon nastąpił mniej niż sześć godzin temu. Zginął od uderzenia nożem. W gumpi wszystko jest wywrócone do góry nogami. Ktoś je przetrząsnął od góry do dołu.

Pokazał zwęglony skuter.

– To dym nas zaalarmował. Czy też raczej jego sąsiada, Johana Henrika. Mieliśmy szczęście, że go zauważył. To on nas wezwał. Najwyraźniej do ciebie też się dodzwonił.

– Był torturowany – powiedziała Nina. – Co za barbarzyństwo.

– Możliwe, że wy ostatni widzieliście go żywego – powiedział nagle Rolf Brattsen, podchodząc do nich z tyłu. – Przydajcie się na coś. Spróbujcie stwierdzić, czy w gumpi czegoś brakuje.

– Już kiedy tu byliśmy, panował w nim niezły bałagan – zauważyła Nina.

Brattsen splunął w śnieg i nic nie odpowiedział.

Nina przyjrzała się ciału. Zatrzymała wzrok na twarzy, na otwartych oczach Mattisa. Co dziwne, miał ten sam grymas, który Nina widziała u niego za każdym razem, kiedy zamierzał coś powiedzieć. Czy chciał błagać mordercę o litość? Co próbował powiedzieć? Dłonie miał zaciśnięte w pięści. Otwory po odciętych uszach były coraz mniej niepokojące.

– Mamy szczęście z tym mrozem i śniegiem – powiedział Klemet. – Powstrzymały upływ krwi. Dzięki temu zapach nie zwabił jeszcze żadnych zwierząt. Do trupów reniferów, które znajdujemy, zwykle zlatują się sępy.

– Wcześniej nie zauważyłam, żeby miał takie sińce pod oczami.

– To może być skutek tortur – podsunął jeden z policjantów. – Albo zimna, nie wiem. Ciało czasem dziwnie reaguje.

Usta Mattisa były lekko rozchylone. Widać było braki w uzębieniu. Ale to były dawne braki.

– Mattis umarł tak, jak żył – powiedział Klemet, patrząc na zwłoki. – Jak żebrak. Śmierć nawet nie zamknęła mu ust. Do samego końca będzie wyglądał jak ubogi, bezzębny włóczęga.

Klemet też patrzył na oczy Mattisa. Zauważył sińce. Zatrzymał na nich wzrok. Podszedł bliżej i przyjrzał się otworom po uszach.

– Czyste cięcie – zauważył.

– Nie zaglądaliśmy jeszcze pod ubranie – powiedział jeden z policjantów – ale wygląda na to, że zadano tylko jeden cios nożem. Z pewnością potężny i precyzyjnie wymierzony, mimo grubej warstwy ubrań.

Klemet dotknął delikatnie stwardniałych od mrozu brzegów otworu słuchowego. Jeszcze raz przyjrzał się twarzy i podsiniałym oczom Mattisa, a potem ruszył w stronę gumpi.

– Zdejmij odciski! – krzyknął Brattsen do policjanta, który robił zdjęcia ciała i miejsca zbrodni. Potem ruszył w kierunku Klemeta, który zatrzymał się u wejścia do gumpi.

– E, Pulpet, nie trać czasu, dobra? To nie dla ciebie robota. Zajmij się lepiej reniferami tego pijaka. Teraz, kiedy nie ma ich kto pilnować, gotowe jeszcze bardziej zaleźć wszystkim za skórę.

Włożył kask, odpalił silnik skutera i ruszył gwałtownie. Drugi policjant poszedł w jego ślady. Zdawało się, jakby nagle nad miejscem zbrodni zapadła noc. Zostały już tylko skutery ekipy technicznej i patrolu P9.

– Co robimy, Klemet? – zapytała Nina. – Zajmiemy się reniferami?

– Brattsen nie jest moim szefem – warknął Klemet. – Przyjmuję rozkazy z Kiruny i ewentualnie od Szeryfa, jeśli mam do tego melodię. Na pewno nie od niego.

– Tak, ale miał rację co do reniferów.

– Pojedziemy do nich – powiedział, wchodząc do gumpi. – Trzeba tu będzie ściągnąć inne patrole policji reniferów, nie damy rady wszystkiego zrobić sami. Zadzwonimy po posiłki, kiedy będziemy na jeziorze.

Klemet usiadł w tym samym miejscu, które zajmował poprzedniego dnia. Chociaż wydawało się to niemożliwe, w gumpi panował jeszcze większy bałagan. Pomieszczenie było jasno oświetlone lampą gazową. Wszystko, co wcześniej leżało na górnym łóżku, teraz znalazło się na podłodze albo w ogóle na zewnątrz. To samo dotyczyło śpiworów i koców okrywających Mattisa, kiedy Klemet i Nina zostawili go zapadającego w sen. Nawet piecyk był przewrócony. Albo doszło tu do bójki, albo ktoś wszystko dokładnie przeszukał. Albo jedno i drugie. Skuter został spalony, ale gumpi nie. Dlaczego?

– Widzisz coś, Nina?

Nina wzięła przykład z partnera i usiadła na miejscu, które zajmowała poprzedniego dnia, żeby zachować ten sam punkt widzenia.

– Jeszcze większy bałagan. – Przeszukiwała wzrokiem gumpi. Wstała i zrobiła trzy kroki. – Wygląda na to, że półka jest nietknięta.

Kilka baniaków i puszek konserw leżało na ziemi. Ale noże, skórzane rzemienie i kawałki drewna były na swoich miejscach. Trudno było jednak powiedzieć, czy czegoś nie brakowało.

Klemet podążył za jej wzrokiem.

– Hodowca nigdy nie ukradłby noża – powiedział. – Saam może ukraść renifera, ale nie to, co znajdzie na saniach. Nigdy nie zabiera się rzeczy, które mogą ocalić życie na viddzie. Nauczył mnie tego wujek Nils Ante. Pasterze nigdy nie łamią tej niepisanej zasady.

Wszystkie saamskie noże były na miejscu. Na ich widok myśli Niny powędrowały ku obciętym uszom Mattisa. Nie wyobrażała sobie, żeby w jej kraju ktoś mógł się dopuścić takiego barbarzyństwa. Włożyła rękawiczki, wzięła pierwszy nóż i wyjęła go z pochewki. To samo zrobiła z pozostałymi trzema. Wszystkie były czyste. Wróciła na swoje miejsce na ławce.

– Mimo wszystko może warto zdjąć z nich odciski. Słuchaj, Klemet, mówiono mi, że policja reniferów odgrywa raczej rolę mediatorów, zapobiega konfliktom. Rozumiem, że zdarzają się konflikty, ale zabójstwo? A te tortury, te obcięte uszy?

– Tak, to dziwne – przyznał Klemet. – Zdarzały się już strzelaniny wśród pasterzy. Zwłaszcza kiedy w grę wchodził alkohol. Ale nigdy dotąd nikt nie zginął. W każdym razie nic nam o tym nie wiadomo. Ale tu, z tymi uszami…

– Dlaczego ktoś miałby robić coś takiego?

Klemet milczał przez chwilę.

– Kradzież.

– Co kradzież?

– Wszystkie renifery mają znakowane uszy. Lewe i prawe. Pewnie ci to powiedziano na stażu w Kirunie. I potrzebne jest znakowanie z obu uszu, żeby zidentyfikować właściciela. Złodzieje obcinają reniferom uszy. Żeby nie można było ustalić, do kogo zwierzę należało. Nie ma właściciela, nie ma skargi.

– A kiedy nie ma skargi, nie ma śledztwa – dokończyła Nina.

– Tak, a nawet jeśli, jest natychmiast umarzane – zgodził się Klemet.

– Czyli co to jest, zemsta? Mattis był złodziejem reniferów?

Klemet wydął usta.

– Złodziej, złodziej. Owszem, trochę, jeśli chcesz tak to nazwać. Mattis był przede wszystkim biedakiem. Wystarczy spojrzeć na to gumpi, brud, bałagan. I był alkoholikiem. Zemsta? Niewykluczone. Teraz są ciężkie czasy dla wszystkich. Musimy przesłuchać Johana Henrika. To też nie jest łatwy człowiek.

– Myślisz, że mógł to zrobić?

– Mattis był skłócony ze wszystkimi sąsiadami. Za mało pilnował swoich zwierząt. I był sam. Czasem Aslak mu pomagał. Ale poza tym był sam. A na viddzie ciężko jest żyć samemu.

– Ilu miał sąsiadów?

Klemet rozpiął kombinezon i wyciągnął mapę okolicy. Rozłożył ją na stole. Wycelował palec w gumpi Mattisa.

– Pamiętasz – powiedział, przesuwając palec – to jest las, gdzie Johan Henrik wypasa swoje renifery, a to rzeka, którą przekroczyły renifery Mattisa. Granice wypasu Mattisa są tutaj. Dalej, od rzeki aż do tego jeziora, jest teren Johana Henrika. Teren Aslaka rozciąga się za tą górą. I jest jeszcze jeden hodowca, Ailo Finnman.

– Ze słynnego klanu Finnmanów? Słyszałam o nich – powiedziała Nina. Najwyraźniej ich reputacja dotarła aż do Kiruny.

Wyliczając hodowców, Klemet myślał, że biedny Mattis stanowczo nie miał w życiu szczęścia. Z takimi granicami zimowego wypasu, między tymi trzema szczwanymi lisami, jego życie nie mogło być łatwe.

8

Środa 12 stycznia
Wschód słońca: 10.53; zachód słońca: 12.02
1 godz. i 9 min nasłonecznienia

Laponia środkowa

Trzeba było ściągnąć cztery dodatkowe patrole, z Karasjok i Alty w Norwegii, z Enontekiö po stronie fińskiej i nawet ze szwedzkiej Kiruny. Klemet objął dowodzenie. Nina była jedyną kobietą w zespole. Słaba poświata na horyzoncie pozwoliła im zacząć pracę w niemal znośnych warunkach.

W dziesięcioro policjantom udało się spędzić renifery Mattisa w jedno miejsce. Zajęło im to cały dzień. Na szczęście stado nie było takie duże, a rzeźba terenu nie pozwoliła mu się bardzo rozproszyć. W porozumieniu z hodowcami z sąsiedztwa kierowano renifery małymi grupami do zagrody usytuowanej około dziesięciu kilometrów na południowy wschód od gumpi.

Zaczęli od tego, co najłatwiejsze – zidentyfikowania przywódcy stada, którego można było poznać po wieku i porożu. Znaleźli go nad brzegiem jeziora, w otoczeniu dużej części stada. Klemet wiedział, że stado Mattisa jest dość lękliwe. Trudno było do niego podejść tak, żeby zwierzęta nie uciekły. Kazał policjantom okrążyć renifery. Zwierzęta nie odważyły się przekroczyć tej niewidzialnej granicy i, jak to zwykle bywało, zaczęły się kręcić w kółko. Klemet podjechał bardzo powoli, zostawił skuter kilka metrów od stada i podszedł bliżej, ściskając w rękach pomarańczowe lasso. Renifery go unikały, ale nie przerywały drepczącego tańca na śniegu. Co jakiś czas Klemet widział w smudze świateł skutera wielkie przerażone oczy zwierząt. Nie próbowały jednak przerwać kręgu. Klemet przygotował lasso i rzucił je w kierunku przywódcy stada. Złapał za rogi innego renifera, który zaczął się wściekle szamotać. Inne zwierzęta biegały teraz wokół nich, a policjanci przesuwali się w szerszym kręgu. Dwa doskonałe koła. Niebawem słońce miało się oderwać od horyzontu po raz drugi w tym roku. Klemet powoli podszedł do renifera, który nie przestawał się szarpać. Przyciągnął linę do ziemi, zmuszając zwierzę, by się pochyliło, a następnie unieruchomił jego głowę na wystarczająco długą chwilę, żeby uwolnić lasso. Oswobodzony renifer odskoczył i zajął miejsce w kręgu. Klemet musiał powtórzyć operację jeszcze dwukrotnie, zanim udało mu się schwytać przywódcę stada. Był większy, ale słabszy. I przede wszystkim bardziej nawykły do takiego traktowania. Klemet wydłużył lasso i pociągnął zwierzę do skutera. Powoli ruszył. Renifer biegł za nim potulnie, a pozostałe poszły w jego ślady, formując rozciągnięty trójkąt. Reszta policjantów zamykała pochód, dyscyplinując spóźnialskich i buntowników. Patrol fiński, który przyjechał ze specjalną przyczepą, musiał złapać i uwiązać na przyczepie dwa młode, które nie nadążały za stadem.

Kilka kilometrów przed zagrodą czterech policjantów oddzieliło się od reszty, żeby przyjąć renifery. Zdjęli kilka żerdek, otwierając zagrodę, a po obu stronach wejścia rozstawili kilkadziesiąt metrów przenośnych barierek zrobionych z szerokich taśm z powlekanego plastikiem materiału, sięgających mniej więcej wysokości człowieka, które utworzyły kształt szerokiego leja. Kiedy stado zbliżało się do zagrody, niektóre renifery zaczęły się niepokoić. Policjanci przyspieszyli gwałtownie, nie pozwalając im uciec.

Czwórka policjantów za materiałowymi taśmami zastygła w bezruchu. Gdyby renifery wpadły na ich widok w popłoch, mogłyby zawrócić mimo otaczających je skuterów. Trzeba by było wszystko zaczynać od nowa. Niczego jednak nie podejrzewając, wbiegły prosto w zastawioną pułapkę, a policjanci brnęli za nimi w śniegu, odcinając im drogę ucieczki taśmami. Na koniec zapędzili je do właściwej zagrody.

Cały dzień toczył się w tym samym rytmie. Reszta stada rozdzieliła się na pięć małych grup. Za każdym razem policjanci zaczynali od rozpoznania terenu, potem obserwowali zachowanie stada, ustalali, którędy najlepiej poprowadzić skutery, goniąc stado przed sobą w pożądanym kierunku, orientowali się, gdzie trzeba będzie zablokować przejścia, żeby renifery nie zboczyły w złym kierunku. Ponieważ słońce było na niebie krótko, prowadzili wyścig z czasem, ale dzięki noktowizorom mogli pracować i po zachodzie. Do wieczora spędzili całe stado do zagrody.

Dziesięcioro policjantów zgromadziło się przed wejściem do zagrody. Narąbali drewna i wykopali dziurę w śniegu, żeby rozpalić ogień. Nina była wyczerpana i wyziębiona. Mimo to z zachwytem patrzyła na ożywające niebo. Zorza polarna zdawała się obejmować panowanie nad nieboskłonem. Zielonkawe, zwiewne pionowe smugi, przychodzące zawsze z tego samego kierunku, przesuwały się powoli. Nikt nic nie mówił. Zdawało się, że zorza – zorze – nigdy się nie skończą. Napływały jedna po drugiej, wijąc się wężowymi ruchami, rozmyte i wydłużone. Było ich coraz więcej. Niebo migotało i pulsowało. Kawalkada, a nad nią muszla, stożek prążkowany. Całym niebem targały świetliste konwulsje. Policjanci zaparzyli kawę. Ich myśli powędrowały z powrotem do Mattisa. Z pewnością zostały też jeszcze jakieś pojedyncze renifery, nie licząc tych, które wmieszały się w stada sąsiadów Mattisa. Wyłapie się je przy najbliższym, wiosennym liczeniu stad.

– Co się stanie z reniferami Mattisa? – zapytała Nina.

– Jutro zjawią się tu ludzie z Biura do spraw Reniferów – powiedział Klemet. – Teraz to ich sprawa. Nakarmią zwierzęta i zadecydują, co z nimi zrobić.

Mattis nie miał bliskich krewnych. Renifery z pewnością trafią do rzeźni. Co za smutna ironia losu, pomyślał ze zmęczeniem Klemet, przypominając sobie wszystkie złe rzeczy, które słyszał od Mattisa na temat pracowników biura niedługo przed jego śmiercią. Renifery sprawiały wrażenie zagłodzonych. Stado Mattisa uchodziło za jedno z najgorzej utrzymanych w okolicy. Klemet pomyślał o bezzębnych zwłokach Mattisa. Jego stado było do niego podobne. Policjant milczał, dmuchając mechanicznie na swoją kawę, która już dawno wystygła. Wysoko w górze mozaika iskier rozpalała królestwo zmarłych.

9

Czwartek 13 stycznia
Wschód słońca: 10.41; zachód słońca: 12.15
1 godz. i 34 min nasłonecznienia

9.00. Kautokeino

Dla Klemeta Nango i Niny Nansen noc była krótka. Szeryf zarządził odprawę na komisariacie o dziewiątej. Zjawił się też Brattsen. Na środku dużego stołu w salce konferencyjnej stały dwa termosy z kawą. Wszyscy sobie nalewali. Szeryf nie był w najlepszym humorze. Na razie nic nie mówił, czekając, aż wszyscy napełnią swoje kubki, ale Klemet znał go na tyle, by wiedzieć, że musiał zebrać niezłe cięgi od szefostwa w Oslo.

W końcu Szeryf wstał gwałtownie.

– Dobra. Mamy poważny problem – powiedział, kładąc nacisk na „poważny”. – Dwie duże sprawy w ciągu dwudziestu czterech godzin. To wyczerpuje nasz roczny limit. Kradzież, i to nie byle jaka kradzież, a do tego morderstwo, przyznacie, że dość nietypowe. Oslo zaczyna panikować z powodu całej tej konferencji i nie zdziwię się, jeśli zaraz zjadą się tu dziennikarze z Oslo, ze Sztokholmu, a może i z zagranicy. Zwłaszcza po tych historiach z molestowaniem seksualnym sprzed dwóch lat. Dobrze, co dla mnie macie?

Jako pierwszy zabrał głos Brattsen.

– Jeśli chodzi o morderstwo, zaczęliśmy przesłuchania sąsiadów. Na razie rozmawialiśmy tylko z Ailo Finnmanem. Nie mamy jeszcze dokładnego czasu zgonu. Finnman twierdzi, że był w Kautokeino. Sprawdzamy to. Ale jest jeszcze reszta jego klanu. Teraz jest ich pięciu do pilnowania stada. Finnman mówi, że nie pokłócił się z Mattisem, ale biorąc pod uwagę, jak ten leń zajmował się swoimi zwierzętami, to była tylko kwestia czasu. To Finnman użył tego określenia – poczuł się w obowiązku dodać, uśmiechając się półgębkiem.

– Kiedy skończysz sprawdzać pozostałych z jego klanu?

– Mam nadzieję, że do wieczora. Dwóch pasterzy jest w tundrze. Musimy poczekać, aż wrócą.

– Kto jeszcze?

– Johan Henrik i Aslak – uprzedził Brattsena Klemet.

Brattsen rzucił mu chłodne spojrzenie.

– Tak jak mówi Pulpet – tu zrobił pauzę – jest jeszcze dwóch pasterzy. Na razie nie udało nam się z nimi porozmawiać.

– Ślady?

– Nie ma śladów skutera. Śnieg wszystko zatarł. Niewykluczone, że znajdziemy jakieś pod warstwą śniegu, który jest dość lekki. Szukamy odcisków. Skuter spłonął. Badamy to, co z niego zostało. Nie wiemy, czy pożar ma związek z morderstwem, czy nie. Być może spłonął przed pojawieniem się mordercy. Nie wiemy. Obcięte uszy wskazują na porachunki między pasterzami. Dla mnie to raczej oczywiste. A co o tym myśli nasz ekspert? – dorzucił sarkastycznie.

Klemet przytaknął milcząco.

– Nawet jeśli to dość niewiarygodne – dorzucił. – Ale ostatnimi czasy Mattis był coraz bardziej przygnębiony. Kiedy odwiedziliśmy go przed śmiercią, wydawał się zrozpaczony. Nigdy nie widziałem, żeby tyle pił.

– Taa, jasne, tak czy owak hipoteza samobójstwa raczej odpada, co jeszcze macie? – podjął Szeryf.

– Powinniśmy przejrzeć wszystkie sprawy kradzieży reniferów z ostatnich dwóch lat – powiedział Brattsen.

– Nie jestem pewien, czy to cokolwiek da – przerwał mu Klemet. – W większości przypadków hodowcy nie wnoszą skargi. Dobrze wiedzą, że nic z tego nie wynika, wolą załatwiać sprawy między sobą, bez udziału policji.

– Taa, dlatego właśnie niektórzy z nas zadają sobie pytanie, czym ty się właściwie zajmujesz, Pulpet – nie powstrzymał się Brattsen.

– Mimo to przejrzyj wszystkie te sprawy – zdecydował Szeryf. – Od czegoś trzeba zacząć. Dobra, podsumujmy: mamy hodowcę zamęczonego na śmierć. Dlaczego ktoś go torturował? Albo z zemsty, albo po to, żeby coś z niego wyciągnąć. Zemsta za co, za kradzież? Czy za coś innego? Co ktoś mógł chcieć z niego wyciągnąć? Że ukradł? Co ukradł, renifera czy coś innego? A może chodziło o jakąś inną informację? Jakim właściwie człowiekiem był Mattis? Klemet, chcę, żebyś podrążył. Potrzebne mi odpowiedzi, i to szybko. Chciałbym też, żebyś odnalazł pozostałych dwóch hodowców, zwłaszcza Johana Henrika, który miał zatarg z Mattisem. Co nowego w sprawie bębna?

– A, tak, lapońskie zabawki – zachichotał Brattsen.

Głos zabrał inny policjant.

– Bęben był w skrzyni. To darowizna od prywatnego kolekcjonera. Francuza. Starszego człowieka. Próbujemy się z nim skontaktować. Z tego, co mówił dyrektor muzeum, nie zdążyli jeszcze zrobić zdjęć bębna. Muzeum chciało najpierw ściągnąć konserwatora, żeby zabezpieczyć instrument – mieli to zrobić w najbliższych dniach. Więc nie ma zdjęć, w każdym razie muzeum ich nie ma. Nie wiemy, jakie są na nim rysunki.

– Chryste, to niewiarygodne – zdenerwował się Brattsen. – Żyjemy w czasach, kiedy Google skanuje każdy najmniejszy świstek papieru, i nawet nie mamy zdjęcia tego cholernego bębna. Przecież to chyba kluczowa sprawa? Nawet z punktu widzenia ubezpieczyciela?

– Tak, zdumiewające – powiedział Szeryf.

– Mogę spróbować pogadać z tym kolekcjonerem – rzuciła Nina. – W młodości pracowałam we Francji jako au pair, odświeżę trochę swój francuski.

– Zgoda – powiedział komisarz. – A poza tym jakie mamy na razie tropy?

– W niedzielę wieczorem młodzież spędziła mocno zakrapiany wieczór u jednego faceta, który mieszka w gospodzie niedaleko Centrum Juhla. Skończyli bardzo późno. Ale na pewno nie o piątej nad ranem.

– Berit nic nam nie mówiła o tej imprezie – zauważyła Nina.

– Może nie, co nie zmienia faktu, że się odbyła – powiedział Brattsen. – Ale na razie nic nie wskazuje na to, że ta kradzież to sprawka któregoś z tych dzieciaków. Ich wersje się pokrywają, a biorąc pod uwagę, że na każdego coś mam, wątpię, żeby wciskali mi kit – powiedział Brattsen z szerokim uśmiechem. – Inna możliwość to przemyt. Jakiś kolekcjoner, który sfinansował skok, w końcu chodzi o rzadkie dzieło sztuki.

– Taa, motywem mogły być pieniądze, czemu nie. Nina, pogadaj o tym ze swoim Francuzem. Warto może sprawdzić, czy nie odnotowano kradzieży innych bębnów.

– Chodzi ci o inne kradzieże niż te, których dopuszczali się szwedzcy i norwescy pastorzy przez ostatnie trzysta lat? – nie mógł się powstrzymać Klemet.

Szeryf spojrzał na Klemeta, zaskoczony tym przebłyskiem humoru. To było do niego niepodobne. Nie ten rodzaj humoru w każdym razie. Uśmiechnął się szeroko, dostrzegając kątem oka wykrzywioną złością twarz Brattsena. Ciągnął dalej:

– A u nas? Kto mógłby skorzystać na zniknięciu tego bębna?

– W każdym razie pastor nie był zachwycony jego sprowadzeniem – zauważył Klemet. – Bał się, że obudzi stare demony, że jego owieczki pobłądzą. Obawiał się religijnego przebudzenia czy czegoś w tym rodzaju.

– Naprawdę potrafisz sobie wyobrazić pastora włamującego się do muzeum? – powiedział komisarz.

– Mógł to zrobić ktoś inny.

– A dlaczego nie Olaf? – rzucił Brattsen. – Ta kradzież jest mu właściwie na rękę. Dzięki niej może wszystkich podburzać i opowiadać bujdy o pogwałconych prawach, prawie do ziemi i tym podobnych. I to dziwnym trafem tuż przed konferencją ONZ-u. Ci kolesie marzą tylko o tym, żeby nas stąd przepędzić. Niedawno słyszałem go w radiu, zgrywał wielce oburzonego. Mówił, że tak czy owak bęben nigdy nie powinien trafić do muzeum, bo jest własnością Lapończyków. Ten facet to świr i komuch. Wszystkimi manipuluje. W końcu był przecież aresztowany za tę historię z wysadzeniem maszyn w szwedzkiej kopalni.

– Dobrze wiesz, że nikt mu niczego nie udowodnił i po czterech dniach go wypuścili – powiedział Klemet. – I wiesz równie dobrze jak ja, że Olaf reprezentuje mniejszość.

– Może, ale to szemrany koleś. A ty z kolei wiesz równie dobrze jak ja, że kombinował z IRA w czasie protestów przeciwko tamie na Alcie. I jakoś nie jest mi trudno sobie wyobrazić, że włamał się do muzeum, żeby narobić zamieszania. Piękna prowokacja w czerwonym stylu.

11.30. Kautokeino

Klemet i Nina zatrzymali się w supermarkecie w Kautokeino, żeby uzupełnić zapasy żywności przed wyjazdem na patrol. Postanowili, że zaczną od złożenia wizyty Johanowi Henrikowi. Był nie tylko najbliższym sąsiadem Mattisa, lecz także jednym z ostatnich, którzy mieli z nim kontakt. Potem pojadą do Aslaka.

Zakupy były ważnym elementem pracy w policji reniferów. Kiedy się jedzie na wiele dni w tundrę, gdzie nocuje się w gumpi albo w najlepszym razie w szałasach, po wyczerpujących godzinach jazdy na skuterze, na mrozie, trzeba dbać o posiłki. Nie chodzi o wyrafinowaną kuchnię, ale o to, żeby jedzenie syciło na długo, na wypadek gdyby pora posiłku się przesunęła. Klemet lubił robić zakupy. Jego myśli już błądziły wokół przyszłych posiłków. Wyjął z lodówki opakowanie mrożonych ziemniaków. Do tego kotlety – też mrożone – i koniecznie torebka sosu bearneńskiego, w sam raz na kolację dziś wieczorem, po dwóch czy trzech godzinach jazdy na skuterach. Kotletów nie wolno za bardzo wysmażyć, o nie, a do ziemniaków doda się trochę czosnku, nauczył się tego od kolegi, który spędzał wakacje na Majorce.

– Dziś wieczorem ja gotuję – zapowiedział Klemet.

Nie chciał ryzykować.

– To miło z twojej strony – odpowiedziała Nina. – Muszę przyznać, że nie jestem w tym najlepsza.

Spojrzała na mrożonki w koszyku i pomyślała, że po Klemecie chyba też nie może się za wiele spodziewać.

– Ale gotujemy na zmianę, jednego dnia ty, drugiego ja, taką mamy tu zasadę.

Dalej wybierali produkty, co chwilę zaglądając sobie do koszyków. Klemet uzupełnił zapas słodzonego chleba polarnego, miękkiego, karmelizowanego sera mesost oraz pasty krewetkowej i kawiorowej w tubkach do kanapek. Przekąski też były ważne. Zaczynał być głodny. Spieszno mu było ruszyć w drogę. Szybko załadował do koszyka kawę, cukier, czekoladę, suszone owoce, keczup, makaron i kilka lekkich piw. Chwilę się wahał, czy nie zajrzeć do monopolowego i nie kupić butelki koniaku, ale zrezygnował. Potem wstąpili jeszcze na stację zatankować i napełnić rezerwowe kanistry. Nina została przy dystrybutorze, a Klemet poszedł napełnić wodą baniaki. Następnie poprawił rzemienie przytrzymujące skrzynki z jedzeniem, kanistry i baniaki na przyczepkach.

Wjechali na autostradę i w szybkim tempie wspięli się na wzniesienie przy wyjeździe z miasteczka. Szczyt był skąpany w jasnym świetle. Klemet niemal zapomniał, że słońce znów się pojawi. Promieniało. Dobry znak, pomyślał.

Silne odblaski na śniegu sprawiały, że chwilami jazda była wręcz niebezpieczna, zwłaszcza dla Niny, która miała słabe okulary przeciwsłoneczne. Zdała się na Klemeta.

Dojechali w okolice gumpi Johana Henrika wczesnym popołudniem. Słońce zniknęło, ale wciąż jeszcze było dość jasno. Wcześniej dzwonili do Johana Henrika, uprzedzając o swojej wizycie. Hodowcy nie przepadali za niespodziankami, zwłaszcza w tak napiętych okresach jak ten. Henrik powitał ich na progu gumpi. Jeden z synów pasterza, w samej uszance, bez kasku, właśnie odjeżdżał na skuterze. Skinął im głową i pomknął jak rakieta, na pełnym gazie, wyprostowany na szerokim siedzeniu maszyny.

Johan Henrik, z petem w kąciku ust i wielodniowym zarostem, złapał poncho z futra renifera wiszące na gwoździu na zewnątrz gumpi, wciągnął je przez głowę, nie wyjmując peta z ust, i podszedł do policjantów. Pozdrowił ich, wciąż międląc w ustach niedopałek. Miał małe chytre oczka, wykrzywione wargi i wąski nos. Spod puchowej uszanki zsuniętej na tył głowy sterczały mu brudne kosmyki. Miał pooraną twarz człowieka, który dużo przeszedł, i grymas niezadowolenia wskazujący na to, że przeszedł za dużo.

W chwili kiedy Johan Henrik włożył swoje futrzane poncho, Klemet zrozumiał, że hodowca nie zamierza zaprosić ich do gumpi i chciałby, żeby rozmowa trwała możliwie krótko. To do niego podobne, pomyślał. Wstrętny typ, uparty jak osioł. Nawet jeśli Johan Henrik, podobnie jak inni pasterze, czuł pewien respekt przed funkcjonariuszami prawa, nigdy nie starał się ułatwić im zadania. To była zresztą wspólna cecha wszystkich hodowców, którzy woleli sami załatwiać swoje porachunki.

– Gdzie pojechał twój syn? – zaczął Klemet.

– Renifery są niespokojne. Ostatnio zrobił się tu duży ruch, kręcą się tu wasze patrole z powodu śmierci Mattisa, a poza tym pasterze dowożą karmę reniferom. To je denerwuje. Niedobrze.

Żuł swój niedopałek.

– Więc? Chcesz wiedzieć, czy zabiłem Mattisa?

– Tak, z grubsza o to chodzi.

Mężczyźni nie spuszczali z siebie wzroku. Pasterz patrzył na policjanta spod półprzymkniętych powiek. Nie spieszył się, podpalił resztkę papierosa, zaciągnął się.

– Wiesz, co myślę? – powiedział w końcu. – Ktokolwiek podpalił skuter, zrobił to, żeby ściągnąć tu ludzi. Nie chciał, żeby ciało rozszarpały zwierzęta. Tak myślę. Przy okazji chyba odpowiedziałem na pytanie, którego nie zadałeś. Poza tym nic nie wiem.

– Nic nie wiesz.

– Nic. Jeszcze jakieś pytania?

Klemet przyjrzał mu się uważnie. Nie spodobało mu się to, co zobaczył. Wiał lekki wiatr, ale to wystarczało, żeby mróz kąsał w twarz. Klemet jednak nie czuł zimna. Już dawno nauczył się nie czuć zimna. W młodości. Zimno, podobnie jak noc, mąciło rozum, budziło lęki. Nie mógł sobie na to pozwolić. Dawno temu przysiągł sobie, że nigdy nie będzie go czuł. Stara historia, o której starał się nie myśleć, ale od której nigdy nie udało mu się naprawdę uwolnić. Johan Henrik wciąż żuł niedopałek, zaciągając się nim głównie po to, żeby nie zgasł, ze zmrużonymi oczami, nieruchomy w swoim futrzanym ponchu. Nina czuła się wykluczona z tego milczącego starcia. Klemet to widział, ale chwilowo nie mógł nic zrobić dla młodej koleżanki. Napięcie było niemal namacalne. Johan Henrik był twardy. Należał do starego pokolenia hodowców pamiętających jeszcze czasy, kiedy nie było skuterów śnieżnych, quadów ani helikopterów. Czasy, kiedy pasterze niezależnie od pogody przemieszczali się na biegówkach, a spędzenie zwierząt w jedno miejsce zajmowało im wiele godzin. Dziś, dzięki skuterom, załatwiali sprawę w dziesięć minut.

Ze względu na Ninę Klemet postanowił nie przeciągać tego milczącego pojedynku, który zapewne i tak pozostałby nierozstrzygnięty.

– Kiedy po raz ostatni widziałeś Mattisa?

– Mattisa? Bardzo żałuję, że nie widywałem go nieco częściej. Jego renifery wpadały do mnie przez cały czas, ale on…

Klemet milczał, czekając, aż Johan Henrik odpowie na jego pytanie. Nina zachowywała stoicki spokój. Dzielna dziewczyna, pomyślał Klemet. Zimno zdawało się jej nie przeszkadzać. Policzki i czubek nosa miała czerwone, rzęsy oszronione, ale trzymała fason. Johan Henrik ujął niedopałek dwoma palcami, chowając go w zagłębieniu dłoni, splunął na śnieg, zaciągnął się. Wciąż jednak milczał. Usta wykrzywiał mu upór.

– Jak się mają twoje renifery? – zapytał nagle Klemet.

Znów skrzywienie.

– Tak tylko pytam, bez związku ze sprawą. Czeka nas sporo roboty z wyłapaniem reniferów Mattisa. Musi ich jeszcze trochę być w okolicy, również w twoim stadzie. A jak wiesz, trwa dochodzenie.

– No i co z tego, co moje renifery mają z tym wspólnego?

– Och, to nie twoje renifery mnie interesują, oczywiście, że nie. Ale muszę wiedzieć, ile zostało reniferów Mattisa, znać dokładny stan stada. Wszystko wskazuje na to, że poszło o kradzież reniferów, nie sądzisz?

– Ktoś miałby zabić hodowcę za kradzież?

– Ciebie też ktoś postrzelił, ile to już, dziesięć lat temu?

– To nie to samo.

– To się jeszcze okaże. W każdym razie wyłapaliśmy większość stada Mattisa, ale musimy jeszcze przejrzeć sąsiednie stada. – Klemet odczekał chwilę, obserwując skrzywione usta Johana Henrika z niedopałkiem przylepionym do dolnej wargi. Potem ciągnął dalej, takim tonem, jakby ogłaszał wyrok. – Będziemy musieli zebrać twoje stado do kupy i policzyć zwierzęta, Johan.

– Diabli! – krzyknął hodowca jakby odruchowo. Splunął niedopałkiem w śnieg. Czarniawy ogryzek upadł w cień rzucany przez policjanta. Klemet przesunął się odrobinę. Wara od jego cienia. Czasem się przeklinał za to, że jest taki przesądny. To wyglądało niepoważnie, w końcu był policjantem. Ale był przywiązany do swojego cienia i chciał, żeby pozostał nietknięty.

– Zastanów się nad tym, później jeszcze tu zajrzymy.

Klemet postanowił zostawić hodowcę samego z jego przemyśleniami.

– Nie zabiłem Mattisa, co jeszcze mam ci powiedzieć? – żachnął się Johan Henrik.

Hodowcy nie znosili, kiedy za bardzo interesowano się liczebnością ich stad. Było to równie niedyskretne jak pytanie o stan konta w banku. Johan Henrik znalazł się w pułapce i dobrze o tym wiedział.

– Oczywiście jest też inny sposób – powiedział policjant, żeby mieć pewność, że hodowca dobrze go zrozumiał.

Pasterz znów wykrzywił usta w podejrzliwym grymasie. Po ponad pół wieku spędzonym w tundrze przyzwyczaił się do podstępów bardziej, niż policjant mógł sobie wyobrazić.

– Kiedy po raz ostatni widziałem Mattisa, nie był w najlepszej formie – ciągnął Klemet. – Muszę wiedzieć, czy miał jakieś kłopoty. Wiem, że przysparzał ci problemów, ale wiem też, że dobrze go znałeś.

Johan Henrik ważył za i przeciw. Mattis nie żył. A on nie miał najmniejszej ochoty, żeby policjanci liczyli jego renifery. Miał wystarczająco dużo problemów z czepialskimi z biura, którzy ustalali absurdalne limity i zasypywali go listami poleconymi.

– Mattis był na skraju załamania. Gdyby nie te obcięte uszy, mógłbym się założyć, że to samobójstwo. – Johan Henrik zaczął skręcać nowego papierosa. Przez chwilę milczał. – Aslak – powiedział w końcu. Poślinił bibułkę, patrząc na Klemeta z ukosa, badawczo, jakby chciał sprawdzić jego reakcję. – Nie masz pojęcia, jak bardzo Mattis był pod jego wpływem. Traktował go jak Boga, rany, jak on się go bał. Bez dwóch zdań, Aslak go przerażał. Zawsze mnie to uderzało, kiedy widziałem ich razem.

– Mówisz, że go przerażał, ale w jakim sensie? – zapytała Nina.

Ku jej zdumieniu Johan Henrik spojrzał jej w oczy. Zerknął na Klemeta, kończąc skręcać papierosa, a potem skierował wzrok z powrotem na Ninę i powiedział:

– Jesteś nowa. – To było stwierdzenie, nie pytanie. – Poznałaś już Aslaka?

– Nie – powiedziała Nina z nagłym zaciekawieniem.

– Niedługo zrozumiesz. – Z oczu Johana Henrika zniknęła nieufność. Najwyraźniej wzmianka o Aslaku tak na niego podziałała. – Aslak nie jest taki jak inni. Żyje w tundrze z dala od świata, z żoną i reniferami. Dziś już nikt nie żyje tak jak oni.

Klemet milczał, ale pokiwał głową na znak, że się zgadza. Czuł na sobie wzrok Niny. Nigdy z nią nie rozmawiał o Aslaku, chociaż znał go od bardzo dawna. Nina była zaintrygowana, ale nie dała tego po sobie poznać i Klemet to doceniał. Johan Henrik zaciągnął się papierosem i mówił dalej:

– Mattis bał się Aslaka, tak jak boją się go wszyscy na viddzie. Mnie to nie dotyczy, bo wiem. Widziałem. Aslak jest pół człowiekiem, pół zwierzęciem. Pewnego dnia zobaczyłem, jak biegnie na czworaka ze swoim stadem. Jest ostatnim na viddzie, który kastruje swoje renifery zębami. Wiedziałeś o tym, Klemet? – Odwrócił się z powrotem do Niny. – Nikt w okolicy nie poluje na wilki tak skutecznie jak on. Widziałem to na własne oczy. Tropił wilka, który zabił kilka jego reniferów. Tropił go w śniegu całymi godzinami, żeby go zmęczyć. Pozbył się strzelby, bo go obciążała, miał tylko kij. Kiedy go dogonił, wilk się na niego rzucił. Byłem daleko, po drugiej stronie doliny, ale wszystko widziałem przez lornetkę. Wiesz, jak go załatwił? Kiedy wilk natarł na niego z otwartą paszczą, wyrzucił do przodu pięść i wcisnął mu ją do pyska po łokieć, a drugą ręką rozwalił mu czaszkę kilkoma ciosami kija. Wyobrażasz sobie? Z ręką w jego gardle!

– A co z Mattisem? – zapytała Nina.

– Zrozumiesz, kiedy zobaczysz Aslaka. Robi na ludziach wrażenie, nie musi nawet otwierać ust. Mattis był szczególnie podatny na jego wpływ. Wiedziałaś, że ojciec Mattisa był szamanem? Klemet ci nie mówił? Człowiek innej epoki. Dziwak, powściągliwy, ale szanowany. Od dawna nie żyje. Mattis zawsze żył w tym świecie. Ale on nie miał żadnego daru, żadnego talentu. Nic. Syn szamana, daleko z czymś takim w życiu nie zajdziesz. I Mattis, w odróżnieniu od ojca, nie był szanowany. Myślę, że właśnie dlatego tak dużo pił. W każdym razie tak bym powiedział.

Johan Henrik podpalił swojego papierosa, który znów zdążył zgasnąć. Wiatr ucichł. Zimno stało się mniej dotkliwe. Klemet był trochę zdrętwiały, ale w wysokich butach z futra renifera nie odczuwał tak bardzo zimna. Nina miała na nogach buty z policyjnego przydziału, które nie były takie ciepłe. Przytupywała w miejscu, żeby choć trochę się rozgrzać. Rozmowa trwała dłużej, niż planowali, ale Johan Henrik, mimo że stał się teraz bardziej rozmowny, nie zdecydował się ich zaprosić do ciepłego gumpi.

– Ale Aslak na swój sposób lubił Mattisa. W pewnym okresie często widywał się z jego ojcem, Antą. Byli sobie bliscy. A potem Aslak i Mattis odsunęli się od innych ludzi. Mattis dlatego, że nikt nie chciał się z nim zadawać, a Aslak z własnej woli. Czasem pomagał mu z jego reniferami.

– Ale nie ostatnio?

– W okresach, kiedy Mattis ostro pił, zamykał się w sobie i nie ośmielał się prosić Aslaka o pomoc. Wstydził mu się pokazywać w takim stanie.

– Czy zdarzało im się kłócić?

– Jak by to powiedzieć… Mattis był skłócony ze wszystkimi, ale jakoś się to toczyło. Ostatnimi czasy strasznie się obijał. Wiem, że to drażniło Aslaka i że dał mu to jasno do zrozumienia, Mattis mówił mi o tym w zeszłym tygodniu. Mattis się bał. Nie wydaje mi się, żeby Aslak mógł wyrządzić mu jakąś krzywdę, ale Mattis był tak bardzo pod jego wpływem, że wystarczyło, by Aslak powiedział mu coś nieprzyjemnego, żeby zaczął sobie wyobrażać najgorsze scenariusze.

– To dlaczego mówisz, że musimy się przyjrzeć Aslakowi?

– Mówię, mówię… Mówię tylko, że nie wiem wszystkiego.

– A masz jakieś domysły na temat skradzionego bębna? – zapytał Klemet.

– Bębna? – Johan Henrik zaciągnął się dymem i splunął na ziemię. – Nie potrzebujemy tu bębnów. Te czasy się skończyły. Kto chciałby odgrzebywać te historie prócz Lapończyków na jarmarkach? Myślisz, że ja mam czas zajmować się jakimś bębnem? Pokaż mi chociaż jednego pasterza, który ma czas na takie bzdury.

– Olaf jest bardzo zaangażowany.

– Hiszpan? Bez żartów! Nie można być pasterzem na pół etatu, coś takiego nie istnieje. Naprawdę się zastanawiam, jak on to robi. I co zamierza zrobić z tym swoim bębnem, jeśli ktoś go odnajdzie! Popatrz tylko, jak to się skończyło dla Mattisa.

– Co chcesz przez to powiedzieć? – zdziwiła się Nina.

– Mattis miał obsesję na punkcie bębnów. To przez to, że jego ojciec był szamanem. Zupełnie mu odbijało. Był jak opętany tym tematem, wiesz, moc bębnów, moc szamanów, wszystkie te bzdury. Zamiast się zająć swoimi reniferami.

Johan Henrik wyciągnął nagle spod poncha lornetkę i zlustrował horyzont. Wyrzucił papierosa.

– Muszę jechać.

– Johan, gdzie byłeś we wtorek?

Pasterz spojrzał na Klemeta spode łba. Właśnie wkładał rękawiczki z futra renifera.

– Przez cały dzień pilnowałem reniferów razem z synem, a potem razem z Mikkelem i Johnem, pasterzami Finnmanów, próbowaliśmy przepędzić stado Mattisa, które chodziło samopas. To chyba wystarczające alibi?

Splunął na ziemię i nie czekając na odpowiedź, wskoczył na skuter i ruszył gwałtownie. Po kilku sekundach był już tylko małym punktem w dolinie.

10

Czwartek 13 stycznia

20.00. Kautokeino

Pochylony nad barem klient zdawał się nie dostrzegać niskiego mężczyzny, który kręcił się wokół niego od dłuższego czasu. Najwyraźniej nie miał złych zamiarów. Tylko gestykulował, bez śladu agresji, nawet jeśli co jakiś czas robił oburzoną minę. Ale już za chwilę wybuchał gromkim śmiechem, rzucał się na swoją szklankę z piwem, które wypijał duszkiem, a potem znowu zaczynał gestykulować pod adresem klienta przy barze. Pub w Kautokeino tego wieczoru świecił pustkami, jak zawsze w dzień powszedni. Znajdował się na parterze domu usytuowanego dokładnie naprzeciwko wielkiej drewnianej chaty zbudowanej niedawno przez fundamentalistyczny odłam kościoła w Kautokeino. Niektórzy uważali, że to dziwne sąsiedztwo, ale ostatecznie ludzie bardzo pobożni i zatwardziali grzesznicy często potrzebują się nawzajem. Pub był pojedynczym pomieszczeniem, w którym stało około dziesięciu czworokątnych i okrągłych stołów, każdy z innej parafii, co jednak w sumie dawało wrażenie swoistej harmonii. To samo dotyczyło krzeseł, trudno byłoby znaleźć dwa podobne. Podłogę pokrywało ciemnoczerwone linoleum. Na ścianach z grubych okrąglaków wisiała osobliwa mieszanka oprawionych zdjęć samochodów z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, Elvisa i paru innych gwiazd rocka, a także obrazów przedstawiających saamskie motywy, obozowiska hodowców reniferów, stada i zorze polarne. Nad barem zawieszono poroża reniferów wszelkich rozmiarów i kształtów. Z sufitu czerwone żarówki rzucały przytłumione światło, które odbijało się w stopionym śniegu połyskującym na linoleum. Tylko dwa stoły były zajęte. Przy jednym z nich trzech mężczyzn w niezgrabnych, zużytych kombinezonach w milczeniu opróżniało szklanki z piwem. Jeden z nich był przepasany pomarańczowym lassem, a na głowie miał uszankę, częściowo zsuniętą na tył głowy i odsłaniającą zlepione potem kosmyki. Ubiór i zmęczone twarze wskazywały, że są to hodowcy po całonocnym czuwaniu gdzieś niedaleko miasteczka. Przy drugim stole siedziała kobieta w tradycyjnym, kolorowym lapońskim stroju. Mężczyzna przy barze zauważył, że nie pije piwa, lecz kawę. Wydawała się tu nieco nie na miejscu i często rzucała spojrzenia w kierunku rozgestykulowanego mężczyzny, jakby go pilnowała. Młoda kelnerka zwróciła się do niej zza baru.

– Berit, dolać ci kawy?

Berit potrząsnęła głową i podziękowała gestem dłoni.

– Słuchaj – ciągnęła kelnerka – nie chcę, żeby twój brat przepłoszył naszego nowego klienta. Nie mogłabyś go trochę uspokoić?

Mężczyzna odstawił szklankę.

– On mi nie przeszkadza – powiedział.

– O, rozumie pan nasz język – zdziwiła się kelnerka. – I mówi pan po szwedzku? Ale sądząc z akcentu, nie jest pan Szwedem?

– Nie, jestem Francuzem, ale mieszkałem w Szwecji wiele lat temu.

– A, Francuz… – Kelnerka uśmiechnęła się promiennie. – Jeszcze jedno piwo?

– Tak, chętnie.

– Rzadko odwiedzają nas obcokrajowcy, a jeszcze rzadziej tacy, którzy mówią naszym językiem.

– Możliwe – odpowiedział mężczyzna, podnosząc szklankę do ust i nie odrywając pełnego aprobaty wzroku od pełnych kształtów kelnerki.

Kiedy to zauważyła, uśmiechnęła się do niego.

– Przyjechał pan na wakacje? – spytała.

– Lena – krzyknął nagle jeden z trzech hodowców – trzy piwa!

Lena wymownie wywróciła oczami, po czym zaniosła hodowcom trzy nowe piwa. Ten, który ją zawołał, pasterz z lassem, nie spuszczał z niej wzroku. Lena z miną niewiniątka unikała jego spojrzenia. Nie umknęło to uwagi Francuza, co nie znaczy, że go obeszło.

André Racagnal zbliżał się do sześćdziesiątki, ale wiedział, że wygląda na mniej. Wciąż jeszcze był dobrze zbudowany, zaczesane do tyłu brązowe włosy odsłaniały pobrużdżoną twarz, która sugerowała, że sporą część życia spędzał na świeżym powietrzu. Ubrany był odpowiednio do wędrówki po tundrze: spodnie trekkingowe z kieszeniami na udach, kurtka z polaru, chustka wokół szyi. Lewy przegub zdobiła srebrna bransoletka z inskrypcją, prawy – pokaźny zegarek z metalowym paskiem.

Lena wróciła za bar i uśmiechnęła się do Francuza.

– A zatem wakacje?

– Nie.

Francuz powoli sączył piwo. Wyciągnął paczkę papierosów i poczęstował Lenę.

– W środku jest zakaz, ale pokażę panu, gdzie można palić – powiedziała, patrząc mężczyźnie w oczy.

Racagnal zmrużył oczy, jakby ją oceniał, a potem wydął usta w wyrazie przyzwolenia i zrobił zachęcający gest ręką.

– Lena! – dobiegł go zza pleców rozkazujący okrzyk.

Lena znów wywróciła oczami. Francuza irytował ten tik, ale trudno mu się było oprzeć ponętnym kształtom dziewczyny. Nie odwrócił się, dalej sączył swoje piwo.

Za plecami usłyszał, że jeden z hodowców podniósł głos. Zmęczony, matowy głos. Facetowi najwyraźniej się nie spodobało, że Lena mizdrzy się do tego „cudzoziemca, który wygląda, jakby się czuł od nich lepszy”. Usłyszał, że Lena coś szepcze.

– No i co z tego, że mówi po szwedzku. Mam to w dupie.

Francuz uniósł się lekko, pociągnął jeszcze jeden łyk, po czym położył dłonie na barze, zaciskając pięści tak, żeby tamci je widzieli, i zamarł w bezruchu, wciąż odwrócony do nich plecami.

Niski mężczyzna, który wcześniej krążył między barem a stolikiem Berit, po chwili względnego spokoju znów zaczął się kręcić. Wykrzywił twarz i zwrócił się do Francuza urywanymi, szybkimi, niespójnymi zdaniami:

– No, no, pojechałem sobie samochodem i wróciłem samochodem. Masz samochód? Przewieziesz mnie? Mój ma cztery koła, cztery, a ja mam cztery palce… – Mówiąc to, podsunął mu pod nos prawą rękę, rzeczywiście tylko o czterech palcach, którymi przebiegł po barze, lawirując między szklankami i naśladując jednocześnie dźwięk silnika samochodu. Wybuchnął śmiechem, klepnął się po udach, odwrócił się do Berit, unosząc ręce w górę, zaklaskał, znów zaśmiał się hałaśliwie i klepnął Francuza po plecach. Ten, bynajmniej nieprzejęty, wypił kolejny łyk piwa. Berit wstała, wzięła go łagodnie za rękę i zaprowadziła do stolika. Uspokoił się, ale wciąż uśmiechał się od ucha do ucha.

– Lena, trzy piwa i trzy szoty – zagrzmiał bełkotliwie hodowca z lassem.

Lena podała żądane trunki i wróciła do Francuza.

– Chodźmy, pokażę panu, gdzie się pali.

Zdjęła z wieszaka długi płaszcz z futrzanym kołnierzem i poszła przodem, pomiędzy stolikami, unikając mrocznego spojrzenia hodowcy, który jednym haustem opróżnił swój kieliszek.

Francuz podążył za nią ze szklanką w ręku. Weszli w mały korytarzyk w głębi baru, od którego nieco dalej, po prawej stronie, odchodziła druga sala. Była pusta, jeśli nie liczyć stojącego pośrodku stołu bilardowego. Po lewej stronie korytarza widniały drzwi – kelnerka je otworzyła. Za nimi znajdowało się niewielkie pomieszczenie z drewnianym ażurowym sufitem. Ściany wykonano z płyt wiórowych, które latem demontowano. W pomieszczeniu było zimno.

Francuz poczęstował kelnerkę papierosem i podał jej ogień, długo przytrzymując jej pulchne dłonie w swoich, a potem sam zapalił. Lena uśmiechała się do niego, zaciągając się dymem.

– Wygląda na to, że masz adoratora?

– Ale! To stary znajomy.

– Hodowca?

Roześmiała się.

– Tutaj każdy jest hodowcą, albo prawie każdy. A jeśli nie jesteś hodowcą, to jesteś z rodziny hodowców, wychodzi na to samo. On pochodzi z jednej z największych rodzin, Finnmanów. Mają na viddzie tysiące reniferów.

– Urodziłaś się tutaj, Lena?

– Tak. A pan w Paryżu?

Pochodził z Rouen, ale nie chciał jej rozczarować.

– Tak, jestem z Paryża. Byłaś już w Paryżu, Lena?

– Och, nie! Ale kiedyś pojadę.

– Ile masz lat?

– Kilka miesięcy temu skończyłam osiemnaście. Zaczęłam pracować w pubie tydzień po urodzinach. Wcześniej nie mogłam, trzeba być pełnoletnim. Jak panu na imię?

– André.

André Racagnal zaczynał marznąć i zastanawiał się, jak by tu skrócić tę głupkowatą wymianę zdań. Chciał po prostu przelecieć tę dziewczynę. Patrzył na jej wąskie wargi. Trochę mu przeszkadzały, wolał pełne usta, sentyment po pobycie w Afryce, ale co do reszty bardzo mu się podobała. Wyglądała wprawdzie na więcej niż osiemnaście lat, ale zdążył się już zorientować, że tutaj dziewczyny bardzo wcześnie zaczynały się malować i to je postarzało. Wyciągnął rękę, żeby dotknąć twarzy dziewczyny, kiedy drzwi nagle się otworzyły. Stanął w nich młody Finnman w uszance wciąż komicznie zsuniętej na tył głowy i z coraz bardziej szklistymi oczami. André pomyślał, że facet jest zalany i trzeba na niego uważać. Bez problemu pokonałby hodowcę w jego stanie, ale było ich trzech. A dobrze wiedział, że mimo niewielkiego wzrostu hodowcy byli umięśnieni i silni. Finnman stanął nieruchomo przed Francuzem, który przewyższał go o dobrą głowę. Zamachnął się na Lenę, która krzyknęła, Racagnal zdążył jednak zablokować cios. Druga pięść hodowcy wystrzeliła w stronę Francuza, ale gruby kombinezon spowalniał jego ruchy. Racagnal bez trudu się uchylił i energicznie odepchnął hodowcę. Ten upadł na dwóch pozostałych mężczyzn, przybyłych właśnie z odsieczą. Lena zaczęła wymyślać Finnmanowi, który tymczasem zdążył się podnieść. Znów rzucił się na Francuza. Lena uciekła z pomieszczenia. Tym razem Finnman upadł ciężko w śnieg, który częściowo pokrywał podłogę. Starł puch z twarzy i znów rzucił się naprzód. Zrobił to tak niezdarnie, że Francuz uchylił się bez większego trudu, ale Saam się nie poddawał. Walka toczyła się w zwolnionym tempie. Ponieważ zbyt łatwo przychodziło mu uchylanie się przed ciosami upartego Finnmana, Racagnal stał się nieostrożny. Finnman wykorzystał okazję i rąbnął Francuza w podbródek. Jednocześnie drugi hodowca włączył się do bójki i kopnął Racagnala w piszczel. Ten zachwiał się z bólu. Trzeci hodowca rzucił się na niego i przewrócił go na ziemię. Śnieg zamortyzował upadek. André Racagnal zaczął oddawać ciosy. Wszystko jednak wciąż toczyło się w zwolnionym tempie. W drzwiach stał niski mężczyzna z baru i wymachiwał rękami, wydając z siebie chaotyczne okrzyki. Nagle odepchnął go człowiek, którego głos wypełnił zaśnieżoną salę.

– Mikkel, John, Ailo, dosyć tego!

Ku zaskoczeniu André Racagnala trzej hodowcy natychmiast się uspokoili.

– Wracajcie do baru i zaczekajcie tam na mnie.

Trzej mężczyźni wyszli bez słowa.

Inspektor, który przedstawił się jako Rolf Brattsen, zdawał się zaintrygowany obecnością Racagnala.

– Wszystko w porządku?

– Tak. Miejscowi są trochę drażliwi.

– Nie jest pan stąd. Saamowie mają gorącą krew, nie to, co Skandynawowie. Stroją fochy, ale nie są źli. Pójdzie pan ze mną na komisariat, to tuż obok, spiszę pana zeznania.

– Nie mam zamiaru wnosić skargi za to, co się stało.

– Może, ale i tak muszę spisać protokół z zajścia.

Racagnal nie zamierzał mu tłumaczyć, po co tu przyjechał, ale nie mógł sobie pozwolić na to, żeby policja siedziała mu na karku. Gliniarz nie sprawiał wrażenia zbyt lotnego, nie powinien mieć z nim problemów. Przechodząc przez bar, minął trzech hodowców, którzy czekali w milczeniu.

– Jesteście z siebie dumni? Wracajcie do domu i wytrzeźwiejcie – powiedział policjant, jakby rozmawiał z dziećmi. – Później do was zajrzę.

André Racagnal wyszedł, rzucając szybkie spojrzenie na Lenę, która dyskretnie skinęła mu ręką. Od razu tego pożałował, kiedy dostrzegł, że nie uszło to uwagi Brattsena. Wyszli na mróz, przeszli przez ulicę, minęli supermarket i weszli do komisariatu, który o tej porze był pusty. Brattsen zaprosił Francuza do swojego pokoju i usiadł przed komputerem.

– Kim są ci trzej? – zapytał Francuz.

– Ailo Finnman, ten z lassem, pochodzi z jednej z bardziej znanych rodzin z okolicy. Hodowca. Jest wart przeszło dwa tysiące reniferów. Dwaj pozostali, Mikkel i John, to pasterze, których podnajmuje, kiedy jest dużo roboty. Przez resztę czasu pracują dla okolicznych rolników albo łapią inne drobne fuchy. Spędzili cały dzień na przepędzaniu reniferów. Ostatnio mieliśmy tu w okolicy trochę problemów.

Francuz nie podchwycił wątku i policjant był tym wyraźnie rozczarowany.

– No dobrze, niech mi pan szybko opowie swoją historię, kim pan jest, co pan tu robi i tak dalej.

Racagnal opowiedział. Był geologiem, pracował dla francuskiej firmy, szukał złóż w okolicy. Wynajął pokój w Villmarkssenter, mimo że nowe hotele były bardziej luksusowe. Zamierzał tu zostać kilka tygodni.

– O tej porze roku rzadko tu widujemy poszukiwaczy złóż – zauważył policjant. – Raczej przyjeżdżają latem, kiedy dobrze widać skały. Co pan może zobaczyć pod śniegiem?

Policjant był sceptyczny. Geolog miał to w nosie, ale powinien go jakoś przekonać.

– Kiedyś, wiele lat temu, miałem sporo zleceń w tym regionie. Nie najgorzej znam okolicę. Zimą, kiedy wszystko zamarza, jest lepszy dostęp do miejsc, które latem są bagniste. Właśnie one mnie interesują. A w środku viddy jest sucho, nie ma wcale tak dużo śniegu, wie pan to lepiej ode mnie. Zapewniam pana, że dobry poszukiwacz może całkiem sporo zdziałać zimą.

Racagnal widział, że policjant nadal nie jest przekonany, ale nie zamierzał robić mu wykładu. I tak nic by nie zrozumiał.

– Czego pan szuka?

– Och, tego, czego zwykle się tu szuka – uśmiechnął się geolog wystarczająco wymuszonym uśmiechem, żeby policjant zrozumiał, że wkracza na zakazany teren. – Tego, czego wszyscy szukają. Mam po prostu nadzieję, że będę miał lepszego nosa niż moi koledzy po fachu.

– A dokładniej?

Policjant zaczynał go wkurzać. Francuz wyprostował się na krześle.

– Proszę posłuchać, nie mam obowiązku panu tego mówić. Złożyłem wniosek o zezwolenie na badania geologiczne w urzędzie miasta, wszystko odbyło się zgodnie z prawem. Szukam. Jeśli znajdę, szybko się pan o tym dowie.

Racagnal miał nadzieję, że utarł mu trochę nosa, ale policjant najwyraźniej nie był zachwycony, że obcokrajowiec robi mu wykład na temat norweskiego prawa.

– Gdzie pan był we wtorek w ciągu dnia? – zapytał nagle Brattsen, wbijając w niego badawcze spojrzenie.

11

Czwartek 13 stycznia

20.00. Laponia środkowa

Kiedy Klemet i Nina dotarli do gumpi policji reniferów, było już zupełnie ciemno. Chata była nieco bardziej przytulna niż gumpi hodowców. Policja dysponowała też innymi schronieniami porozrzucanymi w różnych zakątkach Laponii; niektóre z nich przypominały rasowe górskie chaty. To było raczej niewyszukane, jak w duchu stwierdziła Nina. Składało się z dwóch pomieszczeń, jedno z nich pełniło funkcję kuchni. Klemet najwyraźniej czuł się tu jak u siebie. Zdjęli skrzynie i torby ze skuterów i wstawili wszystko do malutkiego przedsionka. Nina nie miała dużego doświadczenia w patrolowaniu viddy, ale wiedziała, że biwakowanie wiąże się z określonymi rytuałami. Należało zacząć od ogrzania gumpi i przygotowania posiłku.

Wyszła z chaty po suche drewno, które leżało pod ścianą zabezpieczone plandeką. To była tutaj żelazna reguła. Każdy, kto jechał na patrol w tundrę, zabierał ze sobą drewno, żeby uzupełnić zapasy w gumpi. Mogły zadecydować o życiu lub śmierci, gdyby jakiś patrol musiał się tu niespodziewanie zatrzymać. Nina szybko przyswoiła zasady, które decydowały o przetrwaniu w tym trudnym środowisku. Wprawdzie pochodziła z południowego wybrzeża, ale wychowała się we wsi w głębi fiordu, również raczej odciętej od świata. Oberwała trochę kory brzozy na podpałkę. Szybko buchnęły płomienie. Napełniła śniegiem duży garnek, który postawiła na piecyku.

W części mieszkalnej gumpi stały dwa piętrowe łóżka oddzielone długim stołem. Nina rzuciła na jedno z górnych łóżek swoją torbę. Potem zapaliła dwie świece stojące na stole.

Czuła się dobrze i po raz pierwszy, odkąd jeździli razem w patrolu, Klemet wydał jej się nieco przystępniejszy. Jej partner był raczej skryty, niezbyt rozmowny. Żałowała, że tak jest, bo w Kirunie mówiono jej, że Klemet jest najbardziej doświadczonym funkcjonariuszem policji reniferów. Był też jedynym Saamem wśród policjantów. Narzekał na to i potrafiła go zrozumieć, bo znajomość języka była atutem w kontaktach z hodowcami, którzy o wszystkim, co miało związek z hodowlą reniferów, mówili w swoim języku. Patrzyła, jak krząta się po kuchni, i wydał jej się odprężony. Postanowiła to wykorzystać.

– Klemet – powiedziała ostrożnie – skąd się wzięło przezwisko Pulpet? Przecież nie masz nadwagi. Wyglądasz naprawdę dobrze jak na swój wiek. – Nina przygryzła usta, przeklinając się w myślach za tę gafę. Posłała mu najcieplejszy ze swoich uśmiechów, próbując zrekompensować swoją niezręczność.

Klemet przestał mieszać w garnku. Odwrócił się do Niny, która dalej siliła się na uśmiech, żeby pokazać, że w jej pytaniu nie było śladu złośliwości. Klemet nic nie mówił, tylko na nią patrzył. W końcu przerwał krępujące milczenie.

– Nie przejmuj się, Nina… To nie ma dla mnie znaczenia. Kiedy byłem młodszy, to przezwisko pasowało do mnie jak ulał. Dziś przeszkadza mi tylko w ustach kogoś takiego jak Brattsen, bo wiem, że mówi to po to, żeby mi dopiec.

Nina uśmiechnęła się, ale na wszelki wypadek zmieniła temat. Usiadła i zapytała:

– Dlaczego Johan Henrik mówił o Olafie „Hiszpan”?

Klemet wybuchnął śmiechem.

– Nie zauważyłaś?

– Czego? Że jest brunetem o brązowych oczach?

– Nie, nie w tym rzecz. Wszyscy Lapończycy są brunetami o brązowych oczach. Nic innego nie zwróciło twojej uwagi?

Nina nie wiedziała, o co mu chodzi.

– Ludzie tutaj nazywają go Hiszpanem z powodu jego postawy. Mówią, że ma dumny tyłek, jak toreadorzy w telewizji. Dlatego tak go przezwali.

– Dumny tyłek?

Nina się uśmiechnęła, przypominając sobie czarujący uśmiech, jakim obdarzył ją manifestant. Czuła się nieco zagubiona w tym obcym świecie, w którym nikogo nie znała. Kiedy kilka miesięcy temu skończyła szkołę policyjną w Oslo, nie miała wyboru. To był los stypendystów, takich jak ona. Państwo płaciło za wszystko, ale należało się zgodzić bez wybrzydzania na pierwszy przydział. A miasteczka na Dalekiej Północy nie należały do najbardziej pożądanych. I tak tu trafiła. Nigdy wcześniej tu nie była, nawet przejazdem. Jak wielu Norwegów z Południa nic nie wiedziała o bezludnej, półpustynnej Północy.

– A to oskarżenie?

– Olaf jest Szwedem. W tym regionie paszporty i granice niespecjalnie się liczą, prócz tej z Rosją. Ludzie się przemieszczają. Wszyscy mamy mieszane korzenie. W każdym razie większość. Ja też jestem Szwedem, po matce. Olaf przez większość czasu mieszka w Kirunie, jest deputowanym w Parlamencie Saamów w Szwecji, ale ma prawo wypasać renifery po obu stronach granicy, jak wielu hodowców. W dodatku między Kautokeino a Kiruną masz jeszcze kawałek Finlandii. Olaf był podejrzany o podłożenie ładunków wybuchowych pod jedną z maszyn górniczych, w dziewięćdziesiątym piątym, jeśli dobrze pamiętam. Zatrzymali go na kilka dni w areszcie, ale niczego mu nie udowodniono. Co nie zmienia faktu, że w tamtym czasie aresztowanie lapońskiego działacza wywołało sporo szumu. Wypuścili go po tygodniu i odtąd nie przestaje grać tą kartą. Wykorzystuje tę historię do zdobywania głosów.

– A jego związki z IRA?

– W czasie protestów przeciwko budowie tamy na Alcie pod koniec lat siedemdziesiątych po okolicy kręciły się typki z IRA. Podczas rutynowej kontroli statku w jakimś małym porcie niedaleko rosyjskiej granicy znaleziono na pokładzie broń i materiały wybuchowe. Zatrzymano dwóch mężczyzn. Później okazało się, że byli przemytnikami IRA, a u nas kontaktowali się z Olafem. IRA zaproponowała pomoc przy wysadzeniu tamy. Ale jak mówiłem, sprawa została umorzona, a Olaf się z tego wyplątał.

– A o co chodziło z tą tamą?

– Och, to było na początku mojej pracy w policji. Chciano zbudować elektrownię wodną na Alcie. Ale to oznaczało zatopienie doliny, w której Saamowie wypasali renifery. Zaczęły się protesty, wmieszali się w to ekologowie. Oni mieli w nosie Saamów, przyjechali z Oslo, chcieli chronić przyrodę. Mniejsza z tym, w każdym razie mnóstwo ludzi stanęło na barykadach.

– A ty?

– Ja? Przecież ci mówiłem, byłem policjantem. To było tuż przed moim wyjazdem do Sztokholmu. I wykonywałem swoją pracę policjanta.

– Ale jednak to było nie w porządku, prawda?

Klemet spojrzał na nią. Miał pełną świadomość, że funkcjonariusz też może wyrażać swoje zdanie, ale i tak czuł się niepewnie. Widział jednak, że koleżanka jest szczera.

– Prawdę mówiąc, rozumiałem demonstrantów. To był zamach na ich styl życia i na przyrodę. Owszem, pewnie mógłbym się znaleźć po ich stronie. Ale cóż, byłem policjantem.

Wielki piec na drewno zaczął roztaczać ciepło. Klemet smażył ziemniaki i mięso. Nina nie musiała patrzeć w lustro, czuła, że poczerwieniały jej policzki. Paliły ją, po tym jak przez cały dzień wystawiała je na zimno. Przypomniała sobie ostrzeżenia Berit, ale nie czuła się zagrożona w obecności Klemeta.

– Dobrze znasz wszystkich hodowców? – spytała.

– Całkiem nieźle, owszem – przyznał po kilku długich sekundach. – To normalne po dziesięciu latach pracy w policji reniferów.

– Tak, ale chodzi mi o to, czy znasz ich na gruncie osobistym, na przykład czy znałeś ich, zanim zacząłeś pracować w policji?

Klemet przewracał kotlety na drugą stronę. Nie spieszył się z odpowiedzią.

– Niektórych.

Kiedy pytania stawały się choć trochę osobiste, każdą odpowiedź trzeba było z niego wyciągać.

– Aslaka i Mattisa?

– Taa. Trochę. Nie za dobrze. Już dawno straciliśmy ze sobą kontakt. Zwłaszcza z Aslakiem.

– Byliście sobie bliscy?

– Nie. Bliscy nie.

– Też byłeś hodowcą?

Na chwilę przestał mieszać w garnkach.

– Nie. Moja rodzina nie hodowała reniferów. Byliśmy biedni.

Nina zastanawiała się przez chwilę.

– Mattis też nie zrobił na mnie wrażenia zamożnego, a był hodowcą.

– Ale w mojej rodzinie nie było alkoholików. Gdyby Mattis myślał nieco jaśniej, być może już dawno zrezygnowałby z hodowli, tak jak kiedyś mój dziadek, bo nie dawał już rady wyżywić rodziny. Mattis był jak wszyscy ci Lapończycy, którzy uważają, że są nikim, jeśli nie hodują reniferów.

Nina milczała. To, co Klemet mówił o hodowcach, wydało jej się niesprawiedliwe. Pomyślała, że w jego słowach kryje się może odrobina zazdrości.

– Zjedzmy. Potem zadzwonimy na komisariat.

Nina zrozumiała, że to koniec rozmowy.

– W naszej wsi nie było alkoholików – powiedziała Nina. – W fiordzie wszyscy się pilnowali. Moja matka była protestantką, bardzo religijną. Jak większość naszej wsi. Czasem kiedy przypływały łodzie, rybacy pili. Zawsze były z tego problemy. W takie noce matka była niespokojna. Pamiętam, że czuwała razem z przyjaciółkami, czekała, aż łodzie odpłyną.

– Alkohol zawsze sprowadza kłopoty – powiedział Klemet, stawiając talerze na stole.

Zjedli w milczeniu. Kiedy już posprzątali, Klemet przesunął świece i rozłożył na stole mapę. Zadzwonił do kilku hodowców, a potem do Szeryfa, ustawiając telefon na tryb głośnomówiący. Zrelacjonował mu pokrótce spotkanie z Johanem Henrikiem. Z Aslakiem mogli porozmawiać najwcześniej jutro.

– Zastanawiam się nad tym skuterem Mattisa. Macie jakiś pomysł, po co ktoś miałby go spalić? I dlaczego nie spalił też gumpi?

– Żeby zatrzeć ślady? – zasugerowała Nina.

– Wtedy spaliłby i gumpi – zauważył Klemet.

Policjantom na komisariacie udało się zdobyć numer telefonu francuskiego kolekcjonera. Podobno nie mówił dobrze po angielsku, co oznaczało, że Nina będzie musiała rozmawiać po francusku.

– Tylko niech zaraz zadzwoni – nakazał Szeryf. – W ogóle nie posuwamy się naprzód. A Oslo na mnie naciska. Zaczęli się też już zjeżdżać pierwsi dziennikarze. Robi się nerwowo. Brattsen rozmawiał z dwoma pasterzami Finnmanów. Potwierdzają, że spędzili cały dzień w tundrze z Johanem Henrikiem. Byli razem prawie przez cały czas, w okolicach Govggecorru. Za daleko, żeby pojechać do gumpi Mattisa i wrócić. Nic na nich nie mamy.

Nina usłyszała, że Szeryf coś je. Wyobraziła sobie, że w trakcie rozmowy pogryza słoną lukrecję, której miał zawsze pod dostatkiem w swoim biurze. Jeszcze przeżuwał, kiedy znów się odezwał.

– Klemet, koniecznie musisz porozmawiać z Aslakiem, najlepiej jutro rano. To ostatni z bliskich sąsiadów Mattisa, którego jeszcze nie przesłuchaliśmy. Jeśli nie ma alibi, musimy go przyskrzynić. A jeśli to nie on, to siedzimy w gównie po uszy.

– Przyskrzynić, przyskrzynić… Poproś o to Brattsena, będzie zachwycony. To nie jest robota dla nas, dobrze o tym wiesz.

– Wiem, ale jeśli będzie trzeba, zrobisz to, Klemet. A co z tymi kradzieżami z ostatnich dwóch lat, które miałeś przejrzeć?

– Jeszcze nie miałem czasu. Poza tym pewnie i tak trzeba by przejrzeć akta z dziesięciu czy dwudziestu lat. Wendety z powodu kradzieży reniferów ciągną się latami. Ale popracujemy nad tym z Niną dziś wieczorem. A co z analizą odcisków z gumpi?

Szeryf zaczął pogryzać kolejną lukrecję.

– Oczywiście mamy dziesiątki odcisków, w tym, rzecz jasna, twoich i Niny. Czas zgonu na razie szacujemy na trzynastą, czternastą. Ustaliliśmy też, że spalony skuter należał do Mattisa. Ekipa próbowała zabezpieczyć ślady skutera pod świeżym śniegiem, ale na razie donikąd nas to nie zaprowadziło. Co poza tym? Olaf i lapońska starszyzna ciągle okupują skrzyżowanie. Rozbili tam obóz z dwoma gumpi, postawili też namioty. Spędzą tam noc. Mamy tu niezły festyn. Ale pastor się uspokoił.

Klemet odłożył telefon. Wyszedł napełnić generator ropą i włączył go. Wewnątrz prawie nie było go słychać. W tym czasie Nina zdążyła wyciągnąć laptopa i nawiązać połączenie satelitarne. Gumpi z kuchni i restauracji zmieniło się w bazę operacyjną. Klemet podłączył telefon do ładowania obok telefonu Niny, a potem też wyciągnął laptopa i połączył się z wewnętrznym serwerem policji. Wprowadził login i hasło, wpisał kilka słów kluczowych i dostał w odpowiedzi długą listę spraw kradzieży reniferów. Siedząca obok niego Nina rzuciła mu powątpiewające spojrzenie.

– Dwieście trzydzieści pięć spraw w ciągu dwóch lat. Sporo, prawda? To tutaj taki problem?

Klemet przez chwilę milczał, pocierając podbródek i przeglądając rubryki z pierwszymi sprawami.

– Nie licząc wszystkich kradzieży, o których nigdy się nie dowiedzieliśmy. Moim zdaniem spokojnie możesz to pomnożyć przez pięć. To zawsze był duży problem. W końcu to właśnie dlatego po drugiej wojnie światowej stworzono policję reniferów. Hodowcy mieli dosyć Norwegów kradnących im zwierzęta. Po tym, jak Niemcy wszystko spalili, kiedy wycofywali wojska, ludzie nie mieli co jeść.

– A dziś?

– Cóż, Norwegowie ciągle kradną, zwłaszcza bliżej jesieni, kiedy renifery są dobrze odżywione po letnim wypasie na trawie. Na jesieni, w okolicach września, przed przegonami na zimowe pastwiska, mięso jest najdelikatniejsze. Norwegowie z wybrzeża zabierają nawet martwe renifery z pobocza, żeby napełnić lodówkę. Ale nie o tego rodzaju kradzieżach mówimy. Norwegowie nie odwiedzają tundry w środku zimy. To domena Saamów.

– To dziwne, jakoś trudno mi sobie wyobrazić, że Saamowie kradną renifery. W ogóle trudno mi sobie ich wyobrazić w konflikcie. Myślałam, że sobie pomagają.

Klemet wydął usta. Nina ciągnęła:

– Jeśli dobrze cię rozumiem, ciągle zostaje nam kilkuset podejrzanych wśród hodowców, jeśli uda nam się cofnąć do wendet, które liczą kilka dekad.

– Teoretycznie tak. Ale są nie tylko zadawnione konflikty między rodzinami hodowców. Jeśli dwa stada się pomieszają, jeden z hodowców może zabić obce renifery, które znalazł na swoim terenie. W ten sposób oszczędza swoje. Renifera identyfikuje się po znakach na obu uszach. Odcinasz uszy i już, pozamiatane, identyfikacja jest niemożliwa, nie da się wnieść skargi, nie da się przeprowadzić dochodzenia. Najczęściej tak to się właśnie odbywa, chociaż miejscowi nie lubią o tym mówić. A poza tym przywłaszczenie sobie kilku zwierząt ze stada sąsiada to dla hodowców żadna zbrodnia. Nikt nie ma wątpliwości, że sąsiad zrobi to samo, jeśli tylko będzie miał okazję. Wiosną ten sam los spotyka młode renifery, które zgubiły matkę. Nieoznakowany cielak znaleziony w środku lasu, cóż, należy do lasu, czyli do tego, kto go znalazł. Najczęściej hodowcy nie uważają tego za kradzież, w każdym razie nie w tym sensie, w jakim my mówimy o kradzieży.

– A Mattis robił takie rzeczy?

– Mattis i wszyscy inni. Poza tym wszystko jest kwestią stopnia. Masz tych, którzy podprowadzą jednego czy dwa renifery, tych, którzy przywłaszczą ich sobie dziesięć, i wreszcie tych, którzy na przestrzeni kilku lat potrafią podwoić swoje stado. Taka reputacja ciągnie się na przykład za Finnmanami. Nigdy nie udało im się niczego udowodnić. Ale taką mają opinię w regionie. Dobra, zacznę robić selekcję, a ty powinnaś zadzwonić do Francji, póki nie jest za późno.

Nina spędziła we Francji dziewięć miesięcy jako au pair, w roku poprzedzającym wstąpienie do policji. Tak naprawdę to właśnie ze względu na to, co zdarzyło się we Francji, postanowiła zostać policjantką. Nikomu o tym nie mówiła. Z jednym wyjątkiem: komisarza policji, u którego zdawała ustny egzamin wstępny do szkoły i który później ją wspierał. I nigdy nie zdradził jej tajemnicy. Nina wciąż wstydziła się tego zajścia we Francji, bo potrafiła bardzo dobrze oddzielić dobro od zła. Pozostałość po rygorystycznym wychowaniu otrzymanym od matki. Wiedziała, że to, co się stało we Francji, było złe, a jednak dała się wciągnąć na tę równię pochyłą, nie potrafiła się przeciwstawić. Wbrew własnej woli. Dlatego że straciła nad sobą kontrolę. Samo wspomnienie tej utraty kontroli było dla niej okropne. Czuła niesmak do tego mężczyzny i do siebie. Dlaczego nie znalazła w sobie dość siły, żeby go przekonać? Dlaczego jej nie posłuchał?

Spojrzała na numer telefonu. Paryski numer. Tamto też zdarzyło się w Paryżu. Poprawiła słuchawkę przy uchu i wystukała cyfry. Już po pierwszym sygnale usłyszała męski głos. Kiedy otworzyła usta, była zaskoczona, jak płynny jest wciąż jej francuski.

– Dzień dobry, nazywam się Nina Nansen.

– Dzień dobry – odpowiedział uprzejmy, dystyngowany i raczej młody głos.

– Dzwonię do pana w sprawie saamskiego bębna, który przekazał pan muzeum w Kautokeino.

– Bęben, tak, w rzeczy samej, ale raczej chce pani rozmawiać z moim ojcem, to on zrobił darowiznę. Ja jestem Paul, jego syn.

– Ach tak, a czy mogłabym z nim pomówić?

– Kłopot w tym, że ojciec nie będzie w stanie rozmawiać z panią przez telefon. Jest przykuty do łóżka i ma problemy z mówieniem. Jest bardzo słaby. Co mógłbym dla pani w tej sytuacji zrobić?

– Jestem z norweskiej policji i dzwonię, ponieważ w nocy z niedzieli na poniedziałek bęben został skradziony z muzeum.

– Tak, wiem, pani koledzy dzwonili do mnie w ciągu dnia. Powiedzieli, że później zadzwoni ktoś, kto mówi po francusku. Co za dziwna historia. Czy bęben się odnalazł?

– Niestety nie, dlatego zależałoby mi na tym, żeby zadać kilka pytań pana ojcu.

– To proszę mówić, może będę mógł pani pomóc, a jeśli nie, przekażę ojcu pani pytania.

– Chodzi o to, że muzeum nie zdążyło jeszcze otworzyć skrzyni. Nie mamy więc pojęcia, jak wygląda bęben. Chcielibyśmy wiedzieć, co było w nim szczególnego i kogo mógł zainteresować.

– Czy mogę do pani oddzwonić na ten numer za parę minut? Porozmawiam z ojcem.

Nina odłożyła słuchawkę i spojrzała w ekran komputera Klemeta. Jej partner przeglądał akta dotyczące kradzieży. Zgodnie z policyjną kartoteką w ciągu ostatnich dwóch lat Mattis był zamieszany w trzy takie sprawy. Klemet, wiedziony ciekawością, włączył wyszukiwanie w całej bazie danych, która obejmowała kradzieże od 1995 roku. Nazwisko Mattisa pojawiło się dwanaście razy. Na dwanaście wniesionych skarg dziewięć zamknięto z braku dowodów. Typowy odsetek w tego rodzaju sprawach – raczej drobnych. Większość skarg złożyli najbliżsi sąsiedzi: albo Finnmanowie, co było dość zabawne, kiedy się znało ich diabelską reputację, albo Johan Henrik, w dwóch nieco poważniejszych przypadkach. Ani jedna nie pochodziła od Aslaka. Niny to nie zdziwiło, chociaż jeszcze go nie poznała. To pasowało do wyobrażenia, które zdążyła sobie wyrobić na podstawie wszystkiego, co dotąd usłyszała o tym mężczyźnie.

Niedługo potem zadzwonił telefon Niny. Paul, syn kolekcjonera, zdołał zadać ojcu kilka pytań. Wyglądało na to, że dostał bęben od pewnego Saama tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej, kiedy był w Laponii.

– W tamtym okresie mój ojciec brał udział w kilku wyprawach na Grenlandię i do Laponii z Paulem-Émilem Victorem. Zresztą to po nim noszę imię Paul. Ojciec przez całe życie darzył go ogromnym podziwem. Teraz jest już bardzo słaby, a z tego, co zrozumiałem, obiecał odesłać bęben do Laponii, kiedy ta chwila nadejdzie. Nie znam bliższych szczegółów. To ja wysłałem bęben do muzeum. Z tego, co mówi ojciec, był jakiś problem z tym bębnem, ale jak mówiłem, ojciec jest dość słaby. Nie zrozumiałem, o jaki problem chodzi. Zadzwonię jeszcze do pani i postaram się powiedzieć coś więcej. Na razie to wszystko, co wiem.

– Czy mógłby pan zapytać ojca, kim był ten Lapończyk i jakie rysunki znajdowały się na bębnie?

Potem Nina się rozłączyła. Nazwisko tego Francuza, Paul-Émile Victor, nic jej nie mówiło, ale przynajmniej dowiedziała się o starym Lapończyku i problemach z bębnem.

– Paul-Émile Victor? Nie, nie słyszałem o nim – powiedział Klemet, kiedy streściła mu rozmowę.

Nadał przez radio wiadomość do Aslaka, uprzedzając go, że zjawią się u niego następnego dnia rano. Aslak nie miał ani telefonu stacjonarnego, ani komórki. Miał tylko stare radio z demobilu NATO. Klemet nie wiedział, czy hodowca jest na nasłuchu. Zakładał, że tak czy owak nie odpowie. Ale w ten sposób się motywował. Nie miał ochoty na spotkanie z Aslakiem. Wstał, żeby dorzucić drewna do pieca. W gumpi było już zupełnie ciepło. Przez małe okienko widział tylko gęstą ciemność. Dostrzegł bladą, zielonkawą zorzę polarną po lewej stronie, poza tym nic. Jutro będzie ładna pogoda. Pomyślał o wujku Nilsie Antem. Nie wiedział dlaczego, ale myślał o nim zawsze, kiedy obcował z przyrodą. Wujek potrafił doskonale opisać zjawiska przyrody w pięknych, prostych słowach. Klemet w kontakcie z naturą czuł się ciężki, tępy. Właściwie, jak się nad tym zastanowił, nie tylko w obliczu przyrody czuł się niezdarny. Odegnał niewesołe myśli.

Nina zajęła się przygotowaniem kawy rozpuszczalnej. Jej jasny, długi koński ogon kołysał się nad grubym swetrem, a na świeżej twarzyczce malował się wyraz skupienia. Pod swetrem rysowały się piersi. Przypominała Klemetowi proste, dorodne dziewczyny, które w młodości budziły w nim pożądanie, ale które były dla niego niedostępne. Nie były dla niego. Był zbyt inny, zbyt… niezdarny. Znowu wracał do punktu wyjścia. Tutaj, w gumpi, z dala od wszystkiego…

– Wszystko w porządku, Nina? Dobrze się czujesz?

Odwróciła się do niego i posłała mu ten swój promienny uśmiech.

– Tak, dziękuję. Trzy kostki cukru, jak zawsze?

– Tak, trzy. Podoba ci się tu?

– Bardzo.

Rozlała kawę do kolorowych plastikowych filiżanek.

– Szczerze mówiąc, nie rozumiem, dlaczego w szkole policyjnej było tak mało chętnych do wyjazdu na Północ. Mnie się tu podoba.

– Tym lepiej. Dla nas to dobrze, kiedy przyjedzie ktoś z Południa. Zwłaszcza kobieta. Brakuje ich tu.

Znów się uśmiechnęła, ale nic nie powiedziała. Klemet poczuł się jak kretyn i to go zirytowało, bo przypomniało mu czasy, kiedy miał dwadzieścia lat. Nigdy nie znajdował właściwych słów albo znajdował je za późno, kiedy ktoś inny zdążył mu już sprzątnąć zdobycz sprzed nosa. Wstał.

– Tak, niewiele jest tu pięknych dziewczyn, takich jak ty. Zamierzasz zostać?

Podszedł, żeby wziąć od niej filiżankę.

Na Ninie jego wysiłki zdawały się nie robić wrażenia. Klemet poczuł się urażony. Wsypała śmietankę w proszku do jego filiżanki i zamieszała, nie przestając się uśmiechać.

– Dobrze się tu czuję. Ciekawi mnie wszystko, czego się dowiaduję o Saamach i miejscowych Norwegach. Bardzo chętnie bym tu została na parę lat. Porozmawiam o tym ze swoim chłopakiem – powiedziała wciąż z tym samym uśmiechem.

Boże, pomyślał Klemet, zrobiłem z siebie kompletnego idiotę. Teraz żałował, że sprowadził rozmowę na ten temat, nawet jeśli Nina zdawała się nie dostrzegać niezręczności sytuacji, co zresztą było podwójnie irytujące. Przypomniał sobie kolegę, który potrafił rozkochać w sobie dziewczynę jednym spojrzeniem rzuconym w odpowiednim momencie. On nigdy tego nie umiał. Uratował go dźwięk telefonu. Dzwoniła komórka Niny.

12

22.00. Kautokeino

André Racagnal wyszedł z komisariatu po godzinie. Ten tępy policjant był uparty jak osioł. Miał to wypisane na twarzy. Uparty i tępy. Kiedy zapytał, co Racagnal robił we wtorek, ten w pierwszej chwili zmartwiał. Zastanawiał się nad odpowiedzią, błyskawicznie przewijając w głowie film z całego dnia. Ale nie, nie to interesowało policjanta. Brattsen okazał się nawet na tyle niefrasobliwy, by od razu wyjaśnić, że chodzi mu o zabójstwo hodowcy reniferów. Racagnal zachował twarz pokerzysty. Ale kamień spadł mu z serca. Policjant niczego nie podejrzewał. Racagnal odzyskał swój cyniczny ton, którego używał w stosunku do niemal wszystkich, i udzielił spokojnej, obojętnej odpowiedzi. Policjant jednak drążył. Nie wystarczyło, że Racagnal miał żelazne alibi na cały wtorek. Musiał jeszcze odpowiedzieć na masę pytań dotyczących pracy poszukiwacza.

Tymczasem powód, dla którego nie było go w Kautokeino we wtorek, kiedy lapoński hodowca został zamordowany, był prosty. Musiał pojechać na północne wybrzeże, do Alty, półtorej godziny drogi i drugie tyle z powrotem. Na miejscu jego samochód utknął w warsztacie, bo właściciel zamknął go na czas manifestacji Partii Postępu. Pierwsza manifestacja w okolicy od dwudziestu pięciu lat i akurat musiał na nią trafić! Manifestacja, „której nie wolno przegapić”, zapewniał go właściciel warsztatu, który w dodatku zabrał na nią swoich dwóch mechaników. Co za kretyn! I jeszcze czuł się w obowiązku wszystko mu wytłumaczyć, że manifestacja była reakcją Norwegów, którzy mieli dość Lapończyków jęczących o tym przeklętym bębnie, podniecających się jego kradzieżą, krzyczących o swoich prawach, ale oni, Norwegowie, chyba tym bardziej mieli prawa, a jeśli przyznamy prawa Lapończykom, niedługo trzeba je będzie przyznać Somalijczykom. „Bądźmy poważni, tak się przecież nie da, nie uważa pan?”.

Co za ciołek, pomyślał Racagnal. Miał w nosie Lapończyków, Norwegów, Somalijczyków i ich bęben. Wszystkich miał w nosie. Chciał swoje auto z napędem na cztery koła. Co najgorsze, mechanik wydawał się przekonany, że co jak co, ale na Francuzie manifestujący Norwegowie powinni robić wrażenie. Kretyn. Racagnal poszedł zrobić zakupy, powiedział w sklepie, że wpadnie po nie później, a potem spędził resztę dnia, włócząc się po knajpach Alty. Nie trzeba było wiele czasu, żeby je wszystkie obejść. Zaczął od baru w hotelu Nordlys, potem za radą taksówkarza przerzucił się na pub Han Steike w centrum. Zrobiło się tam interesująco po południu, kiedy bar wypełnił się uczennicami liceum, które skończyły lekcje. Młode Norweżki dużo się śmiały. Racagnal nie mógł się powstrzymać, żeby nie obcinać ich wzrokiem od góry do dołu. Musiał uważać. Zwłaszcza jedna, z włosami na pazia i grzywką wpadającą do oczu, przyciągnęła jego uwagę. Grzywka była za długa i żeby coś widzieć, musiała wysoko unosić podbródek. Nie była ładniejsza od innych, ale nie mógł się opędzić od myśli, że musiała z niej być niezła zdzira. Taa, mała zdzira. Zwykle podobały mu się dziewczyny z kręconymi włosami. Ale ta mała blondynka z grzywką naprawdę go podnieciła. Racagnal rozejrzał się dyskretnie. Przy stolikach siedziało jakichś dziesięciu klientów, większość przy kawie, i trzech robotników w odblaskowych kombinezonach, którzy kończyli dzień pracy piwem z wkładką. Licealistki nie przestawały chichotać. Ta z grzywką wyjęła zeszyt. Potem jeszcze kilka zaczęło odrabiać w barze lekcje. Tutaj to zbyt niebezpieczne, powiedział sobie Francuz. Skupił się na swojej szklance i na swoim zadaniu. Nie pomogło. Ciągle widział dziecinną twarzyczkę. Mała zdzira o miękkiej skórze. Racagnal zamknął oczy. Żeby się uspokoić, zaczął wspominać swoją ostatnią wyprawę do Konga. Kongo… Małolaty z Kiwu. Wystarczyło wyciągnąć rękę. A nawet i to nie. Podawali mu je na tacy. Tutaj to byłoby zbyt skomplikowane…

Od tego czasu minęły już dwa dni. Policja nie zawracała mu więcej głowy. Mógł się skupić na przygotowaniach do czekającego go zadania. Wynajmował pokój w Villmarkssenter, które przez długi czas pełniło zaszczytną funkcję jedynego hotelu w Kautokeino. Miejsce bez zadęcia, z dobrodusznym właścicielem, którego żona, Dunka o donośnym głosie, piła i paliła bez umiaru, ale tylko na tarasie, żeby nie odstraszać klientów. Od czasu gdy przyjechał tu po raz pierwszy, dawno temu, w Kautokeino zbudowano niewielkie lotnisko. W ślad za nim wyrosły trzy nowe hotele. Miasto zawdzięczało ten gwałtowny rozkwit zwiększonemu zainteresowaniu firm wydobywczych tym regionem. Wokół Kautokeino, w środku Finnmarku, poszukiwania złóż były w zasadzie dozwolone tylko latem, kiedy renifery znajdowały się setki kilometrów na północ, rozproszone na pastwiskach wzdłuż wybrzeża. Jesienią renifery przeganiano z powrotem na pastwiska między Kautokeino i Karasjok, gdzie zimą żywiły się porostami. Saamowie nie pozwalali na żadne działania, które mogłyby niepokoić ich zwierzęta. Nie chcieli, żeby wystraszone stada się mieszały. Tylko z rzadka czyniono wyjątek dla nieinwazyjnych poszukiwań o ograniczonym zasięgu. André Racagnal wypełnił odpowiedni wniosek, w którym wyjaśniał, że będzie prowadził rozpoznanie głównie pieszo, wyjątkowo na skuterze, i to tylko w granicach określonego obszaru i na wyznaczonych trasach. W Kiwu sprawa była prostsza, ale Racagnal wiedział, że jeśli chce tu pracować, musi przestrzegać zasad. Przynajmniej dopóty, dopóki te zasady za bardzo go nie ograniczały.

Korzystając z tego, że Nina rozmawia przez telefon, Klemet Nango wrócił do pracy. Usiadł przed komputerem i podjął przerwaną lekturę akt spraw kradzieży reniferów. Ale widok ust Niny przy telefonie i swetra miękko układającego się na jej kształtach obudził uśpione wspomnienia. Dwadzieścia pięć lat później wciąż czuł tę samą gorycz. Tyle straconych okazji… A przecież w młodości Klemet chodził na te same imprezy co jego rówieśnicy, organizowane w tych samych stodołach i na tych samych polanach. Ileż to razy czekał przy wyjściu z jakiejś stodoły, na końcu leśnej drogi, nonszalancko rozparty w swoim czerwonym volvo P1800 z otwieranym dachem. W tablicę rozdzielczą wmontował magnetofon i słuchał Pretty Woman. Ale dziewczyny nigdy nie mówiły „tak”. To w tamtych czasach zyskał przezwisko Pulpet. A przecież bardzo się starał. Szyba w jego volvo nie otwierała się do końca, co sprawiało, że łokieć miał zawsze w niewygodnej pozycji, kiedy wystawiał go za okno, próbując wyglądać na wyluzowanego. Marzył o tym, żeby mieć warsztat samochodowy. Uwielbiał samochody i mechanikę. Nie było cudowniejszego dźwięku od warkotu silnika, może prócz joików wujka Nilsa Antego. Ale dziewczyny takie jak Nina nigdy nie były dla niego. Klemet nie pił. Oparty o maskę swojego volvo patrzył, jak inni się bawią. Nie narzekał, bo dziewczyny cieszyły się, że pod koniec wieczoru mogą pogadać z kimś, kto w odróżnieniu od ich chłopaków nie spił się do nieprzytomności. Pulpet był wiernym kumplem, na którego zawsze można było liczyć, jedynym, który pozostawał trzeźwy. Niekiedy udawało mu się skraść całusa, może niezbyt namiętnego, ale dziewczyny chętnie mu na to pozwalały, wiedząc, że nie posunie się dalej, a już na pewno będzie umiał się zatrzymać, kiedy powiedzą „stop”. Dawał im poczucie bezpieczeństwa. I nawet jeśli często czuł się sfrustrowany, miał nadzieję, że w końcu mu się to opłaci. Skradzione pocałunki wystarczały, by podsycić jego marzenia.

Od czasu gdy został policjantem, nabrał śmiałości w kontaktach z kobietami. A w każdym razie on to tak oceniał. Ktoś inny mógłby z pewnością uznać, że za jego szorstkim obejściem kryje się nieśmiałość.

Klemet pamiętał, jakby to było wczoraj, dzień, w którym wrócił do Kautokeino po latach nieobecności, w policyjnym mundurze. Ciągle nie należał do chudzielców, ale był za to nieźle wytrenowany. Inaczej już na niego patrzono. Czerpał z tego ogromną satysfakcję. Teraz kobiety z okolicy chętnie pozwalały mu na więcej niż buziak w kącik ust, zwłaszcza kiedy jechał na kilkudniowy patrol i odwiedzał farmy. Nikt nie miał już śmiałości nazywać go Pulpetem. Nikt aż do przyjazdu Brattsena, któremu ktoś życzliwy napomknął o tym dawnym przezwisku. Nikt poza Brattsenem go nie używał, ale czasem łapał spojrzenia kolegów, kiedy Brattsen go prowokował, i było mu przykro. Rozmyślania przerwała mu Nina, która skończyła krótką rozmowę po francusku.

– To był Paul. Lapończyk, którego poznał jego ojciec, był przewodnikiem francuskiej ekspedycji. Paul widział bęben wiele razy w biurze swojego ojca, pamięta, że pośrodku był krzyż, a w poprzek biegła linia dzieląca bęben na dwie części. Nie pamięta innych symboli, tylko renifery.

– Czyli nic szczególnego – mruknął z niezadowoleniem Klemet. – Większość bębnów ma pośrodku krzyż. To symbol słońca. Prawie wszystkie mają też linię dzielącą je na dwie części. Oddziela świat żywych od świata umarłych. Tak mi się przynajmniej wydaje. Tak mówił wujek Nils Ante, jeśli mnie pamięć nie myli. To samo dotyczy reniferów, wszystko to niezbyt posuwa nas naprzód.

Klemet podrapał się po głowie. Z punktu widzenia policji reniferów to były naprawdę niecodzienne sprawy. Kradzież bębna, morderstwo. Prawie żadnych poszlak, prócz napiętych stosunków między hodowcami. Tylko że między hodowcami zawsze były napięcia. Kto mógł skorzystać na śmierci Mattisa? Nie miał pojęcia. Jego renifery pójdą do rzeźni, zresztą i tak były w kiepskim stanie. Kto przejmie jego pastwiska? Czy to mógł być jakiś trop? Trzeba to sprawdzić w Biurze do spraw Reniferów. Ale Klemet jakoś w to wątpił. Przydział ziemi podlegał surowej kontroli i odbywał się wedle ściśle określonych wytycznych administracyjnych.

– Paul powiedział mi, że jego ojciec zachował stare dokumenty z tej ekspedycji, trzyma je w jakiejś skrzyni.

Klemet wciąż się zastanawiał. W końcu chwycił telefon i zadzwonił do Szeryfa. Tor Jensen odebrał po pierwszym sygnale. Było już późno.

– Tor, trzeba wysłać Ninę do Francji. Bez tego nie posuniemy śledztwa dalej.

Nina spojrzała na kolegę oczami rozszerzonymi ze zdziwienia. Klemet nie zadał sobie nawet trudu, żeby zapytać ją o zdanie. Nie słyszała odpowiedzi Szeryfa, ale z pewnością nie był to oczywisty krok dla tak małego komisariatu jak ich.

Kiedy Klemet się rozłączył, też nie miała czasu zaprotestować.

– Szeryf się zgodził. Najwyraźniej Oslo tak go męczy, że nie spodziewa się kłopotów z pozyskaniem dodatkowych funduszy. To chyba dobry pomysł, prawda?

– Mogłeś mnie zapytać!

– Dlaczego, masz jakiś lepszy pomysł? Musisz tam polecieć i rzucić okiem na te dokumenty. Na razie nie mamy żadnego innego punktu zaczepienia. A zaczyna się robić gorąco. Szeryf powiedział, że w Alcie była manifestacja Partii Postępu. Manifestacja przeciwko manifestacji.

– Nie musisz mnie traktować jak małej dziewczynki!

Była wściekła. Klemet milczał. W jego głowie pojawiła się osobliwa myśl: „To za te wszystkie razy, kiedy w młodości czekałem, aż wyjdziesz z imprezy, a ty całowałaś się ze wszystkimi poza mną”. Fakt, że w tamtych czasach Niny jeszcze nie było na świecie, jakoś do niego nie docierał.

– Jeśli masz lepszy pomysł, powiedz. – Na jego twarzy pojawił się wyraz uporu.

– Nie mówię o twoim pomyśle. Nie uważasz, że to trochę dziwne, że traktujecie mnie, jakbym była niewidzialna, ty i twoi koledzy hodowcy?

– Hodowcy nie są moimi kolegami.

– Ach nie? Jak zwał, tak zwał, wygląda na to, że dobrze się rozumiecie. Na następnym przesłuchaniu powiedz po prostu, żebym zaparzyła wam kawy. W Oslo chodziłam na specjalne zajęcia dla kobiet, które chcą pracować w dochodzeniówce. Nie słyszałeś o nich? Nazywają się „Jak pomagać kolegom płci męskiej w prowadzeniu śledztw, które są dla was za trudne”. Uczyłyśmy się parzyć kawę, uśmiechać się, zagrzewać kolegów do walki i zgrywać idiotki w czasie przesłuchania, żeby pytania naszych partnerów wydawały się jeszcze mądrzejsze…

Klemet milczał. Czuł, że chciałby jej odpowiedzieć, ale nie wiedział co. A najbardziej irytowało go, że na pewno w końcu wymyśli jakąś ripostę, ale wtedy to już będzie nie na temat. Ta smarkula doprowadzała go do furii. Cholerna małolata. Był od niej o trzydzieści lat starszy, pracował we wszystkich komisariatach w regionie, nie wspominając o Sztokholmie, a poza tym ona upraszczała. I w dodatku przez to całe gadanie o kawie nabrał na nią nagle ochoty. Okropna smarkula, pomyślał znowu.

Wstał. Nina chyba się uspokoiła. Z satysfakcją odnotował, że nie sprzeciwiła się jego pomysłowi. Zaproponował jej kawę. Zgodziła się, znak, że sprawa była zamknięta.

Nina podjęła przerwaną rozmowę.

– Myślisz, że za włamaniem mogą stać lapońscy separatyści?

– Tak samo jak Partia Postępu. Wszyscy mogą coś na tym wygrać, jeśli historia nabierze rozgłosu. Za mniej niż rok są wybory samorządowe i do parlamentu.

– A Mattis? Myślisz, że chodzi o kradzieże reniferów?

– Najpoważniejsza sprawa, w którą był zamieszany, miała miejsce dziesięć lat temu. To również wtedy Johan Henrik został postrzelony. Była ciężka jesień, a potem ciężka zima, trochę jak w tym roku. Opady śniegu, potem odwilż, potem nagłe ochłodzenie, tak że wszystko zamarzało. A potem znowu ocieplenie, i tak w koło Macieju, kolejna skorupa lodu. Dwie, trzy takie przeplatanki wystarczą, żeby renifery nie dawały rady rozbić lodu i dostać się do porostów. I klops. Wszyscy robią się nerwowi. Renifery mogą zdychać z głodu setkami, tysiącami. Pewna rodzina straciła w ten sposób tysiące reniferów. Potem częściowo odbudowała stado, kradnąc setki reniferów od sąsiadów. Mattis był w to zamieszany. To nie on organizował kradzieże, ale oskarżono go o współudział. Zarobił kilka miesięcy więzienia.

– Ale jak oni kradli zwierzęta, przecież znakuje się im uszy?

– Drugi raz przycinali im uszy.

– Jak to przycinali?

– No tak, obcinali fragment ucha, na którym było znakowanie, i wycinali własny znak.

– Boże!

– W efekcie setki reniferów miało malutkie uszka. Czasem hodowcy przycinali je tak mocno, że wdawały się infekcje. Wszystkie wyłapane renifery trafiły do rzeźni. Od tego czasu nawet długość uszu jest regulowana przepisami. Nie mogą być za krótkie!

Nina była wstrząśnięta. Nie mogła uwierzyć, że Saamowie robią takie rzeczy. Jak większość Skandynawów nie miała pojęcia o ich stylu życia. Albo raczej miała o nim tylko stereotypowe wyobrażenie. Co ostatecznie wychodziło na to samo.

– A te inne historie, w które Mattis był zamieszany?

– Same drobiazgi. Chyba tracimy czas. Mattis był biedakiem. I mam wrażenie, że większość miejscowych tak go właśnie postrzegała, jako biedaka i pechowca, nie jako zagrożenie.

– W Laponii obcina się uszy biedakom?

Klemet nie odpowiedział. Miała rację. Coś tu się nie zgadzało. Nikt też nikogo nie zabijał za kradzież reniferów, zwłaszcza że w tej dziedzinie było wielu gorszych od Mattisa.

– Mattis żył sam?

– Z tego, co wiem, tak. Może Aslak powie nam coś więcej. Nic nie wiem o tym, żeby kogoś miał. Widziałaś jego gumpi, typowa nora starego kawalera.

– To znaczy, że kobiety wpuszcza się do gumpi?

– Nie, nie to chciałem powiedzieć. Gumpi to męskie terytorium. A w każdym razie jeśli bywają tam kobiety, rzadko są to żony hodowców… Ale pasterze zwykle starają się utrzymywać coś na kształt porządku. Mattis nawet to sobie odpuścił.

– Czułam się okropnie niekomfortowo, kiedy u niego byliśmy. Gapił się na moje piersi.

– Naprawdę?! – Klemet zmusił się, żeby spojrzeć jej w oczy.

– Obmacywał mnie tym swoim lepkim wzrokiem…

Klemet zaczął się intensywnie przyglądać swoim dłoniom, jakby nagle dostrzegł w nich coś niezwykle interesującego.

– E, chyba przywiązujesz do tego za dużą wagę – powiedział w końcu. – Kiedy samotny mężczyzna w środku tundry widzi taką śliczną dziewczynę jak ty, trochę mu odbija, to chyba normalne.

– Nie, to nie jest normalne.

Teraz Nina się zawzięła i Klemet wyczuł, że lepiej będzie się nie spierać. Naprawdę już nie wiedział, gdzie podziać oczy. Na szczęście Nina nie ciągnęła tematu.

– Czyli nie miał żadnej rodziny?

– Matka zmarła dawno temu. Ojciec nie tak dawno. Jeśli ma jakichś braci czy siostry, na pewno nie mieszkają w okolicy.

– Samotny facet bez grosza przy duszy, alkoholik, któremu nie wiadomo dlaczego ktoś obciął uszy, a potem zadźgał go nożem. A wszystko to zaledwie dwadzieścia cztery godziny po tym, jak skradziono bęben. Nie wydaje ci się to dziwne?

– Jasny gwint! A kto powiedział, że mi się nie wydaje? – zdenerwował się Klemet. – Na razie nie mamy żadnego tropu, narzędzia zbrodni, odcisków palców, z których można by zrobić jakiś użytek, nie wspominając o motywie.

– A bęben?

– Co bęben?

– Nie wiem. Szukam jakiegoś związku. W końcu Mattis robił bębny. A w każdym razie Johan Henrik powiedział nam, że Mattis miał hopla na ich punkcie.

– To prawda. Też się nad tym zastanawiałem, ale o co mogłoby chodzić? Nic nie wiemy o tym bębnie. To był stary bęben. To był…

Klemet gwałtownie zamknął laptopa. Położył na nim dłonie. Nina czekała. Klemet wiedział, że mogła mieć rację. Problem w tym, że nie miał ochoty utrudniać sobie życia. To dlatego przeniósł się do policji reniferów. Wrócił tu właśnie dlatego, że miał dość krzywych akcji, dochodzeń w małych miasteczkach na wybrzeżu, gdzie alkohol zmieniał ludzi w zwierzęta, dość prostytucji i przemytu. Miał już tego wszystkiego powyżej uszu, samotnych patroli w sobotnie wieczory z powodu ograniczonych budżetów. Strachu przed każdym wyjazdem na patrol. Kilka lat takiej pracy przypłacił poważną depresją i nie był wcale wyjątkiem. Sporo kolegów z jego pokolenia też dotarło do ściany. Co ona mogła o tym wiedzieć? Nie miał najmniejszej ochoty rozwodzić się nad swoją depresją, która uziemiła go na kilka ładnych miesięcy. Puściły mu nerwy. Nie ma o czym mówić. Policja reniferów oznaczała spokój i pracę na świeżym powietrzu. I przede wszystkim zero krzywych akcji!

Westchnął. Już miał się odezwać, ale zrezygnował. Nie powinien się nad sobą roztkliwiać. Zgodnie z nowymi wytycznymi policji kobiety miały być promowane, trzeba było zrealizować parytety. Co najmniej czterdzieści procent kobiet na kierowniczych stanowiskach. Biorąc pod uwagę, że na dalekiej Północy nie było zbyt wielu policjantek, Ninę czekał szybki awans, jeśli dobrze się spisze w policji reniferów.

– Masz pewnie rację – odpuścił w końcu Klemet.

13

Piątek 14 stycznia
Wschód słońca: 10.31; zachód słońca: 12.26
1 godz. i 55 min nasłonecznienia

7.30. Laponia środkowa
Gumpi policji reniferów

Następnego dnia Klemet obudził się wcześnie rano. Na zewnątrz była czarna noc. Wiatr uderzał o szyby, na których gromadziły się kryształki śniegu unoszonego przez podmuchy. Piecyk wygasł. Klemet się wzdrygnął. Czuł w nogach ciepłą ociężałość, ale nie ociągał się długo. Wylazł ze śpiwora, włożył buty na futrze renifera i przeciągnął się. Po drugiej stronie stołu, na przeciwległym łóżku, Nina jeszcze spała. Była pierwszą kobietą w policji reniferów. Domki brygady nie były przystosowane do jednoczesnego goszczenia mężczyzn i kobiet. Ale wczoraj wieczorem, kiedy kładli się spać, nie wyglądało na to, żeby Ninie to przeszkadzało. I dobrze. Klemet nie zniósłby narzekań. Dołożył drewna do pieca i rozpalił ogień. Jego krzątanina obudziła Ninę. Podczas gdy Klemet robił kawę, ona szybko się ubrała, powiedziała mu cześć i wyszła. Umyła twarz w śniegu i wróciła po pięciu minutach.

– Muszę przyznać, że to było całkiem przyjemne – powiedziała. Policzki miała zaróżowione.

Klemet postawił kawę i jedzenie na stole. Zdążył też zwinąć śpiwór. Wskazał garnek wypełniony ciepłą wodą.

– Możesz dokończyć mycie w ciepłej wodzie, wracam za pięć minut.

Stał przez chwilę na ganku, zmuszając się do stawienia czoła mroźnym podmuchom, ze wzrokiem wbitym w ciemność, jakby próbował ją przeniknąć. Rozpiął guziki kombinezonu i pozwolił mu się zsunąć z ramion aż do kolan. Zmuszał się do tego ćwiczenia każdego ranka, kiedy nad tundrą królowała jeszcze noc. Nie lubił tego. Ale taki miał rytuał. Nie mógł go zaniedbać. Jego wzrok błądził w ciemności. Stał nieruchomo, pozwalając, by zawładnął nim chłód. Poklepał się po ramionach, potem nabrał w dłonie śniegu i natarł nim twarz, klatkę piersiową, pachy i szyję. Wytarł się i wrócił do gumpi.

W milczeniu zasiedli do jedzenia.

– Kiedy jedziemy do Aslaka?

– Niedługo.

Klemet powoli żuł kanapkę z pastą kawiorową.

– Aslak to trochę dziwny człowiek – powiedział, nie patrząc na nią. – Miejscowi bardzo go szanują, a jednocześnie się go boją. Ale lęk bierze się stąd, że jest inny. Nie robi tego, co wszyscy, nie kupuje domów, skuterów, samochodów terenowych. Inni hodowcy używają helikopterów, a niektórzy zaczęli nawet zatrudniać Tajlandczyków do pomocy przy pilnowaniu reniferów. On… jakby zatrzymał się w przeszłości.

– I to czyni go takim wyjątkowym?

– Powiedzmy, że ludzie widzą w nim obraz dawnych czasów. Obraz, który budzi w nich pewną nostalgię. Tak mi się wydaje.

– W tobie też ją budzi?

8.30. Laponia środkowa

Klemet i Nina opuścili gumpi i byli w drodze już od czterdziestu pięciu minut, kiedy zdarzył się pewien incydent. Incydent, jak się okazało, niegroźny, ale Nina miała go już nie zapomnieć. Klemet jak zawsze jechał pierwszy. Dzień ciągle jeszcze nie wstał, ale w blasku świtu, spotęgowanym bielą połaci śniegu, nawet bez świateł widoczność była niemal wystarczająca. Nina mocno trzymała podgrzewane uchwyty kierownicy, kołysana potężnym mruczeniem silnika, który reagował na najdrobniejszy ruch nadgarstka. Pod udami czuła ciepło silnika, które rozchodziło się wzdłuż jej ciała. Niedługo powinni dojechać do Aslaka. Zimny wiatr zatrzymywał się na wizjerze jej kasku. Tylko przez jedną wąską szczelinę wdzierała się cienka smużka zimnego powietrza i kąsała ją jak natrętna mucha. Nina zadumała się nad dziwnym obrazem Aslaka, jaki wszyscy przed nią roztaczali. Patrzyła niewidzącym wzrokiem na pas karłowatych brzóz po lewej, ciągnący się wzdłuż tego, co musiało być zamarzniętą rzeką. Wjeżdżali właśnie na łagodne zbocze góry, oddalając się od niewidzialnej rzeki. Jechali powoli, na niskich obrotach, i po raz pierwszy Nina miała wrażenie, że nawet na skuterze słyszy otaczającą ją przyrodę. Ściągnęła z głowy kask, zostawiając tylko uszankę, i dalej oddawała się swoim myślom, kiedy nagle w tę sielankę wdarł się odgłos wystrzału. Podskoczyła. Coś ciemnego przemknęło po jej prawej stronie niczym czarna błyskawica. Dopiero kiedy dostrzegła wysoką sylwetkę narciarza wymachującego rękami przed skuterem Klemeta, zrozumiała, co to było. Mężczyzna zatrzymał się w poprzek drogi w obłoku śnieżnego pyłu, zmuszając Klemeta do gwałtownego hamowania. Nina zobaczyła, jak jej partner spokojnie unosi wizjer kasku. Narciarz zaczął mu wymyślać. Była oszołomiona. Ten człowiek właśnie do nich strzelał, nawet jeśli był to tylko ostrzegawczy strzał, a tymczasem Klemet siedział sobie spokojnie i pozwalał na siebie krzyczeć. W przebłysku intuicji zrozumiała, że ma przed sobą Aslaka. Podniosła nauszniki swojej czapki, żeby lepiej słyszeć.

– …że teraz mam tu prawdziwe piekło. Boże, jak mam to powiedzieć, żeby do ciebie dotarło? Nie możecie tędy przejechać. Tam są moje renifery. Jeśli się was przestraszą, zwieją na drugą stronę, gdzie nie ma nic do jedzenia. Mówię ci, mam tu piekło. Boże, to niewiarygodne! Macie jechać drugą stroną, nie tędy, jasne?!

Jego ton był władczy, groźny, nawet jeśli żadna groźba nie została wyrażona. Ale cała postawa pasterza znamionowała siłę, potęgę, przed którą trzeba było ustąpić. Nina miała wrażenie, że gdyby Aslak – bo wszystko to doskonale pasowało do wyobrażenia, jakie o nim miała – rzucił się na Klemeta, uwinąłby się z nim w mgnieniu oka. A co dziwniejsze, poczuła nagle, że Klemet nie zrobiłby nic, żeby się obronić. Ciekawe, pomyślała.

Aslak miał na sobie poncho z futra renifera, podobne do poncha Johana Henrika, tylko dłuższe. Buty, spodnie i rękawiczki też miał futrzane. Nie nosił kasku, a jedynie grubą uszankę, taką jak ona i Klemet.

Nina nie ośmieliła się uczynić żadnego gestu. Patrzyła na nieruchomą sylwetkę swojego partnera, doskonale widoczną w świetle reflektorów skutera, i na Aslaka, którego ciemne oczy otoczone głębokimi zmarszczkami błyszczały furią. Miał pobrużdżoną twarz o ostrych rysach, które podkreślał kilkudniowy zarost, kwadratową szczękę, nietypową u Lapończyka, wysokie kości policzkowe, wydatny nos i duże, niemal zmysłowe usta. Największe wrażenie robiło jednak na Ninie jego przenikliwe spojrzenie. Emanowała z niego brutalna siła. Ciągle trzymał w ręku gotową do strzału dubeltówkę. Jego gesty były powolne, ale mimo grubej warstwy ubrań całe jego ciało zdawało się w ciągłym ruchu. Musiał być człowiekiem o niebywałej witalności. Ninie przemknęło przez głowę, że w odróżnieniu od regularnej policji oni nie byli uzbrojeni. Broń leżała w sejfie na komisariacie. Bardzo praktyczne…

W końcu Aslak odwrócił się do niej. Przez dłuższą chwilę mierzył ją uważnym spojrzeniem. Wytrzymała jego wzrok. Nagle przestał jej się wydawać groźny. Tylko bardzo zmęczony. Nina myślała właśnie, że zapowiada się niełatwe przesłuchanie, kiedy poczuła, jak krew ścina jej się w żyłach. Rozległ się okropny krzyk. Przeciągły, ochrypły, przepełniony bólem. Dochodził z daleka. Ale skąd? Groza była niewidzialna, ale krzyk niósł się po całej dolinie. Potem ustał, ustępując miejsca podmuchowi wiatru, który przyniósł go aż do nich. Ninę zdjęła nagła, niewytłumaczalna trwoga. Zmroził ją ten nieludzki krzyk. Trzeba było coś zrobić. Odwróciła się w stronę dwóch mężczyzn. Aslak milczał. Nie wyglądał na zaskoczonego. Nie odrywał od niej spojrzenia. Wyraz jego twarzy ją zszokował. Zaciśnięte usta straciły wszelką zmysłowość. Klemet pierwszy przerwał ciszę.

– Co to było?

10.00. Kautokeino

André Racagnal wszedł do sklepu myśliwskiego w Kautokeino. W chwilę potem dostrzegł policyjny samochód, który zawrócił i właśnie parkował. Wysiadł z niego policjant, który przesłuchiwał go przed kilkoma dniami. Cholera, pomyślał geolog. Przez chwilę rozważał, czy nie wyjść, ale uznał, że lepiej będzie zostać, żeby nie ściągać na siebie uwagi sprzedawcy. Przeszedł ukradkiem w głąb sklepu, gdzie wystawiono pokaźną kolekcję noży.

Rolf Brattsen wszedł i skierował się na lewo, w stronę półek ze sprzętem wędkarskim. Wyglądało na to, że całkowicie pochłonęła go kontemplacja różnokolorowych przynęt. Racagnal odwrócił się i pogrążył w porównywaniu szerokich ostrzy, kiedy poczuł za sobą czyjąś obecność.

– To na dużą zwierzynę…

Racagnal uniósł głowę i zobaczył policjanta. Zmusił się do uprzejmego uśmiechu.

– Kto wie, może pewnego dnia będę miał szczęście na polowaniu. To dobry nóż?

– Nie znam się na nożach – odpowiedział policjant, patrząc mu w oczy. – Wybiera się pan na polowanie?

– Jadę szukać złóż, jak pan wie. Kiedy tylko będę miał pozwolenie z urzędu miasta, co powinno niebawem nastąpić. Kompletuję ekwipunek. – Odłożył nóż – nie potrzebował go – a ponieważ policjant najwyraźniej nie zamierzał odejść, podjął: – Jakieś nowe tropy w sprawie?

– Szukamy, szukamy.

Brattsen stał blisko niego. W tej chwili wcale nie wyglądał na policjanta. Sprawiał niemal miłe wrażenie. Jego uśmiech wydawał się wprawdzie dosyć wymuszony, ale mężczyzna czynił wyraźne wysiłki, żeby zetrzeć z twarzy zawzięty wyraz. Najgorsze, że wcale mu to nie wychodzi, pomyślał Racagnal.

Francuz nie miał czasu do stracenia, ale czuł, że po tamtym przesłuchaniu musi się mieć na baczności. Nic nie powinno naprowadzić policjanta na jego wypad do Alty. Racagnalowi stanęła przed oczami jego wizyta w pubie. Szybko odpędził ten obraz.

– Nie miał pan żadnych nieprzyjemności? – zapytał policjant.

Chryste Panie. Racagnal zawahał się przez chwilę nad odpowiedzią. Czyżby policjant coś podejrzewał? Nie. To było po prostu niemożliwe.

– Nie. Żałuję tylko, że musiałem sobie odpuścić znajomość z kelnerką z pubu. Trudno. Muszę tu spędzić jakiś czas i nie mogę wszystkich do siebie zrazić.

– Nie, oczywiście, że nie.

Mężczyźni przez chwilę milczeli, a potem Brattsen podjął:

– Zauważyłem, że spodobała się panu ta mała…

Racagnal przyglądał się twarzy Brattsena, próbując odgadnąć jego intencje. Policjant wciąż usilnie starał się być sympatyczny. A może naprawdę taki był.

– Była… interesująca.

– Trochę młoda, nie?

– Wyglądała na pełnoletnią – powiedział ostrożnie geolog.

– Bez wątpienia, bez wątpienia – odpowiedział Brattsen, wciąż patrząc mu w oczy i nieświadomie przybierając swój normalny, zacięty wyraz twarzy.

– Kiedy jedzie pan na viddę?

– Kończę kompletować sprzęt. A potem koniecznie muszę znaleźć przewodnika, kogoś stąd.

– No tak, jasne, przewodnik. Kogo pan weźmie?

– Jeszcze nie wiem. Potrzebny mi ktoś wytrzymały, kto dobrze zna okolicę.

– Och, nie będzie pan z tym miał problemu. Ludzie stąd nie sprawdziliby się może za biurkiem, ale są solidni, a vidda to ich żywioł. Oczywiście jeśli nie trafi pan na alkoholika.

– Polecono mi hodowcę o nazwisku Renson, Szwed z pochodzenia, podobno łebski facet.

Brattsen przerwał mu gwałtownie, wyglądał na zaskoczonego:

– Renson? Na pana miejscu wybrałbym kogoś innego.

– Dlaczego?

– Po prostu niech pan znajdzie kogoś innego, taka przyjacielska rada. Jeśli nie chce pan opóźnień w pracach.

André Racagnal czuł, że nie ma sensu naciskać. Ale niezbyt mu to pasowało. W Villmarkssenter wychwalano Rensona pod niebiosa. Pasterz, trochę uparty, ale rzutki, z masą kontaktów i przede wszystkim dyspozycyjny, ponieważ należał do potężnego klanu, który stać było na zatrudnienie kogoś do pomocy przy reniferach na czas jego nieobecności.

– Trudno, kogoś znajdę.

– Na pewno. I niech się pan nie martwi – rzucił policjant – jestem pewien, że znajdzie pan jakąś panienkę w okolicy.

To powiedziawszy, odwrócił się na pięcie i wyszedł. Niczego nie kupił i nawet niczego więcej nie obejrzał, pomyślał Racagnal. Można by pomyśleć, że nie znalazł się tu przypadkiem.

14

Piątek 14 stycznia

10.30. Laponia środkowa

Nina nie usłyszała odpowiedzi Aslaka. Nie była zresztą pewna, czy w ogóle odpowiedział. Jego usta się nie poruszyły. Pozostały zaciśnięte, zbolałe. I to spojrzenie, które jednocześnie mroziło i paliło. Nina była oburzona. Na razie nic nie dała po sobie poznać. Ale była oburzona. W ogóle nie rozumiała tych ludzi, którzy przez cały czas milczeli, i nie rozumiała swojego partnera, który najwyraźniej uważał, że to normalne. A przecież był policjantem! Miał wszelkie prawo domagać się odpowiedzi! Ale nie, po prostu stał i milczał. Ani pisnął. Jakby w towarzystwie Aslaka zupełnie stracił rezon. Tak, to o to chodzi, pomyślała. To Aslak tak na niego wpływa.

Kiedy wstępowała do policji reniferów, komendant w Kirunie, po stronie szwedzkiej, ostrzegał ją, że może nie być łatwo. Policja reniferów nie była takim samym wydziałem jak inne. „W zasadzie – powiedział komendant – nie przyjmujemy takich młodych ludzi. Ale służą u nas sami mężczyźni, musimy to zmienić. Prawda jest jednak taka, że to nie jest świat dla kobiet”. A po chwili wahania dodał: „Być może w ogóle nie jest to świat dla nas, nie-Lapończyków”.

Znów zapanowała cisza, krzyk uciekł w głąb doliny, ale Nina ciągle miała gęsią skórkę. Rozejrzała się dookoła, cała ta biel, łyse góry, z których gdzieniegdzie sterczały karłowate brzozy, kilka skał, niebieskawa poświata na niebie, gdzie słońce próbowało się podnieść. Z miejsca, w którym stali, na zboczu góry, wzrok sięgał daleko, ale nie natrafiał na nic ludzkiego. Obozowisko Aslaka musiało być po drugiej stronie szczytu.

– Aslak, mamy do ciebie kilka pytań. Nina pojedzie za tobą.

Nina oczekiwała wszystkiego, tylko nie tego. Zupełnie się tego nie spodziewała! Już miała otworzyć usta, kiedy Klemet znów się odezwał, nie patrząc na nią, wręcz unikając jej spojrzenia. Tak, unikał jej spojrzenia! Na Aslaka też nie patrzył. Co się z nim działo?

– Ja muszę wrócić do gumpi. Wyjaśnię ci później. Daj mi znać, kiedy skończysz, przyjadę po ciebie. Albo spotkamy się gdzieś indziej, zobaczymy.

Zerknął na nią szybko, spuścił wzrok. Nina nigdy nie widziała, żeby się tak zachowywał. Spojrzała na Aslaka, który przyglądał im się uważnie.

Aslak nie odpowiedział. Nagle raptownym gestem uniósł strzelbę, nie spuszczając wzroku z Klemeta. Równie zwinnym ruchem zarzucił ją na ramię i w milczeniu ruszył pod górę.

Niebawem dotarli do obozowiska po drugiej stronie szczytu. Nina zgasiła silnik, ale nie od razu zsiadła ze skutera. Była zafascynowana tym, co widziała. Na obozowisko składały się trzy namioty pokryte ściętymi gałęziami, ziemią i mchem. Z największego przez otwór w dachu unosił się dym. Nieopodal najbardziej oddalonego namiotu Nina dostrzegła zagrodę, w której tuzin niespokojnych reniferów dreptał w kółko. Były przestraszone, pewnie nie przywykły do dźwięku silnika. Nina nie dostrzegła żadnego skutera. Miała wrażenie, że ogląda pocztówkę sprzed wojny albo książkę o Saamach, którą przejrzała w Kirunie. Nie było już takich obozowisk. Wprawdzie nie widziała jeszcze wszystkiego, ale pasterze, których dotąd spotkała, nie odmawiali sobie odrobiny komfortu. Aslak owszem. Ten mężczyzna był ulepiony z innej gliny. Obok wejścia do największego namiotu dostrzegła rusztowanie, na którym wisiały połacie mięsa suszącego się na wietrze, z pewnością twarde jak kamień.

Nina czuła, że zaraz znajdzie się w świecie, którego istnienia nawet nie podejrzewała. Wrażenie było o wiele silniejsze niż w kontakcie z innymi hodowcami reniferów. Miała przekroczyć nową granicę. Wiatr popychał ją w stronę wejścia do namiotu, w uszach wciąż rozbrzmiewały jej wymówki Aslaka pod adresem niewzruszonego Klemeta, huk wystrzału i przerażający krzyk, którego źródło spodziewała się niebawem odkryć. Aslak pierwszy się schylił i wszedł do środka. Zniknął w półmroku. Potem uniósł grubą plandekę, która pełniła funkcję drzwi. Już miała się schylić i wejść, kiedy spojrzała na niego. Wpatrywał się w nią czarnymi oczami błyszczącymi pośród głębokich zmarszczek żłobiących jego twarz do połowy ukrytą pod gęstym zarostem. Nina nie potrafiła zinterpretować tego nieruchomego spojrzenia. Schyliła się, postąpiła dwa kroki naprzód i znalazła się na wprost paleniska. Zakaszlała od wypełniającego pomieszczenie dymu. Dostrzegła dogodne miejsce po lewej stronie i usiadła na rozciągniętej na ziemi skórze renifera. Tu niżej powietrze nadawało się do oddychania. Ściągnęła uszankę, rozpuszczając swoje blond włosy. Znów dostrzegła na sobie wzrok Aslaka i poczuła nagłe zakłopotanie, jakby odsłonięcie włosów było czymś niestosownym. Niewiele myśląc, związała je na karku i natychmiast pożałowała, że to zrobiła. Aslak milczał, czekając, aż Nina się usadowi. Dziewczyna czuła się tak daleko od wszystkiego, co znała, że nie była w stanie otworzyć ust. Kiedy jej oczy przyzwyczaiły się do półmroku, dostrzegła jakiś ruch po drugiej stronie paleniska. Przesunęła się nieco i zobaczyła kobietę owiniętą ciężkim okryciem z futra renifera, w zawiązanej pod brodą uszance. Jej gesty były bardzo powolne. Miała lekko cofnięty podbródek, wysokie kości policzkowe, chociaż mniej zaznaczone niż u Aslaka, i oczy w kształcie migdałów, które byłyby piękne, gdyby nie to, że brakowało im blasku. Puste oczy, pomyślała wstrząśnięta Nina. Nie wiedziała dlaczego, ale była pewna, że to ona przed chwilą krzyczała. Kobieta zdawała się nie zauważać ich obecności. Odwróciła się powoli, wzięła polano ze stosu drewna i włożyła je delikatnie do paleniska. Nina patrzyła na nią, zakłopotana jej zachowaniem. Nie wydawała się cierpiąca, raczej… odległa, nieobecna, odwrócona od tego świata. Nagle westchnęła przeciągle. Nina wsłuchała się w jej oddech. Bała się, że znów usłyszy tamten krzyk. Ale nic więcej się nie stało. Wzrok kobiety, utkwiony w płomieniach, pozostał nieruchomy.

– To moja żona – powiedział Aslak. – Nie mówi. Jest gdzie indziej.

Jak gdyby słowa Aslaka wyrwały ją z letargu, kobieta zaczęła nucić. Nina rozpoznała ten sam rodzaj gardłowej melodii, którą intonował Mattis. To musiał być jeden z saamskich joików. Nina nie potrafiła ocenić wieku kobiety. Mogła mieć równie dobrze trzydzieści, co sześćdziesiąt lat.

– Czy to ona krzyczała? – spytała w końcu, przerywając ciszę, która zaczynała jej ciążyć.

– Tak.

– Dlaczego?

– To jej sposób mówienia. – Przez chwilę milczał. – Jak dziecko – podjął głuchym głosem.

Nina przyglądała się Aslakowi. Zdawał się ważyć każde słowo. Dzieliło ich tylko palenisko. Przypomniała sobie zachowanie Klemeta. Między tą dwójką istniało takie napięcie, że niemal mogła go dotknąć. Nie rozumiała, dlaczego nie potrafi zacząć rozmowy. W namiocie coś było, coś niezdefiniowanego, unosiło się w powietrzu, zmieszane z dymem. Próbowała myśleć racjonalnie, o śledztwie, które prowadziło ich coraz dalej w nieznane obszary. Aslak. Czy był zwykłym sąsiadem? Czy mógł mieć wystarczający powód, żeby zabić Mattisa?

– Chciała mi pani zadać jakieś pytania?

Nina czuła, że nie jest tu mile widziana.

– Prowadzimy śledztwo w sprawie zabójstwa Mattisa. Jak pan wie, został zamordowany. Ktoś też spalił jego skuter i dokładnie przeszukał gumpi. Przesłuchujemy wszystkich sąsiadów. Chciałam panu zadać kilka rutynowych pytań, zgodnie z procedurą postępowania w takich przypadkach. – Nina zdała sobie sprawę, że za dużo mówi, jakby się usprawiedliwiała, chociaż przecież nie musiała tego robić. Ale świdrujące spojrzenie Aslaka i jego milczenie niepokoiły ją i zbijały z tropu. Zirytowało ją to! – Gdzie pan był w poniedziałek i we wtorek?

– A jak się pani wydaje?

Nina spojrzała na niego przeciągle. Na ustach Aslaka pojawił się pogardliwy grymas, który jednak zdaniem Niny nie odebrał im wyrazu dzikiej zmysłowości, który dostrzegła wcześniej. Żar paleniska odbijał się w jego spojrzeniu, w którym było coś niebezpiecznego. Ten mężczyzna potrafiłby zabić, pomyślała.

– Gdzie pan był?

– Z reniferami.

– Z reniferami. Hm.

Nina zrozumiała, że Aslak nie zamierza jej ułatwiać zadania. Oczywiście nie wiedział, że grozi mu aresztowanie. Miała wrażenie, że przeżywa po raz drugi tę samą sytuację co z Johanem Henrikiem. Zerknęła na jego żonę, która błądziła niewidzącym wzrokiem po suficie namiotu, zaabsorbowana ulatującym przez otwór dymem. Z niej też raczej nic nie wyciągnie.

– Kiedy widział pan Mattisa po raz ostatni?

Aslak pochylił się nad garnkiem. Zanurzył w nim czarkę, którą trzymał w ręku, i upił łyk gorącego rosołu z renifera. Dopiero potem gestem zachęcił policjantkę, żeby się poczęstowała. Wzięła czarkę i zanurzyła ją w garnku.

– Widziałem go w niedzielę – powiedział wreszcie Aslak. – W niedzielę. Czuł się źle. Źle. Cały czas źle. Już nie mógł. Przyszedł tu jeść. Spotkaliśmy się na zachodzie, czterdzieści pięć minut drogi stąd. Powiedziałem mu, żeby się zajął swoimi reniferami. Kilka pałętało się po moim terytorium. I kilka u Johana Henrika. Nie radził sobie. – Wypił długi łyk, głośno siorbiąc, i mówił dalej. Jego spojrzenie jeszcze zyskało na intensywności. – To wy go zabiliście. Wy. Wasze zasady, wasze granice. Nie można się już utrzymać z hodowli.

– Nikt go nie zmuszał do picia – odparowała Nina.

– Co pani może o tym wiedzieć? Nikt mu nie pomagał. Od sześciu miesięcy nie otworzył żadnego listu. Nie odważył się. Bał się.

– Czego się bał? – spytała Nina.

– Bał się, że jest zgubiony. Że wszystko przegrał.

– Jako hodowca?

– Jako hodowca, jako mężczyzna. Hodowca, który nie potrafi się zająć swoimi reniferami, nie jest już mężczyzną.

– Z tego, co zaczynam rozumieć z waszego stylu życia, hodowca, który pracuje sam, nie ma najmniejszych szans, to nie ma nic wspólnego z byciem mężczyzną – przerwała mu Nina. – Na viddzie ludzie zawsze sobie pomagali, prawda?

– Ach tak, a co pani może o tym wiedzieć? Klemet to pani powiedział? Nie wystarczy być Lapończykiem, żeby wiedzieć i rozumieć, co się tu dzieje.

– Ale to nie system postawił go w tej sytuacji, sam w nią zabrnął – odparowała. – Gdzie pan był w poniedziałek i wtorek?

Zadając to pytanie, Nina zdała sobie sprawę, że niezależnie od odpowiedzi Aslaka prawdopodobnie nie uda się jej tego sprawdzić. Aslak ograniczał do minimum kontakty z miasteczkiem. Nie musiał do niego jeździć, żeby się zaopatrzyć w benzynę. Nie miał telefonu komórkowego, który można by wyśledzić. Impas.

Czuła, że nie ma sensu naciskać na Aslaka tak, jak Klemet naciskał na Johana Henrika. Aslak był ulepiony z zupełnie innej gliny.

Trzeba było obrać inną metodę. Im bardziej śledztwo posuwało się naprzód, tym silniejsze miała wrażenie, że szukają po omacku. W dodatku nie mogła odpędzić od siebie myśli, że Klemet za bardzo się cacka z hodowcami. Nie wspominając już o jego niewytłumaczalnym zachowaniu, kiedy spotkali Aslaka. Czy był za blisko tych ludzi? Z drugiej strony nie wyglądało na to, żeby Saamowie mu ufali. Przypomniała sobie, co przed odjazdem powiedział im Szeryf: jeśli Aslak nie ma alibi, aresztujcie go…

– Aslak, czy zdaje pan sobie sprawę, że nie odpowiadając na pytania, kieruje pan na siebie podejrzenia?

Pasterz rzucił jej zimne spojrzenie – a może po prostu obojętne. Nina wytrzymała jego wzrok.

– Jakie były pana stosunki z Mattisem? Podobno byliście blisko? Ale też czasem się kłóciliście.

Aslak zacisnął szczęki, nie przestając świdrować Niny wzrokiem. Zmusiła się do wytrzymania tego spojrzenia, ale była wstrząśnięta jego siłą. W oczach Aslaka było coś tragicznego. Rozumiała, dlaczego tak wielu ludzi się go obawia. Ale ona nie czuła lęku.

– Mattis był zagubiony. Od dawna. Zwłaszcza od śmierci swojego ojca. Znałem jego ojca. To był prawdziwy Saam. Wiedział, skąd pochodzimy. Usłyszy pani wiele historii na jego temat. Dobrych i złych. Ale ludzie nic o nim nie wiedzieli. Miał moc. Miał wiedzę. Miał pamięć. Mattis nie miał nic. Udawał, że jest szamanem.

– Jak to?

– Zdążyła go pani spotkać przed śmiercią?

– Tak, dlaczego?

– Nie próbował przepowiadać pani przyszłości albo sprzedać bębna?

Nina przypomniała sobie wizytę w gumpi i na wpół pijanego Mattisa obmacującego ją wzrokiem.

– Owszem, próbował.

– Mattis był jak dziecko. Jego ojciec był dla niego za wielki. A wasze społeczeństwo, wasz system jeszcze bardziej go poniżyły. Jeszcze bardziej go zniszczyły.

Nina nie chciała z nim dyskutować na takie tematy. Przypomniała sobie, co powiedział jej Johan Henrik o wyjątkowej wytrzymałości Aslaka.

– Aslak, czy to prawda, że zabił pan wilka, wpychając mu pięść do gardła?

Aslak nie odpowiedział od razu. Poruszył żar w palenisku. Nina patrzyła na jego dłoń nad ogniem. Dostrzegła na niej kilka blizn, które sięgały nadgarstka. Ślady wilczych zębów, pomyślała Nina, czując, jak wali jej serce.

– Prawda.

– Podobno tropił go pan przez wiele godzin, na nartach?

– Możliwe.

– Ile kilometrów może pan przejechać w ciągu jednego dnia?

Aslak znów zamknął się w sobie. Rozpoznała to po jego ustach, które znów tworzyły tylko cienką kreskę. Jego żona zaczęła powoli kręcić głową, od lewej do prawej. Z jej ust dobiegał pomruk, gardłowy pomruk, a kiedy je otworzyła, dźwięk zyskał na sile.

– Niech pani wyjdzie! – powiedział nagle Aslak.

Nina była zaskoczona tą niespodziewaną reakcją. Pomyślała, że najwyraźniej dotknęła jakiegoś czułego punktu.

– Niech pani natychmiast wyjdzie! – ryknął Aslak.

Co się działo? Nina patrzyła na Aslaka, który zaczął się podnosić. Było w nim coś złowieszczego, chociaż nie wykonał żadnego gestu w jej kierunku. Sama jego obecność była złowroga, to wystarczało.

Patrzył na nią wzrokiem nieznoszącym sprzeciwu. Jego żona jęczała coraz głośniej. Nina uświadomiła sobie nagle, gdzie się znajduje, w samym środku tundry, sam na sam z człowiekiem o zagadkowej reputacji, otoczona lodem i rozpaczą, daleko od swojego partnera. Nagle zrobiło jej się zimno, ale to uczucie miało też inną przyczynę, do której nie chciała się przyznać. Dym gryzł ją w oczy. Zamknęła plecak. Chciała uciec od tego jękliwego pomruku. Uniosła się i skierowała w stronę wyjścia. Aslak ruszył za nią i stanął nieruchomo u wejścia do namiotu. Właśnie miała odpalić skuter, kiedy znów rozległ się ten straszliwy krzyk. Nina odwróciła się w kierunku Aslaka. Krzyk nie ustawał. Nina natychmiast zapomniała o lękach i wątpliwościach. Zakłopotana, posłała Aslakowi spojrzenie pełne empatii. Jego twarz była nieruchoma, stwardniała. Oddychał szybciej, podbródek uniósł wyzywająco, pięści miał zaciśnięte. Pod uniesionym brezentem Nina dostrzegła żonę Aslaka wznoszącą ramiona ku niebu. Jej twarz wyrażała skrajne cierpienie. Potem znów go usłyszała. Gonił ją przez wszystkie godziny drogi powrotnej. Krzyk.

15

11.00. Kautokeino

Tego dnia Berit Kutsi przyjechała później niż zwykle. Bała się, że spotka Karla Olsena, ale stary rolnik się nie pokazał. Na szczęście nie potrzebowała go, żeby wykonać swoją pracę. Dobrze wiedziała, co ma robić. Prawdę mówiąc, zawsze wiedziała, co ma robić. Od dzieciństwa. Wiedziała, gdzie jest jej miejsce. Ludzie tacy jak ona zawsze wiedzieli, gdzie jest ich miejsce. Berit rzuciła szkołę w wieku jedenastu lat. Nie miała z niej dobrych wspomnień. Nauczyła się tylko norweskiego. Nie miała wyboru. Po to posłano ją do szkoły. Żeby się nauczyła norweskiego. Kiedy już poznała ten język wystarczająco dobrze, żeby sobie jakoś radzić, przerwała naukę, tak po prostu. Nauczyła się dość, by zrozumieć, gdzie jest jej miejsce w norweskim społeczeństwie.

Weszła do obory. Musiała się zająć krowami. Zwierzęta spędzały większą część roku w oborze. W Finnmarku było mało krów. Te dzikie ziemie nie sprzyjały żadnym zwierzętom prócz reniferów. Ale kilku rolnikom takim jak Olsen udało się postawić na swoim, nawet jeśli byli w mniejszości i Saamowie ledwie ich tolerowali.

Olsen był niesprawiedliwym i skąpym pracodawcą. Berit mu nie ufała. I bała się go. Ale Berit Kutsi należała też do klanu, który nie cieszył się w okolicy poważaniem. Znalezienie pracy, kiedy pochodziło się z rodziny nieposiadającej własnych reniferów, było niemal niemożliwe.

Radziła sobie z tymi przeciwnościami dzięki Bogu. Bóg był wymagającym, ale miłosiernym panem. Ufała mu. Nawet jeśli nie wszystko rozumiała. Kiedy Olsen ją upokarzał, zdarzało jej się go przeklinać. Ale zawsze mu wybaczała. Pastor zawsze kładł na to nacisk. Żeby wstąpić do Królestwa Niebieskiego, trzeba było wybaczać ludziom i zawierzyć Bogu. To było właśnie takie proste, zapewniał ją pastor. „Bez tego nie ma zbawienia” – w tym punkcie był stanowczy.

Berit była wierną laestadianką, miała w sobie ufność i bojaźń bożą. Bardzo wcześnie zrezygnowała z własnego życia, poświęcając się opiece nad młodszym bratem, którego Bóg wystawił na wielką próbę. Przeszła z tyłu za krowami. Rozpoznawała je lepiej niż dzieci, których sama nigdy nie miała. Po tylu latach spędzonych z krowami trudno jej było sobie wyobrazić, że mogłaby tak samo dobrze rozumieć ludzi. Czasem mówiła sobie, że jeśli wszyscy ludzie są tacy jak Olsen, nie warto sobie nimi zawracać głowy. Krowy były więcej warte. Pracowała na tej farmie, odkąd skończyła dwanaście lat. Teraz miała pięćdziesiąt dziewięć.

Mimo wszystko musiała dbać o innych. Bogu nie spodobałoby się, gdyby poprzestała na krowach. Ta myśl sprawiła, że Berit się uśmiechnęła. Czasem za bardzo sobie folgowała… Jak mogła w ogóle pomyśleć, że Bóg miał jakieś zdanie na temat jej krów. Berit zrobiło się trochę wstyd, że przypisuje mu tak przyziemne myśli. Bóg był miłością, ale należało się Go też bać.

Pastor też nie byłby zadowolony, gdyby zajmowała się tylko krowami. Za bardzo potrzebował Berit. Niemniej jednak krowy bardziej mieściły się w jego kompetencjach. Pastor był człowiekiem, który bardzo się interesował codziennym życiem swoich parafian. Był przyjacielem Karla Olsena i twierdził, że interes Karla Olsena jest miły Bogu, bo w przeciwieństwie do reniferów krowy to stworzenia boże. Berit nie za bardzo widziała tę różnicę i ogólnie rzecz biorąc, miała pastorowi za złe, że za bardzo interesuje się polityką. Sama niewiele z niej rozumiała. Berit uważała, że pastor Jonsson nie traktuje wszystkich swoich owieczek na równi. Ona lepiej się zajmowała swoimi krowami niż pastor swoimi owieczkami. Pewnego dnia mu to powiedziała i bardzo się rozzłościł. Pastor często jej powtarzał: „Droga Berit, nic nie rozumiesz, to bardziej skomplikowane, wyjaśnię ci to po mszy”. Ale nigdy niczego nie wyjaśniał. Historia z bębnem bardzo go zdenerwowała. Tego dnia, kiedy usłyszał Olafa Rensona, lapońskiego deputowanego, mówiącego w radiu, że kradzież bębna to zamach na saamską tożsamość, tego samego dnia, kiedy na skrzyżowaniu Olaf Renson zarzucił mu, że „jest człowiekiem, który pali bębny”, pastor zawierzył Berit całą swoją frustrację i złość. „Bóg nie mówi po lapońsku, Berit, nigdy o tym nie zapominaj!”. Berit nie trzeba było do tego przekonywać, w końcu Biblię mogła czytać tylko po norwesku.

Nie, Berit nie ograniczała się do opieki nad krowami Karla Olsena. Berin musiała czuwać nad słabymi duszami na viddzie. I nad czystymi duszami. Kiedy myślała o jednych i drugich, w jej umyśle pojawiały się klarowne obrazy. Mattis i Aslak. Byli jak przodownicy hufca pasterzy, ludu viddy, z jego wielkością i słabościami, z jego wzlotami i upadkami. Berit żyła w tym samym rytmie co oni. Myślami towarzyszyła im w górach, ogrzewała ich w czasie niekończącego się czuwania na mrozie. I dużo się za nich modliła. Norweskie kazania pełne były modlitw za dusze na viddzie, a kolejni laestadiańscy pastorzy z niesłabnącym zapałem głosili Słowo Boże. Kiedy jednak Berit przypomniała sobie, co wie, zadrżała. Na chwilę oderwała się od krów. Poszła umyć ręce, osuszyła twarz i wślizgnęła się w głąb obory, gdzie miała swój mały kącik do rozmyślań. Przeżegnała się i pomodliła za zbawienie słabych i czystych dusz na viddzie.

16.30. Kautokeino

Kiedy się spotkali, Klemet nawet słowem nie próbował wyjaśnić młodszej koleżance swojego osobliwego zachowania. Patrol P9 zrobił tylko krótki postój na odpoczynek. Regulamin wydziału zalecał nocny odpoczynek, jeśli odległości przejeżdżane na skuterze przekraczały dwieście pięćdziesiąt kilometrów, ale Nina tak bardzo nalegała, żeby nie przerywali dochodzenia, które według niej utknęło w miejscu, że Klemet się ugiął. Pozostawało tylko mieć nadzieję, że nikt nie sprawdzi ich GPS-u, kiedy wrócą.

Chce się wykazać, pomyślał Klemet. Odkąd przyszło mu to do głowy, myślał o tej historii z parytetami i nie mógł się powstrzymać od myśli, że nawet jeśli to on, z racji doświadczenia i wieku, jest dowódcą ich patrolu, to ona ma przed sobą przyszłość. I pewnego dnia przejmie dowodzenie…

Na razie musiał obmyślić jakąś strategię, która popchnęłaby dochodzenie naprzód. I uniknąć ponownego znalezienia się w tak kłopotliwej sytuacji jak ta z Aslakiem. Na szczęście Nina o nic nie pytała. Czy coś z tego zrozumiała? Czy Aslak coś jej opowiedział? Raczej nie. To nie było w jego stylu.

Szeryf czekał na nich w biurze. Nieco zbyt nerwowo grzebał w swoim słoju z lukrecją. Naprzeciwko niego siedział jego zastępca Rolf Brattsen. Klemet wiedział, co się dzieje w głowie Szeryfa: Tor Jensen z pewnością myślał o tym, że pewnego dnia Brattsen zajmie jego miejsce. Brattsen był ambitny. Klemet wiedział, że to niepokoi Szeryfa, bo raczej radykalne poglądy Brattsena kłóciły się z delikatną równowagą, którą należało utrzymywać w tym regionie. Kautokeino było takim samym norweskim miastem jak każde inne, z tą tylko różnicą, że większość mieszkańców była Lapończykami. Istniały dla nich osobne przepisy, takie jak prawo mieszkańców do używania własnego języka w kontaktach z administracją. Policja reniferów, ze swoją międzynarodową jurysdykcją, często musiała postępować bardzo ostrożnie. Zakres jej kompetencji obejmował nie tylko Laponię norweską, lecz także lapońskie terytoria Szwecji i Finlandii. Komenda główna mieściła się w Kirunie w Szwecji. Władze uważały policję reniferów za udany eksperyment w zakresie nordyckiej kooperacji. Ale Klemet wiedział, że równowaga jest chwiejna. On sam był ze szwedzkiego przydziału. Ukończył szwedzką szkołę policyjną. Nie przywiązywał jednak do tego większej wagi, jego rodzice pochodzili z tego regionu. Dla Saamów granice nie miały znaczenia.

– Jak tam, Rolf, jakieś postępy? – Szeryf postanowił trochę przycisnąć Brattsena. – Wiesz, że Oslo rozważa wysłanie tu ekipy z Południa. To by zrobiło złe wrażenie. Po tej historii z pedofilami Oslo i Sztokholm nie dają nam za dużego kredytu zaufania, bądź więc tak miły i daj nam jakieś wyniki. Doszliście do czegoś?

Brattsen nie spieszył się z odpowiedzią, najpierw rozejrzał się po sali. Poza Szeryfem siedzieli w niej jeszcze Klemet, Nina i policjant z laboratorium kryminalistycznego, który przybył z odsieczą z Kiruny.

– Cóż, to może Fredrik z laboratorium kryminalistycznego się wypowie. Fredrik…

Szwed z komendy głównej w Kirunie był wysokim, brzuchatym blondynem z włosami związanymi w kucyk. Popatrzył po zebranych, zatrzymując dłużej wzrok na Ninie, której jeszcze nie znał, i otworzył swoją teczkę. Rzucił na nią okiem i zwrócił się do Jensena, który niecierpliwie pogryzał lukrecję.

– Okej. Najpierw morderstwo. Czekamy na raport koronera. Zabójstwo lapońskiego pasterza raczej nie jest na szczycie listy priorytetów. Chciałbym go jednak przeczytać, zanim pokuszę się o jakąś interpretację. Wszystko może być dla nas jakąś wskazówką, rodzaj użytego noża, długość ostrza, ślady ewentualnych ciosów i sposób odcięcia uszu. Jak wiecie, cięcie było raczej czyste. W gumpi zdjęliśmy dużo odcisków palców. Niewiele nam to dało, są tam zarówno odciski policjantów, jak i wszystkich okolicznych hodowców. Jeśli chodzi o hodowców, mogę to jeszcze zrozumieć. Niech mi jednak będzie wolno powiedzieć, że byłem rozczarowany, znajdując wasze odciski… – Fredrik zawiesił głos, patrząc na Klemeta i Ninę.

– Cóż, kawaleria nie nawykła do prawdziwej policyjnej roboty, nie, Pulpet? – nie omieszkał wtrącić Brattsen.

– Wystarczy, Brattsen – przerwał mu Szeryf. – Co jeszcze, Fredrik?

– Wróciliśmy do gumpi, kiedy śnieg przestał padać. Nie muszę wam chyba tłumaczyć, że szanse znalezienia śladów pod śniegiem są marne. Ale ponieważ przez jakiś czas nie padało, spodnia warstwa była dość zwarta, miejscami utwardzona wiatrem. Wiem, że to się wydaje karkołomne, ale pomyślałem, że jeśli zdejmiemy odkurzaczem warstwę świeżego śniegu wokół gumpi, może uda nam się znaleźć ślady.

– To głupota i strata czasu – zdenerwował się Brattsen. – A poza tym jakich śladów chcesz szukać? Skutera? Przecież morderca mógł przyjechać na nartach. Moim zdaniem powinniśmy szukać motywu, to nas doprowadzi do sprawcy. A motyw jest jasny. Porachunki między hodowcami.

– Brattsen – przerwał mu Klemet – dobrze wiesz, że możesz mieć wszystkie motywy świata, ale jeśli nie uda ci się ich połączyć z dowodami z miejsca zbrodni, w sądzie będą bezużyteczne. Widzisz, nauczyli mnie tego, kiedy pracowałem nad sprawą Palmego.

– Daj sobie spokój z odkurzaczem – ciągnął Brattsen, ignorując Klemeta i zwracając się tylko do Fredrika – i poszukaj raczej śladów na nożach hodowców, jeśli naprawdę zależy ci na dowodach. A na śnieg nie trać czasu. Myślisz, że mamy nieograniczone środki? Nie zapominaj, że tam na górze oczekują wyników – dodał, zerkając na Szeryfa. – Przecież im nie powiemy, że jeździmy odkurzaczem po tundrze, prawda?

Zapadła cisza. Ponieważ nikt nic nie mówił, Szeryf spojrzał na Klemeta.

– A co z hodowcami?

– Przesłuchaliśmy Johana Henrika i Aslaka – powiedział Klemet. – Nic nam to nie dało. Wygląda na to, że Johan Henrik ma alibi, nawet jeśli jest trochę słabe w pewnym momencie dnia, bo tylko jego syn może je potwierdzić. I jeszcze jedno, Johan Henrik nie sądzi, żeby chodziło o porachunki między hodowcami.

– Ach tak! – wykrzyknął Brattsen. – Rzeczywiście on jest w najlepszej pozycji do wydawania takich opinii. W końcu nie dawniej jak ile – dziesięć, dwanaście lat temu? – dał się postrzelić – szydził. – Sami niewinni w tym towarzystwie.

– To prawda, że postrzelił go hodowca, ale dobrze wiesz, że był pijany w trupa. Tutaj nie rozwiązuje się konfliktów w ten sposób. To, że ludzie mają temperament, nie czyni z nich jeszcze kryminalistów.

– Taa, jasne, a strzelanie do gumpi nie ma nic wspólnego z zastraszaniem, co? Robią to dla sportu?

– Czy możemy wrócić do Johana Henrika? – wtrącił się Szeryf.

– No więc, idąc za rozumowaniem Brattsena – powiedział Klemet – nie widzę, jaki mógłby mieć motyw. Kradzież kilku reniferów to za mało, nawet Brattsen musi się z tym zgodzić.

– Chyba że to był ten jeden renifer za dużo, chyba że Johan Henrik był tej nocy pijany. Czasem wystarczy drobiazg, żeby komuś odbiło.

– Może – powiedział cicho Klemet. – Ale motyw nie wystarczy.

– Chryste Panie – zirytował się Brattsen – Pulpet uczy nas policyjnych metod. Jak wiadomo, okazały się nieocenione przy złapaniu mordercy Palmego. Przypomnij mi, ile to lat minęło od osiemdziesiątego szóstego, kiedy ktoś zabił wam premiera, a morderca ciągle jest na wolności?

– Brattsen, twoje uwagi zaczynają mnie męczyć – włączył się Szeryf. – A Aslak?

Klemet już miał odpowiedzieć, kiedy uprzedziła go Nina.

– Sprawa też utknęła na alibi. – Nina pogrążyła się na chwilę w myślach, przypominając sobie niesamowite spotkanie z Aslakiem. I to dziwne wrażenie, z którego dopiero teraz zdała sobie sprawę, że chociaż Aslak miał w sobie coś przerażającego, potężnego, niemal brutalnego, jednocześnie, kiedy z nią rozmawiał, czuła się, jakby była centrum świata. Może to było coś w jego oczach. – Chociaż nikt nie może go potwierdzić – dodała po chwili milczenia.

– Co? – przerwał jej brutalnie Szeryf, waląc pięścią w stół. – A gdzie jest Aslak, rozumiem, że go aresztowaliście?

Nina rzuciła zakłopotane spojrzenie na Klemeta, który skinął jej głową.

– No więc zdarzyło się u niego coś dziwnego. Właściwie to się zaczęło jeszcze w drodze. Usłyszeliśmy potworny krzyk. Najpierw nie wiedzieliśmy, co to jest. A potem, przy odjeździe, to się powtórzyło. To była jego żona, robiła wrażenie trochę nienormalnej. Strasznie krzyczała.

– Ja chyba śnię – wybuchnął śmiechem Brattsen. – A co to ma wspólnego ze sprawą? Jest niedorozwinięta, i co z tego? Mattis też nie należał do orłów, nic dziwnego, z całym tym ich kazirodztwem, wiecie, kim był ojciec Mattisa? Jego wujkiem!

Klemet już miał coś odpowiedzieć, kiedy Szeryf wybuchnął:

– Brattsen! Przekraczasz wszelkie granice. Zapomniałeś, że jesteś policjantem? Do ciężkiej cholery, kto mi przydzielił taką ekipę, od inspektorów, którzy wszędzie zostawiają swoje odciski, po kolesia, który zabawia się rozsiewaniem plotek. Może dla odmiany zaczęlibyście się zachowywać poważnie?

Klemet Nango i Rolf Brattsen mierzyli się wzrokiem. Głos zabrała Nina.

– Myślę, że mimo wszystko w sprawie morderstwa Mattisa posuwamy się do przodu, w każdym razie z punktu widzenia policji reniferów. Wyeliminowaliśmy pewną liczbę potencjalnych podejrzanych. Na razie skupialiśmy się tylko na środowisku hodowców, bo ono jest najbliższe naszym kompetencjom. Myślę, że dobrze by się było przyjrzeć innym środowiskom, zresztą na pewno inspektor Brattsen nad tym pracuje. – Mówiła z dużą pewnością siebie, dodatkowo zachęcona milczeniem kolegów. – Co do bębna, to, oczywiście o ile inspektor Brattsen nie będzie miał nic przeciwko, jestem gotowa pojechać do Francji, żeby się spotkać z darczyńcą. Jestem pewna, że pomoże nam ruszyć z miejsca.

– Taa – mruknął Brattsen – jeśli chodzi o bęben, dobry pomysł z tym wyjazdem do Francji, zwłaszcza jeśli są tam jakieś dokumenty, jak napisaliście w raporcie.

– Też myślę, że to świetny pomysł – powiedział Szeryf. – Do tego stopnia, że chciałbym, by Nina i Klemet skupili się na razie na sprawie bębna. Jeśli mam być szczery, myślę, że tu potrzeba nieco wyczucia, Rolf, to nie jest robota dla ciebie.

– Jakiego wyczucia?! – wybuchnął Brattsen. – A niby dlaczego do hodowców ma być potrzebne wyczucie? Bo to Saamowie?

Tor Jensen patrzył na niego spokojnie i jego milczenie w połączeniu z uśmieszkiem w kącikach ust wystarczyło za całą odpowiedź.

– Okej – podjął Jensen. – Nina, kiedy jedziesz do Francji?

Nina odwróciła się do Klemeta.

– W najbliższych dniach.

– Dobrze, im szybciej, tym lepiej – rzucił Szeryf. – Może to nas trochę posunie naprzód.

Zanim Tor Jensen zdążył przejść do innych spraw, Nina wtrąciła się przepraszająco.

– Jeszcze jedno. To dość niezwykły zbieg okoliczności, że w odstępie dwóch dni wynikły te dwie raczej wyjątkowe sprawy, kradzież bębna i zabójstwo hodowcy, który był ekspertem od bębnów. Nie bardzo widzę, jak moglibyśmy ich nie łączyć, nawet jeśli jeszcze nie wiem, jak to zrobić.

– To czyste spekulacje, Nina – wtrącił się Klemet. – Jeśli mamy do czegoś dojść, musimy bazować na namacalnych dowodach. A tych nam brakuje. W sprawie Palmego całymi latami dawaliśmy się zwodzić kuszącym, lecz jałowym spekulacjom.

– Klemet, z braku innych tropów chciałbym, żebyś dalej próbował wyciągnąć jakieś zeznania z hodowców – uciął Szeryf. – Jak na razie to najbardziej prawdopodobny trop. Ale ciągle nie rozumiem, dlaczego okazałeś taką pobłażliwość w stosunku do Aslaka, kiedy on właśnie ma najsłabsze alibi, a w każdym razie najtrudniejsze do sprawdzenia. Będziesz się musiał z tego wytłumaczyć.

16

17.30. Kautokeino

Naburmuszeni policjanci wyszli z biura Tora Jensena. Fredrik zmył się pierwszy, bo musiał wracać do Kiruny poddać analizie zebrane próbki.

Klemet poszedł po Ninę. Musieli przesłuchać Helmuta, niemieckiego dyrektora muzeum, to mogło pomóc Ninie w przygotowaniach do wyjazdu. Potem mieli wrócić na viddę i porozmawiać z pozostałymi pasterzami.

Znaleźli Helmuta w składziku, nadzorował otwieranie skrzyń, które przyleciały z Afganistanu. Zaprosił ich do biura w jednym z budynków na stoku doliny Kautokeino. Było późne popołudnie i biuro od dawna tonęło w półmroku. Helmut powiedział im, że jak dotąd nikt się z nim nie kontaktował. Nie dotarły też do niego żadne plotki, nic. Wydawał się załamany tym, co go spotkało.

– Czy bęben był ubezpieczony? – spytał Klemet.

– Tak, ale ubezpieczenie miało się nijak do jego realnej wartości – przyznał Helmut. – Jeśli w ogóle możemy ocenić jego realną wartość. W najbliższych dniach miałem zlecić taką ekspertyzę.

– Chce pan powiedzieć, że nie był pan przekonany o jego autentyczności? – zdziwiła się Nina.

– Nie, nie, chociaż rzeczywiście w tej sprawie mieliśmy tylko zapewnienie Henry’ego Monsa, tego Francuza, który go nam podarował. Nie mam najmniejszych powodów wątpić w jego słowa i w autentyczność bębna, ale z czysto finansowego punktu widzenia należało jeszcze zrobić solidną ekspertyzę. We Francji nie było nikogo, kto miałby po temu wystarczające kwalifikacje.

– Jeśli dobrze zrozumiałam, bęben był tu tydzień, zanim go skradziono – powiedziała Nina. – Nie można powiedzieć, żeby się pan spieszył z obejrzeniem go, to trochę dziwne, prawda? W końcu jest pan specjalistą od kultury lapońskiej…

Niemiec wydawał się zakłopotany tą oczywistością, jakby ktoś przyłapał go na błędzie.

– Rozumiem pani zdziwienie. Ale mamy teraz mnóstwo zamieszania z tą konferencją ONZ-u, która odbędzie się za kilka dni. Do Kautokeino zjedzie się mnóstwo wycieczek i oczywiście zawitają też u nas. Bęben miał być jednym z naszych głównych punktów programu. Ale było mnóstwo drobiazgów natury praktycznej, z którymi trzeba było się uporać w pierwszej kolejności. Byłem strasznie zajęty. Możecie być jednak pewni, że myślałem o tym bębnie przez cały czas.

– Rozumiem – powiedział Klemet. – Powiedzmy. Czyli nie ma pan zielonego pojęcia, jak wyglądał ten bęben.

Na twarzy dyrektora muzeum znów pojawił się wyraz zakłopotania.

– Henry Mons ma doskonałą opinię. Był jednym z najbliższych współpracowników Paula-Émile’a Victora. Zapewniam was, że to wspaniały człowiek i zna się na swoim fachu. Jeśli kontaktuje się z wami ktoś tego kalibru i mówi, że ma dla was coś wyjątkowego, nie wątpicie w jego słowa. Tym bardziej że w grę nie wchodziły pieniądze. Niczego nie oczekiwał, mieliśmy tylko pokryć koszty transportu i ubezpieczenia.

– I nie zrobiono żadnego zdjęcia dla firmy ubezpieczeniowej?

Dyrektor uniósł ręce w geście bezradności.

– Czy propozycja tego Francuza pana nie zaskoczyła?

– Jeszcze jak mnie zaskoczyła! Ktoś do mnie dzwoni i oznajmia, że ma dla mnie saamski bęben, to oczywiste, że byłem zdziwiony, zwłaszcza że znam historię tych bębnów. Na całym świecie zostało ich siedemdziesiąt jeden. Siedemdziesiąt jeden, wyobrażacie sobie? Setki, może tysiące spalili luterańscy pastorzy. A to był pierwszy, który miał wrócić do Laponii.

– Czy to był jeden z tych siedemdziesięciu jeden bębnów, o których wiedziano?

– Chyba nie.

– Chyba?

– Cóż, niektóre bębny znikły z obiegu po tym, jak je zidentyfikowano i potwierdzono ich autentyczność. Większość znajduje się w europejskich muzeach, ale kilka zniknęło. Ale mamy dokładne opisy tych siedemdziesięciu jeden bębnów i kopie widniejących na nich rysunków.

– Znikły? Jak to, zostały skradzione?

– Niektóre na pewno. Do prywatnych kolekcji. Takie rzeczy ciągle się zdarzają.

– Chce pan powiedzieć, że istnieje nielegalny handel tymi bębnami? – spytała Nina.

Niemiec przez chwilę milczał, zastanawiając się nad odpowiedzią.

– Nie sądzę, nie aż tak. Saamska kultura nie jest wystarczająco znana.

– Nie chcę pana dręczyć – powiedziała Nina – ale ciągle nie mogę zrozumieć, jak to możliwe, że od razu nie rzucił się pan na ten bęben, żeby chociaż zobaczyć, jak wygląda.

– Niech pani posłucha, z takim bębnem, jeśli jest autentyczny, trzeba się obchodzić bardzo ostrożnie. To kolejny powód, dla którego go nie obejrzałem. Czekałem na konserwatora, nie chciałem ryzykować. Miał przyjechać przedwczoraj. To tyle. I może pani być pewna, że czuję się okropnie z całą tą sprawą. Mam wrażenie, że zdradziłem Saamów.

Helmut wydawał się szczerze zmartwiony.

– Kiedy Henry Mons się z panem skontaktował? – zapytał Klemet.

– Niedawno. Napisał do mnie, więc jeśli was to interesuje, nie będę miał problemu z ustaleniem dokładnej daty. Ale tak na oko powiedziałbym, że jakiś miesiąc temu. Tak, dokładnie miesiąc temu, w przeddzień, może dwa dni przed Dniem Świętej Łucji, bo pamiętam, jak żartowaliśmy z żoną, że będziemy go obchodzić ze świętą Łucją przebraną za szamankę, śpiewającą do dźwięków prawdziwego saamskiego bębna.

Klemet pomyślał, że to trochę dziwne, ale nic nie powiedział.

– Kto wiedział o tym bębnie?

Helmut rozłożył ręce.

– Myślę, że wszyscy w regionie. Prasa o tym pisała. Nie mieliśmy powodu tego ukrywać. Dopiero teraz widzę, że nie trzeba było tego rozgłaszać.

– Zna pan Henry’ego Monsa?

– Nie osobiście. Czytałem książki Paula-Émile’a Victora, wy też je znacie?

– Cóż, nie, kim był ten Victor? – zapytał Klemet.

– A, rozumiem… – powiedział Helmut. – Był bardzo znanym francuskim podróżnikiem, specjalistą od Polinezji i strefy podbiegunowej. Tuż przed drugą wojną światową zjechał całą Laponię.

– I Mons z nim pracował?

– Tak, Mons z wykształcenia był geologiem, ale też etnologiem. To było jeszcze to pokolenie wszechstronnych odkrywców, zanim wszyscy zaczęli się tak bardzo specjalizować. W tego rodzaju ekspedycjach brali udział ludzie o licznych i różnorodnych kompetencjach, pewnie tak wychodziło taniej. Ale Mons naprawdę był ekspertem w tych dwóch dziedzinach.

– Jak znalazł się w posiadaniu bębna?

– Szczerze mówiąc, nie znam szczegółów. Myślę, że dostał go od jednego z saamskich przewodników. Czy to był prezent? Nie wiem. Mieliśmy nadzieję porozmawiać o tym z Henrym Monsem, ale ta kradzież wywróciła wszystko do góry nogami. Nagle to zeszło na drugi plan.

– Skoro te bębny są takie rzadkie, to dość niezwykły prezent, prawda?

– I to jeszcze jak! Tylko czy ten saamski przewodnik znał jego wartość? Niekoniecznie. Większość bębnów, które ocalały, należała do lapońskich rodzin. Możliwe, że nie były już używane. W tamtych czasach Laponia była już bardzo schrystianizowana. W każdym razie ten bęben przedstawia ogromną wartość z punktu widzenia lapońskiej i szerzej, europejskiej kultury. Saamowie są ostatnim europejskim ludem pierwotnym. To, jak ich traktujemy i jak traktujemy ich kulturę i historię, dużo mówi o naszym stosunku do własnej historii.

– Bez wątpienie, bez wątpienia – powiedział Klemet, który nie przepadał za takimi dyskusjami. – Oddalamy się od swoich korzeni.

– Pan wie to najlepiej, inspektorze.

– A Mattis Labba, pasterz, który został zamordowany? – spytała nagle Nina. – Pewnie nic panu nie mówi to nazwisko?

– Mattis? Ależ przeciwnie – odparł Helmut ku zaskoczeniu policjantów. – Dosyć dobrze go znałem.

Klemet i Nina spojrzeli po sobie z niedowierzaniem. Na widok ich zdumionych min Helmut się roześmiał.

– Mattis to był naprawdę ktoś!

– Nam opisywano go raczej jako człowieka nieszczęśliwego, alkoholika, który przegrał swoje życie – powiedziała Nina, patrząc wymownie na Klemeta.

– Cóż, pewnie można i tak o nim myśleć. Ale moim zdaniem to uproszczenie. Mattis miał duże ambicje, ale uważał, że do nich nie dorasta. To go wpędzało w depresję. Mogę to zrozumieć. Traktował to bardzo poważnie.

– O jakich ambicjach pan mówi?

– Och, wiecie, kim był jego ojciec? To była tajemnicza postać, jeśli ufać pogłoskom, prawdziwy szaman. Nikt już nie wierzy w takie rzeczy, ale wciąż mają ogromną wartość sentymentalną. Nie mówiąc już o wartości historycznej i kulturowej.

– Więc jakie ambicje miał Mattis?

– Myślę, że żył w cieniu swojego ojca. Nie powiedziałbym, że chciał uchodzić za szamana, ale był bardzo uzdolnionym rzemieślnikiem, wiecie, że robił bębny.

– Jakiego rodzaju bębny?

– Takie same jak te, których używali szamani. Właśnie dlatego często go widywałem. Sprzedawałem jego bębny w sklepie przy muzeum. Powinienem zresztą jeden gdzieś tu mieć. Klient jeszcze się po niego nie zgłosił. Wykonanie takiego bębna jest bardzo pracochłonne, dlatego Mattis robił je na zamówienie. Przynajmniej większość, dla kolekcjonerów. Te dla turystów Mattis robił szybciej i oczywiście były tańsze.

Nina przypomniała sobie narzędzia w gumpi. To tym zajmował się Mattis w wolnym czasie, kiedy nie pilnował reniferów. Tym i piciem. Wyobraziła sobie samotnego Mattisa w jego gumpi, pośrodku śnieżnej zadymki, pochylonego nad kawałkiem drewna, obrabiającego go mozolnie, ze wzrokiem zmąconym przez alkohol. Zapomniała o swojej wcześniejszej niechęci do tego człowieka, o jego lepkim spojrzeniu, które wzbudziło w niej takie obrzydzenie. Naturalną koleją rzeczy jej myśli popłynęły ku Aslakowi. Aslakowi z jego twardym, gorączkowym spojrzeniem, bezlitosnym i… niepokojącym.

– Kiedy widział go pan po raz ostatni? – zapytał Klemet.

Niemiec potarł się po brodzie.

– Widziałem go… jakieś dwa tygodnie temu.

– Czego chciał?

– Och, tego co zwykle. Widywaliśmy się mniej więcej raz na dwa miesiące. Właściwie głównie wtedy, kiedy potrzebował pieniędzy. Zwykle miałem dla niego kilka zamówień na bębny. Lubiłem Mattisa. Należał do gatunku pasterzy, który jest już na wymarciu. Nie ma już miejsca dla drobnych hodowców, takich jak on. Nie przy stałych cenach, które obowiązują hodowców, i presji Biura do spraw Reniferów. Ale chyba za dużo o tym mówię, to nie moja sprawa.

– W jakiej był formie, pana zdaniem?

– Mattis potrafił popadać z jednej skrajności w drugą, to zależało od tego, w jakim był stanie…

– Od tego, czy pił, czy nie – dokończyła Nina.

– Tak – powiedział Niemiec z zakłopotaniem. Spojrzał na Ninę, potem na Klemeta, i ciągnął: – Nie chciałbym szargać jego pamięci.

– Nikt tego od pana nie oczekuje – powiedział Klemet. – Proszę mówić dalej.

– Mattis był bardzo wrażliwym człowiekiem. Nie był stworzony do życia na tym świecie.

– Nikt nie jest stworzony do życia na tym świecie – mruknął Klemet tak cicho, że Nina poprosiła go o powtórzenie.

Klemet ją zignorował i znów zwrócił się do Niemca:

– Czy wydał się panu inny niż wcześniej? Jak długo go pan znał?

– Poznałem go, kiedy przyjechałem do Skandynawii, czyli ponad trzydzieści lat temu. Był młody, właściwie był nastolatkiem, wtedy jeszcze pracował dla innych hodowców. – Niemiec się uśmiechał, wyglądał, jakby odtwarzał w głowie radosny film z przeszłości. – Potem patrzyłem, jak hodowla reniferów się unowocześnia. Pasterze zaczęli używać skuterów śnieżnych. Mattis miał hopla na ich punkcie. Jeździł jak wariat. – Helmut zamilkł, uśmiechając się do własnych myśli. Potem podniósł wzrok i popatrzył na dwójkę policjantów. – Zmienił się. Ciągle się zmieniał. Miał coraz większe problemy. Alkohol trochę je łagodził, ale i tak było z nim coraz gorzej. Miałem wrażenie, że coś go dręczyło. Nie, to nie jest dobre słowo. Coś go opętało. Może to zabrzmi trochę pretensjonalnie, ale miało się wrażenie, że nosi w sobie coś, czym nie może się z nikim podzielić. To go zżerało. Właśnie, zżerało. Wracając do ostatniego razu, kiedy go widziałem: dosyć długo tu siedział. Kręcił się po pracowni, patrzył, co robią inni rzemieślnicy, a potem włóczył się po centrum. Tego dnia było spokojnie, mało ludzi, chyba cenił sobie te chwile przed powrotem na viddę, do zimna, zagrożeń, niekończącej się harówki przy reniferach. Myślę, że tu mógł trochę odpocząć.

Klemet i Nina milczeli. Nie mieli więcej pytań. Oni też pogrążyli się we własnych myślach. Z różnych powodów. Kiedy wychodzili, Klemet zaproponował Ninie, żeby do niego wpadła. Poczuła niemal ulgę.

17

Piątek 14 stycznia

19.00. Kautokeino

Kiedy punkt siódma Nina zastukała do drzwi domu Klemeta, czuła się trochę nienaturalnie. Po raz pierwszy miała go odwiedzić i po raz pierwszy miał ją zobaczyć w cywilnym ubraniu. Oczywiście nie miała powodu czuć się dziwnie, ale nie mogła się pozbyć wrażenia, że jest bardziej odsłonięta niż zwykle. Miała na sobie dopasowaną parkę i czapkę z czerwonym pomponem kołyszącym się z boku głowy. Klemet nie otwierał, więc zapukała jeszcze raz. Znowu nic. Odwróciła się i spojrzała na oświetloną ulicę. Samochód Klemeta stał przy krawężniku. Wyjrzała za róg domu, w stronę ogrodu, ale było za ciemno, żeby coś zobaczyć. Znowu zapukała, tym razem mocniej. Potem zawołała. Wreszcie doczekała się odpowiedzi.

– Tutaj!

– Gdzie tutaj?

– W ogrodzie!

Nina okrążyła dom, brnąc ostrożnie w śniegu. W głębi ogrodu dostrzegła światło. Sączyło się z wnętrza czegoś, co musiało być saamskim namiotem. Płachta zasłaniająca wejście uniosła się i Nina zobaczyła sylwetkę Klemeta. Zaskoczona, postąpiła kilka kroków naprzód i pochyliła się, żeby wejść do środka. Wyprostowała się i zamarła w niemym zdumieniu. Klemet postawił w swoim ogrodzie najbardziej autentyczny z saamskich namiotów, jakie dotąd widziała.

W samym środku znajdowało się palenisko. Szczodrze buzujący ogień roztaczał przyjemne ciepło, a dym unosił się do połowy wysokości namiotu. Całą podłogę, prócz małego kawałka przy wejściu wyłożonego gałązkami brzozy, pokrywały skóry reniferów.

– Wybierz sobie miejsce – zachęcił ją Klemet.

– A ty, gdzie będziesz siedział?

– Naprzeciwko, nic się nie martw – powiedział bez uśmiechu.

– Nie martwię się.

Usiadła po lewej stronie paleniska i znów rozejrzała się wokół. Pod ścianami namiotu, między jego brzegiem a skórami reniferów, stały podłużne skrzynie, szerokie na jakieś trzydzieści centymetrów. Na niektórych leżały jedwabne, połyskujące poduszki zdradzające wyrafinowany gust. Naprzeciwko wejścia, za paleniskiem, u stóp pięknej szafy wzmocnionej miedzianymi okuciami, stała stara lakierowana skrzynia, duża, choć nie masywna. Dzięki systemowi sznureczków i podwieszonych listewek Klemet udekorował namiot reprodukcjami obrazów i zdjęć ukazujących majestatyczne piękno viddy – zniewalające pejzaże skąpane w magicznym świetle obok abstrakcyjnych malowideł w doskonale dopasowanych kolorach. Zafascynowana Nina przyglądała się obrazom. Spowijający je dym dodawał im tajemniczości. Podążyła za nim wzrokiem, ulatywał przez otwarty szczyt dachu. W górnej części namiotu, między obrazami i otworem w dachu, dziesiątki rogów reniferów tworzyły koronkową, przemyślaną konstrukcję, podwieszoną jakimś magicznym, niewidzialnym sposobem. W splątanych porożach, przez które smugi dymu ulatywały w górę, Nina dostrzegła osobliwą harmonię, jakby myśli unoszące się w namiocie przenikały przez magiczny filtr. Ciepłe wnętrze urządzono z zaskakującym smakiem. Nic w zachowaniu Klemeta nie pozwalało się domyślać istnienia tego namiotu przenoszącego człowieka w zupełnie inny wymiar. Nina była urzeczona i jednocześnie onieśmielona niemal brutalną intymnością tego miejsca. Poczuła, że musi zejść na ziemię.

– Zarezerwowałam bilet na samolot do Francji. Lecę w poniedziałek rano.

– Świetnie – powiedział po prostu Klemet. Nie dodał nic więcej. Wiedział, jakie wrażenie robi to miejsce, i postanowił dać Ninie trochę czasu, żeby mogła się w tym jakoś odnaleźć. – Czego się napijesz? – zapytał w końcu. – Zrobiłem też kolację. Żadnych piszczeli renifera, obiecuję – powiedział, patrząc na nią z półuśmiechem.

– Klemet, to miejsce jest… niesamowite. Jestem zaskoczona. Naprawdę przenosi do innego świata. Tu jest tak… harmonijnie, ciepło, magicznie. I zaskakująco. Co za pomysł, żeby postawić taki namiot we własnym ogrodzie…

– Alkohol czy coś innego?

Nina rozejrzała się wokół siebie. Panował tu uderzający ład. Odkąd dołączyła do policji reniferów, odwiedziła ze dwadzieścia gumpi i namiotów hodowców, ale czegoś takiego jeszcze nie widziała.

– Chętnie napiję się piwa.

Klemet otworzył jedną ze skrzyń i wyciągnął dwie butelki piwa Mack z Tromsø. Potem znów uchylił wieko i wyjął dwie szklanki. Podał Ninie szklankę i otwartą butelkę.

– Musimy wiedzieć wszystko o bębnie, o tej przedwojennej ekspedycji, o lapońskim przewodniku i ewentualnie o innych kolekcjonerach. Niezależnie od tego, co mówi Helmut, nie powinniśmy wykluczać tropu nielegalnego handlu bębnami. Jeśli włamania dokonał ktoś z okolicy, nieważne, czy był to Olaf, czy ktoś inny, musiał mieć po temu poważny powód.

– Słuchałeś dziś radia? Mówili, że to mogła być robota skrajnej prawicy, a nawet miejscowych laestadian. Skrajna prawica boi się, że Lapończycy dzięki bębnowi umocnią swoją tożsamość, a laestadianie nie chcą, by Saamów kusił powrót do dawnych wierzeń.

– Wiem. To są motywy, nie dowody.

– Kim właściwie są laestadianie? Na południu ich nie mamy.

Klemet uniósł szklankę w stronę Niny. Wyglądał na odprężonego.

– Zdrowie.

– Zdrowie – powiedziała Nina.

– To odłam luteranizmu. Religia, w której mnie wychowano.

Nina otworzyła szeroko oczy, nie potrafiąc ukryć zdumienia.

– Zapoczątkował ją szwedzki pastor, pół-Lapończyk, który włożył mnóstwo wysiłku w nawrócenie Lapończyków. Był też ogromnym wrogiem alkoholu. To było sto pięćdziesiąt lat temu. Jeszcze dziś niektórzy się na niego powołują. Laestadianie są strasznie konserwatywni i zasadniczy. Zupełnie nie moja bajka. Żadnej telewizji, żadnego alkoholu, żadnych zasłon w oknach i tak dalej. W mojej rodzinie bardzo tego przestrzegano. To dlatego nie jestem z nimi zbyt blisko. Nie mogłem znieść tej bigoterii.

– Jesteś z rodziny hodowców?

Klemet spokojnie upił długi łyk piwa.

– Już ci mówiłem, mój dziadek był hodowcą. Ale musiał z tego zrezygnować. Nie dawał rady. Można się w kilka lat doprowadzić do ruiny. To właśnie przydarzyło się mojemu dziadkowi. Ledwie utrzymał się na powierzchni. Ale był laestadianinem z krwi i kości. Zaczął pracować na farmie u jednego z okolicznych rolników. Mieszkał na farmie nad jeziorem, po drugiej stronie gór, dwa dni piechotą od Kautokeino. Mój ojciec jako dziecko pilnował cudzych reniferów, a czasem, latem, pracował też w polu. W każdym razie dziadek nigdy nie pił. Ojciec też nie. Byli dumnymi ludźmi.

– Mówiłeś, że jesteś Szwedem.

– Tak. Moja matka jest Szwedką. Ojciec poznał ją, kiedy pracował w Szwecji. Jako robotnik sezonowy. Przez dużą część roku mieszkał z nami w Szwecji, na pozostałe miesiące jechał do Norwegii, za pracą. Dorastałem w Kirunie, w Szwecji, nieopodal kopalni żelaza. Tam się urodziłem. Miałem piętnaście lat, kiedy przenieśliśmy się do Kautokeino.

Nina czuła lekkość i przyjemne odrętwienie, kiedy tak sączyła piwo, wyciągnięta na ciepłych skórach reniferów. Jej kolega wydawał się w świetnym nastroju, co było raczej niecodzienne.

– Klemet, dlaczego postawiłeś tu ten namiot?

Klemet roześmiał się z zakłopotaniem.

– Lubię taki nastrój. Tu jest tak… zacisznie.

– Chciałeś być hodowcą reniferów?

Klemet nie odpowiedział od razu, zatopiony we własnych myślach.

– Nie. Nie mówię, że to nie jest ciekawy zawód. Ale myślę, że trzeba się w tym urodzić. Chciałem mieć warsztat samochodowy. Jako nastolatek pracowałem w takim warsztacie, tu, w Kautokeino. To było świetne. Trafiały do nas najróżniejsze samochody. Samochód lodziarza, wozy policyjne, karetka. Najbardziej lubiłem karawan miejscowego zakładu pogrzebowego. Miał klasę. To ja go odwoziłem po przeglądzie. Uwielbiałem to.

– Zawsze chciałeś to robić?

– Nie. – Klemet wyglądał na zakłopotanego. – To ci się wyda idiotyczne. Ale moim marzeniem był zawód, którego się tu nie uprawia, zawód, którego żaden Lapończyk nigdy nie wykonywał. Chciałem być wielorybnikiem.

– Wielorybnikiem…

– Tak. To idiotyczne, kiedy się mieszka w Laponii środkowej.

– Mój ojciec był wielorybnikiem – rzuciła Nina.

Teraz Klemet spojrzał na nią ze zdumieniem. Czekał, aż powie coś więcej, ale milczała.

– A to dopiero!

Klemet przez chwilę oddawał się marzeniom. Chciał zadać Ninie jakieś pytanie, ale spostrzegł, że sposępniała. Nie ośmielił się.

18

Poniedziałek 17 stycznia
Wschód słońca: 10.07; zachód słońca: 12.52
2 godz. i 45 min nasłonecznienia

8.30. Kautokeino

Karl Olsen nie był w najlepszym nastroju, kiedy wchodził do urzędu miasta Kautokeino. Rolnik z natury był zrzędą, ale tym razem humor miał wyjątkowo podły. Zebranie rady miasta miało się odbyć późnym rankiem i nie zdążył się przygotować tak dobrze, jak planował. Był radnym z ramienia Partii Postępu, która w Kautokeino cieszyła się minimalnym poparciem. Ale ponieważ w krajowych wyborach zdobyła dwadzieścia procent mandatów, i tu była w pewnym stopniu respektowana. Jej przeciwnicy za wszelką cenę starali się ją przedstawiać jako partię skrajnie prawicową, ale to była bzdura. Po prostu Lapończykom wydawało się, że wszystko im wolno, to nie mogło dłużej trwać. I on, Karl Olsen, zamierzał coś z tym wreszcie zrobić. Nie bez kozery jego rodzina uprawiała tu ziemię od pokoleń. Tak, rodzina Olsenów to byli pionierzy, ich przodkowie podbili Daleką Północ w imię Korony, karczowali tę lodowatą pustynię w czasach, kiedy Lapończycy potrafili tylko biegać za reniferami. Problem polegał na tym, że w Laponii środkowej Lapończycy, chociaż nieliczni, stanowili większość. Inaczej było na wybrzeżu. Ale tu trzeba było się układać. A w układach Karl Olsen był świetny. Udało mu się zyskać przychylność pozostałych partii i objąć stanowiska w dwóch komitetach, rolnym i górniczym. Przychodził do urzędu miasta raz w tygodniu. Sporo, ale uważał to za swój obowiązek, musiał mieć oko na wszystkich intrygantów. Skręcił górną połowę ciała – szyję miał ciągle sztywną – i przywitał się z recepcjonistką. Nie lubił jej, wiedział, że popiera Partię Pracy, ale piastowała ważne stanowisko. Kiedy nie było sekretarki burmistrza, często to ona koordynowała bieżące sprawy urzędu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. W niniejszej książce słowa „Lapończyk” i „Saam” używane są synonimicznie. W językach skandynawskich słowo „Lapp” (Lapończyk) oznacza także szmatę lub łatę i traktowane jest jako obraźliwe. W języku polskim słowo „Lapończyk”, pochodzące od nazwy krainy, Laponii, a nie bezpośrednio od „Lapp”, nie ma takiego wydźwięku (przyp. red.). ↩

2. Do niedawna Pakistańczycy stanowili największą grupę imigrantów w Norwegii i liczniejszą grupę etniczną niż Lapończycy (przyp. red.). ↩